विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 3047 2715955 1364742 2026-10-02T02:19:26Z अभय नातू 206 माहिती 2715955 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{हा लेख|मंगळाचा नैसर्गिक उपग्रह डीमॉस|डीमॉस (निःसंदिग्धीकरण)}} {{इतरउपयोग४||याच नावाचा ग्रीक देव|डीमॉस (ग्रीक देव)}} '''डीमॉस''' हा [[मंगळ ग्रह|मंगळ ग्रहाच्या]] दोन नैसर्गिक उपग्रहांपैकी (चंद्रांपैकी) लहान आणि सगळ्यात बाह्य कक्षेत फिरणारा उपग्रह आहे; दुसरा उपग्रह [[फोबोस (उपग्रह)|फोबोस]] हा आहे.<ref>{{cite web | title = Deimos Overview | url = https://science.nasa.gov/mars/moons/deimos/ | publisher = नासा | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> या उपग्रहाचा शोध [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] खगोलशास्त्रज्ञ [[असॉफ हॉल]] यांनी १८ ऑगस्ट १८७७ रोजी [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] येथील [[युनायटेड स्टेट्स नेव्हल ऑब्झर्व्हेटरी]]मध्ये लावला.<ref>{{cite news | title = The Discovery of the Satellites of Mars | url = https://www.nature.com/ | publisher = नेचर | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ग्रीक पौराणिक कथांमधील भीती आणि दहशत दर्शवणाऱ्या [[डीमॉस (ग्रीक देव)|डीमॉस]] देवतेवरून या उपग्रहाचे नाव ठेवण्यात आले आहे. हा उपग्रह मंगळापासून सुमारे २३,४६० किलोमीटर अंतरावर राहून त्याला प्रदक्षिणा घालतो. हा उपग्रह आकाराने अत्यंत लहान आणि अनियमित असून त्याचा सरासरी व्यास सुमारे १२.४ किलोमीटर एवढाच आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, डीमॉस हा मंगळाच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे त्याच्या कक्षेत खेचला गेलेला एक सी-प्रकारचा (कार्बनयुक्त) लघुग्रह असावा.<ref>{{cite web | title = Mars Moons: Deimos and Phobos | url = https://www.esa.int/ | publisher = युरोपियन स्पेस एजन्सी | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == मुख्य वैशिष्ट्ये == डीमॉसची पृष्ठभाग रचना अतिशय खडकाळ आणि धुळीने व्यापलेली आहे. हा उपग्रह मंगळाभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यासाठी ३०.३ तासांचा कालावधी घेतो. आकाराने लहान असल्यामुळे याचा गुरुत्वाकर्षण प्रभाव अत्यंत नगण्य आहे. या उपग्रहावर 'स्विफ्ट' आणि 'व्होल्टेर' नावाची दोन मोठे विवरे (ज्वालामुखीच्या मुखासारखे खड्डे) आहेत, जे नामांकित लेखकांच्या नावांवरून ठेवण्यात आले आहेत. फोबोसच्या तुलनेत डीमॉस हळूहळू मंगळापासून दूर जात आहे आणि भविष्यात तो मंगळाच्या गुरुत्वाकर्षण पक्षातून बाहेर निसटण्याची शक्यता आहे.<ref>{{cite web | title = Orbit and Evolution of Deimos | url = https://www.jpl.nasa.gov/ | publisher = जेट प्रोपल्शन लॅबोरेटरी | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[फोबोस]] * [[मंगळ (ग्रह)]] * [[नैसर्गिक उपग्रह]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सूर्यमाला}} [[वर्ग:मंगळ ग्रहाचे उपग्रह]] ogdrcmuytftx5yy60mbz5vmuob9te3x 2715956 2715955 2026-10-02T02:19:48Z अभय नातू 206 /* हे सुद्धा पहा */ 2715956 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{हा लेख|मंगळाचा नैसर्गिक उपग्रह डीमॉस|डीमॉस (निःसंदिग्धीकरण)}} {{इतरउपयोग४||याच नावाचा ग्रीक देव|डीमॉस (ग्रीक देव)}} '''डीमॉस''' हा [[मंगळ ग्रह|मंगळ ग्रहाच्या]] दोन नैसर्गिक उपग्रहांपैकी (चंद्रांपैकी) लहान आणि सगळ्यात बाह्य कक्षेत फिरणारा उपग्रह आहे; दुसरा उपग्रह [[फोबोस (उपग्रह)|फोबोस]] हा आहे.<ref>{{cite web | title = Deimos Overview | url = https://science.nasa.gov/mars/moons/deimos/ | publisher = नासा | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> या उपग्रहाचा शोध [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] खगोलशास्त्रज्ञ [[असॉफ हॉल]] यांनी १८ ऑगस्ट १८७७ रोजी [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] येथील [[युनायटेड स्टेट्स नेव्हल ऑब्झर्व्हेटरी]]मध्ये लावला.<ref>{{cite news | title = The Discovery of the Satellites of Mars | url = https://www.nature.com/ | publisher = नेचर | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ग्रीक पौराणिक कथांमधील भीती आणि दहशत दर्शवणाऱ्या [[डीमॉस (ग्रीक देव)|डीमॉस]] देवतेवरून या उपग्रहाचे नाव ठेवण्यात आले आहे. हा उपग्रह मंगळापासून सुमारे २३,४६० किलोमीटर अंतरावर राहून त्याला प्रदक्षिणा घालतो. हा उपग्रह आकाराने अत्यंत लहान आणि अनियमित असून त्याचा सरासरी व्यास सुमारे १२.४ किलोमीटर एवढाच आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, डीमॉस हा मंगळाच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे त्याच्या कक्षेत खेचला गेलेला एक सी-प्रकारचा (कार्बनयुक्त) लघुग्रह असावा.<ref>{{cite web | title = Mars Moons: Deimos and Phobos | url = https://www.esa.int/ | publisher = युरोपियन स्पेस एजन्सी | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == मुख्य वैशिष्ट्ये == डीमॉसची पृष्ठभाग रचना अतिशय खडकाळ आणि धुळीने व्यापलेली आहे. हा उपग्रह मंगळाभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यासाठी ३०.३ तासांचा कालावधी घेतो. आकाराने लहान असल्यामुळे याचा गुरुत्वाकर्षण प्रभाव अत्यंत नगण्य आहे. या उपग्रहावर 'स्विफ्ट' आणि 'व्होल्टेर' नावाची दोन मोठे विवरे (ज्वालामुखीच्या मुखासारखे खड्डे) आहेत, जे नामांकित लेखकांच्या नावांवरून ठेवण्यात आले आहेत. फोबोसच्या तुलनेत डीमॉस हळूहळू मंगळापासून दूर जात आहे आणि भविष्यात तो मंगळाच्या गुरुत्वाकर्षण पक्षातून बाहेर निसटण्याची शक्यता आहे.<ref>{{cite web | title = Orbit and Evolution of Deimos | url = https://www.jpl.nasa.gov/ | publisher = जेट प्रोपल्शन लॅबोरेटरी | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[फोबोस (उपग्रह)|फोबोस]] * [[मंगळ (ग्रह)]] * [[नैसर्गिक उपग्रह]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सूर्यमाला}} [[वर्ग:मंगळ ग्रहाचे उपग्रह]] mpsmch6dh9z3kgqwtpt6ztucp7j9mfg 0 3173 2715992 2715019 2026-10-02T03:00:55Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715992 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = शरदचंद्र पवार | चित्र नाव = Sharad Pawar, Minister of AgricultureCrop.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य|खासदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. २००९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[इ.स. २०१४]] | राष्ट्रपती = | मागील = - | पुढील = [[विजयसिंह मोहिते-पाटील]] | मतदारसंघ = [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1940|12|12}} | जन्मस्थान = [[बारामती]], [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | इतरपक्ष = * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]],<br> * [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]], <br> * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | नाते = [[सदाशिव शिंदे]] (सासरे) | पत्नी = प्रतिभा पवार | civil partner = | अपत्ये = [[सुप्रिया सुळे]] | निवास = [[बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[इ.स. १९९०]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[इ.स. २००९]] | मागील1 = शरद पवार | पुढील1 = [[सुप्रिया सुळे]] | मतदारसंघ1 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. १९९९]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००४]] | मतदारसंघ2 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | मागील2 = शरद पवार | पुढील2 = शरद पवार | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९९८]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. १९९९]] | मागील3 = शरद पवार | पुढील3 = शरद पवार | मतदारसंघ3 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[इ.स. १९९६]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[इ.स. १९९८]] | मागील4 = शरद पवार | पुढील4 = शरद पवार | मतदारसंघ4 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९९१]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९९६]] | मागील5 = [[अजित पवार]] | पुढील5 = शरद पवार | मतदारसंघ5 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९८४]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[मार्च]], [[इ.स. १९८५]] | मागील6 = [[वसंतदादा पाटील]] | पुढील6 = शंकरराव पाटील | मतदारसंघ6 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | पद7= {{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}} | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[इ.स. १९७८]]-[[इ.स. १९८०|८०]], [[इ.स. १९८८]]-[[इ.स. १९९१|९१]] व [[इ.स. १९९३]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९९५]] | मागील7 = | पुढील7 = | मतदारसंघ7 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शरद गोविंदराव पवार''' (१२ डिसेंबर १९४०)  हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चार वेळा [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] होते. तसेच [[पी.व्ही. नरसिंहराव]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[भारताचे संरक्षणमंत्री|संरक्षण मंत्री]] म्हणून आणि [[मनमोहन सिंग]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय|कृषी मंत्री]] म्हणून त्यांनी काम केले आहे. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>पासून वेगळे झाल्यानंतर १९९९ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षा]]<nowiki/>चे ते माजी अध्यक्ष, तर [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] गट पक्षाचे विद्यमान अध्यक्ष आहेत. तसेच ते [[महाविकास आघाडी]] या प्रादेशिक राजकीय आघाडीचे संघटक आहेत. शरद पवार हे महाराष्ट्रातील [[बारामती]]<nowiki/>चे आहेत. महाराष्ट्रातील प्रभावशाली राजकीय कुटुंब असलेल्या पवार कुटुंबातील आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणातील ते एक प्रमुख चेहरा आहेत. कुटुंबातील इतर राजकारण्यांमध्ये त्यांची मुलगी [[सुप्रिया सुळे]], [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे, [[रोहित पवार|रोहित राजेंद्र पवार]] आणि चि.युगेंद्र श्रीनिवास पवार हे पुतण्याचे पुत्र आणि त्यांच्या विस्तारित कुटुंबातील इतर सदस्यांचा समावेश आहे.<ref name="Aron2016">{{स्रोत पुस्तक|title=The Dynasty: Born to Rule|last=Aron|first=Sunita|date=1 April 2016|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-85827-10-5|chapter=The pawar power play|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mUywDAAAQBAJ&pg=PT9}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://policenama.com/maharashtra-assembly-election-dynasty-politics-political-family-thackeray-pawar-rane-shinde-chavan-congress-bjp-ncp/|title=ठाकरे आणि पवार यांच्यासह 'या' 11 कुटूंबियांच्या हातात महाराष्ट्राचं 'राजकारण', जाणून घ्या|date=30 September 2019|website=पोलीसनामा|language=en-US|access-date=16 January 2022}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/all-in-pawar-family-5-members-either-in-ls-or-state-assembly-6091430/lite/|title=All in Pawar family: 5 members either in Lok Sabha or state assembly|date=28 October 2019|website=Indian Express|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/maharashtra-amid-a-pandemic-the-pawar-family-political-soap-opera-takes-centre-stage/articleshow/77552404.cms|title=Maharashtra: Amid a pandemic, the Pawar family political soap opera takes centre stage|website=The Economic Times|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/politics-family-tree-of-pawar-family-detailed-799061|title=Pawar Family Tree {{!}} पवार कुटुंबाची वंशावळ {{!}} पवार कुटुंब आहे कसं?|date=14 August 2020|website=एबीपी माझा|access-date=16 January 2022}}</ref> राजकारणाच्या बाहेर, शरद पवार यांनी २००५ ते २००८ पर्यंत [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळा]]<nowiki/>चे अध्यक्ष आणि २०१० ते २०१२ पर्यंत [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदे]]<nowiki/>चे अध्यक्ष म्हणून काम केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/8778604.stm|title=Pawar takes over as ICC president|date=1 July 2010|via=news.bbc.co.uk}}</ref> ऑक्टोबर २०१३ ते जानेवारी २०१७ या कालावधीत ते [[मुंबई क्रिकेट असोसिएशन]]<nowiki/>चे अध्यक्ष होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/84795/sharad-pawar-steps-down-as-president-of-mumbai-cricket-association|title=Sharad Pawar steps down as president of Mumbai Cricket Association|work=Cricbuzz|access-date=18 December 2016}}</ref> २०१७ मध्ये, [[भारत सरकार]]<nowiki/>ने त्यांना [[पद्मविभूषण]] हा भारताचा दुसरा-सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला. == वैयक्तिक जीवन == पवारांचा जन्म [[डिसेंबर १२]], [[इ.स. १९४०]] रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती]] येथे झाला. कोरेगाव तालुक्यातील नांदवळ हे साहेबांचे मुळगाव, शरद पवार यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव पवार आणि आईचे नाव शारदाबाई पवार आहे. गोविंदराव हे निरा कॅनॉल सहकारी सोसायटीचे बराच काळ सेक्रेटरी होते. पुढे ते बारामती येथे निघालेल्या सहकारी बँकेचे पहिले व्यवस्थापक झाले. शारदाबाई या १९३८ मध्ये पुणे जिल्हा लोकल बोर्डाच्या शिक्षण समितीच्या प्रमुख होत्या.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=साहेब|last=गाडे|first=सोपान|publisher=अविष्कार प्रकाशन|year=२००९|location=पुणे|pages=१३ - १५}}</ref> बारामतीच्या लोकसभा मतदार संघाच्या विद्यमान खासदार सौ. [[सुप्रिया सुळे]] या त्यांच्या सुकन्या आहेत. तर महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री, [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे आहेत. त्यांचे [[छत्रपती शाहू महाराज]], [[महात्मा फुले]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] हे तीन आदर्श आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/ncp-chief-sharad-pawar-watch-marathi-play-shivaji-underground-in-bhimnagar-mohalla-1699342/|title=सध्या लहानसहान गोष्टीतून माणसामाणसांत मतभेद निर्माण करण्याचा प्रयत्न: शरद पवार|date=2018-06-19|work=लोकसत्ता|access-date=2018-06-19}}</ref> == राजकारण == [[इ.स. १९५६]] साली ते शाळेत असताना त्यांनी [[गोवामुक्ती आंदोलन|गोवामुक्ती सत्याग्रहाला]] पाठिंबा दर्शविण्यासाठी विद्यार्थ्यांचा मेळावा आयोजित केला. येथून त्यांच्या राजकीय जीवनाची सुरुवात झाली. त्यानंतर काँलेजमध्ये असताना विद्यार्थी संघटनेचे नेते म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले. विद्यार्थी संघटनेच्या एका समारंभासाठी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांना आमंत्रित केले. पवारांनी त्याप्रसंगी केलेल्या भाषणामुळे यशवंतराव चव्हाण अतिशय प्रभावीत झाले. त्यानंतर चव्हाणांच्या सांगण्यावरून पवारांनी युवक काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. चव्हाणांनी पवारांच्यातील सुप्त नेता हेरला आणि त्यानंतर पवार त्यांचे शिष्य झाले. त्यानंतर चव्हाणांनी त्यांच्या पुणे शहराला दिलेल्या भेटींदरम्यान पवारांना मुद्दाम भेटायला बोलावून त्यांना अनेकवेळी मार्गदर्शन केले. वयाच्या २४ व्या वर्षी ते महाराष्ट्र राज्य युवक काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. त्यानंतर यशवंतराव चव्हाणांचा राजकीय वारसदार म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाऊ लागले. इ.स. १९६६ साली पवारांना [[युनेस्को]] शिष्यवृत्ती मिळाली. त्याअंतर्गत त्यांना [[पश्चिम जर्मनी]], [[फ्रान्स]], [[इटली]], [[इंग्लंड]] इत्यादी देशांना भेट देऊन तेथील राजकीय पक्षांचा आणि त्यांच्या पक्षबांधणी करायच्या पद्धतीचा जवळून अभ्यास करता आला. == विधानसभा == सर्वप्रथम इ.स. १९६७ च्या राज्य विधानसभा निवडणुकीत ते [[बारामती]] मतदारसंघातून विजयी झाले. श्री. [[वसंतराव नाईक]] यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांचा राज्यमंत्री म्हणून समावेश वयाच्या २९व्या वर्षी झाला. इ.स. १९७२ आणि इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीतही ते विजयी झाले. इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीनंतर [[वसंतदादा पाटील]] मुखमंत्री झाले. यशवंतराव चव्हाणांबरोबरच वसंतदादा पाटील हेसुद्धा पवारांचे मार्गदर्शक होते. पण काँग्रेस पक्षाचे १२ आमदार फोडून पवारांनी विरोधी पक्षाबरोबर हातमिळवणी केली आणि वसंतदादांचे सरकार पाडले. त्यानंतर 'पवारांनी माझ्या पाठीत खंजीर खुपसला' अशी जळजळीत प्रतिक्रिया वसंतरावांनी दिली. == मुख्यमंत्री == [[जुलै १८|१८ जुलै]] [[इ.स. १९७८]] रोजी शरद पवारांचा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथविधी झाला. पवारांबरोबर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (इंदिरा)]] पक्षातून बाहेर पडलेले १२ आमदार, [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] पक्ष आणि [[जनता पक्ष]] यांची आघाडी [[पुरोगामी लोकशाही दल]] या नावाने झाली आणि त्याचे नेते पवार झाले.ते राज्याचे सर्वांत तरुण मुख्यमंत्री होते. इ.स. १९८० साली [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींचे]] सत्तेत पुनरागमन झाल्यानंतर त्यांनी विरोधी पक्षांची राज्य सरकारे बरखास्त केली. त्यात पवारांचे सरकारही बरखास्त झाले. जून इ.स. १९८० मध्ये विधानसभा निवडणुका झाल्या. काँग्रेस(इंदिरा) पक्षाने २८८ पैकी १८६ जागा जिंकल्या आणि बॅरिस्टर [[अब्दुल रहमान अंतुले]] राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. शरद पवार विधानसभेतील प्रमुख विरोधी नेते होते. == लोकसभा == इ.स. १९८४ सालची लोकसभा निवडणूक पवारांनी लढवली आणि ते लोकसभेवर निवडून गेले. इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर निर्माण झालेल्या सहानुभूतीच्या लाटेत विरोधी पक्ष राज्यातील ४८ पैकी केवळ ५ जागा जिंकू शकले. त्यात पवारांच्या बारामती या जागेचा समावेश होता. मात्र त्यांनी राष्ट्रीय राजकारणात न पडता काही काळ राज्याच्या राजकारणातच राहायचे ठरवले. मार्च इ.स. १९८५ची राज्य विधानसभा निवडणूक त्यांनी बारामतीतून जिंकली आणि लोकसभा सदस्यत्वाचा त्यांनी राजीनामा दिला. त्या विधानसभा निवडणुकीत पवारांच्या काँग्रेस(स) पक्षाने २८८ पैकी ५४ जागा जिंकल्या आणि पवार राज्यविधानसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. == परत विधानसभा == इ.स. १९८७ साली ९ वर्षांच्या खंडानंतर शरद पवारांनी राजीव गांधींच्या उपस्थितीत औरंगाबाद येथे काँग्रेस (इंदिरा) पक्षात परत प्रवेश केला. जून १९८८ मध्ये पंतप्रधान आणि काँग्रेस अध्यक्ष राजीव गांधींनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री शंकरराव चव्हाण यांचा केंद्रीय मंत्रिमंडळात अर्थमंत्री म्हणून समावेश केला. त्यांच्या जागी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून राजीव गांधींनी शरद पवारांची निवड केली. २६ जून इ.स. १९८८ रोजी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून दुसऱ्यांदा शपथ घेतली. त्यापूर्वीच्या काळात राज्यात काँग्रेस पक्षाला फारसे आव्हान नव्हते. पण बाळासाहेब ठाकरे यांचा शिवसेना हा पक्ष भारतीय जनता पक्षाशी युती करून काँग्रेस पक्षाच्या अनेक वर्षे अबाधित असलेल्या वर्चस्वाला आव्हान देऊ लागला होता. त्या आव्हानाला तोंड देऊन राज्यात काँग्रेस पक्षाचे वर्चस्व कायम राखण्याची जबाबदारी पवारांवर आली. नोव्हेंबर इ.स. १९८९ मध्ये झालेल्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने राज्यातील ४८ पैकी २८ जागा जिंकल्या. पक्षाची राजस्थान,मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश यासारख्या राज्यांत झाली तशी वाताहत महाराष्ट्रात झाली नाही. पण इ.स. १९८४ च्या तुलनेत पक्षाने १५ जागा कमी जिंकल्या. शिवसेनेने ४ जागा जिंकून प्रथमच लोकसभेत प्रवेश केला. भारतीय जनता पक्षाने १० जागा जिंकून जोरदार मुसंडी मारली. लोकसभा निवडणुकीतील चांगल्या कामगिरीमुळे शिवसेना आणि भारतीय जनता पक्ष या दोन्ही पक्षांच्या कार्यकर्त्यांचा आत्मविश्वास वाढला. राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी इ.स. १९९० मध्ये निवडणुका होणार होत्या. शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी राज्याच्या कानाकोपऱ्यात प्रचारसभा घेऊन काँग्रेस पक्षापुढे मोठे आव्हान उभे केले. राज्य विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने २८८ पैकी १४१ तर शिवसेना-भाजप युतीने ९४ जागा जिंकल्या. राज्याची स्थापना झाल्यानंतर प्रथमच काँग्रेस पक्षाने विधानसभेतील बहुमत गमावले. तरीही १२ अपक्ष आमदारांच्या पाठिंब्यावर शरद पवार यांनी ४ मार्च इ.स. १९९० रोजी मुख्यमंत्री म्हणून तिसऱ्यांदा शपथ घेतली. जानेवारी इ.स. १९९१ मध्ये विलासराव देशमुख, सुरूपसिंग नाईक आणि इतर काही मंत्र्यांनी शरद पवारांना मुख्यमंत्रिपदावरून हटवण्याची मागणी पक्षाध्यक्ष राजीव गांधी यांच्याकडे केली. पण त्याला राजीव गांधींनी नकार दिला. इ.स. १९९१ च्या लोकसभा निवडणुकीत पवारांनी काँग्रेस पक्षाचा राज्यात एकहाती प्रचार केला. पक्षाने राज्यात ४८ पैकी ३८ जागा जिंकल्या आणि इ.स. १९८९ च्या निवडणुकीत झालेल्या पिछेहाटीची काही अंशी भरपाई केली. निवडणुक प्रचारादरम्यान राजीव गांधींची हत्या झाली. श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव आणि अर्जुनसिंग यांच्याबरोबर पवारांचे नावही पंतप्रधानपदाच्या शर्यतीत आहे अशा बातम्या वर्तमानपत्रांत आल्या. मात्र काँग्रेस संसदीय पक्षाने श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव यांना नेतेपदी निवडले आणि त्यांचा २१ जून इ.स. १९९१ रोजी भारताचे पंतप्रधान म्हणून शपथविधी झाला. == पुनः दिल्ली == नरसिंह रावांनी पवारांना केंद्रीय मंत्रिमंडळात संरक्षणमंत्री म्हणून नेमले. २६ जून इ.स. १९९१ रोजी त्यांचा केंद्रीय मंत्री म्हणून प्रथमच शपथविधी झाला. महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांच्या जागी सुधाकरराव नाईक यांची निवड करण्यात आली. राज्य काँग्रेसमधील अंतर्गत मतभेदांमुळे सुधाकरराव नाईक यांना राजीनामा द्यावा लागला. त्यानंतर नरसिंह रावांनी शरद पवारांना पुन्हा एकदा राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून नेमले. त्यांनी ६ मार्च इ.स. १९९३ रोजी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून चौथ्यांदा सूत्रे हाती घेतली. == विधानसभा, चौथी खेळी == पवारांची मुख्यमंत्रिपदाची चौथी कारकीर्द अत्यंत वादग्रस्त ठरली. ते परत मुख्यमंत्री बनून एक आठवडा व्हायच्या आत, १२ मार्च इ.स. १९९३ रोजी मुंबईत भीषण बाँबस्फोट झाले. त्यांत २५७ लोक ठार तर ६००हून अधिक लोक जखमी झाले. ३० सप्टेंबर इ.स. १९९३ रोजी लातूर आणि उस्मानाबाद जिल्ह्यांमध्ये भूकंप होऊन दहा हजारांपेक्षा जास्त लोक ठार झाले. या संकंटांबरोबरच राज्यात कमालीच्या वाढलेल्या भ्रष्टाचाराबद्दल मुंबई महानगरपालिकेचे उपायुक्त [[गो.रा. खैरनार]] यांनी पवारांना दोषी धरून त्यांच्यावर अनेक आरोप केले. प्रख्यात समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी वनखात्यातील वाढत्या भ्रष्टाचाराविरोधात उपोषण केले. तेव्हा पवारांचे सरकार भ्रष्टाचारी अधिकाऱ्यांना पाठीशी घालत आहे असा आरोप झाला. जळगाव येथील सेक्स स्कँडलमध्ये अनेक तरुणींवर लैंगिक अत्याचार झाले, त्यात काँग्रेस पक्षाचे स्थानिक नगरसेवक सामील आहेत असा आरोप झाला. २३ नोव्हेंबर इ.स. १९९४ रोजी नागपूर येथे [[गोवारी आदिवासी|गोवारी]] समाजातील लोकांचा शिक्षण आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची मागणी करण्यासाठी मोर्चा निघाला, तेव्हा मुख्यमंत्री या नात्याने मोर्चेकऱ्यांची भेट न घेता त्यांच्यावर लाठीमार करण्यात आला. त्यात चेंगराचेंगरी होऊन ११४ लोक मृत्युमुखी पडले. त्यामुळे आदिवासी कल्याण मंत्री मधुकरराव पिचड यांना तेव्हा या घटनेची जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा द्यावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= https://m.maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/high-cout-decision-on-gowari-community-as-tribal-community/articleshow/65398151.cms | title= गोवारी समाज आदिवासी; नागपूर खंडपीठाचा निर्णय }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी-मार्च इ.स. १९९५ मध्ये निवडणुका होणार होत्या. त्या निवडणुकींच्या तिकिटवाटपात काँग्रेस पक्षात मोठया प्रमाणावर बंडखोरी झाली. अनेक ठिकाणी काँग्रेस नेत्यांनी पक्षाच्या अधिकृत उमेदवारांविरुद्ध अपक्ष म्हणून निवडणुला लढवल्या. जनतेत सरकारविरुद्ध वाढलेली नाराजी आणि मोठया प्रमाणावर झालेली बंडखोरी यांचे प्रतिबिंब मतपेटीत उमटले. काँग्रेस पक्षाचा राज्यात प्रथमच पराभव झाला. शिवसेना-भाजप युतीस २८८ पैकी १३८ जागा मिळाल्या तर काँग्रेस पक्षास ८० जागांवर समाधान मानावे लागले. राज्याचे नवे मुख्यमंत्री म्हणून मनोहर जोशी यांचा १४ मार्च इ.स. १९९५ रोजी शपथविधी झाला. == दिल्लीची तिसरी फेरी == इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीपर्यंत पवार राज्य विधानपरिषदेतील विरोधी पक्षनेते होते. इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी बारामतीतून विजय मिळवला आणि त्यानंतर ते राष्टीय राजकारणात उतरले. जून इ.स. १९९७ मध्ये त्यांनी काँग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत [[सीताराम केसरी]] यांच्याविरुद्ध निवडणूक लढवली पण तीत त्यांचा पराभव झाला. इ.स. १९९८ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी राज्यात रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्षांबरोबर निवडणुकपूर्व आघाडी करायचा निर्णय घेतला. त्यामुळे शिवसेना-भाजप विरोधी मतांचे विभाजन टळले आणि काँग्रेस-रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्ष यांच्या युतीने ४८ पैकी ३७ जागा जिंकून जोरदार यश प्राप्त केले. शिवसेना-भाजप युतीला १० जागांवर समाधान मानावे लागले. त्यानंतर शरद पवार १२ व्या लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. १२वी लोकसभा बरखास्त झाल्यानंतर मे इ.स. १९९९ मध्ये पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांच्या साथीने शरद पवारांनी अशी मागणी केली की, '१३ व्या लोकसभा निवडणुकीसाठी काँग्रेस पक्षाने इटलीत जन्मलेल्या सोनिया गांधींऐवजी भारतात जन्मलेल्या कोणाही नेत्याला पंतप्रधानपदाचे उमेदवार म्हणून घोषित करावे. काँग्रेस अध्यक्ष सोनिया गांधींना लिहिलेल्या पत्रात त्या तिघांनी म्हणले, 'उच्च शिक्षण, कर्तबगारी आणि पात्रता असलेल्या अनेक व्यक्ती असलेल्या या ९८ कोटी लोकांच्या भारत देशात भारताबाहेर जन्म झालेली कोणत्याही व्यक्तीने सरकारचे नेतृत्व करणे योग्य होणार नाही, कारण हा प्रश्न देशाची सुरक्षा, आर्थिक हितसंबंध आणि जागतिक राजकारणातील भारताच्या प्रतिमेबरोबरच प्रत्येक भारतीयाच्या अस्मितेशी निगडित आहे' या कारणावरून काँग्रेस पक्षाने शरद पवार, पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांना ६ वर्षांसाठी पक्षातून काढून टाकले. == राष्ट्रवादीची (NCP) स्थापना == त्यानंतर १० जून इ.स. १९९९ रोजी शरद पवारांनी त्यांच्या ''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची]]'' स्थापना केली. इ.स. १९९९ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकींनंतर कोणत्याही पक्ष अथवा आघाडीस बहुमत मिळाले नाही. त्यानंतर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांची आघाडी होऊन विलासराव देशमुख राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. इ.स. २००४ मधील लोकसभा निवडणुकीनंतर पवारांचा राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष केंद्रात मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील आघाडी सरकारमध्ये सामील झाला. २२ मे इ.स. २००४ मध्ये शरद पवारांनी देशाचे कृषिमंत्री म्हणून सूत्रे हाती घेतली. २९ मे इ.स. २००९ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळात त्यांना कृषी, ग्राहकांशी संबंधित बाबी, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण ह्या खात्यांची धुरा देण्यात आली. जुलै इ.स. २०१० मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्षपद स्वीकारल्यानंतर पक्षकार्याला अधिक वेळ देण्याची इच्छा असल्याचे सांगून पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांच्याकडे त्यांनी आपल्यावरील कार्यभार कमी करण्याची विनंती केली. इ.स. २०१९ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणूकीत राष्ट्रवादी पक्षाला ५४ जागा मिळाल्या. शिवसेना, राष्ट्रवादी आणि काँग्रेस या तीन पक्षांचे मिळून महाआघाडीचे सरकार महाराष्ट्रामध्ये निर्माण करण्यात शरद पवार यांचा मोलाचा सहभाग होता. २०२३ अजित पवारांचे बंड : जुलै २०२३ मध्ये, [[अजित पवार]] यांनी शरद पवारांच्या विरोधात बंड केले आणि सत्ताधारी भाजप-शिवसेना सरकारमध्ये सामील झाले आणि महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-government-now-powered-by-three-engines-as-ajit-pawar-takes-oath-as-deputy-chief-minister-45111/|title=Maharashtra Government Now Powered by Three Engines as Ajit Pawar Takes Oath as Deputy Chief Minister|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-02|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> म्हणून शपथ घेतली, राष्ट्रवादीच्या बहुसंख्य विद्यमान आमदारांनी पवार यांच्या समर्थनार्थ पक्ष सोडला. त्यांनी निवडणूक आयोगाकडे दावा केला की ते राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-political-crisis-ajit-pawar-claims-leadership-of-ncp-removes-sharad-pawar-as-chief-45872/|title=Maharashtra Political Crisis: Ajit Pawar Claims Leadership of NCP, Removes Sharad Pawar as Chief|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-05|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> == [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] == राजकारणाबरोबरच क्रिकेट हे देखील पवारांच्या आवडीचे क्षेत्र आहे. २९ नोव्हेंबर इ.स. २००५ रोजी ते भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाच्या अध्यक्षपदी निवडून आले. १ जुलै इ.स. २०१० रोजी त्यांनी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षपदाची सूत्रे स्वीकारली. [[जगमोहन दालमिया]] यांच्यानंतर हे पद भूषविणारे ते २रे भारतीय आहेत. == शिक्षणसंस्थांमधील सहभाग == पवारांचा शिक्षणक्षेत्राशीही सक्रिय संबंध आहे. त्यांनी ज्या शिक्षणसंस्थांच्या कामात सहभाग घेतला आहे, त्यातील महत्त्वाच्या शिक्षणसंस्था खालीलप्रमाणे - * {{संकेतस्थळ|http://www.http://www.vidyapratishthan.org/|विद्या प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://agridevelopmenttrustbaramati.org|कृषी विकास प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.rayatshikshan.edu/|रयत शिक्षण संस्था, सातारा|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.vsisugar.com/|वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, मांजरी, पुणे|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.svpm.edu.in/|शिवनगर विद्या प्रसारक मंडळ, माळेगाव, बारामती|इंग्लिश}} == चरित्रे आणि आत्मचरित्र == # साहेब (शरद पवार चरित्रग्रंथ), लेखक व संपादक - सोपान गाडे # लोकनेते शरदराव पवार (लेखक - राम कांडगे) # Sharad Pawar - A Mass Leader (लेखक - दीपक बोरगावे) # शरद पवार यांचे [[लोक माझे सांगाती]] नावाचे मराठी आत्मचरित्र आहे. == पुरस्कार == * [[पद्मविभूषण]] (२०१७) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=327 लोकसभेच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील व्यक्तिचित्र] * {{संकेतस्थळ|http://www.ncp.org.in/party/president.php|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील पक्षाध्यक्षांची माहिती|इंग्लिश}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7940665.stm Profile] at ''[[BBC News]]'' * [http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=327 Profile at Govt. of India website] {{क्रम-सुरू}} {{क्रम-मागील|मागील=[[वसंतदादा पाटील]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जुलै १८]], [[इ.स. १९७८]] - [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९८०]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[अब्दुल रहमान अंतुले|ए.आर. अंतुले]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[शंकरराव चव्हाण]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जून २६]], [[इ.स. १९८८]] - [[जून २५]], [[इ.स. १९९१]] }} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मार्च ६]], [[इ.स. १९९३]] - [[मार्च १४]], [[इ.स. १९९५]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[मनोहर जोशी]]}} {{क्रम-शेवट}} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:पवार,शरद गोविंदराव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:लोकसभेतील विरोधीपक्षनेते]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:बारामतीचे खासदार]] [[वर्ग:माढ्याचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय कृषीमंत्री]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:लाल वर्ग असणारे लेख]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:पवार परिवार]] [[वर्ग:बारामतीचे आमदार]] 0hr2vtgbwj9dr53swh8vbp2r2d7btwu 2715993 2715992 2026-10-02T03:02:31Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715993 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = शरदचंद्र पवार | चित्र नाव = Sharad Pawar, Minister of AgricultureCrop.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य|खासदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. २००९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[इ.स. २०१४]] | राष्ट्रपती = | मागील = - | पुढील = [[विजयसिंह मोहिते-पाटील]] | मतदारसंघ = [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1940|12|12}} | जन्मस्थान = [[बारामती]], [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | इतरपक्ष = * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]],<br> * [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]], <br> * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | नाते = [[सदाशिव शिंदे]] (सासरे) | पत्नी = प्रतिभा पवार | civil partner = | अपत्ये = [[सुप्रिया सुळे]] | निवास = [[बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[इ.स. १९९०]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[इ.स. २००९]] | मागील1 = शरद पवार | पुढील1 = [[सुप्रिया सुळे]] | मतदारसंघ1 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. १९९९]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००४]] | मतदारसंघ2 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | मागील2 = शरद पवार | पुढील2 = शरद पवार | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९९८]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. १९९९]] | मागील3 = शरद पवार | पुढील3 = शरद पवार | मतदारसंघ3 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[इ.स. १९९६]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[इ.स. १९९८]] | मागील4 = शरद पवार | पुढील4 = शरद पवार | मतदारसंघ4 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९९१]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९९६]] | मागील5 = [[अजित पवार]] | पुढील5 = शरद पवार | मतदारसंघ5 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९८४]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[मार्च]], [[इ.स. १९८५]] | मागील6 = [[वसंतदादा पाटील]] | पुढील6 = शंकरराव पाटील | मतदारसंघ6 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | पद7= {{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}} | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[इ.स. १९७८]]-[[इ.स. १९८०|८०]], [[इ.स. १९८८]]-[[इ.स. १९९१|९१]] व [[इ.स. १९९३]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९९५]] | मागील7 = | पुढील7 = | मतदारसंघ7 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शरद गोविंदराव पवार''' (१२ डिसेंबर १९४०)  हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चार वेळा [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] होते. तसेच [[पी.व्ही. नरसिंहराव]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[भारताचे संरक्षणमंत्री|संरक्षण मंत्री]] म्हणून आणि [[मनमोहन सिंग]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय|कृषी मंत्री]] म्हणून त्यांनी काम केले आहे. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>पासून वेगळे झाल्यानंतर १९९९ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षा]]<nowiki/>चे ते माजी अध्यक्ष, तर [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] गट पक्षाचे विद्यमान अध्यक्ष आहेत. तसेच ते [[महाविकास आघाडी]] या प्रादेशिक राजकीय आघाडीचे संघटक आहेत. पवार हे महाराष्ट्रातील प्रभावशाली राजकीय कुटुंब असलेल्या [[बारामती]]<nowiki/>च्या [[पवार|पवार कुटुंबातील]] आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणातील ते एक प्रमुख चेहरा आहेत. कुटुंबातील इतर राजकारण्यांमध्ये त्यांची मुलगी [[सुप्रिया सुळे]], [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे, [[रोहित पवार|रोहित राजेंद्र पवार]] आणि चि.युगेंद्र श्रीनिवास पवार हे पुतण्याचे पुत्र आणि त्यांच्या विस्तारित कुटुंबातील इतर सदस्यांचा समावेश आहे.<ref name="Aron2016">{{स्रोत पुस्तक|title=The Dynasty: Born to Rule|last=Aron|first=Sunita|date=1 April 2016|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-85827-10-5|chapter=The pawar power play|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mUywDAAAQBAJ&pg=PT9}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://policenama.com/maharashtra-assembly-election-dynasty-politics-political-family-thackeray-pawar-rane-shinde-chavan-congress-bjp-ncp/|title=ठाकरे आणि पवार यांच्यासह 'या' 11 कुटूंबियांच्या हातात महाराष्ट्राचं 'राजकारण', जाणून घ्या|date=30 September 2019|website=पोलीसनामा|language=en-US|access-date=16 January 2022}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/all-in-pawar-family-5-members-either-in-ls-or-state-assembly-6091430/lite/|title=All in Pawar family: 5 members either in Lok Sabha or state assembly|date=28 October 2019|website=Indian Express|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/maharashtra-amid-a-pandemic-the-pawar-family-political-soap-opera-takes-centre-stage/articleshow/77552404.cms|title=Maharashtra: Amid a pandemic, the Pawar family political soap opera takes centre stage|website=The Economic Times|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/politics-family-tree-of-pawar-family-detailed-799061|title=Pawar Family Tree {{!}} पवार कुटुंबाची वंशावळ {{!}} पवार कुटुंब आहे कसं?|date=14 August 2020|website=एबीपी माझा|access-date=16 January 2022}}</ref> राजकारणाच्या बाहेर, शरद पवार यांनी २००५ ते २००८ पर्यंत [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळा]]<nowiki/>चे अध्यक्ष आणि २०१० ते २०१२ पर्यंत [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदे]]<nowiki/>चे अध्यक्ष म्हणून काम केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/8778604.stm|title=Pawar takes over as ICC president|date=1 July 2010|via=news.bbc.co.uk}}</ref> ऑक्टोबर २०१३ ते जानेवारी २०१७ या कालावधीत ते [[मुंबई क्रिकेट असोसिएशन]]<nowiki/>चे अध्यक्ष होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/84795/sharad-pawar-steps-down-as-president-of-mumbai-cricket-association|title=Sharad Pawar steps down as president of Mumbai Cricket Association|work=Cricbuzz|access-date=18 December 2016}}</ref> २०१७ मध्ये, [[भारत सरकार]]<nowiki/>ने त्यांना [[पद्मविभूषण]] हा भारताचा दुसरा-सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला. == वैयक्तिक जीवन == पवारांचा जन्म [[डिसेंबर १२]], [[इ.स. १९४०]] रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती]] येथे झाला. कोरेगाव तालुक्यातील नांदवळ हे साहेबांचे मुळगाव, शरद पवार यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव पवार आणि आईचे नाव शारदाबाई पवार आहे. गोविंदराव हे निरा कॅनॉल सहकारी सोसायटीचे बराच काळ सेक्रेटरी होते. पुढे ते बारामती येथे निघालेल्या सहकारी बँकेचे पहिले व्यवस्थापक झाले. शारदाबाई या १९३८ मध्ये पुणे जिल्हा लोकल बोर्डाच्या शिक्षण समितीच्या प्रमुख होत्या.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=साहेब|last=गाडे|first=सोपान|publisher=अविष्कार प्रकाशन|year=२००९|location=पुणे|pages=१३ - १५}}</ref> बारामतीच्या लोकसभा मतदार संघाच्या विद्यमान खासदार सौ. [[सुप्रिया सुळे]] या त्यांच्या सुकन्या आहेत. तर महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री, [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे आहेत. त्यांचे [[छत्रपती शाहू महाराज]], [[महात्मा फुले]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] हे तीन आदर्श आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/ncp-chief-sharad-pawar-watch-marathi-play-shivaji-underground-in-bhimnagar-mohalla-1699342/|title=सध्या लहानसहान गोष्टीतून माणसामाणसांत मतभेद निर्माण करण्याचा प्रयत्न: शरद पवार|date=2018-06-19|work=लोकसत्ता|access-date=2018-06-19}}</ref> == राजकारण == [[इ.स. १९५६]] साली ते शाळेत असताना त्यांनी [[गोवामुक्ती आंदोलन|गोवामुक्ती सत्याग्रहाला]] पाठिंबा दर्शविण्यासाठी विद्यार्थ्यांचा मेळावा आयोजित केला. येथून त्यांच्या राजकीय जीवनाची सुरुवात झाली. त्यानंतर काँलेजमध्ये असताना विद्यार्थी संघटनेचे नेते म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले. विद्यार्थी संघटनेच्या एका समारंभासाठी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांना आमंत्रित केले. पवारांनी त्याप्रसंगी केलेल्या भाषणामुळे यशवंतराव चव्हाण अतिशय प्रभावीत झाले. त्यानंतर चव्हाणांच्या सांगण्यावरून पवारांनी युवक काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. चव्हाणांनी पवारांच्यातील सुप्त नेता हेरला आणि त्यानंतर पवार त्यांचे शिष्य झाले. त्यानंतर चव्हाणांनी त्यांच्या पुणे शहराला दिलेल्या भेटींदरम्यान पवारांना मुद्दाम भेटायला बोलावून त्यांना अनेकवेळी मार्गदर्शन केले. वयाच्या २४ व्या वर्षी ते महाराष्ट्र राज्य युवक काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. त्यानंतर यशवंतराव चव्हाणांचा राजकीय वारसदार म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाऊ लागले. इ.स. १९६६ साली पवारांना [[युनेस्को]] शिष्यवृत्ती मिळाली. त्याअंतर्गत त्यांना [[पश्चिम जर्मनी]], [[फ्रान्स]], [[इटली]], [[इंग्लंड]] इत्यादी देशांना भेट देऊन तेथील राजकीय पक्षांचा आणि त्यांच्या पक्षबांधणी करायच्या पद्धतीचा जवळून अभ्यास करता आला. == विधानसभा == सर्वप्रथम इ.स. १९६७ च्या राज्य विधानसभा निवडणुकीत ते [[बारामती]] मतदारसंघातून विजयी झाले. श्री. [[वसंतराव नाईक]] यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांचा राज्यमंत्री म्हणून समावेश वयाच्या २९व्या वर्षी झाला. इ.स. १९७२ आणि इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीतही ते विजयी झाले. इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीनंतर [[वसंतदादा पाटील]] मुखमंत्री झाले. यशवंतराव चव्हाणांबरोबरच वसंतदादा पाटील हेसुद्धा पवारांचे मार्गदर्शक होते. पण काँग्रेस पक्षाचे १२ आमदार फोडून पवारांनी विरोधी पक्षाबरोबर हातमिळवणी केली आणि वसंतदादांचे सरकार पाडले. त्यानंतर 'पवारांनी माझ्या पाठीत खंजीर खुपसला' अशी जळजळीत प्रतिक्रिया वसंतरावांनी दिली. == मुख्यमंत्री == [[जुलै १८|१८ जुलै]] [[इ.स. १९७८]] रोजी शरद पवारांचा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथविधी झाला. पवारांबरोबर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (इंदिरा)]] पक्षातून बाहेर पडलेले १२ आमदार, [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] पक्ष आणि [[जनता पक्ष]] यांची आघाडी [[पुरोगामी लोकशाही दल]] या नावाने झाली आणि त्याचे नेते पवार झाले.ते राज्याचे सर्वांत तरुण मुख्यमंत्री होते. इ.स. १९८० साली [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींचे]] सत्तेत पुनरागमन झाल्यानंतर त्यांनी विरोधी पक्षांची राज्य सरकारे बरखास्त केली. त्यात पवारांचे सरकारही बरखास्त झाले. जून इ.स. १९८० मध्ये विधानसभा निवडणुका झाल्या. काँग्रेस(इंदिरा) पक्षाने २८८ पैकी १८६ जागा जिंकल्या आणि बॅरिस्टर [[अब्दुल रहमान अंतुले]] राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. शरद पवार विधानसभेतील प्रमुख विरोधी नेते होते. == लोकसभा == इ.स. १९८४ सालची लोकसभा निवडणूक पवारांनी लढवली आणि ते लोकसभेवर निवडून गेले. इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर निर्माण झालेल्या सहानुभूतीच्या लाटेत विरोधी पक्ष राज्यातील ४८ पैकी केवळ ५ जागा जिंकू शकले. त्यात पवारांच्या बारामती या जागेचा समावेश होता. मात्र त्यांनी राष्ट्रीय राजकारणात न पडता काही काळ राज्याच्या राजकारणातच राहायचे ठरवले. मार्च इ.स. १९८५ची राज्य विधानसभा निवडणूक त्यांनी बारामतीतून जिंकली आणि लोकसभा सदस्यत्वाचा त्यांनी राजीनामा दिला. त्या विधानसभा निवडणुकीत पवारांच्या काँग्रेस(स) पक्षाने २८८ पैकी ५४ जागा जिंकल्या आणि पवार राज्यविधानसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. == परत विधानसभा == इ.स. १९८७ साली ९ वर्षांच्या खंडानंतर शरद पवारांनी राजीव गांधींच्या उपस्थितीत औरंगाबाद येथे काँग्रेस (इंदिरा) पक्षात परत प्रवेश केला. जून १९८८ मध्ये पंतप्रधान आणि काँग्रेस अध्यक्ष राजीव गांधींनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री शंकरराव चव्हाण यांचा केंद्रीय मंत्रिमंडळात अर्थमंत्री म्हणून समावेश केला. त्यांच्या जागी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून राजीव गांधींनी शरद पवारांची निवड केली. २६ जून इ.स. १९८८ रोजी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून दुसऱ्यांदा शपथ घेतली. त्यापूर्वीच्या काळात राज्यात काँग्रेस पक्षाला फारसे आव्हान नव्हते. पण बाळासाहेब ठाकरे यांचा शिवसेना हा पक्ष भारतीय जनता पक्षाशी युती करून काँग्रेस पक्षाच्या अनेक वर्षे अबाधित असलेल्या वर्चस्वाला आव्हान देऊ लागला होता. त्या आव्हानाला तोंड देऊन राज्यात काँग्रेस पक्षाचे वर्चस्व कायम राखण्याची जबाबदारी पवारांवर आली. नोव्हेंबर इ.स. १९८९ मध्ये झालेल्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने राज्यातील ४८ पैकी २८ जागा जिंकल्या. पक्षाची राजस्थान,मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश यासारख्या राज्यांत झाली तशी वाताहत महाराष्ट्रात झाली नाही. पण इ.स. १९८४ च्या तुलनेत पक्षाने १५ जागा कमी जिंकल्या. शिवसेनेने ४ जागा जिंकून प्रथमच लोकसभेत प्रवेश केला. भारतीय जनता पक्षाने १० जागा जिंकून जोरदार मुसंडी मारली. लोकसभा निवडणुकीतील चांगल्या कामगिरीमुळे शिवसेना आणि भारतीय जनता पक्ष या दोन्ही पक्षांच्या कार्यकर्त्यांचा आत्मविश्वास वाढला. राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी इ.स. १९९० मध्ये निवडणुका होणार होत्या. शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी राज्याच्या कानाकोपऱ्यात प्रचारसभा घेऊन काँग्रेस पक्षापुढे मोठे आव्हान उभे केले. राज्य विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने २८८ पैकी १४१ तर शिवसेना-भाजप युतीने ९४ जागा जिंकल्या. राज्याची स्थापना झाल्यानंतर प्रथमच काँग्रेस पक्षाने विधानसभेतील बहुमत गमावले. तरीही १२ अपक्ष आमदारांच्या पाठिंब्यावर शरद पवार यांनी ४ मार्च इ.स. १९९० रोजी मुख्यमंत्री म्हणून तिसऱ्यांदा शपथ घेतली. जानेवारी इ.स. १९९१ मध्ये विलासराव देशमुख, सुरूपसिंग नाईक आणि इतर काही मंत्र्यांनी शरद पवारांना मुख्यमंत्रिपदावरून हटवण्याची मागणी पक्षाध्यक्ष राजीव गांधी यांच्याकडे केली. पण त्याला राजीव गांधींनी नकार दिला. इ.स. १९९१ च्या लोकसभा निवडणुकीत पवारांनी काँग्रेस पक्षाचा राज्यात एकहाती प्रचार केला. पक्षाने राज्यात ४८ पैकी ३८ जागा जिंकल्या आणि इ.स. १९८९ च्या निवडणुकीत झालेल्या पिछेहाटीची काही अंशी भरपाई केली. निवडणुक प्रचारादरम्यान राजीव गांधींची हत्या झाली. श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव आणि अर्जुनसिंग यांच्याबरोबर पवारांचे नावही पंतप्रधानपदाच्या शर्यतीत आहे अशा बातम्या वर्तमानपत्रांत आल्या. मात्र काँग्रेस संसदीय पक्षाने श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव यांना नेतेपदी निवडले आणि त्यांचा २१ जून इ.स. १९९१ रोजी भारताचे पंतप्रधान म्हणून शपथविधी झाला. == पुनः दिल्ली == नरसिंह रावांनी पवारांना केंद्रीय मंत्रिमंडळात संरक्षणमंत्री म्हणून नेमले. २६ जून इ.स. १९९१ रोजी त्यांचा केंद्रीय मंत्री म्हणून प्रथमच शपथविधी झाला. महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांच्या जागी सुधाकरराव नाईक यांची निवड करण्यात आली. राज्य काँग्रेसमधील अंतर्गत मतभेदांमुळे सुधाकरराव नाईक यांना राजीनामा द्यावा लागला. त्यानंतर नरसिंह रावांनी शरद पवारांना पुन्हा एकदा राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून नेमले. त्यांनी ६ मार्च इ.स. १९९३ रोजी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून चौथ्यांदा सूत्रे हाती घेतली. == विधानसभा, चौथी खेळी == पवारांची मुख्यमंत्रिपदाची चौथी कारकीर्द अत्यंत वादग्रस्त ठरली. ते परत मुख्यमंत्री बनून एक आठवडा व्हायच्या आत, १२ मार्च इ.स. १९९३ रोजी मुंबईत भीषण बाँबस्फोट झाले. त्यांत २५७ लोक ठार तर ६००हून अधिक लोक जखमी झाले. ३० सप्टेंबर इ.स. १९९३ रोजी लातूर आणि उस्मानाबाद जिल्ह्यांमध्ये भूकंप होऊन दहा हजारांपेक्षा जास्त लोक ठार झाले. या संकंटांबरोबरच राज्यात कमालीच्या वाढलेल्या भ्रष्टाचाराबद्दल मुंबई महानगरपालिकेचे उपायुक्त [[गो.रा. खैरनार]] यांनी पवारांना दोषी धरून त्यांच्यावर अनेक आरोप केले. प्रख्यात समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी वनखात्यातील वाढत्या भ्रष्टाचाराविरोधात उपोषण केले. तेव्हा पवारांचे सरकार भ्रष्टाचारी अधिकाऱ्यांना पाठीशी घालत आहे असा आरोप झाला. जळगाव येथील सेक्स स्कँडलमध्ये अनेक तरुणींवर लैंगिक अत्याचार झाले, त्यात काँग्रेस पक्षाचे स्थानिक नगरसेवक सामील आहेत असा आरोप झाला. २३ नोव्हेंबर इ.स. १९९४ रोजी नागपूर येथे [[गोवारी आदिवासी|गोवारी]] समाजातील लोकांचा शिक्षण आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची मागणी करण्यासाठी मोर्चा निघाला, तेव्हा मुख्यमंत्री या नात्याने मोर्चेकऱ्यांची भेट न घेता त्यांच्यावर लाठीमार करण्यात आला. त्यात चेंगराचेंगरी होऊन ११४ लोक मृत्युमुखी पडले. त्यामुळे आदिवासी कल्याण मंत्री मधुकरराव पिचड यांना तेव्हा या घटनेची जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा द्यावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= https://m.maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/high-cout-decision-on-gowari-community-as-tribal-community/articleshow/65398151.cms | title= गोवारी समाज आदिवासी; नागपूर खंडपीठाचा निर्णय }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी-मार्च इ.स. १९९५ मध्ये निवडणुका होणार होत्या. त्या निवडणुकींच्या तिकिटवाटपात काँग्रेस पक्षात मोठया प्रमाणावर बंडखोरी झाली. अनेक ठिकाणी काँग्रेस नेत्यांनी पक्षाच्या अधिकृत उमेदवारांविरुद्ध अपक्ष म्हणून निवडणुला लढवल्या. जनतेत सरकारविरुद्ध वाढलेली नाराजी आणि मोठया प्रमाणावर झालेली बंडखोरी यांचे प्रतिबिंब मतपेटीत उमटले. काँग्रेस पक्षाचा राज्यात प्रथमच पराभव झाला. शिवसेना-भाजप युतीस २८८ पैकी १३८ जागा मिळाल्या तर काँग्रेस पक्षास ८० जागांवर समाधान मानावे लागले. राज्याचे नवे मुख्यमंत्री म्हणून मनोहर जोशी यांचा १४ मार्च इ.स. १९९५ रोजी शपथविधी झाला. == दिल्लीची तिसरी फेरी == इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीपर्यंत पवार राज्य विधानपरिषदेतील विरोधी पक्षनेते होते. इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी बारामतीतून विजय मिळवला आणि त्यानंतर ते राष्टीय राजकारणात उतरले. जून इ.स. १९९७ मध्ये त्यांनी काँग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत [[सीताराम केसरी]] यांच्याविरुद्ध निवडणूक लढवली पण तीत त्यांचा पराभव झाला. इ.स. १९९८ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी राज्यात रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्षांबरोबर निवडणुकपूर्व आघाडी करायचा निर्णय घेतला. त्यामुळे शिवसेना-भाजप विरोधी मतांचे विभाजन टळले आणि काँग्रेस-रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्ष यांच्या युतीने ४८ पैकी ३७ जागा जिंकून जोरदार यश प्राप्त केले. शिवसेना-भाजप युतीला १० जागांवर समाधान मानावे लागले. त्यानंतर शरद पवार १२ व्या लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. १२वी लोकसभा बरखास्त झाल्यानंतर मे इ.स. १९९९ मध्ये पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांच्या साथीने शरद पवारांनी अशी मागणी केली की, '१३ व्या लोकसभा निवडणुकीसाठी काँग्रेस पक्षाने इटलीत जन्मलेल्या सोनिया गांधींऐवजी भारतात जन्मलेल्या कोणाही नेत्याला पंतप्रधानपदाचे उमेदवार म्हणून घोषित करावे. काँग्रेस अध्यक्ष सोनिया गांधींना लिहिलेल्या पत्रात त्या तिघांनी म्हणले, 'उच्च शिक्षण, कर्तबगारी आणि पात्रता असलेल्या अनेक व्यक्ती असलेल्या या ९८ कोटी लोकांच्या भारत देशात भारताबाहेर जन्म झालेली कोणत्याही व्यक्तीने सरकारचे नेतृत्व करणे योग्य होणार नाही, कारण हा प्रश्न देशाची सुरक्षा, आर्थिक हितसंबंध आणि जागतिक राजकारणातील भारताच्या प्रतिमेबरोबरच प्रत्येक भारतीयाच्या अस्मितेशी निगडित आहे' या कारणावरून काँग्रेस पक्षाने शरद पवार, पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांना ६ वर्षांसाठी पक्षातून काढून टाकले. == राष्ट्रवादीची (NCP) स्थापना == त्यानंतर १० जून इ.स. १९९९ रोजी शरद पवारांनी त्यांच्या ''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची]]'' स्थापना केली. इ.स. १९९९ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकींनंतर कोणत्याही पक्ष अथवा आघाडीस बहुमत मिळाले नाही. त्यानंतर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांची आघाडी होऊन विलासराव देशमुख राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. इ.स. २००४ मधील लोकसभा निवडणुकीनंतर पवारांचा राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष केंद्रात मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील आघाडी सरकारमध्ये सामील झाला. २२ मे इ.स. २००४ मध्ये शरद पवारांनी देशाचे कृषिमंत्री म्हणून सूत्रे हाती घेतली. २९ मे इ.स. २००९ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळात त्यांना कृषी, ग्राहकांशी संबंधित बाबी, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण ह्या खात्यांची धुरा देण्यात आली. जुलै इ.स. २०१० मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्षपद स्वीकारल्यानंतर पक्षकार्याला अधिक वेळ देण्याची इच्छा असल्याचे सांगून पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांच्याकडे त्यांनी आपल्यावरील कार्यभार कमी करण्याची विनंती केली. इ.स. २०१९ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणूकीत राष्ट्रवादी पक्षाला ५४ जागा मिळाल्या. शिवसेना, राष्ट्रवादी आणि काँग्रेस या तीन पक्षांचे मिळून महाआघाडीचे सरकार महाराष्ट्रामध्ये निर्माण करण्यात शरद पवार यांचा मोलाचा सहभाग होता. २०२३ अजित पवारांचे बंड : जुलै २०२३ मध्ये, [[अजित पवार]] यांनी शरद पवारांच्या विरोधात बंड केले आणि सत्ताधारी भाजप-शिवसेना सरकारमध्ये सामील झाले आणि महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-government-now-powered-by-three-engines-as-ajit-pawar-takes-oath-as-deputy-chief-minister-45111/|title=Maharashtra Government Now Powered by Three Engines as Ajit Pawar Takes Oath as Deputy Chief Minister|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-02|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> म्हणून शपथ घेतली, राष्ट्रवादीच्या बहुसंख्य विद्यमान आमदारांनी पवार यांच्या समर्थनार्थ पक्ष सोडला. त्यांनी निवडणूक आयोगाकडे दावा केला की ते राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-political-crisis-ajit-pawar-claims-leadership-of-ncp-removes-sharad-pawar-as-chief-45872/|title=Maharashtra Political Crisis: Ajit Pawar Claims Leadership of NCP, Removes Sharad Pawar as Chief|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-05|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> == [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] == राजकारणाबरोबरच क्रिकेट हे देखील पवारांच्या आवडीचे क्षेत्र आहे. २९ नोव्हेंबर इ.स. २००५ रोजी ते भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाच्या अध्यक्षपदी निवडून आले. १ जुलै इ.स. २०१० रोजी त्यांनी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षपदाची सूत्रे स्वीकारली. [[जगमोहन दालमिया]] यांच्यानंतर हे पद भूषविणारे ते २रे भारतीय आहेत. == शिक्षणसंस्थांमधील सहभाग == पवारांचा शिक्षणक्षेत्राशीही सक्रिय संबंध आहे. त्यांनी ज्या शिक्षणसंस्थांच्या कामात सहभाग घेतला आहे, त्यातील महत्त्वाच्या शिक्षणसंस्था खालीलप्रमाणे - * {{संकेतस्थळ|http://www.http://www.vidyapratishthan.org/|विद्या प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://agridevelopmenttrustbaramati.org|कृषी विकास प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.rayatshikshan.edu/|रयत शिक्षण संस्था, सातारा|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.vsisugar.com/|वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, मांजरी, पुणे|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.svpm.edu.in/|शिवनगर विद्या प्रसारक मंडळ, माळेगाव, बारामती|इंग्लिश}} == चरित्रे आणि आत्मचरित्र == # साहेब (शरद पवार चरित्रग्रंथ), लेखक व संपादक - सोपान गाडे # लोकनेते शरदराव पवार (लेखक - राम कांडगे) # Sharad Pawar - A Mass Leader (लेखक - दीपक बोरगावे) # शरद पवार यांचे [[लोक माझे सांगाती]] नावाचे मराठी आत्मचरित्र आहे. == पुरस्कार == * [[पद्मविभूषण]] (२०१७) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=327 लोकसभेच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील व्यक्तिचित्र] * {{संकेतस्थळ|http://www.ncp.org.in/party/president.php|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील पक्षाध्यक्षांची माहिती|इंग्लिश}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7940665.stm Profile] at ''[[BBC News]]'' * [http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=327 Profile at Govt. of India website] {{क्रम-सुरू}} {{क्रम-मागील|मागील=[[वसंतदादा पाटील]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जुलै १८]], [[इ.स. १९७८]] - [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९८०]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[अब्दुल रहमान अंतुले|ए.आर. अंतुले]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[शंकरराव चव्हाण]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जून २६]], [[इ.स. १९८८]] - [[जून २५]], [[इ.स. १९९१]] }} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मार्च ६]], [[इ.स. १९९३]] - [[मार्च १४]], [[इ.स. १९९५]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[मनोहर जोशी]]}} {{क्रम-शेवट}} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:पवार,शरद गोविंदराव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:लोकसभेतील विरोधीपक्षनेते]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:बारामतीचे खासदार]] [[वर्ग:माढ्याचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय कृषीमंत्री]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:लाल वर्ग असणारे लेख]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:पवार परिवार]] [[वर्ग:बारामतीचे आमदार]] 8ryn41cvd4i3ljqk29slck9pdh2ey9i 2715995 2715993 2026-10-02T03:03:48Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715995 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = शरदचंद्र पवार | चित्र नाव = Sharad Pawar, Minister of AgricultureCrop.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य|खासदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. २००९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[इ.स. २०१४]] | राष्ट्रपती = | मागील = - | पुढील = [[विजयसिंह मोहिते-पाटील]] | मतदारसंघ = [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1940|12|12}} | जन्मस्थान = [[बारामती]], [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | इतरपक्ष = * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]],<br> * [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]], <br> * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | नाते = [[सदाशिव शिंदे]] (सासरे) | पत्नी = प्रतिभा पवार | civil partner = | अपत्ये = [[सुप्रिया सुळे]] | निवास = [[बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[इ.स. १९९०]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[इ.स. २००९]] | मागील1 = शरद पवार | पुढील1 = [[सुप्रिया सुळे]] | मतदारसंघ1 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. १९९९]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००४]] | मतदारसंघ2 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | मागील2 = शरद पवार | पुढील2 = शरद पवार | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९९८]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. १९९९]] | मागील3 = शरद पवार | पुढील3 = शरद पवार | मतदारसंघ3 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[इ.स. १९९६]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[इ.स. १९९८]] | मागील4 = शरद पवार | पुढील4 = शरद पवार | मतदारसंघ4 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९९१]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९९६]] | मागील5 = [[अजित पवार]] | पुढील5 = शरद पवार | मतदारसंघ5 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९८४]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[मार्च]], [[इ.स. १९८५]] | मागील6 = [[वसंतदादा पाटील]] | पुढील6 = शंकरराव पाटील | मतदारसंघ6 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | पद7= {{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}} | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[इ.स. १९७८]]-[[इ.स. १९८०|८०]], [[इ.स. १९८८]]-[[इ.स. १९९१|९१]] व [[इ.स. १९९३]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९९५]] | मागील7 = | पुढील7 = | मतदारसंघ7 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शरद गोविंदराव पवार''' (१२ डिसेंबर १९४०)  हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चार वेळा [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] होते. तसेच [[पी.व्ही. नरसिंहराव]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[भारताचे संरक्षणमंत्री|संरक्षण मंत्री]] म्हणून आणि [[मनमोहन सिंग]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय|कृषी मंत्री]] म्हणून त्यांनी काम केले आहे. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>पासून वेगळे झाल्यानंतर १९९९ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षा]]<nowiki/>चे ते माजी अध्यक्ष, तर [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] गट पक्षाचे विद्यमान अध्यक्ष आहेत. तसेच ते [[महाविकास आघाडी]] या प्रादेशिक राजकीय आघाडीचे संघटक आहेत. पवार हे महाराष्ट्रातील प्रभावशाली राजकीय कुटुंब असलेल्या [[बारामती]]<nowiki/>च्या [[पवार|पवार कुटुंबातील]] आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणातील ते एक प्रमुख चेहरा आहेत. कुटुंबातील इतर राजकारण्यांमध्ये त्यांची मुलगी [[सुप्रिया सुळे]], [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे, [[रोहित पवार|रोहित राजेंद्र पवार]] आणि चि.युगेंद्र श्रीनिवास पवार हे पुतण्याचे पुत्र आणि त्यांच्या विस्तारित कुटुंबातील इतर सदस्यांचा समावेश आहे.<ref name="Aron2016">{{स्रोत पुस्तक|title=The Dynasty: Born to Rule|last=Aron|first=Sunita|date=1 April 2016|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-85827-10-5|chapter=The pawar power play|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mUywDAAAQBAJ&pg=PT9}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://policenama.com/maharashtra-assembly-election-dynasty-politics-political-family-thackeray-pawar-rane-shinde-chavan-congress-bjp-ncp/|title=ठाकरे आणि पवार यांच्यासह 'या' 11 कुटूंबियांच्या हातात महाराष्ट्राचं 'राजकारण', जाणून घ्या|date=30 September 2019|website=पोलीसनामा|language=en-US|access-date=16 January 2022}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/all-in-pawar-family-5-members-either-in-ls-or-state-assembly-6091430/lite/|title=All in Pawar family: 5 members either in Lok Sabha or state assembly|date=28 October 2019|website=Indian Express|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/maharashtra-amid-a-pandemic-the-pawar-family-political-soap-opera-takes-centre-stage/articleshow/77552404.cms|title=Maharashtra: Amid a pandemic, the Pawar family political soap opera takes centre stage|website=The Economic Times|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/politics-family-tree-of-pawar-family-detailed-799061|title=Pawar Family Tree {{!}} पवार कुटुंबाची वंशावळ {{!}} पवार कुटुंब आहे कसं?|date=14 August 2020|website=एबीपी माझा|access-date=16 January 2022}}</ref> राजकारणाच्या बाहेर, शरद पवार यांनी २००५ ते २००८ पर्यंत [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळा]]<nowiki/>चे अध्यक्ष आणि २०१० ते २०१२ पर्यंत [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदे]]<nowiki/>चे अध्यक्ष म्हणून काम केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/8778604.stm|title=Pawar takes over as ICC president|date=1 July 2010|via=news.bbc.co.uk}}</ref> * ऑक्टोबर २०१३ ते जानेवारी २०१७ या कालावधीत ते [[मुंबई क्रिकेट असोसिएशन]]<nowiki/>चे अध्यक्ष होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/84795/sharad-pawar-steps-down-as-president-of-mumbai-cricket-association|title=Sharad Pawar steps down as president of Mumbai Cricket Association|work=Cricbuzz|access-date=18 December 2016}}</ref> * २०१७ मध्ये, [[भारत सरकार]]<nowiki/>ने त्यांना [[पद्मविभूषण]] हा भारताचा दुसरा-सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला. == वैयक्तिक जीवन == पवारांचा जन्म [[डिसेंबर १२]], [[इ.स. १९४०]] रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती]] येथे झाला. कोरेगाव तालुक्यातील नांदवळ हे साहेबांचे मुळगाव, शरद पवार यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव पवार आणि आईचे नाव शारदाबाई पवार आहे. गोविंदराव हे निरा कॅनॉल सहकारी सोसायटीचे बराच काळ सेक्रेटरी होते. पुढे ते बारामती येथे निघालेल्या सहकारी बँकेचे पहिले व्यवस्थापक झाले. शारदाबाई या १९३८ मध्ये पुणे जिल्हा लोकल बोर्डाच्या शिक्षण समितीच्या प्रमुख होत्या.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=साहेब|last=गाडे|first=सोपान|publisher=अविष्कार प्रकाशन|year=२००९|location=पुणे|pages=१३ - १५}}</ref> बारामतीच्या लोकसभा मतदार संघाच्या विद्यमान खासदार सौ. [[सुप्रिया सुळे]] या त्यांच्या सुकन्या आहेत. तर महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री, [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे आहेत. त्यांचे [[छत्रपती शाहू महाराज]], [[महात्मा फुले]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] हे तीन आदर्श आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/ncp-chief-sharad-pawar-watch-marathi-play-shivaji-underground-in-bhimnagar-mohalla-1699342/|title=सध्या लहानसहान गोष्टीतून माणसामाणसांत मतभेद निर्माण करण्याचा प्रयत्न: शरद पवार|date=2018-06-19|work=लोकसत्ता|access-date=2018-06-19}}</ref> == राजकारण == [[इ.स. १९५६]] साली ते शाळेत असताना त्यांनी [[गोवामुक्ती आंदोलन|गोवामुक्ती सत्याग्रहाला]] पाठिंबा दर्शविण्यासाठी विद्यार्थ्यांचा मेळावा आयोजित केला. येथून त्यांच्या राजकीय जीवनाची सुरुवात झाली. त्यानंतर काँलेजमध्ये असताना विद्यार्थी संघटनेचे नेते म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले. विद्यार्थी संघटनेच्या एका समारंभासाठी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांना आमंत्रित केले. पवारांनी त्याप्रसंगी केलेल्या भाषणामुळे यशवंतराव चव्हाण अतिशय प्रभावीत झाले. त्यानंतर चव्हाणांच्या सांगण्यावरून पवारांनी युवक काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. चव्हाणांनी पवारांच्यातील सुप्त नेता हेरला आणि त्यानंतर पवार त्यांचे शिष्य झाले. त्यानंतर चव्हाणांनी त्यांच्या पुणे शहराला दिलेल्या भेटींदरम्यान पवारांना मुद्दाम भेटायला बोलावून त्यांना अनेकवेळी मार्गदर्शन केले. वयाच्या २४ व्या वर्षी ते महाराष्ट्र राज्य युवक काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. त्यानंतर यशवंतराव चव्हाणांचा राजकीय वारसदार म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाऊ लागले. इ.स. १९६६ साली पवारांना [[युनेस्को]] शिष्यवृत्ती मिळाली. त्याअंतर्गत त्यांना [[पश्चिम जर्मनी]], [[फ्रान्स]], [[इटली]], [[इंग्लंड]] इत्यादी देशांना भेट देऊन तेथील राजकीय पक्षांचा आणि त्यांच्या पक्षबांधणी करायच्या पद्धतीचा जवळून अभ्यास करता आला. == विधानसभा == सर्वप्रथम इ.स. १९६७ च्या राज्य विधानसभा निवडणुकीत ते [[बारामती]] मतदारसंघातून विजयी झाले. श्री. [[वसंतराव नाईक]] यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांचा राज्यमंत्री म्हणून समावेश वयाच्या २९व्या वर्षी झाला. इ.स. १९७२ आणि इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीतही ते विजयी झाले. इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीनंतर [[वसंतदादा पाटील]] मुखमंत्री झाले. यशवंतराव चव्हाणांबरोबरच वसंतदादा पाटील हेसुद्धा पवारांचे मार्गदर्शक होते. पण काँग्रेस पक्षाचे १२ आमदार फोडून पवारांनी विरोधी पक्षाबरोबर हातमिळवणी केली आणि वसंतदादांचे सरकार पाडले. त्यानंतर 'पवारांनी माझ्या पाठीत खंजीर खुपसला' अशी जळजळीत प्रतिक्रिया वसंतरावांनी दिली. == मुख्यमंत्री == [[जुलै १८|१८ जुलै]] [[इ.स. १९७८]] रोजी शरद पवारांचा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथविधी झाला. पवारांबरोबर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (इंदिरा)]] पक्षातून बाहेर पडलेले १२ आमदार, [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] पक्ष आणि [[जनता पक्ष]] यांची आघाडी [[पुरोगामी लोकशाही दल]] या नावाने झाली आणि त्याचे नेते पवार झाले.ते राज्याचे सर्वांत तरुण मुख्यमंत्री होते. इ.स. १९८० साली [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींचे]] सत्तेत पुनरागमन झाल्यानंतर त्यांनी विरोधी पक्षांची राज्य सरकारे बरखास्त केली. त्यात पवारांचे सरकारही बरखास्त झाले. जून इ.स. १९८० मध्ये विधानसभा निवडणुका झाल्या. काँग्रेस(इंदिरा) पक्षाने २८८ पैकी १८६ जागा जिंकल्या आणि बॅरिस्टर [[अब्दुल रहमान अंतुले]] राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. शरद पवार विधानसभेतील प्रमुख विरोधी नेते होते. == लोकसभा == इ.स. १९८४ सालची लोकसभा निवडणूक पवारांनी लढवली आणि ते लोकसभेवर निवडून गेले. इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर निर्माण झालेल्या सहानुभूतीच्या लाटेत विरोधी पक्ष राज्यातील ४८ पैकी केवळ ५ जागा जिंकू शकले. त्यात पवारांच्या बारामती या जागेचा समावेश होता. मात्र त्यांनी राष्ट्रीय राजकारणात न पडता काही काळ राज्याच्या राजकारणातच राहायचे ठरवले. मार्च इ.स. १९८५ची राज्य विधानसभा निवडणूक त्यांनी बारामतीतून जिंकली आणि लोकसभा सदस्यत्वाचा त्यांनी राजीनामा दिला. त्या विधानसभा निवडणुकीत पवारांच्या काँग्रेस(स) पक्षाने २८८ पैकी ५४ जागा जिंकल्या आणि पवार राज्यविधानसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. == परत विधानसभा == इ.स. १९८७ साली ९ वर्षांच्या खंडानंतर शरद पवारांनी राजीव गांधींच्या उपस्थितीत औरंगाबाद येथे काँग्रेस (इंदिरा) पक्षात परत प्रवेश केला. जून १९८८ मध्ये पंतप्रधान आणि काँग्रेस अध्यक्ष राजीव गांधींनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री शंकरराव चव्हाण यांचा केंद्रीय मंत्रिमंडळात अर्थमंत्री म्हणून समावेश केला. त्यांच्या जागी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून राजीव गांधींनी शरद पवारांची निवड केली. २६ जून इ.स. १९८८ रोजी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून दुसऱ्यांदा शपथ घेतली. त्यापूर्वीच्या काळात राज्यात काँग्रेस पक्षाला फारसे आव्हान नव्हते. पण बाळासाहेब ठाकरे यांचा शिवसेना हा पक्ष भारतीय जनता पक्षाशी युती करून काँग्रेस पक्षाच्या अनेक वर्षे अबाधित असलेल्या वर्चस्वाला आव्हान देऊ लागला होता. त्या आव्हानाला तोंड देऊन राज्यात काँग्रेस पक्षाचे वर्चस्व कायम राखण्याची जबाबदारी पवारांवर आली. नोव्हेंबर इ.स. १९८९ मध्ये झालेल्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने राज्यातील ४८ पैकी २८ जागा जिंकल्या. पक्षाची राजस्थान,मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश यासारख्या राज्यांत झाली तशी वाताहत महाराष्ट्रात झाली नाही. पण इ.स. १९८४ च्या तुलनेत पक्षाने १५ जागा कमी जिंकल्या. शिवसेनेने ४ जागा जिंकून प्रथमच लोकसभेत प्रवेश केला. भारतीय जनता पक्षाने १० जागा जिंकून जोरदार मुसंडी मारली. लोकसभा निवडणुकीतील चांगल्या कामगिरीमुळे शिवसेना आणि भारतीय जनता पक्ष या दोन्ही पक्षांच्या कार्यकर्त्यांचा आत्मविश्वास वाढला. राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी इ.स. १९९० मध्ये निवडणुका होणार होत्या. शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी राज्याच्या कानाकोपऱ्यात प्रचारसभा घेऊन काँग्रेस पक्षापुढे मोठे आव्हान उभे केले. राज्य विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने २८८ पैकी १४१ तर शिवसेना-भाजप युतीने ९४ जागा जिंकल्या. राज्याची स्थापना झाल्यानंतर प्रथमच काँग्रेस पक्षाने विधानसभेतील बहुमत गमावले. तरीही १२ अपक्ष आमदारांच्या पाठिंब्यावर शरद पवार यांनी ४ मार्च इ.स. १९९० रोजी मुख्यमंत्री म्हणून तिसऱ्यांदा शपथ घेतली. जानेवारी इ.स. १९९१ मध्ये विलासराव देशमुख, सुरूपसिंग नाईक आणि इतर काही मंत्र्यांनी शरद पवारांना मुख्यमंत्रिपदावरून हटवण्याची मागणी पक्षाध्यक्ष राजीव गांधी यांच्याकडे केली. पण त्याला राजीव गांधींनी नकार दिला. इ.स. १९९१ च्या लोकसभा निवडणुकीत पवारांनी काँग्रेस पक्षाचा राज्यात एकहाती प्रचार केला. पक्षाने राज्यात ४८ पैकी ३८ जागा जिंकल्या आणि इ.स. १९८९ च्या निवडणुकीत झालेल्या पिछेहाटीची काही अंशी भरपाई केली. निवडणुक प्रचारादरम्यान राजीव गांधींची हत्या झाली. श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव आणि अर्जुनसिंग यांच्याबरोबर पवारांचे नावही पंतप्रधानपदाच्या शर्यतीत आहे अशा बातम्या वर्तमानपत्रांत आल्या. मात्र काँग्रेस संसदीय पक्षाने श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव यांना नेतेपदी निवडले आणि त्यांचा २१ जून इ.स. १९९१ रोजी भारताचे पंतप्रधान म्हणून शपथविधी झाला. == पुनः दिल्ली == नरसिंह रावांनी पवारांना केंद्रीय मंत्रिमंडळात संरक्षणमंत्री म्हणून नेमले. २६ जून इ.स. १९९१ रोजी त्यांचा केंद्रीय मंत्री म्हणून प्रथमच शपथविधी झाला. महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांच्या जागी सुधाकरराव नाईक यांची निवड करण्यात आली. राज्य काँग्रेसमधील अंतर्गत मतभेदांमुळे सुधाकरराव नाईक यांना राजीनामा द्यावा लागला. त्यानंतर नरसिंह रावांनी शरद पवारांना पुन्हा एकदा राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून नेमले. त्यांनी ६ मार्च इ.स. १९९३ रोजी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून चौथ्यांदा सूत्रे हाती घेतली. == विधानसभा, चौथी खेळी == पवारांची मुख्यमंत्रिपदाची चौथी कारकीर्द अत्यंत वादग्रस्त ठरली. ते परत मुख्यमंत्री बनून एक आठवडा व्हायच्या आत, १२ मार्च इ.स. १९९३ रोजी मुंबईत भीषण बाँबस्फोट झाले. त्यांत २५७ लोक ठार तर ६००हून अधिक लोक जखमी झाले. ३० सप्टेंबर इ.स. १९९३ रोजी लातूर आणि उस्मानाबाद जिल्ह्यांमध्ये भूकंप होऊन दहा हजारांपेक्षा जास्त लोक ठार झाले. या संकंटांबरोबरच राज्यात कमालीच्या वाढलेल्या भ्रष्टाचाराबद्दल मुंबई महानगरपालिकेचे उपायुक्त [[गो.रा. खैरनार]] यांनी पवारांना दोषी धरून त्यांच्यावर अनेक आरोप केले. प्रख्यात समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी वनखात्यातील वाढत्या भ्रष्टाचाराविरोधात उपोषण केले. तेव्हा पवारांचे सरकार भ्रष्टाचारी अधिकाऱ्यांना पाठीशी घालत आहे असा आरोप झाला. जळगाव येथील सेक्स स्कँडलमध्ये अनेक तरुणींवर लैंगिक अत्याचार झाले, त्यात काँग्रेस पक्षाचे स्थानिक नगरसेवक सामील आहेत असा आरोप झाला. २३ नोव्हेंबर इ.स. १९९४ रोजी नागपूर येथे [[गोवारी आदिवासी|गोवारी]] समाजातील लोकांचा शिक्षण आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची मागणी करण्यासाठी मोर्चा निघाला, तेव्हा मुख्यमंत्री या नात्याने मोर्चेकऱ्यांची भेट न घेता त्यांच्यावर लाठीमार करण्यात आला. त्यात चेंगराचेंगरी होऊन ११४ लोक मृत्युमुखी पडले. त्यामुळे आदिवासी कल्याण मंत्री मधुकरराव पिचड यांना तेव्हा या घटनेची जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा द्यावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= https://m.maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/high-cout-decision-on-gowari-community-as-tribal-community/articleshow/65398151.cms | title= गोवारी समाज आदिवासी; नागपूर खंडपीठाचा निर्णय }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी-मार्च इ.स. १९९५ मध्ये निवडणुका होणार होत्या. त्या निवडणुकींच्या तिकिटवाटपात काँग्रेस पक्षात मोठया प्रमाणावर बंडखोरी झाली. अनेक ठिकाणी काँग्रेस नेत्यांनी पक्षाच्या अधिकृत उमेदवारांविरुद्ध अपक्ष म्हणून निवडणुला लढवल्या. जनतेत सरकारविरुद्ध वाढलेली नाराजी आणि मोठया प्रमाणावर झालेली बंडखोरी यांचे प्रतिबिंब मतपेटीत उमटले. काँग्रेस पक्षाचा राज्यात प्रथमच पराभव झाला. शिवसेना-भाजप युतीस २८८ पैकी १३८ जागा मिळाल्या तर काँग्रेस पक्षास ८० जागांवर समाधान मानावे लागले. राज्याचे नवे मुख्यमंत्री म्हणून मनोहर जोशी यांचा १४ मार्च इ.स. १९९५ रोजी शपथविधी झाला. == दिल्लीची तिसरी फेरी == इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीपर्यंत पवार राज्य विधानपरिषदेतील विरोधी पक्षनेते होते. इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी बारामतीतून विजय मिळवला आणि त्यानंतर ते राष्टीय राजकारणात उतरले. जून इ.स. १९९७ मध्ये त्यांनी काँग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत [[सीताराम केसरी]] यांच्याविरुद्ध निवडणूक लढवली पण तीत त्यांचा पराभव झाला. इ.स. १९९८ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी राज्यात रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्षांबरोबर निवडणुकपूर्व आघाडी करायचा निर्णय घेतला. त्यामुळे शिवसेना-भाजप विरोधी मतांचे विभाजन टळले आणि काँग्रेस-रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्ष यांच्या युतीने ४८ पैकी ३७ जागा जिंकून जोरदार यश प्राप्त केले. शिवसेना-भाजप युतीला १० जागांवर समाधान मानावे लागले. त्यानंतर शरद पवार १२ व्या लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. १२वी लोकसभा बरखास्त झाल्यानंतर मे इ.स. १९९९ मध्ये पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांच्या साथीने शरद पवारांनी अशी मागणी केली की, '१३ व्या लोकसभा निवडणुकीसाठी काँग्रेस पक्षाने इटलीत जन्मलेल्या सोनिया गांधींऐवजी भारतात जन्मलेल्या कोणाही नेत्याला पंतप्रधानपदाचे उमेदवार म्हणून घोषित करावे. काँग्रेस अध्यक्ष सोनिया गांधींना लिहिलेल्या पत्रात त्या तिघांनी म्हणले, 'उच्च शिक्षण, कर्तबगारी आणि पात्रता असलेल्या अनेक व्यक्ती असलेल्या या ९८ कोटी लोकांच्या भारत देशात भारताबाहेर जन्म झालेली कोणत्याही व्यक्तीने सरकारचे नेतृत्व करणे योग्य होणार नाही, कारण हा प्रश्न देशाची सुरक्षा, आर्थिक हितसंबंध आणि जागतिक राजकारणातील भारताच्या प्रतिमेबरोबरच प्रत्येक भारतीयाच्या अस्मितेशी निगडित आहे' या कारणावरून काँग्रेस पक्षाने शरद पवार, पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांना ६ वर्षांसाठी पक्षातून काढून टाकले. == राष्ट्रवादीची (NCP) स्थापना == त्यानंतर १० जून इ.स. १९९९ रोजी शरद पवारांनी त्यांच्या ''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची]]'' स्थापना केली. इ.स. १९९९ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकींनंतर कोणत्याही पक्ष अथवा आघाडीस बहुमत मिळाले नाही. त्यानंतर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांची आघाडी होऊन विलासराव देशमुख राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. इ.स. २००४ मधील लोकसभा निवडणुकीनंतर पवारांचा राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष केंद्रात मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील आघाडी सरकारमध्ये सामील झाला. २२ मे इ.स. २००४ मध्ये शरद पवारांनी देशाचे कृषिमंत्री म्हणून सूत्रे हाती घेतली. २९ मे इ.स. २००९ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळात त्यांना कृषी, ग्राहकांशी संबंधित बाबी, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण ह्या खात्यांची धुरा देण्यात आली. जुलै इ.स. २०१० मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्षपद स्वीकारल्यानंतर पक्षकार्याला अधिक वेळ देण्याची इच्छा असल्याचे सांगून पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांच्याकडे त्यांनी आपल्यावरील कार्यभार कमी करण्याची विनंती केली. इ.स. २०१९ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणूकीत राष्ट्रवादी पक्षाला ५४ जागा मिळाल्या. शिवसेना, राष्ट्रवादी आणि काँग्रेस या तीन पक्षांचे मिळून महाआघाडीचे सरकार महाराष्ट्रामध्ये निर्माण करण्यात शरद पवार यांचा मोलाचा सहभाग होता. २०२३ अजित पवारांचे बंड : जुलै २०२३ मध्ये, [[अजित पवार]] यांनी शरद पवारांच्या विरोधात बंड केले आणि सत्ताधारी भाजप-शिवसेना सरकारमध्ये सामील झाले आणि महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-government-now-powered-by-three-engines-as-ajit-pawar-takes-oath-as-deputy-chief-minister-45111/|title=Maharashtra Government Now Powered by Three Engines as Ajit Pawar Takes Oath as Deputy Chief Minister|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-02|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> म्हणून शपथ घेतली, राष्ट्रवादीच्या बहुसंख्य विद्यमान आमदारांनी पवार यांच्या समर्थनार्थ पक्ष सोडला. त्यांनी निवडणूक आयोगाकडे दावा केला की ते राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-political-crisis-ajit-pawar-claims-leadership-of-ncp-removes-sharad-pawar-as-chief-45872/|title=Maharashtra Political Crisis: Ajit Pawar Claims Leadership of NCP, Removes Sharad Pawar as Chief|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-05|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> == [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] == राजकारणाबरोबरच क्रिकेट हे देखील पवारांच्या आवडीचे क्षेत्र आहे. २९ नोव्हेंबर इ.स. २००५ रोजी ते भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाच्या अध्यक्षपदी निवडून आले. १ जुलै इ.स. २०१० रोजी त्यांनी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षपदाची सूत्रे स्वीकारली. [[जगमोहन दालमिया]] यांच्यानंतर हे पद भूषविणारे ते २रे भारतीय आहेत. == शिक्षणसंस्थांमधील सहभाग == पवारांचा शिक्षणक्षेत्राशीही सक्रिय संबंध आहे. त्यांनी ज्या शिक्षणसंस्थांच्या कामात सहभाग घेतला आहे, त्यातील महत्त्वाच्या शिक्षणसंस्था खालीलप्रमाणे - * {{संकेतस्थळ|http://www.http://www.vidyapratishthan.org/|विद्या प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://agridevelopmenttrustbaramati.org|कृषी विकास प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.rayatshikshan.edu/|रयत शिक्षण संस्था, सातारा|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.vsisugar.com/|वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, मांजरी, पुणे|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.svpm.edu.in/|शिवनगर विद्या प्रसारक मंडळ, माळेगाव, बारामती|इंग्लिश}} == चरित्रे आणि आत्मचरित्र == # साहेब (शरद पवार चरित्रग्रंथ), लेखक व संपादक - सोपान गाडे # लोकनेते शरदराव पवार (लेखक - राम कांडगे) # Sharad Pawar - A Mass Leader (लेखक - दीपक बोरगावे) # शरद पवार यांचे [[लोक माझे सांगाती]] नावाचे मराठी आत्मचरित्र आहे. == पुरस्कार == * [[पद्मविभूषण]] (२०१७) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=327 लोकसभेच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील व्यक्तिचित्र] * {{संकेतस्थळ|http://www.ncp.org.in/party/president.php|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील पक्षाध्यक्षांची माहिती|इंग्लिश}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7940665.stm Profile] at ''[[BBC News]]'' * [http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=327 Profile at Govt. of India website] {{क्रम-सुरू}} {{क्रम-मागील|मागील=[[वसंतदादा पाटील]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जुलै १८]], [[इ.स. १९७८]] - [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९८०]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[अब्दुल रहमान अंतुले|ए.आर. अंतुले]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[शंकरराव चव्हाण]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जून २६]], [[इ.स. १९८८]] - [[जून २५]], [[इ.स. १९९१]] }} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मार्च ६]], [[इ.स. १९९३]] - [[मार्च १४]], [[इ.स. १९९५]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[मनोहर जोशी]]}} {{क्रम-शेवट}} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:पवार,शरद गोविंदराव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:लोकसभेतील विरोधीपक्षनेते]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:बारामतीचे खासदार]] [[वर्ग:माढ्याचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय कृषीमंत्री]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:लाल वर्ग असणारे लेख]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:पवार परिवार]] [[वर्ग:बारामतीचे आमदार]] f20mzndoc91l60os1jbhyjjq7174rn3 2715996 2715995 2026-10-02T03:05:20Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715996 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = शरदचंद्र पवार | चित्र नाव = Sharad Pawar, Minister of AgricultureCrop.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य|खासदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. २००९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[इ.स. २०१४]] | राष्ट्रपती = | मागील = - | पुढील = [[विजयसिंह मोहिते-पाटील]] | मतदारसंघ = [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1940|12|12}} | जन्मस्थान = [[बारामती]], [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | इतरपक्ष = * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]],<br> * [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]], <br> * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | नाते = [[सदाशिव शिंदे]] (सासरे) | पत्नी = प्रतिभा पवार | civil partner = | अपत्ये = [[सुप्रिया सुळे]] | निवास = [[बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[इ.स. १९९०]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[इ.स. २००९]] | मागील1 = शरद पवार | पुढील1 = [[सुप्रिया सुळे]] | मतदारसंघ1 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. १९९९]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००४]] | मतदारसंघ2 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | मागील2 = शरद पवार | पुढील2 = शरद पवार | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९९८]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. १९९९]] | मागील3 = शरद पवार | पुढील3 = शरद पवार | मतदारसंघ3 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[इ.स. १९९६]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[इ.स. १९९८]] | मागील4 = शरद पवार | पुढील4 = शरद पवार | मतदारसंघ4 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९९१]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९९६]] | मागील5 = [[अजित पवार]] | पुढील5 = शरद पवार | मतदारसंघ5 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९८४]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[मार्च]], [[इ.स. १९८५]] | मागील6 = [[वसंतदादा पाटील]] | पुढील6 = शंकरराव पाटील | मतदारसंघ6 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | पद7= {{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}} | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[इ.स. १९७८]]-[[इ.स. १९८०|८०]], [[इ.स. १९८८]]-[[इ.स. १९९१|९१]] व [[इ.स. १९९३]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९९५]] | मागील7 = | पुढील7 = | मतदारसंघ7 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शरद गोविंदराव पवार''' (१२ डिसेंबर १९४०)  हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चार वेळा [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] होते. तसेच [[पी.व्ही. नरसिंहराव]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[भारताचे संरक्षणमंत्री|संरक्षण मंत्री]] म्हणून आणि [[मनमोहन सिंग]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय|कृषी मंत्री]] म्हणून त्यांनी काम केले आहे. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>पासून वेगळे झाल्यानंतर १९९९ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षा]]<nowiki/>चे ते माजी अध्यक्ष, तर [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] गट पक्षाचे विद्यमान अध्यक्ष आहेत. तसेच ते [[महाविकास आघाडी]] या प्रादेशिक राजकीय आघाडीचे संघटक आहेत. पवार हे महाराष्ट्रातील प्रभावशाली राजकीय कुटुंब असलेल्या [[बारामती]]<nowiki/>च्या [[पवार|पवार कुटुंबातील]] आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणातील ते एक प्रमुख चेहरा आहेत. कुटुंबातील इतर राजकारण्यांमध्ये त्यांची मुलगी [[सुप्रिया सुळे]], [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे, [[रोहित पवार|रोहित राजेंद्र पवार]] आणि चि.युगेंद्र श्रीनिवास पवार हे पुतण्याचे पुत्र आणि त्यांच्या विस्तारित कुटुंबातील इतर सदस्यांचा समावेश आहे.<ref name="Aron2016">{{स्रोत पुस्तक|title=The Dynasty: Born to Rule|last=Aron|first=Sunita|date=1 April 2016|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-85827-10-5|chapter=The pawar power play|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mUywDAAAQBAJ&pg=PT9}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://policenama.com/maharashtra-assembly-election-dynasty-politics-political-family-thackeray-pawar-rane-shinde-chavan-congress-bjp-ncp/|title=ठाकरे आणि पवार यांच्यासह 'या' 11 कुटूंबियांच्या हातात महाराष्ट्राचं 'राजकारण', जाणून घ्या|date=30 September 2019|website=पोलीसनामा|language=en-US|access-date=16 January 2022}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/all-in-pawar-family-5-members-either-in-ls-or-state-assembly-6091430/lite/|title=All in Pawar family: 5 members either in Lok Sabha or state assembly|date=28 October 2019|website=Indian Express|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/maharashtra-amid-a-pandemic-the-pawar-family-political-soap-opera-takes-centre-stage/articleshow/77552404.cms|title=Maharashtra: Amid a pandemic, the Pawar family political soap opera takes centre stage|website=The Economic Times|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/politics-family-tree-of-pawar-family-detailed-799061|title=Pawar Family Tree {{!}} पवार कुटुंबाची वंशावळ {{!}} पवार कुटुंब आहे कसं?|date=14 August 2020|website=एबीपी माझा|access-date=16 January 2022}}</ref> राजकारणाच्या बाहेर, * ऑक्टोबर २०१३ ते जानेवारी २०१७ या कालावधीत ते [[मुंबई क्रिकेट असोसिएशन]]<nowiki/>चे अध्यक्ष होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/84795/sharad-pawar-steps-down-as-president-of-mumbai-cricket-association|title=Sharad Pawar steps down as president of Mumbai Cricket Association|work=Cricbuzz|access-date=18 December 2016}}</ref> * २००५ ते २००८ पर्यंत [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळा]]<nowiki/>चे अध्यक्ष आणि २०१० ते २०१२ पर्यंत [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदे]]<nowiki/>चे अध्यक्ष म्हणून काम केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/8778604.stm|title=Pawar takes over as ICC president|date=1 July 2010|via=news.bbc.co.uk}}</ref> * २०१७ मध्ये, [[भारत सरकार]]<nowiki/>ने त्यांना [[पद्मविभूषण]] हा भारताचा दुसरा-सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला. == वैयक्तिक जीवन == पवारांचा जन्म [[डिसेंबर १२]], [[इ.स. १९४०]] रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती]] येथे झाला. कोरेगाव तालुक्यातील नांदवळ हे साहेबांचे मुळगाव, शरद पवार यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव पवार आणि आईचे नाव शारदाबाई पवार आहे. गोविंदराव हे निरा कॅनॉल सहकारी सोसायटीचे बराच काळ सेक्रेटरी होते. पुढे ते बारामती येथे निघालेल्या सहकारी बँकेचे पहिले व्यवस्थापक झाले. शारदाबाई या १९३८ मध्ये पुणे जिल्हा लोकल बोर्डाच्या शिक्षण समितीच्या प्रमुख होत्या.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=साहेब|last=गाडे|first=सोपान|publisher=अविष्कार प्रकाशन|year=२००९|location=पुणे|pages=१३ - १५}}</ref> बारामतीच्या लोकसभा मतदार संघाच्या विद्यमान खासदार सौ. [[सुप्रिया सुळे]] या त्यांच्या सुकन्या आहेत. तर महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री, [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे आहेत. त्यांचे [[छत्रपती शाहू महाराज]], [[महात्मा फुले]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] हे तीन आदर्श आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/ncp-chief-sharad-pawar-watch-marathi-play-shivaji-underground-in-bhimnagar-mohalla-1699342/|title=सध्या लहानसहान गोष्टीतून माणसामाणसांत मतभेद निर्माण करण्याचा प्रयत्न: शरद पवार|date=2018-06-19|work=लोकसत्ता|access-date=2018-06-19}}</ref> == राजकारण == [[इ.स. १९५६]] साली ते शाळेत असताना त्यांनी [[गोवामुक्ती आंदोलन|गोवामुक्ती सत्याग्रहाला]] पाठिंबा दर्शविण्यासाठी विद्यार्थ्यांचा मेळावा आयोजित केला. येथून त्यांच्या राजकीय जीवनाची सुरुवात झाली. त्यानंतर काँलेजमध्ये असताना विद्यार्थी संघटनेचे नेते म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले. विद्यार्थी संघटनेच्या एका समारंभासाठी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांना आमंत्रित केले. पवारांनी त्याप्रसंगी केलेल्या भाषणामुळे यशवंतराव चव्हाण अतिशय प्रभावीत झाले. त्यानंतर चव्हाणांच्या सांगण्यावरून पवारांनी युवक काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. चव्हाणांनी पवारांच्यातील सुप्त नेता हेरला आणि त्यानंतर पवार त्यांचे शिष्य झाले. त्यानंतर चव्हाणांनी त्यांच्या पुणे शहराला दिलेल्या भेटींदरम्यान पवारांना मुद्दाम भेटायला बोलावून त्यांना अनेकवेळी मार्गदर्शन केले. वयाच्या २४ व्या वर्षी ते महाराष्ट्र राज्य युवक काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. त्यानंतर यशवंतराव चव्हाणांचा राजकीय वारसदार म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाऊ लागले. इ.स. १९६६ साली पवारांना [[युनेस्को]] शिष्यवृत्ती मिळाली. त्याअंतर्गत त्यांना [[पश्चिम जर्मनी]], [[फ्रान्स]], [[इटली]], [[इंग्लंड]] इत्यादी देशांना भेट देऊन तेथील राजकीय पक्षांचा आणि त्यांच्या पक्षबांधणी करायच्या पद्धतीचा जवळून अभ्यास करता आला. == विधानसभा == सर्वप्रथम इ.स. १९६७ च्या राज्य विधानसभा निवडणुकीत ते [[बारामती]] मतदारसंघातून विजयी झाले. श्री. [[वसंतराव नाईक]] यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांचा राज्यमंत्री म्हणून समावेश वयाच्या २९व्या वर्षी झाला. इ.स. १९७२ आणि इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीतही ते विजयी झाले. इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीनंतर [[वसंतदादा पाटील]] मुखमंत्री झाले. यशवंतराव चव्हाणांबरोबरच वसंतदादा पाटील हेसुद्धा पवारांचे मार्गदर्शक होते. पण काँग्रेस पक्षाचे १२ आमदार फोडून पवारांनी विरोधी पक्षाबरोबर हातमिळवणी केली आणि वसंतदादांचे सरकार पाडले. त्यानंतर 'पवारांनी माझ्या पाठीत खंजीर खुपसला' अशी जळजळीत प्रतिक्रिया वसंतरावांनी दिली. == मुख्यमंत्री == [[जुलै १८|१८ जुलै]] [[इ.स. १९७८]] रोजी शरद पवारांचा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथविधी झाला. पवारांबरोबर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (इंदिरा)]] पक्षातून बाहेर पडलेले १२ आमदार, [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] पक्ष आणि [[जनता पक्ष]] यांची आघाडी [[पुरोगामी लोकशाही दल]] या नावाने झाली आणि त्याचे नेते पवार झाले.ते राज्याचे सर्वांत तरुण मुख्यमंत्री होते. इ.स. १९८० साली [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींचे]] सत्तेत पुनरागमन झाल्यानंतर त्यांनी विरोधी पक्षांची राज्य सरकारे बरखास्त केली. त्यात पवारांचे सरकारही बरखास्त झाले. जून इ.स. १९८० मध्ये विधानसभा निवडणुका झाल्या. काँग्रेस(इंदिरा) पक्षाने २८८ पैकी १८६ जागा जिंकल्या आणि बॅरिस्टर [[अब्दुल रहमान अंतुले]] राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. शरद पवार विधानसभेतील प्रमुख विरोधी नेते होते. == लोकसभा == इ.स. १९८४ सालची लोकसभा निवडणूक पवारांनी लढवली आणि ते लोकसभेवर निवडून गेले. इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर निर्माण झालेल्या सहानुभूतीच्या लाटेत विरोधी पक्ष राज्यातील ४८ पैकी केवळ ५ जागा जिंकू शकले. त्यात पवारांच्या बारामती या जागेचा समावेश होता. मात्र त्यांनी राष्ट्रीय राजकारणात न पडता काही काळ राज्याच्या राजकारणातच राहायचे ठरवले. मार्च इ.स. १९८५ची राज्य विधानसभा निवडणूक त्यांनी बारामतीतून जिंकली आणि लोकसभा सदस्यत्वाचा त्यांनी राजीनामा दिला. त्या विधानसभा निवडणुकीत पवारांच्या काँग्रेस(स) पक्षाने २८८ पैकी ५४ जागा जिंकल्या आणि पवार राज्यविधानसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. == परत विधानसभा == इ.स. १९८७ साली ९ वर्षांच्या खंडानंतर शरद पवारांनी राजीव गांधींच्या उपस्थितीत औरंगाबाद येथे काँग्रेस (इंदिरा) पक्षात परत प्रवेश केला. जून १९८८ मध्ये पंतप्रधान आणि काँग्रेस अध्यक्ष राजीव गांधींनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री शंकरराव चव्हाण यांचा केंद्रीय मंत्रिमंडळात अर्थमंत्री म्हणून समावेश केला. त्यांच्या जागी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून राजीव गांधींनी शरद पवारांची निवड केली. २६ जून इ.स. १९८८ रोजी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून दुसऱ्यांदा शपथ घेतली. त्यापूर्वीच्या काळात राज्यात काँग्रेस पक्षाला फारसे आव्हान नव्हते. पण बाळासाहेब ठाकरे यांचा शिवसेना हा पक्ष भारतीय जनता पक्षाशी युती करून काँग्रेस पक्षाच्या अनेक वर्षे अबाधित असलेल्या वर्चस्वाला आव्हान देऊ लागला होता. त्या आव्हानाला तोंड देऊन राज्यात काँग्रेस पक्षाचे वर्चस्व कायम राखण्याची जबाबदारी पवारांवर आली. नोव्हेंबर इ.स. १९८९ मध्ये झालेल्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने राज्यातील ४८ पैकी २८ जागा जिंकल्या. पक्षाची राजस्थान,मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश यासारख्या राज्यांत झाली तशी वाताहत महाराष्ट्रात झाली नाही. पण इ.स. १९८४ च्या तुलनेत पक्षाने १५ जागा कमी जिंकल्या. शिवसेनेने ४ जागा जिंकून प्रथमच लोकसभेत प्रवेश केला. भारतीय जनता पक्षाने १० जागा जिंकून जोरदार मुसंडी मारली. लोकसभा निवडणुकीतील चांगल्या कामगिरीमुळे शिवसेना आणि भारतीय जनता पक्ष या दोन्ही पक्षांच्या कार्यकर्त्यांचा आत्मविश्वास वाढला. राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी इ.स. १९९० मध्ये निवडणुका होणार होत्या. शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी राज्याच्या कानाकोपऱ्यात प्रचारसभा घेऊन काँग्रेस पक्षापुढे मोठे आव्हान उभे केले. राज्य विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने २८८ पैकी १४१ तर शिवसेना-भाजप युतीने ९४ जागा जिंकल्या. राज्याची स्थापना झाल्यानंतर प्रथमच काँग्रेस पक्षाने विधानसभेतील बहुमत गमावले. तरीही १२ अपक्ष आमदारांच्या पाठिंब्यावर शरद पवार यांनी ४ मार्च इ.स. १९९० रोजी मुख्यमंत्री म्हणून तिसऱ्यांदा शपथ घेतली. जानेवारी इ.स. १९९१ मध्ये विलासराव देशमुख, सुरूपसिंग नाईक आणि इतर काही मंत्र्यांनी शरद पवारांना मुख्यमंत्रिपदावरून हटवण्याची मागणी पक्षाध्यक्ष राजीव गांधी यांच्याकडे केली. पण त्याला राजीव गांधींनी नकार दिला. इ.स. १९९१ च्या लोकसभा निवडणुकीत पवारांनी काँग्रेस पक्षाचा राज्यात एकहाती प्रचार केला. पक्षाने राज्यात ४८ पैकी ३८ जागा जिंकल्या आणि इ.स. १९८९ च्या निवडणुकीत झालेल्या पिछेहाटीची काही अंशी भरपाई केली. निवडणुक प्रचारादरम्यान राजीव गांधींची हत्या झाली. श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव आणि अर्जुनसिंग यांच्याबरोबर पवारांचे नावही पंतप्रधानपदाच्या शर्यतीत आहे अशा बातम्या वर्तमानपत्रांत आल्या. मात्र काँग्रेस संसदीय पक्षाने श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव यांना नेतेपदी निवडले आणि त्यांचा २१ जून इ.स. १९९१ रोजी भारताचे पंतप्रधान म्हणून शपथविधी झाला. == पुनः दिल्ली == नरसिंह रावांनी पवारांना केंद्रीय मंत्रिमंडळात संरक्षणमंत्री म्हणून नेमले. २६ जून इ.स. १९९१ रोजी त्यांचा केंद्रीय मंत्री म्हणून प्रथमच शपथविधी झाला. महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांच्या जागी सुधाकरराव नाईक यांची निवड करण्यात आली. राज्य काँग्रेसमधील अंतर्गत मतभेदांमुळे सुधाकरराव नाईक यांना राजीनामा द्यावा लागला. त्यानंतर नरसिंह रावांनी शरद पवारांना पुन्हा एकदा राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून नेमले. त्यांनी ६ मार्च इ.स. १९९३ रोजी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून चौथ्यांदा सूत्रे हाती घेतली. == विधानसभा, चौथी खेळी == पवारांची मुख्यमंत्रिपदाची चौथी कारकीर्द अत्यंत वादग्रस्त ठरली. ते परत मुख्यमंत्री बनून एक आठवडा व्हायच्या आत, १२ मार्च इ.स. १९९३ रोजी मुंबईत भीषण बाँबस्फोट झाले. त्यांत २५७ लोक ठार तर ६००हून अधिक लोक जखमी झाले. ३० सप्टेंबर इ.स. १९९३ रोजी लातूर आणि उस्मानाबाद जिल्ह्यांमध्ये भूकंप होऊन दहा हजारांपेक्षा जास्त लोक ठार झाले. या संकंटांबरोबरच राज्यात कमालीच्या वाढलेल्या भ्रष्टाचाराबद्दल मुंबई महानगरपालिकेचे उपायुक्त [[गो.रा. खैरनार]] यांनी पवारांना दोषी धरून त्यांच्यावर अनेक आरोप केले. प्रख्यात समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी वनखात्यातील वाढत्या भ्रष्टाचाराविरोधात उपोषण केले. तेव्हा पवारांचे सरकार भ्रष्टाचारी अधिकाऱ्यांना पाठीशी घालत आहे असा आरोप झाला. जळगाव येथील सेक्स स्कँडलमध्ये अनेक तरुणींवर लैंगिक अत्याचार झाले, त्यात काँग्रेस पक्षाचे स्थानिक नगरसेवक सामील आहेत असा आरोप झाला. २३ नोव्हेंबर इ.स. १९९४ रोजी नागपूर येथे [[गोवारी आदिवासी|गोवारी]] समाजातील लोकांचा शिक्षण आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची मागणी करण्यासाठी मोर्चा निघाला, तेव्हा मुख्यमंत्री या नात्याने मोर्चेकऱ्यांची भेट न घेता त्यांच्यावर लाठीमार करण्यात आला. त्यात चेंगराचेंगरी होऊन ११४ लोक मृत्युमुखी पडले. त्यामुळे आदिवासी कल्याण मंत्री मधुकरराव पिचड यांना तेव्हा या घटनेची जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा द्यावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= https://m.maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/high-cout-decision-on-gowari-community-as-tribal-community/articleshow/65398151.cms | title= गोवारी समाज आदिवासी; नागपूर खंडपीठाचा निर्णय }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी-मार्च इ.स. १९९५ मध्ये निवडणुका होणार होत्या. त्या निवडणुकींच्या तिकिटवाटपात काँग्रेस पक्षात मोठया प्रमाणावर बंडखोरी झाली. अनेक ठिकाणी काँग्रेस नेत्यांनी पक्षाच्या अधिकृत उमेदवारांविरुद्ध अपक्ष म्हणून निवडणुला लढवल्या. जनतेत सरकारविरुद्ध वाढलेली नाराजी आणि मोठया प्रमाणावर झालेली बंडखोरी यांचे प्रतिबिंब मतपेटीत उमटले. काँग्रेस पक्षाचा राज्यात प्रथमच पराभव झाला. शिवसेना-भाजप युतीस २८८ पैकी १३८ जागा मिळाल्या तर काँग्रेस पक्षास ८० जागांवर समाधान मानावे लागले. राज्याचे नवे मुख्यमंत्री म्हणून मनोहर जोशी यांचा १४ मार्च इ.स. १९९५ रोजी शपथविधी झाला. == दिल्लीची तिसरी फेरी == इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीपर्यंत पवार राज्य विधानपरिषदेतील विरोधी पक्षनेते होते. इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी बारामतीतून विजय मिळवला आणि त्यानंतर ते राष्टीय राजकारणात उतरले. जून इ.स. १९९७ मध्ये त्यांनी काँग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत [[सीताराम केसरी]] यांच्याविरुद्ध निवडणूक लढवली पण तीत त्यांचा पराभव झाला. इ.स. १९९८ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी राज्यात रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्षांबरोबर निवडणुकपूर्व आघाडी करायचा निर्णय घेतला. त्यामुळे शिवसेना-भाजप विरोधी मतांचे विभाजन टळले आणि काँग्रेस-रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्ष यांच्या युतीने ४८ पैकी ३७ जागा जिंकून जोरदार यश प्राप्त केले. शिवसेना-भाजप युतीला १० जागांवर समाधान मानावे लागले. त्यानंतर शरद पवार १२ व्या लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. १२वी लोकसभा बरखास्त झाल्यानंतर मे इ.स. १९९९ मध्ये पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांच्या साथीने शरद पवारांनी अशी मागणी केली की, '१३ व्या लोकसभा निवडणुकीसाठी काँग्रेस पक्षाने इटलीत जन्मलेल्या सोनिया गांधींऐवजी भारतात जन्मलेल्या कोणाही नेत्याला पंतप्रधानपदाचे उमेदवार म्हणून घोषित करावे. काँग्रेस अध्यक्ष सोनिया गांधींना लिहिलेल्या पत्रात त्या तिघांनी म्हणले, 'उच्च शिक्षण, कर्तबगारी आणि पात्रता असलेल्या अनेक व्यक्ती असलेल्या या ९८ कोटी लोकांच्या भारत देशात भारताबाहेर जन्म झालेली कोणत्याही व्यक्तीने सरकारचे नेतृत्व करणे योग्य होणार नाही, कारण हा प्रश्न देशाची सुरक्षा, आर्थिक हितसंबंध आणि जागतिक राजकारणातील भारताच्या प्रतिमेबरोबरच प्रत्येक भारतीयाच्या अस्मितेशी निगडित आहे' या कारणावरून काँग्रेस पक्षाने शरद पवार, पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांना ६ वर्षांसाठी पक्षातून काढून टाकले. == राष्ट्रवादीची (NCP) स्थापना == त्यानंतर १० जून इ.स. १९९९ रोजी शरद पवारांनी त्यांच्या ''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची]]'' स्थापना केली. इ.स. १९९९ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकींनंतर कोणत्याही पक्ष अथवा आघाडीस बहुमत मिळाले नाही. त्यानंतर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांची आघाडी होऊन विलासराव देशमुख राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. इ.स. २००४ मधील लोकसभा निवडणुकीनंतर पवारांचा राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष केंद्रात मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील आघाडी सरकारमध्ये सामील झाला. २२ मे इ.स. २००४ मध्ये शरद पवारांनी देशाचे कृषिमंत्री म्हणून सूत्रे हाती घेतली. २९ मे इ.स. २००९ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळात त्यांना कृषी, ग्राहकांशी संबंधित बाबी, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण ह्या खात्यांची धुरा देण्यात आली. जुलै इ.स. २०१० मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्षपद स्वीकारल्यानंतर पक्षकार्याला अधिक वेळ देण्याची इच्छा असल्याचे सांगून पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांच्याकडे त्यांनी आपल्यावरील कार्यभार कमी करण्याची विनंती केली. इ.स. २०१९ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणूकीत राष्ट्रवादी पक्षाला ५४ जागा मिळाल्या. शिवसेना, राष्ट्रवादी आणि काँग्रेस या तीन पक्षांचे मिळून महाआघाडीचे सरकार महाराष्ट्रामध्ये निर्माण करण्यात शरद पवार यांचा मोलाचा सहभाग होता. २०२३ अजित पवारांचे बंड : जुलै २०२३ मध्ये, [[अजित पवार]] यांनी शरद पवारांच्या विरोधात बंड केले आणि सत्ताधारी भाजप-शिवसेना सरकारमध्ये सामील झाले आणि महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-government-now-powered-by-three-engines-as-ajit-pawar-takes-oath-as-deputy-chief-minister-45111/|title=Maharashtra Government Now Powered by Three Engines as Ajit Pawar Takes Oath as Deputy Chief Minister|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-02|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> म्हणून शपथ घेतली, राष्ट्रवादीच्या बहुसंख्य विद्यमान आमदारांनी पवार यांच्या समर्थनार्थ पक्ष सोडला. त्यांनी निवडणूक आयोगाकडे दावा केला की ते राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-political-crisis-ajit-pawar-claims-leadership-of-ncp-removes-sharad-pawar-as-chief-45872/|title=Maharashtra Political Crisis: Ajit Pawar Claims Leadership of NCP, Removes Sharad Pawar as Chief|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-05|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> == [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] == राजकारणाबरोबरच क्रिकेट हे देखील पवारांच्या आवडीचे क्षेत्र आहे. २९ नोव्हेंबर इ.स. २००५ रोजी ते भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाच्या अध्यक्षपदी निवडून आले. १ जुलै इ.स. २०१० रोजी त्यांनी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षपदाची सूत्रे स्वीकारली. [[जगमोहन दालमिया]] यांच्यानंतर हे पद भूषविणारे ते २रे भारतीय आहेत. == शिक्षणसंस्थांमधील सहभाग == पवारांचा शिक्षणक्षेत्राशीही सक्रिय संबंध आहे. त्यांनी ज्या शिक्षणसंस्थांच्या कामात सहभाग घेतला आहे, त्यातील महत्त्वाच्या शिक्षणसंस्था खालीलप्रमाणे - * {{संकेतस्थळ|http://www.http://www.vidyapratishthan.org/|विद्या प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://agridevelopmenttrustbaramati.org|कृषी विकास प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.rayatshikshan.edu/|रयत शिक्षण संस्था, सातारा|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.vsisugar.com/|वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, मांजरी, पुणे|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.svpm.edu.in/|शिवनगर विद्या प्रसारक मंडळ, माळेगाव, बारामती|इंग्लिश}} == चरित्रे आणि आत्मचरित्र == # साहेब (शरद पवार चरित्रग्रंथ), लेखक व संपादक - सोपान गाडे # लोकनेते शरदराव पवार (लेखक - राम कांडगे) # Sharad Pawar - A Mass Leader (लेखक - दीपक बोरगावे) # शरद पवार यांचे [[लोक माझे सांगाती]] नावाचे मराठी आत्मचरित्र आहे. == पुरस्कार == * [[पद्मविभूषण]] (२०१७) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=327 लोकसभेच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील व्यक्तिचित्र] * {{संकेतस्थळ|http://www.ncp.org.in/party/president.php|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील पक्षाध्यक्षांची माहिती|इंग्लिश}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7940665.stm Profile] at ''[[BBC News]]'' * [http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=327 Profile at Govt. of India website] {{क्रम-सुरू}} {{क्रम-मागील|मागील=[[वसंतदादा पाटील]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जुलै १८]], [[इ.स. १९७८]] - [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९८०]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[अब्दुल रहमान अंतुले|ए.आर. अंतुले]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[शंकरराव चव्हाण]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जून २६]], [[इ.स. १९८८]] - [[जून २५]], [[इ.स. १९९१]] }} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मार्च ६]], [[इ.स. १९९३]] - [[मार्च १४]], [[इ.स. १९९५]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[मनोहर जोशी]]}} {{क्रम-शेवट}} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:पवार,शरद गोविंदराव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:लोकसभेतील विरोधीपक्षनेते]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:बारामतीचे खासदार]] [[वर्ग:माढ्याचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय कृषीमंत्री]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:लाल वर्ग असणारे लेख]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:पवार परिवार]] [[वर्ग:बारामतीचे आमदार]] 7qi23fgmldawssk2wtezorqyllku7kz 2715997 2715996 2026-10-02T03:07:15Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715997 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = शरदचंद्र पवार | चित्र नाव = Sharad Pawar, Minister of AgricultureCrop.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य|खासदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. २००९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[इ.स. २०१४]] | राष्ट्रपती = | मागील = - | पुढील = [[विजयसिंह मोहिते-पाटील]] | मतदारसंघ = [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1940|12|12}} | जन्मस्थान = [[बारामती]], [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | इतरपक्ष = * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]],<br> * [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]], <br> * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | नाते = [[सदाशिव शिंदे]] (सासरे) | पत्नी = प्रतिभा पवार | civil partner = | अपत्ये = [[सुप्रिया सुळे]] | निवास = [[बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[इ.स. १९९०]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[इ.स. २००९]] | मागील1 = शरद पवार | पुढील1 = [[सुप्रिया सुळे]] | मतदारसंघ1 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. १९९९]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००४]] | मतदारसंघ2 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | मागील2 = शरद पवार | पुढील2 = शरद पवार | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९९८]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. १९९९]] | मागील3 = शरद पवार | पुढील3 = शरद पवार | मतदारसंघ3 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[इ.स. १९९६]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[इ.स. १९९८]] | मागील4 = शरद पवार | पुढील4 = शरद पवार | मतदारसंघ4 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९९१]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९९६]] | मागील5 = [[अजित पवार]] | पुढील5 = शरद पवार | मतदारसंघ5 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९८४]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[मार्च]], [[इ.स. १९८५]] | मागील6 = [[वसंतदादा पाटील]] | पुढील6 = शंकरराव पाटील | मतदारसंघ6 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | पद7= {{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}} | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[इ.स. १९७८]]-[[इ.स. १९८०|८०]], [[इ.स. १९८८]]-[[इ.स. १९९१|९१]] व [[इ.स. १९९३]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९९५]] | मागील7 = | पुढील7 = | मतदारसंघ7 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शरद गोविंदराव पवार''' (१२ डिसेंबर १९४०)  हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चार वेळा [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] होते. तसेच [[पी.व्ही. नरसिंहराव]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[भारताचे संरक्षणमंत्री|संरक्षण मंत्री]] म्हणून आणि [[मनमोहन सिंग]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय|कृषी मंत्री]] म्हणून त्यांनी काम केले आहे. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>पासून वेगळे झाल्यानंतर १९९९ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षा]]<nowiki/>चे ते माजी अध्यक्ष, तर [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] गट पक्षाचे विद्यमान अध्यक्ष आहेत. तसेच ते [[महाविकास आघाडी]] या प्रादेशिक राजकीय आघाडीचे संघटक आहेत. पवार हे महाराष्ट्रातील प्रभावशाली राजकीय कुटुंब असलेल्या [[बारामती]]<nowiki/>च्या [[पवार|पवार कुटुंबातील]] आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणातील ते एक प्रमुख चेहरा आहेत. कुटुंबातील इतर राजकारण्यांमध्ये त्यांची मुलगी [[सुप्रिया सुळे]], [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे, [[रोहित पवार|रोहित राजेंद्र पवार]] आणि चि.युगेंद्र श्रीनिवास पवार हे पुतण्याचे पुत्र आणि त्यांच्या विस्तारित कुटुंबातील इतर सदस्यांचा समावेश आहे.<ref name="Aron2016">{{स्रोत पुस्तक|title=The Dynasty: Born to Rule|last=Aron|first=Sunita|date=1 April 2016|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-85827-10-5|chapter=The pawar power play|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mUywDAAAQBAJ&pg=PT9}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://policenama.com/maharashtra-assembly-election-dynasty-politics-political-family-thackeray-pawar-rane-shinde-chavan-congress-bjp-ncp/|title=ठाकरे आणि पवार यांच्यासह 'या' 11 कुटूंबियांच्या हातात महाराष्ट्राचं 'राजकारण', जाणून घ्या|date=30 September 2019|website=पोलीसनामा|language=en-US|access-date=16 January 2022}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/all-in-pawar-family-5-members-either-in-ls-or-state-assembly-6091430/lite/|title=All in Pawar family: 5 members either in Lok Sabha or state assembly|date=28 October 2019|website=Indian Express|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/maharashtra-amid-a-pandemic-the-pawar-family-political-soap-opera-takes-centre-stage/articleshow/77552404.cms|title=Maharashtra: Amid a pandemic, the Pawar family political soap opera takes centre stage|website=The Economic Times|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/politics-family-tree-of-pawar-family-detailed-799061|title=Pawar Family Tree {{!}} पवार कुटुंबाची वंशावळ {{!}} पवार कुटुंब आहे कसं?|date=14 August 2020|website=एबीपी माझा|access-date=16 January 2022}}</ref> राजकारणाच्या बाहेर, शरद पवार हे ऑक्टोबर २०१३ ते जानेवारी २०१७ या कालावधीत ते [[मुंबई क्रिकेट असोसिएशन]]<nowiki/>चे अध्यक्ष होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/84795/sharad-pawar-steps-down-as-president-of-mumbai-cricket-association|title=Sharad Pawar steps down as president of Mumbai Cricket Association|work=Cricbuzz|access-date=18 December 2016}}</ref> २००५ ते २००८ पर्यंत [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळा]]<nowiki/>चे अध्यक्ष, तर * २०१० ते २०१२ पर्यंत [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदे]]<nowiki/>चे अध्यक्ष म्हणून काम केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/8778604.stm|title=Pawar takes over as ICC president|date=1 July 2010|via=news.bbc.co.uk}}</ref> * २०१७ मध्ये, [[भारत सरकार]]<nowiki/>ने त्यांना [[पद्मविभूषण]] हा भारताचा दुसरा-सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला. == वैयक्तिक जीवन == पवारांचा जन्म [[डिसेंबर १२]], [[इ.स. १९४०]] रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती]] येथे झाला. कोरेगाव तालुक्यातील नांदवळ हे साहेबांचे मुळगाव, शरद पवार यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव पवार आणि आईचे नाव शारदाबाई पवार आहे. गोविंदराव हे निरा कॅनॉल सहकारी सोसायटीचे बराच काळ सेक्रेटरी होते. पुढे ते बारामती येथे निघालेल्या सहकारी बँकेचे पहिले व्यवस्थापक झाले. शारदाबाई या १९३८ मध्ये पुणे जिल्हा लोकल बोर्डाच्या शिक्षण समितीच्या प्रमुख होत्या.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=साहेब|last=गाडे|first=सोपान|publisher=अविष्कार प्रकाशन|year=२००९|location=पुणे|pages=१३ - १५}}</ref> बारामतीच्या लोकसभा मतदार संघाच्या विद्यमान खासदार सौ. [[सुप्रिया सुळे]] या त्यांच्या सुकन्या आहेत. तर महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री, [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे आहेत. त्यांचे [[छत्रपती शाहू महाराज]], [[महात्मा फुले]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] हे तीन आदर्श आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/ncp-chief-sharad-pawar-watch-marathi-play-shivaji-underground-in-bhimnagar-mohalla-1699342/|title=सध्या लहानसहान गोष्टीतून माणसामाणसांत मतभेद निर्माण करण्याचा प्रयत्न: शरद पवार|date=2018-06-19|work=लोकसत्ता|access-date=2018-06-19}}</ref> == राजकारण == [[इ.स. १९५६]] साली ते शाळेत असताना त्यांनी [[गोवामुक्ती आंदोलन|गोवामुक्ती सत्याग्रहाला]] पाठिंबा दर्शविण्यासाठी विद्यार्थ्यांचा मेळावा आयोजित केला. येथून त्यांच्या राजकीय जीवनाची सुरुवात झाली. त्यानंतर काँलेजमध्ये असताना विद्यार्थी संघटनेचे नेते म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले. विद्यार्थी संघटनेच्या एका समारंभासाठी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांना आमंत्रित केले. पवारांनी त्याप्रसंगी केलेल्या भाषणामुळे यशवंतराव चव्हाण अतिशय प्रभावीत झाले. त्यानंतर चव्हाणांच्या सांगण्यावरून पवारांनी युवक काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. चव्हाणांनी पवारांच्यातील सुप्त नेता हेरला आणि त्यानंतर पवार त्यांचे शिष्य झाले. त्यानंतर चव्हाणांनी त्यांच्या पुणे शहराला दिलेल्या भेटींदरम्यान पवारांना मुद्दाम भेटायला बोलावून त्यांना अनेकवेळी मार्गदर्शन केले. वयाच्या २४ व्या वर्षी ते महाराष्ट्र राज्य युवक काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. त्यानंतर यशवंतराव चव्हाणांचा राजकीय वारसदार म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाऊ लागले. इ.स. १९६६ साली पवारांना [[युनेस्को]] शिष्यवृत्ती मिळाली. त्याअंतर्गत त्यांना [[पश्चिम जर्मनी]], [[फ्रान्स]], [[इटली]], [[इंग्लंड]] इत्यादी देशांना भेट देऊन तेथील राजकीय पक्षांचा आणि त्यांच्या पक्षबांधणी करायच्या पद्धतीचा जवळून अभ्यास करता आला. == विधानसभा == सर्वप्रथम इ.स. १९६७ च्या राज्य विधानसभा निवडणुकीत ते [[बारामती]] मतदारसंघातून विजयी झाले. श्री. [[वसंतराव नाईक]] यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांचा राज्यमंत्री म्हणून समावेश वयाच्या २९व्या वर्षी झाला. इ.स. १९७२ आणि इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीतही ते विजयी झाले. इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीनंतर [[वसंतदादा पाटील]] मुखमंत्री झाले. यशवंतराव चव्हाणांबरोबरच वसंतदादा पाटील हेसुद्धा पवारांचे मार्गदर्शक होते. पण काँग्रेस पक्षाचे १२ आमदार फोडून पवारांनी विरोधी पक्षाबरोबर हातमिळवणी केली आणि वसंतदादांचे सरकार पाडले. त्यानंतर 'पवारांनी माझ्या पाठीत खंजीर खुपसला' अशी जळजळीत प्रतिक्रिया वसंतरावांनी दिली. == मुख्यमंत्री == [[जुलै १८|१८ जुलै]] [[इ.स. १९७८]] रोजी शरद पवारांचा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथविधी झाला. पवारांबरोबर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (इंदिरा)]] पक्षातून बाहेर पडलेले १२ आमदार, [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] पक्ष आणि [[जनता पक्ष]] यांची आघाडी [[पुरोगामी लोकशाही दल]] या नावाने झाली आणि त्याचे नेते पवार झाले.ते राज्याचे सर्वांत तरुण मुख्यमंत्री होते. इ.स. १९८० साली [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींचे]] सत्तेत पुनरागमन झाल्यानंतर त्यांनी विरोधी पक्षांची राज्य सरकारे बरखास्त केली. त्यात पवारांचे सरकारही बरखास्त झाले. जून इ.स. १९८० मध्ये विधानसभा निवडणुका झाल्या. काँग्रेस(इंदिरा) पक्षाने २८८ पैकी १८६ जागा जिंकल्या आणि बॅरिस्टर [[अब्दुल रहमान अंतुले]] राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. शरद पवार विधानसभेतील प्रमुख विरोधी नेते होते. == लोकसभा == इ.स. १९८४ सालची लोकसभा निवडणूक पवारांनी लढवली आणि ते लोकसभेवर निवडून गेले. इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर निर्माण झालेल्या सहानुभूतीच्या लाटेत विरोधी पक्ष राज्यातील ४८ पैकी केवळ ५ जागा जिंकू शकले. त्यात पवारांच्या बारामती या जागेचा समावेश होता. मात्र त्यांनी राष्ट्रीय राजकारणात न पडता काही काळ राज्याच्या राजकारणातच राहायचे ठरवले. मार्च इ.स. १९८५ची राज्य विधानसभा निवडणूक त्यांनी बारामतीतून जिंकली आणि लोकसभा सदस्यत्वाचा त्यांनी राजीनामा दिला. त्या विधानसभा निवडणुकीत पवारांच्या काँग्रेस(स) पक्षाने २८८ पैकी ५४ जागा जिंकल्या आणि पवार राज्यविधानसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. == परत विधानसभा == इ.स. १९८७ साली ९ वर्षांच्या खंडानंतर शरद पवारांनी राजीव गांधींच्या उपस्थितीत औरंगाबाद येथे काँग्रेस (इंदिरा) पक्षात परत प्रवेश केला. जून १९८८ मध्ये पंतप्रधान आणि काँग्रेस अध्यक्ष राजीव गांधींनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री शंकरराव चव्हाण यांचा केंद्रीय मंत्रिमंडळात अर्थमंत्री म्हणून समावेश केला. त्यांच्या जागी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून राजीव गांधींनी शरद पवारांची निवड केली. २६ जून इ.स. १९८८ रोजी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून दुसऱ्यांदा शपथ घेतली. त्यापूर्वीच्या काळात राज्यात काँग्रेस पक्षाला फारसे आव्हान नव्हते. पण बाळासाहेब ठाकरे यांचा शिवसेना हा पक्ष भारतीय जनता पक्षाशी युती करून काँग्रेस पक्षाच्या अनेक वर्षे अबाधित असलेल्या वर्चस्वाला आव्हान देऊ लागला होता. त्या आव्हानाला तोंड देऊन राज्यात काँग्रेस पक्षाचे वर्चस्व कायम राखण्याची जबाबदारी पवारांवर आली. नोव्हेंबर इ.स. १९८९ मध्ये झालेल्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने राज्यातील ४८ पैकी २८ जागा जिंकल्या. पक्षाची राजस्थान,मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश यासारख्या राज्यांत झाली तशी वाताहत महाराष्ट्रात झाली नाही. पण इ.स. १९८४ च्या तुलनेत पक्षाने १५ जागा कमी जिंकल्या. शिवसेनेने ४ जागा जिंकून प्रथमच लोकसभेत प्रवेश केला. भारतीय जनता पक्षाने १० जागा जिंकून जोरदार मुसंडी मारली. लोकसभा निवडणुकीतील चांगल्या कामगिरीमुळे शिवसेना आणि भारतीय जनता पक्ष या दोन्ही पक्षांच्या कार्यकर्त्यांचा आत्मविश्वास वाढला. राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी इ.स. १९९० मध्ये निवडणुका होणार होत्या. शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी राज्याच्या कानाकोपऱ्यात प्रचारसभा घेऊन काँग्रेस पक्षापुढे मोठे आव्हान उभे केले. राज्य विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने २८८ पैकी १४१ तर शिवसेना-भाजप युतीने ९४ जागा जिंकल्या. राज्याची स्थापना झाल्यानंतर प्रथमच काँग्रेस पक्षाने विधानसभेतील बहुमत गमावले. तरीही १२ अपक्ष आमदारांच्या पाठिंब्यावर शरद पवार यांनी ४ मार्च इ.स. १९९० रोजी मुख्यमंत्री म्हणून तिसऱ्यांदा शपथ घेतली. जानेवारी इ.स. १९९१ मध्ये विलासराव देशमुख, सुरूपसिंग नाईक आणि इतर काही मंत्र्यांनी शरद पवारांना मुख्यमंत्रिपदावरून हटवण्याची मागणी पक्षाध्यक्ष राजीव गांधी यांच्याकडे केली. पण त्याला राजीव गांधींनी नकार दिला. इ.स. १९९१ च्या लोकसभा निवडणुकीत पवारांनी काँग्रेस पक्षाचा राज्यात एकहाती प्रचार केला. पक्षाने राज्यात ४८ पैकी ३८ जागा जिंकल्या आणि इ.स. १९८९ च्या निवडणुकीत झालेल्या पिछेहाटीची काही अंशी भरपाई केली. निवडणुक प्रचारादरम्यान राजीव गांधींची हत्या झाली. श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव आणि अर्जुनसिंग यांच्याबरोबर पवारांचे नावही पंतप्रधानपदाच्या शर्यतीत आहे अशा बातम्या वर्तमानपत्रांत आल्या. मात्र काँग्रेस संसदीय पक्षाने श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव यांना नेतेपदी निवडले आणि त्यांचा २१ जून इ.स. १९९१ रोजी भारताचे पंतप्रधान म्हणून शपथविधी झाला. == पुनः दिल्ली == नरसिंह रावांनी पवारांना केंद्रीय मंत्रिमंडळात संरक्षणमंत्री म्हणून नेमले. २६ जून इ.स. १९९१ रोजी त्यांचा केंद्रीय मंत्री म्हणून प्रथमच शपथविधी झाला. महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांच्या जागी सुधाकरराव नाईक यांची निवड करण्यात आली. राज्य काँग्रेसमधील अंतर्गत मतभेदांमुळे सुधाकरराव नाईक यांना राजीनामा द्यावा लागला. त्यानंतर नरसिंह रावांनी शरद पवारांना पुन्हा एकदा राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून नेमले. त्यांनी ६ मार्च इ.स. १९९३ रोजी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून चौथ्यांदा सूत्रे हाती घेतली. == विधानसभा, चौथी खेळी == पवारांची मुख्यमंत्रिपदाची चौथी कारकीर्द अत्यंत वादग्रस्त ठरली. ते परत मुख्यमंत्री बनून एक आठवडा व्हायच्या आत, १२ मार्च इ.स. १९९३ रोजी मुंबईत भीषण बाँबस्फोट झाले. त्यांत २५७ लोक ठार तर ६००हून अधिक लोक जखमी झाले. ३० सप्टेंबर इ.स. १९९३ रोजी लातूर आणि उस्मानाबाद जिल्ह्यांमध्ये भूकंप होऊन दहा हजारांपेक्षा जास्त लोक ठार झाले. या संकंटांबरोबरच राज्यात कमालीच्या वाढलेल्या भ्रष्टाचाराबद्दल मुंबई महानगरपालिकेचे उपायुक्त [[गो.रा. खैरनार]] यांनी पवारांना दोषी धरून त्यांच्यावर अनेक आरोप केले. प्रख्यात समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी वनखात्यातील वाढत्या भ्रष्टाचाराविरोधात उपोषण केले. तेव्हा पवारांचे सरकार भ्रष्टाचारी अधिकाऱ्यांना पाठीशी घालत आहे असा आरोप झाला. जळगाव येथील सेक्स स्कँडलमध्ये अनेक तरुणींवर लैंगिक अत्याचार झाले, त्यात काँग्रेस पक्षाचे स्थानिक नगरसेवक सामील आहेत असा आरोप झाला. २३ नोव्हेंबर इ.स. १९९४ रोजी नागपूर येथे [[गोवारी आदिवासी|गोवारी]] समाजातील लोकांचा शिक्षण आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची मागणी करण्यासाठी मोर्चा निघाला, तेव्हा मुख्यमंत्री या नात्याने मोर्चेकऱ्यांची भेट न घेता त्यांच्यावर लाठीमार करण्यात आला. त्यात चेंगराचेंगरी होऊन ११४ लोक मृत्युमुखी पडले. त्यामुळे आदिवासी कल्याण मंत्री मधुकरराव पिचड यांना तेव्हा या घटनेची जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा द्यावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= https://m.maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/high-cout-decision-on-gowari-community-as-tribal-community/articleshow/65398151.cms | title= गोवारी समाज आदिवासी; नागपूर खंडपीठाचा निर्णय }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी-मार्च इ.स. १९९५ मध्ये निवडणुका होणार होत्या. त्या निवडणुकींच्या तिकिटवाटपात काँग्रेस पक्षात मोठया प्रमाणावर बंडखोरी झाली. अनेक ठिकाणी काँग्रेस नेत्यांनी पक्षाच्या अधिकृत उमेदवारांविरुद्ध अपक्ष म्हणून निवडणुला लढवल्या. जनतेत सरकारविरुद्ध वाढलेली नाराजी आणि मोठया प्रमाणावर झालेली बंडखोरी यांचे प्रतिबिंब मतपेटीत उमटले. काँग्रेस पक्षाचा राज्यात प्रथमच पराभव झाला. शिवसेना-भाजप युतीस २८८ पैकी १३८ जागा मिळाल्या तर काँग्रेस पक्षास ८० जागांवर समाधान मानावे लागले. राज्याचे नवे मुख्यमंत्री म्हणून मनोहर जोशी यांचा १४ मार्च इ.स. १९९५ रोजी शपथविधी झाला. == दिल्लीची तिसरी फेरी == इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीपर्यंत पवार राज्य विधानपरिषदेतील विरोधी पक्षनेते होते. इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी बारामतीतून विजय मिळवला आणि त्यानंतर ते राष्टीय राजकारणात उतरले. जून इ.स. १९९७ मध्ये त्यांनी काँग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत [[सीताराम केसरी]] यांच्याविरुद्ध निवडणूक लढवली पण तीत त्यांचा पराभव झाला. इ.स. १९९८ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी राज्यात रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्षांबरोबर निवडणुकपूर्व आघाडी करायचा निर्णय घेतला. त्यामुळे शिवसेना-भाजप विरोधी मतांचे विभाजन टळले आणि काँग्रेस-रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्ष यांच्या युतीने ४८ पैकी ३७ जागा जिंकून जोरदार यश प्राप्त केले. शिवसेना-भाजप युतीला १० जागांवर समाधान मानावे लागले. त्यानंतर शरद पवार १२ व्या लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. १२वी लोकसभा बरखास्त झाल्यानंतर मे इ.स. १९९९ मध्ये पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांच्या साथीने शरद पवारांनी अशी मागणी केली की, '१३ व्या लोकसभा निवडणुकीसाठी काँग्रेस पक्षाने इटलीत जन्मलेल्या सोनिया गांधींऐवजी भारतात जन्मलेल्या कोणाही नेत्याला पंतप्रधानपदाचे उमेदवार म्हणून घोषित करावे. काँग्रेस अध्यक्ष सोनिया गांधींना लिहिलेल्या पत्रात त्या तिघांनी म्हणले, 'उच्च शिक्षण, कर्तबगारी आणि पात्रता असलेल्या अनेक व्यक्ती असलेल्या या ९८ कोटी लोकांच्या भारत देशात भारताबाहेर जन्म झालेली कोणत्याही व्यक्तीने सरकारचे नेतृत्व करणे योग्य होणार नाही, कारण हा प्रश्न देशाची सुरक्षा, आर्थिक हितसंबंध आणि जागतिक राजकारणातील भारताच्या प्रतिमेबरोबरच प्रत्येक भारतीयाच्या अस्मितेशी निगडित आहे' या कारणावरून काँग्रेस पक्षाने शरद पवार, पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांना ६ वर्षांसाठी पक्षातून काढून टाकले. == राष्ट्रवादीची (NCP) स्थापना == त्यानंतर १० जून इ.स. १९९९ रोजी शरद पवारांनी त्यांच्या ''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची]]'' स्थापना केली. इ.स. १९९९ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकींनंतर कोणत्याही पक्ष अथवा आघाडीस बहुमत मिळाले नाही. त्यानंतर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांची आघाडी होऊन विलासराव देशमुख राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. इ.स. २००४ मधील लोकसभा निवडणुकीनंतर पवारांचा राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष केंद्रात मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील आघाडी सरकारमध्ये सामील झाला. २२ मे इ.स. २००४ मध्ये शरद पवारांनी देशाचे कृषिमंत्री म्हणून सूत्रे हाती घेतली. २९ मे इ.स. २००९ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळात त्यांना कृषी, ग्राहकांशी संबंधित बाबी, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण ह्या खात्यांची धुरा देण्यात आली. जुलै इ.स. २०१० मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्षपद स्वीकारल्यानंतर पक्षकार्याला अधिक वेळ देण्याची इच्छा असल्याचे सांगून पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांच्याकडे त्यांनी आपल्यावरील कार्यभार कमी करण्याची विनंती केली. इ.स. २०१९ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणूकीत राष्ट्रवादी पक्षाला ५४ जागा मिळाल्या. शिवसेना, राष्ट्रवादी आणि काँग्रेस या तीन पक्षांचे मिळून महाआघाडीचे सरकार महाराष्ट्रामध्ये निर्माण करण्यात शरद पवार यांचा मोलाचा सहभाग होता. २०२३ अजित पवारांचे बंड : जुलै २०२३ मध्ये, [[अजित पवार]] यांनी शरद पवारांच्या विरोधात बंड केले आणि सत्ताधारी भाजप-शिवसेना सरकारमध्ये सामील झाले आणि महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-government-now-powered-by-three-engines-as-ajit-pawar-takes-oath-as-deputy-chief-minister-45111/|title=Maharashtra Government Now Powered by Three Engines as Ajit Pawar Takes Oath as Deputy Chief Minister|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-02|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> म्हणून शपथ घेतली, राष्ट्रवादीच्या बहुसंख्य विद्यमान आमदारांनी पवार यांच्या समर्थनार्थ पक्ष सोडला. त्यांनी निवडणूक आयोगाकडे दावा केला की ते राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-political-crisis-ajit-pawar-claims-leadership-of-ncp-removes-sharad-pawar-as-chief-45872/|title=Maharashtra Political Crisis: Ajit Pawar Claims Leadership of NCP, Removes Sharad Pawar as Chief|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-05|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> == [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] == राजकारणाबरोबरच क्रिकेट हे देखील पवारांच्या आवडीचे क्षेत्र आहे. २९ नोव्हेंबर इ.स. २००५ रोजी ते भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाच्या अध्यक्षपदी निवडून आले. १ जुलै इ.स. २०१० रोजी त्यांनी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षपदाची सूत्रे स्वीकारली. [[जगमोहन दालमिया]] यांच्यानंतर हे पद भूषविणारे ते २रे भारतीय आहेत. == शिक्षणसंस्थांमधील सहभाग == पवारांचा शिक्षणक्षेत्राशीही सक्रिय संबंध आहे. त्यांनी ज्या शिक्षणसंस्थांच्या कामात सहभाग घेतला आहे, त्यातील महत्त्वाच्या शिक्षणसंस्था खालीलप्रमाणे - * {{संकेतस्थळ|http://www.http://www.vidyapratishthan.org/|विद्या प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://agridevelopmenttrustbaramati.org|कृषी विकास प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.rayatshikshan.edu/|रयत शिक्षण संस्था, सातारा|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.vsisugar.com/|वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, मांजरी, पुणे|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.svpm.edu.in/|शिवनगर विद्या प्रसारक मंडळ, माळेगाव, बारामती|इंग्लिश}} == चरित्रे आणि आत्मचरित्र == # साहेब (शरद पवार चरित्रग्रंथ), लेखक व संपादक - सोपान गाडे # लोकनेते शरदराव पवार (लेखक - राम कांडगे) # Sharad Pawar - A Mass Leader (लेखक - दीपक बोरगावे) # शरद पवार यांचे [[लोक माझे सांगाती]] नावाचे मराठी आत्मचरित्र आहे. == पुरस्कार == * [[पद्मविभूषण]] (२०१७) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=327 लोकसभेच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील व्यक्तिचित्र] * {{संकेतस्थळ|http://www.ncp.org.in/party/president.php|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील पक्षाध्यक्षांची माहिती|इंग्लिश}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7940665.stm Profile] at ''[[BBC News]]'' * [http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=327 Profile at Govt. of India website] {{क्रम-सुरू}} {{क्रम-मागील|मागील=[[वसंतदादा पाटील]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जुलै १८]], [[इ.स. १९७८]] - [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९८०]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[अब्दुल रहमान अंतुले|ए.आर. अंतुले]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[शंकरराव चव्हाण]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जून २६]], [[इ.स. १९८८]] - [[जून २५]], [[इ.स. १९९१]] }} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मार्च ६]], [[इ.स. १९९३]] - [[मार्च १४]], [[इ.स. १९९५]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[मनोहर जोशी]]}} {{क्रम-शेवट}} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:पवार,शरद गोविंदराव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:लोकसभेतील विरोधीपक्षनेते]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:बारामतीचे खासदार]] [[वर्ग:माढ्याचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय कृषीमंत्री]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:लाल वर्ग असणारे लेख]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:पवार परिवार]] [[वर्ग:बारामतीचे आमदार]] 3tn5f15mqfag3pxgyrojmnm8a9n52xo 2716002 2715997 2026-10-02T03:38:48Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716002 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = शरदचंद्र पवार | चित्र नाव = Sharad Pawar, Minister of AgricultureCrop.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य|खासदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. २००९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[इ.स. २०१४]] | राष्ट्रपती = | मागील = - | पुढील = [[विजयसिंह मोहिते-पाटील]] | मतदारसंघ = [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1940|12|12}} | जन्मस्थान = [[बारामती]], [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | इतरपक्ष = * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]],<br> * [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]], <br> * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | नाते = [[सदाशिव शिंदे]] (सासरे) | पत्नी = प्रतिभा पवार | civil partner = | अपत्ये = [[सुप्रिया सुळे]] | निवास = [[बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[इ.स. १९९०]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[इ.स. २००९]] | मागील1 = शरद पवार | पुढील1 = [[सुप्रिया सुळे]] | मतदारसंघ1 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. १९९९]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००४]] | मतदारसंघ2 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | मागील2 = शरद पवार | पुढील2 = शरद पवार | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९९८]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. १९९९]] | मागील3 = शरद पवार | पुढील3 = शरद पवार | मतदारसंघ3 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[इ.स. १९९६]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[इ.स. १९९८]] | मागील4 = शरद पवार | पुढील4 = शरद पवार | मतदारसंघ4 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९९१]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९९६]] | मागील5 = [[अजित पवार]] | पुढील5 = शरद पवार | मतदारसंघ5 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९८४]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[मार्च]], [[इ.स. १९८५]] | मागील6 = [[वसंतदादा पाटील]] | पुढील6 = शंकरराव पाटील | मतदारसंघ6 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | पद7= {{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}} | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[इ.स. १९७८]]-[[इ.स. १९८०|८०]], [[इ.स. १९८८]]-[[इ.स. १९९१|९१]] व [[इ.स. १९९३]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९९५]] | मागील7 = | पुढील7 = | मतदारसंघ7 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शरद गोविंदराव पवार''' (१२ डिसेंबर १९४०)  हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चार वेळा [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] होते. तसेच [[पी.व्ही. नरसिंहराव]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[भारताचे संरक्षणमंत्री|संरक्षण मंत्री]] म्हणून आणि [[मनमोहन सिंग]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय|कृषी मंत्री]] म्हणून त्यांनी काम केले आहे. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>पासून वेगळे झाल्यानंतर १९९९ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षा]]<nowiki/>चे ते माजी अध्यक्ष, तर [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] गट पक्षाचे विद्यमान अध्यक्ष आहेत. तसेच ते [[महाविकास आघाडी]] या प्रादेशिक राजकीय आघाडीचे संघटक आहेत. पवार हे महाराष्ट्रातील प्रभावशाली राजकीय कुटुंब असलेल्या [[बारामती]]<nowiki/>च्या [[पवार|पवार कुटुंबातील]] आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणातील ते एक प्रमुख चेहरा आहेत. कुटुंबातील इतर राजकारण्यांमध्ये त्यांची मुलगी [[सुप्रिया सुळे]], [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे, [[रोहित पवार|रोहित राजेंद्र पवार]] आणि चि.युगेंद्र श्रीनिवास पवार हे पुतण्याचे पुत्र आणि त्यांच्या विस्तारित कुटुंबातील इतर सदस्यांचा समावेश आहे.<ref name="Aron2016">{{स्रोत पुस्तक|title=The Dynasty: Born to Rule|last=Aron|first=Sunita|date=1 April 2016|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-85827-10-5|chapter=The pawar power play|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mUywDAAAQBAJ&pg=PT9}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://policenama.com/maharashtra-assembly-election-dynasty-politics-political-family-thackeray-pawar-rane-shinde-chavan-congress-bjp-ncp/|title=ठाकरे आणि पवार यांच्यासह 'या' 11 कुटूंबियांच्या हातात महाराष्ट्राचं 'राजकारण', जाणून घ्या|date=30 September 2019|website=पोलीसनामा|language=en-US|access-date=16 January 2022}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/all-in-pawar-family-5-members-either-in-ls-or-state-assembly-6091430/lite/|title=All in Pawar family: 5 members either in Lok Sabha or state assembly|date=28 October 2019|website=Indian Express|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/maharashtra-amid-a-pandemic-the-pawar-family-political-soap-opera-takes-centre-stage/articleshow/77552404.cms|title=Maharashtra: Amid a pandemic, the Pawar family political soap opera takes centre stage|website=The Economic Times|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/politics-family-tree-of-pawar-family-detailed-799061|title=Pawar Family Tree {{!}} पवार कुटुंबाची वंशावळ {{!}} पवार कुटुंब आहे कसं?|date=14 August 2020|website=एबीपी माझा|access-date=16 January 2022}}</ref> राजकारणाच्या बाहेर, शरद पवार हे ऑक्टोबर २०१३ ते जानेवारी २०१७ या कालावधीत ते [[मुंबई क्रिकेट असोसिएशन]]<nowiki/>चे अध्यक्ष होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/84795/sharad-pawar-steps-down-as-president-of-mumbai-cricket-association|title=Sharad Pawar steps down as president of Mumbai Cricket Association|work=Cricbuzz|access-date=18 December 2016}}</ref> *२००५ ते २००८ पर्यंत [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळा]]<nowiki/>चे अध्यक्ष, तर ** २०१० ते २०१२ पर्यंत [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदे]]<nowiki/>चे अध्यक्ष म्हणून काम केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/8778604.stm|title=Pawar takes over as ICC president|date=1 July 2010|via=news.bbc.co.uk}}</ref> * २०१७ मध्ये, [[भारत सरकार]]<nowiki/>ने त्यांना [[पद्मविभूषण]] हा भारताचा दुसरा-सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला. == वैयक्तिक जीवन == पवारांचा जन्म [[डिसेंबर १२]], [[इ.स. १९४०]] रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती]] येथे झाला. कोरेगाव तालुक्यातील नांदवळ हे साहेबांचे मुळगाव, शरद पवार यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव पवार आणि आईचे नाव शारदाबाई पवार आहे. गोविंदराव हे निरा कॅनॉल सहकारी सोसायटीचे बराच काळ सेक्रेटरी होते. पुढे ते बारामती येथे निघालेल्या सहकारी बँकेचे पहिले व्यवस्थापक झाले. शारदाबाई या १९३८ मध्ये पुणे जिल्हा लोकल बोर्डाच्या शिक्षण समितीच्या प्रमुख होत्या.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=साहेब|last=गाडे|first=सोपान|publisher=अविष्कार प्रकाशन|year=२००९|location=पुणे|pages=१३ - १५}}</ref> बारामतीच्या लोकसभा मतदार संघाच्या विद्यमान खासदार सौ. [[सुप्रिया सुळे]] या त्यांच्या सुकन्या आहेत. तर महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री, [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे आहेत. त्यांचे [[छत्रपती शाहू महाराज]], [[महात्मा फुले]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] हे तीन आदर्श आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/ncp-chief-sharad-pawar-watch-marathi-play-shivaji-underground-in-bhimnagar-mohalla-1699342/|title=सध्या लहानसहान गोष्टीतून माणसामाणसांत मतभेद निर्माण करण्याचा प्रयत्न: शरद पवार|date=2018-06-19|work=लोकसत्ता|access-date=2018-06-19}}</ref> == राजकारण == [[इ.स. १९५६]] साली ते शाळेत असताना त्यांनी [[गोवामुक्ती आंदोलन|गोवामुक्ती सत्याग्रहाला]] पाठिंबा दर्शविण्यासाठी विद्यार्थ्यांचा मेळावा आयोजित केला. येथून त्यांच्या राजकीय जीवनाची सुरुवात झाली. त्यानंतर काँलेजमध्ये असताना विद्यार्थी संघटनेचे नेते म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले. विद्यार्थी संघटनेच्या एका समारंभासाठी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांना आमंत्रित केले. पवारांनी त्याप्रसंगी केलेल्या भाषणामुळे यशवंतराव चव्हाण अतिशय प्रभावीत झाले. त्यानंतर चव्हाणांच्या सांगण्यावरून पवारांनी युवक काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. चव्हाणांनी पवारांच्यातील सुप्त नेता हेरला आणि त्यानंतर पवार त्यांचे शिष्य झाले. त्यानंतर चव्हाणांनी त्यांच्या पुणे शहराला दिलेल्या भेटींदरम्यान पवारांना मुद्दाम भेटायला बोलावून त्यांना अनेकवेळी मार्गदर्शन केले. वयाच्या २४ व्या वर्षी ते महाराष्ट्र राज्य युवक काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. त्यानंतर यशवंतराव चव्हाणांचा राजकीय वारसदार म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाऊ लागले. इ.स. १९६६ साली पवारांना [[युनेस्को]] शिष्यवृत्ती मिळाली. त्याअंतर्गत त्यांना [[पश्चिम जर्मनी]], [[फ्रान्स]], [[इटली]], [[इंग्लंड]] इत्यादी देशांना भेट देऊन तेथील राजकीय पक्षांचा आणि त्यांच्या पक्षबांधणी करायच्या पद्धतीचा जवळून अभ्यास करता आला. == विधानसभा == सर्वप्रथम इ.स. १९६७ च्या राज्य विधानसभा निवडणुकीत ते [[बारामती]] मतदारसंघातून विजयी झाले. श्री. [[वसंतराव नाईक]] यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांचा राज्यमंत्री म्हणून समावेश वयाच्या २९व्या वर्षी झाला. इ.स. १९७२ आणि इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीतही ते विजयी झाले. इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीनंतर [[वसंतदादा पाटील]] मुखमंत्री झाले. यशवंतराव चव्हाणांबरोबरच वसंतदादा पाटील हेसुद्धा पवारांचे मार्गदर्शक होते. पण काँग्रेस पक्षाचे १२ आमदार फोडून पवारांनी विरोधी पक्षाबरोबर हातमिळवणी केली आणि वसंतदादांचे सरकार पाडले. त्यानंतर 'पवारांनी माझ्या पाठीत खंजीर खुपसला' अशी जळजळीत प्रतिक्रिया वसंतरावांनी दिली. == मुख्यमंत्री == [[जुलै १८|१८ जुलै]] [[इ.स. १९७८]] रोजी शरद पवारांचा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथविधी झाला. पवारांबरोबर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (इंदिरा)]] पक्षातून बाहेर पडलेले १२ आमदार, [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] पक्ष आणि [[जनता पक्ष]] यांची आघाडी [[पुरोगामी लोकशाही दल]] या नावाने झाली आणि त्याचे नेते पवार झाले.ते राज्याचे सर्वांत तरुण मुख्यमंत्री होते. इ.स. १९८० साली [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींचे]] सत्तेत पुनरागमन झाल्यानंतर त्यांनी विरोधी पक्षांची राज्य सरकारे बरखास्त केली. त्यात पवारांचे सरकारही बरखास्त झाले. जून इ.स. १९८० मध्ये विधानसभा निवडणुका झाल्या. काँग्रेस(इंदिरा) पक्षाने २८८ पैकी १८६ जागा जिंकल्या आणि बॅरिस्टर [[अब्दुल रहमान अंतुले]] राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. शरद पवार विधानसभेतील प्रमुख विरोधी नेते होते. == लोकसभा == इ.स. १९८४ सालची लोकसभा निवडणूक पवारांनी लढवली आणि ते लोकसभेवर निवडून गेले. इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर निर्माण झालेल्या सहानुभूतीच्या लाटेत विरोधी पक्ष राज्यातील ४८ पैकी केवळ ५ जागा जिंकू शकले. त्यात पवारांच्या बारामती या जागेचा समावेश होता. मात्र त्यांनी राष्ट्रीय राजकारणात न पडता काही काळ राज्याच्या राजकारणातच राहायचे ठरवले. मार्च इ.स. १९८५ची राज्य विधानसभा निवडणूक त्यांनी बारामतीतून जिंकली आणि लोकसभा सदस्यत्वाचा त्यांनी राजीनामा दिला. त्या विधानसभा निवडणुकीत पवारांच्या काँग्रेस(स) पक्षाने २८८ पैकी ५४ जागा जिंकल्या आणि पवार राज्यविधानसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. == परत विधानसभा == इ.स. १९८७ साली ९ वर्षांच्या खंडानंतर शरद पवारांनी राजीव गांधींच्या उपस्थितीत औरंगाबाद येथे काँग्रेस (इंदिरा) पक्षात परत प्रवेश केला. जून १९८८ मध्ये पंतप्रधान आणि काँग्रेस अध्यक्ष राजीव गांधींनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री शंकरराव चव्हाण यांचा केंद्रीय मंत्रिमंडळात अर्थमंत्री म्हणून समावेश केला. त्यांच्या जागी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून राजीव गांधींनी शरद पवारांची निवड केली. २६ जून इ.स. १९८८ रोजी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून दुसऱ्यांदा शपथ घेतली. त्यापूर्वीच्या काळात राज्यात काँग्रेस पक्षाला फारसे आव्हान नव्हते. पण बाळासाहेब ठाकरे यांचा शिवसेना हा पक्ष भारतीय जनता पक्षाशी युती करून काँग्रेस पक्षाच्या अनेक वर्षे अबाधित असलेल्या वर्चस्वाला आव्हान देऊ लागला होता. त्या आव्हानाला तोंड देऊन राज्यात काँग्रेस पक्षाचे वर्चस्व कायम राखण्याची जबाबदारी पवारांवर आली. नोव्हेंबर इ.स. १९८९ मध्ये झालेल्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने राज्यातील ४८ पैकी २८ जागा जिंकल्या. पक्षाची राजस्थान,मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश यासारख्या राज्यांत झाली तशी वाताहत महाराष्ट्रात झाली नाही. पण इ.स. १९८४ च्या तुलनेत पक्षाने १५ जागा कमी जिंकल्या. शिवसेनेने ४ जागा जिंकून प्रथमच लोकसभेत प्रवेश केला. भारतीय जनता पक्षाने १० जागा जिंकून जोरदार मुसंडी मारली. लोकसभा निवडणुकीतील चांगल्या कामगिरीमुळे शिवसेना आणि भारतीय जनता पक्ष या दोन्ही पक्षांच्या कार्यकर्त्यांचा आत्मविश्वास वाढला. राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी इ.स. १९९० मध्ये निवडणुका होणार होत्या. शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी राज्याच्या कानाकोपऱ्यात प्रचारसभा घेऊन काँग्रेस पक्षापुढे मोठे आव्हान उभे केले. राज्य विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने २८८ पैकी १४१ तर शिवसेना-भाजप युतीने ९४ जागा जिंकल्या. राज्याची स्थापना झाल्यानंतर प्रथमच काँग्रेस पक्षाने विधानसभेतील बहुमत गमावले. तरीही १२ अपक्ष आमदारांच्या पाठिंब्यावर शरद पवार यांनी ४ मार्च इ.स. १९९० रोजी मुख्यमंत्री म्हणून तिसऱ्यांदा शपथ घेतली. जानेवारी इ.स. १९९१ मध्ये विलासराव देशमुख, सुरूपसिंग नाईक आणि इतर काही मंत्र्यांनी शरद पवारांना मुख्यमंत्रिपदावरून हटवण्याची मागणी पक्षाध्यक्ष राजीव गांधी यांच्याकडे केली. पण त्याला राजीव गांधींनी नकार दिला. इ.स. १९९१ च्या लोकसभा निवडणुकीत पवारांनी काँग्रेस पक्षाचा राज्यात एकहाती प्रचार केला. पक्षाने राज्यात ४८ पैकी ३८ जागा जिंकल्या आणि इ.स. १९८९ च्या निवडणुकीत झालेल्या पिछेहाटीची काही अंशी भरपाई केली. निवडणुक प्रचारादरम्यान राजीव गांधींची हत्या झाली. श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव आणि अर्जुनसिंग यांच्याबरोबर पवारांचे नावही पंतप्रधानपदाच्या शर्यतीत आहे अशा बातम्या वर्तमानपत्रांत आल्या. मात्र काँग्रेस संसदीय पक्षाने श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव यांना नेतेपदी निवडले आणि त्यांचा २१ जून इ.स. १९९१ रोजी भारताचे पंतप्रधान म्हणून शपथविधी झाला. == पुनः दिल्ली == नरसिंह रावांनी पवारांना केंद्रीय मंत्रिमंडळात संरक्षणमंत्री म्हणून नेमले. २६ जून इ.स. १९९१ रोजी त्यांचा केंद्रीय मंत्री म्हणून प्रथमच शपथविधी झाला. महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांच्या जागी सुधाकरराव नाईक यांची निवड करण्यात आली. राज्य काँग्रेसमधील अंतर्गत मतभेदांमुळे सुधाकरराव नाईक यांना राजीनामा द्यावा लागला. त्यानंतर नरसिंह रावांनी शरद पवारांना पुन्हा एकदा राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून नेमले. त्यांनी ६ मार्च इ.स. १९९३ रोजी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून चौथ्यांदा सूत्रे हाती घेतली. == विधानसभा, चौथी खेळी == पवारांची मुख्यमंत्रिपदाची चौथी कारकीर्द अत्यंत वादग्रस्त ठरली. ते परत मुख्यमंत्री बनून एक आठवडा व्हायच्या आत, १२ मार्च इ.स. १९९३ रोजी मुंबईत भीषण बाँबस्फोट झाले. त्यांत २५७ लोक ठार तर ६००हून अधिक लोक जखमी झाले. ३० सप्टेंबर इ.स. १९९३ रोजी लातूर आणि उस्मानाबाद जिल्ह्यांमध्ये भूकंप होऊन दहा हजारांपेक्षा जास्त लोक ठार झाले. या संकंटांबरोबरच राज्यात कमालीच्या वाढलेल्या भ्रष्टाचाराबद्दल मुंबई महानगरपालिकेचे उपायुक्त [[गो.रा. खैरनार]] यांनी पवारांना दोषी धरून त्यांच्यावर अनेक आरोप केले. प्रख्यात समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी वनखात्यातील वाढत्या भ्रष्टाचाराविरोधात उपोषण केले. तेव्हा पवारांचे सरकार भ्रष्टाचारी अधिकाऱ्यांना पाठीशी घालत आहे असा आरोप झाला. जळगाव येथील सेक्स स्कँडलमध्ये अनेक तरुणींवर लैंगिक अत्याचार झाले, त्यात काँग्रेस पक्षाचे स्थानिक नगरसेवक सामील आहेत असा आरोप झाला. २३ नोव्हेंबर इ.स. १९९४ रोजी नागपूर येथे [[गोवारी आदिवासी|गोवारी]] समाजातील लोकांचा शिक्षण आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची मागणी करण्यासाठी मोर्चा निघाला, तेव्हा मुख्यमंत्री या नात्याने मोर्चेकऱ्यांची भेट न घेता त्यांच्यावर लाठीमार करण्यात आला. त्यात चेंगराचेंगरी होऊन ११४ लोक मृत्युमुखी पडले. त्यामुळे आदिवासी कल्याण मंत्री मधुकरराव पिचड यांना तेव्हा या घटनेची जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा द्यावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= https://m.maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/high-cout-decision-on-gowari-community-as-tribal-community/articleshow/65398151.cms | title= गोवारी समाज आदिवासी; नागपूर खंडपीठाचा निर्णय }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी-मार्च इ.स. १९९५ मध्ये निवडणुका होणार होत्या. त्या निवडणुकींच्या तिकिटवाटपात काँग्रेस पक्षात मोठया प्रमाणावर बंडखोरी झाली. अनेक ठिकाणी काँग्रेस नेत्यांनी पक्षाच्या अधिकृत उमेदवारांविरुद्ध अपक्ष म्हणून निवडणुला लढवल्या. जनतेत सरकारविरुद्ध वाढलेली नाराजी आणि मोठया प्रमाणावर झालेली बंडखोरी यांचे प्रतिबिंब मतपेटीत उमटले. काँग्रेस पक्षाचा राज्यात प्रथमच पराभव झाला. शिवसेना-भाजप युतीस २८८ पैकी १३८ जागा मिळाल्या तर काँग्रेस पक्षास ८० जागांवर समाधान मानावे लागले. राज्याचे नवे मुख्यमंत्री म्हणून मनोहर जोशी यांचा १४ मार्च इ.स. १९९५ रोजी शपथविधी झाला. == दिल्लीची तिसरी फेरी == इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीपर्यंत पवार राज्य विधानपरिषदेतील विरोधी पक्षनेते होते. इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी बारामतीतून विजय मिळवला आणि त्यानंतर ते राष्टीय राजकारणात उतरले. जून इ.स. १९९७ मध्ये त्यांनी काँग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत [[सीताराम केसरी]] यांच्याविरुद्ध निवडणूक लढवली पण तीत त्यांचा पराभव झाला. इ.स. १९९८ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी राज्यात रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्षांबरोबर निवडणुकपूर्व आघाडी करायचा निर्णय घेतला. त्यामुळे शिवसेना-भाजप विरोधी मतांचे विभाजन टळले आणि काँग्रेस-रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्ष यांच्या युतीने ४८ पैकी ३७ जागा जिंकून जोरदार यश प्राप्त केले. शिवसेना-भाजप युतीला १० जागांवर समाधान मानावे लागले. त्यानंतर शरद पवार १२ व्या लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. १२वी लोकसभा बरखास्त झाल्यानंतर मे इ.स. १९९९ मध्ये पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांच्या साथीने शरद पवारांनी अशी मागणी केली की, '१३ व्या लोकसभा निवडणुकीसाठी काँग्रेस पक्षाने इटलीत जन्मलेल्या सोनिया गांधींऐवजी भारतात जन्मलेल्या कोणाही नेत्याला पंतप्रधानपदाचे उमेदवार म्हणून घोषित करावे. काँग्रेस अध्यक्ष सोनिया गांधींना लिहिलेल्या पत्रात त्या तिघांनी म्हणले, 'उच्च शिक्षण, कर्तबगारी आणि पात्रता असलेल्या अनेक व्यक्ती असलेल्या या ९८ कोटी लोकांच्या भारत देशात भारताबाहेर जन्म झालेली कोणत्याही व्यक्तीने सरकारचे नेतृत्व करणे योग्य होणार नाही, कारण हा प्रश्न देशाची सुरक्षा, आर्थिक हितसंबंध आणि जागतिक राजकारणातील भारताच्या प्रतिमेबरोबरच प्रत्येक भारतीयाच्या अस्मितेशी निगडित आहे' या कारणावरून काँग्रेस पक्षाने शरद पवार, पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांना ६ वर्षांसाठी पक्षातून काढून टाकले. == राष्ट्रवादीची (NCP) स्थापना == त्यानंतर १० जून इ.स. १९९९ रोजी शरद पवारांनी त्यांच्या ''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची]]'' स्थापना केली. इ.स. १९९९ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकींनंतर कोणत्याही पक्ष अथवा आघाडीस बहुमत मिळाले नाही. त्यानंतर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांची आघाडी होऊन विलासराव देशमुख राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. इ.स. २००४ मधील लोकसभा निवडणुकीनंतर पवारांचा राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष केंद्रात मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील आघाडी सरकारमध्ये सामील झाला. २२ मे इ.स. २००४ मध्ये शरद पवारांनी देशाचे कृषिमंत्री म्हणून सूत्रे हाती घेतली. २९ मे इ.स. २००९ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळात त्यांना कृषी, ग्राहकांशी संबंधित बाबी, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण ह्या खात्यांची धुरा देण्यात आली. जुलै इ.स. २०१० मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्षपद स्वीकारल्यानंतर पक्षकार्याला अधिक वेळ देण्याची इच्छा असल्याचे सांगून पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांच्याकडे त्यांनी आपल्यावरील कार्यभार कमी करण्याची विनंती केली. इ.स. २०१९ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणूकीत राष्ट्रवादी पक्षाला ५४ जागा मिळाल्या. शिवसेना, राष्ट्रवादी आणि काँग्रेस या तीन पक्षांचे मिळून महाआघाडीचे सरकार महाराष्ट्रामध्ये निर्माण करण्यात शरद पवार यांचा मोलाचा सहभाग होता. २०२३ अजित पवारांचे बंड : जुलै २०२३ मध्ये, [[अजित पवार]] यांनी शरद पवारांच्या विरोधात बंड केले आणि सत्ताधारी भाजप-शिवसेना सरकारमध्ये सामील झाले आणि महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-government-now-powered-by-three-engines-as-ajit-pawar-takes-oath-as-deputy-chief-minister-45111/|title=Maharashtra Government Now Powered by Three Engines as Ajit Pawar Takes Oath as Deputy Chief Minister|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-02|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> म्हणून शपथ घेतली, राष्ट्रवादीच्या बहुसंख्य विद्यमान आमदारांनी पवार यांच्या समर्थनार्थ पक्ष सोडला. त्यांनी निवडणूक आयोगाकडे दावा केला की ते राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-political-crisis-ajit-pawar-claims-leadership-of-ncp-removes-sharad-pawar-as-chief-45872/|title=Maharashtra Political Crisis: Ajit Pawar Claims Leadership of NCP, Removes Sharad Pawar as Chief|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-05|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> == [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] == राजकारणाबरोबरच क्रिकेट हे देखील पवारांच्या आवडीचे क्षेत्र आहे. २९ नोव्हेंबर इ.स. २००५ रोजी ते भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाच्या अध्यक्षपदी निवडून आले. १ जुलै इ.स. २०१० रोजी त्यांनी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षपदाची सूत्रे स्वीकारली. [[जगमोहन दालमिया]] यांच्यानंतर हे पद भूषविणारे ते २रे भारतीय आहेत. == शिक्षणसंस्थांमधील सहभाग == पवारांचा शिक्षणक्षेत्राशीही सक्रिय संबंध आहे. त्यांनी ज्या शिक्षणसंस्थांच्या कामात सहभाग घेतला आहे, त्यातील महत्त्वाच्या शिक्षणसंस्था खालीलप्रमाणे - * {{संकेतस्थळ|http://www.http://www.vidyapratishthan.org/|विद्या प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://agridevelopmenttrustbaramati.org|कृषी विकास प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.rayatshikshan.edu/|रयत शिक्षण संस्था, सातारा|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.vsisugar.com/|वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, मांजरी, पुणे|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.svpm.edu.in/|शिवनगर विद्या प्रसारक मंडळ, माळेगाव, बारामती|इंग्लिश}} == चरित्रे आणि आत्मचरित्र == # साहेब (शरद पवार चरित्रग्रंथ), लेखक व संपादक - सोपान गाडे # लोकनेते शरदराव पवार (लेखक - राम कांडगे) # Sharad Pawar - A Mass Leader (लेखक - दीपक बोरगावे) # शरद पवार यांचे [[लोक माझे सांगाती]] नावाचे मराठी आत्मचरित्र आहे. == पुरस्कार == * [[पद्मविभूषण]] (२०१७) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=327 लोकसभेच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील व्यक्तिचित्र] * {{संकेतस्थळ|http://www.ncp.org.in/party/president.php|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील पक्षाध्यक्षांची माहिती|इंग्लिश}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7940665.stm Profile] at ''[[BBC News]]'' * [http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=327 Profile at Govt. of India website] {{क्रम-सुरू}} {{क्रम-मागील|मागील=[[वसंतदादा पाटील]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जुलै १८]], [[इ.स. १९७८]] - [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९८०]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[अब्दुल रहमान अंतुले|ए.आर. अंतुले]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[शंकरराव चव्हाण]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जून २६]], [[इ.स. १९८८]] - [[जून २५]], [[इ.स. १९९१]] }} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मार्च ६]], [[इ.स. १९९३]] - [[मार्च १४]], [[इ.स. १९९५]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[मनोहर जोशी]]}} {{क्रम-शेवट}} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:पवार,शरद गोविंदराव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:लोकसभेतील विरोधीपक्षनेते]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:बारामतीचे खासदार]] [[वर्ग:माढ्याचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय कृषीमंत्री]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:लाल वर्ग असणारे लेख]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:पवार परिवार]] [[वर्ग:बारामतीचे आमदार]] 2zvis9ciqt5o4c7lproxadtvlx74qyn 2716003 2716002 2026-10-02T03:39:06Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716003 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = शरदचंद्र पवार | चित्र नाव = Sharad Pawar, Minister of AgricultureCrop.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य|खासदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. २००९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[इ.स. २०१४]] | राष्ट्रपती = | मागील = - | पुढील = [[विजयसिंह मोहिते-पाटील]] | मतदारसंघ = [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1940|12|12}} | जन्मस्थान = [[बारामती]], [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | इतरपक्ष = * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]],<br> * [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]], <br> * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | नाते = [[सदाशिव शिंदे]] (सासरे) | पत्नी = प्रतिभा पवार | civil partner = | अपत्ये = [[सुप्रिया सुळे]] | निवास = [[बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[इ.स. १९९०]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[इ.स. २००९]] | मागील1 = शरद पवार | पुढील1 = [[सुप्रिया सुळे]] | मतदारसंघ1 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. १९९९]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००४]] | मतदारसंघ2 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | मागील2 = शरद पवार | पुढील2 = शरद पवार | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९९८]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. १९९९]] | मागील3 = शरद पवार | पुढील3 = शरद पवार | मतदारसंघ3 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[इ.स. १९९६]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[इ.स. १९९८]] | मागील4 = शरद पवार | पुढील4 = शरद पवार | मतदारसंघ4 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९९१]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९९६]] | मागील5 = [[अजित पवार]] | पुढील5 = शरद पवार | मतदारसंघ5 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९८४]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[मार्च]], [[इ.स. १९८५]] | मागील6 = [[वसंतदादा पाटील]] | पुढील6 = शंकरराव पाटील | मतदारसंघ6 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | पद7= {{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}} | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[इ.स. १९७८]]-[[इ.स. १९८०|८०]], [[इ.स. १९८८]]-[[इ.स. १९९१|९१]] व [[इ.स. १९९३]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९९५]] | मागील7 = | पुढील7 = | मतदारसंघ7 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शरद गोविंदराव पवार''' (१२ डिसेंबर १९४०)  हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चार वेळा [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] होते. तसेच [[पी.व्ही. नरसिंहराव]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[भारताचे संरक्षणमंत्री|संरक्षण मंत्री]] म्हणून आणि [[मनमोहन सिंग]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय|कृषी मंत्री]] म्हणून त्यांनी काम केले आहे. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>पासून वेगळे झाल्यानंतर १९९९ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षा]]<nowiki/>चे ते माजी अध्यक्ष, तर [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] गट पक्षाचे विद्यमान अध्यक्ष आहेत. तसेच ते [[महाविकास आघाडी]] या प्रादेशिक राजकीय आघाडीचे संघटक आहेत. पवार हे महाराष्ट्रातील प्रभावशाली राजकीय कुटुंब असलेल्या [[बारामती]]<nowiki/>च्या [[पवार|पवार कुटुंबातील]] आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणातील ते एक प्रमुख चेहरा आहेत. कुटुंबातील इतर राजकारण्यांमध्ये त्यांची मुलगी [[सुप्रिया सुळे]], [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे, [[रोहित पवार|रोहित राजेंद्र पवार]] आणि चि.युगेंद्र श्रीनिवास पवार हे पुतण्याचे पुत्र आणि त्यांच्या विस्तारित कुटुंबातील इतर सदस्यांचा समावेश आहे.<ref name="Aron2016">{{स्रोत पुस्तक|title=The Dynasty: Born to Rule|last=Aron|first=Sunita|date=1 April 2016|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-85827-10-5|chapter=The pawar power play|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mUywDAAAQBAJ&pg=PT9}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://policenama.com/maharashtra-assembly-election-dynasty-politics-political-family-thackeray-pawar-rane-shinde-chavan-congress-bjp-ncp/|title=ठाकरे आणि पवार यांच्यासह 'या' 11 कुटूंबियांच्या हातात महाराष्ट्राचं 'राजकारण', जाणून घ्या|date=30 September 2019|website=पोलीसनामा|language=en-US|access-date=16 January 2022}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/all-in-pawar-family-5-members-either-in-ls-or-state-assembly-6091430/lite/|title=All in Pawar family: 5 members either in Lok Sabha or state assembly|date=28 October 2019|website=Indian Express|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/maharashtra-amid-a-pandemic-the-pawar-family-political-soap-opera-takes-centre-stage/articleshow/77552404.cms|title=Maharashtra: Amid a pandemic, the Pawar family political soap opera takes centre stage|website=The Economic Times|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/politics-family-tree-of-pawar-family-detailed-799061|title=Pawar Family Tree {{!}} पवार कुटुंबाची वंशावळ {{!}} पवार कुटुंब आहे कसं?|date=14 August 2020|website=एबीपी माझा|access-date=16 January 2022}}</ref> राजकारणाच्या बाहेर, शरद पवार हे ऑक्टोबर २०१३ ते जानेवारी २०१७ या कालावधीत ते [[मुंबई क्रिकेट असोसिएशन]]<nowiki/>चे अध्यक्ष होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/84795/sharad-pawar-steps-down-as-president-of-mumbai-cricket-association|title=Sharad Pawar steps down as president of Mumbai Cricket Association|work=Cricbuzz|access-date=18 December 2016}}</ref> *२००५ ते २००८ पर्यंत [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळा]]<nowiki/>चे अध्यक्ष, तर ** २०१० ते २०१२ पर्यंत [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदे]]<nowiki/>चे अध्यक्ष म्हणून काम केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/8778604.stm|title=Pawar takes over as ICC president|date=1 July 2010|via=news.bbc.co.uk}}</ref> २०१७ मध्ये, [[भारत सरकार]]<nowiki/>ने त्यांना [[पद्मविभूषण]] हा भारताचा दुसरा-सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला. == वैयक्तिक जीवन == पवारांचा जन्म [[डिसेंबर १२]], [[इ.स. १९४०]] रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती]] येथे झाला. कोरेगाव तालुक्यातील नांदवळ हे साहेबांचे मुळगाव, शरद पवार यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव पवार आणि आईचे नाव शारदाबाई पवार आहे. गोविंदराव हे निरा कॅनॉल सहकारी सोसायटीचे बराच काळ सेक्रेटरी होते. पुढे ते बारामती येथे निघालेल्या सहकारी बँकेचे पहिले व्यवस्थापक झाले. शारदाबाई या १९३८ मध्ये पुणे जिल्हा लोकल बोर्डाच्या शिक्षण समितीच्या प्रमुख होत्या.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=साहेब|last=गाडे|first=सोपान|publisher=अविष्कार प्रकाशन|year=२००९|location=पुणे|pages=१३ - १५}}</ref> बारामतीच्या लोकसभा मतदार संघाच्या विद्यमान खासदार सौ. [[सुप्रिया सुळे]] या त्यांच्या सुकन्या आहेत. तर महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री, [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे आहेत. त्यांचे [[छत्रपती शाहू महाराज]], [[महात्मा फुले]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] हे तीन आदर्श आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/ncp-chief-sharad-pawar-watch-marathi-play-shivaji-underground-in-bhimnagar-mohalla-1699342/|title=सध्या लहानसहान गोष्टीतून माणसामाणसांत मतभेद निर्माण करण्याचा प्रयत्न: शरद पवार|date=2018-06-19|work=लोकसत्ता|access-date=2018-06-19}}</ref> == राजकारण == [[इ.स. १९५६]] साली ते शाळेत असताना त्यांनी [[गोवामुक्ती आंदोलन|गोवामुक्ती सत्याग्रहाला]] पाठिंबा दर्शविण्यासाठी विद्यार्थ्यांचा मेळावा आयोजित केला. येथून त्यांच्या राजकीय जीवनाची सुरुवात झाली. त्यानंतर काँलेजमध्ये असताना विद्यार्थी संघटनेचे नेते म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले. विद्यार्थी संघटनेच्या एका समारंभासाठी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांना आमंत्रित केले. पवारांनी त्याप्रसंगी केलेल्या भाषणामुळे यशवंतराव चव्हाण अतिशय प्रभावीत झाले. त्यानंतर चव्हाणांच्या सांगण्यावरून पवारांनी युवक काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. चव्हाणांनी पवारांच्यातील सुप्त नेता हेरला आणि त्यानंतर पवार त्यांचे शिष्य झाले. त्यानंतर चव्हाणांनी त्यांच्या पुणे शहराला दिलेल्या भेटींदरम्यान पवारांना मुद्दाम भेटायला बोलावून त्यांना अनेकवेळी मार्गदर्शन केले. वयाच्या २४ व्या वर्षी ते महाराष्ट्र राज्य युवक काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. त्यानंतर यशवंतराव चव्हाणांचा राजकीय वारसदार म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाऊ लागले. इ.स. १९६६ साली पवारांना [[युनेस्को]] शिष्यवृत्ती मिळाली. त्याअंतर्गत त्यांना [[पश्चिम जर्मनी]], [[फ्रान्स]], [[इटली]], [[इंग्लंड]] इत्यादी देशांना भेट देऊन तेथील राजकीय पक्षांचा आणि त्यांच्या पक्षबांधणी करायच्या पद्धतीचा जवळून अभ्यास करता आला. == विधानसभा == सर्वप्रथम इ.स. १९६७ च्या राज्य विधानसभा निवडणुकीत ते [[बारामती]] मतदारसंघातून विजयी झाले. श्री. [[वसंतराव नाईक]] यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांचा राज्यमंत्री म्हणून समावेश वयाच्या २९व्या वर्षी झाला. इ.स. १९७२ आणि इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीतही ते विजयी झाले. इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीनंतर [[वसंतदादा पाटील]] मुखमंत्री झाले. यशवंतराव चव्हाणांबरोबरच वसंतदादा पाटील हेसुद्धा पवारांचे मार्गदर्शक होते. पण काँग्रेस पक्षाचे १२ आमदार फोडून पवारांनी विरोधी पक्षाबरोबर हातमिळवणी केली आणि वसंतदादांचे सरकार पाडले. त्यानंतर 'पवारांनी माझ्या पाठीत खंजीर खुपसला' अशी जळजळीत प्रतिक्रिया वसंतरावांनी दिली. == मुख्यमंत्री == [[जुलै १८|१८ जुलै]] [[इ.स. १९७८]] रोजी शरद पवारांचा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथविधी झाला. पवारांबरोबर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (इंदिरा)]] पक्षातून बाहेर पडलेले १२ आमदार, [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] पक्ष आणि [[जनता पक्ष]] यांची आघाडी [[पुरोगामी लोकशाही दल]] या नावाने झाली आणि त्याचे नेते पवार झाले.ते राज्याचे सर्वांत तरुण मुख्यमंत्री होते. इ.स. १९८० साली [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींचे]] सत्तेत पुनरागमन झाल्यानंतर त्यांनी विरोधी पक्षांची राज्य सरकारे बरखास्त केली. त्यात पवारांचे सरकारही बरखास्त झाले. जून इ.स. १९८० मध्ये विधानसभा निवडणुका झाल्या. काँग्रेस(इंदिरा) पक्षाने २८८ पैकी १८६ जागा जिंकल्या आणि बॅरिस्टर [[अब्दुल रहमान अंतुले]] राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. शरद पवार विधानसभेतील प्रमुख विरोधी नेते होते. == लोकसभा == इ.स. १९८४ सालची लोकसभा निवडणूक पवारांनी लढवली आणि ते लोकसभेवर निवडून गेले. इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर निर्माण झालेल्या सहानुभूतीच्या लाटेत विरोधी पक्ष राज्यातील ४८ पैकी केवळ ५ जागा जिंकू शकले. त्यात पवारांच्या बारामती या जागेचा समावेश होता. मात्र त्यांनी राष्ट्रीय राजकारणात न पडता काही काळ राज्याच्या राजकारणातच राहायचे ठरवले. मार्च इ.स. १९८५ची राज्य विधानसभा निवडणूक त्यांनी बारामतीतून जिंकली आणि लोकसभा सदस्यत्वाचा त्यांनी राजीनामा दिला. त्या विधानसभा निवडणुकीत पवारांच्या काँग्रेस(स) पक्षाने २८८ पैकी ५४ जागा जिंकल्या आणि पवार राज्यविधानसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. == परत विधानसभा == इ.स. १९८७ साली ९ वर्षांच्या खंडानंतर शरद पवारांनी राजीव गांधींच्या उपस्थितीत औरंगाबाद येथे काँग्रेस (इंदिरा) पक्षात परत प्रवेश केला. जून १९८८ मध्ये पंतप्रधान आणि काँग्रेस अध्यक्ष राजीव गांधींनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री शंकरराव चव्हाण यांचा केंद्रीय मंत्रिमंडळात अर्थमंत्री म्हणून समावेश केला. त्यांच्या जागी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून राजीव गांधींनी शरद पवारांची निवड केली. २६ जून इ.स. १९८८ रोजी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून दुसऱ्यांदा शपथ घेतली. त्यापूर्वीच्या काळात राज्यात काँग्रेस पक्षाला फारसे आव्हान नव्हते. पण बाळासाहेब ठाकरे यांचा शिवसेना हा पक्ष भारतीय जनता पक्षाशी युती करून काँग्रेस पक्षाच्या अनेक वर्षे अबाधित असलेल्या वर्चस्वाला आव्हान देऊ लागला होता. त्या आव्हानाला तोंड देऊन राज्यात काँग्रेस पक्षाचे वर्चस्व कायम राखण्याची जबाबदारी पवारांवर आली. नोव्हेंबर इ.स. १९८९ मध्ये झालेल्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने राज्यातील ४८ पैकी २८ जागा जिंकल्या. पक्षाची राजस्थान,मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश यासारख्या राज्यांत झाली तशी वाताहत महाराष्ट्रात झाली नाही. पण इ.स. १९८४ च्या तुलनेत पक्षाने १५ जागा कमी जिंकल्या. शिवसेनेने ४ जागा जिंकून प्रथमच लोकसभेत प्रवेश केला. भारतीय जनता पक्षाने १० जागा जिंकून जोरदार मुसंडी मारली. लोकसभा निवडणुकीतील चांगल्या कामगिरीमुळे शिवसेना आणि भारतीय जनता पक्ष या दोन्ही पक्षांच्या कार्यकर्त्यांचा आत्मविश्वास वाढला. राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी इ.स. १९९० मध्ये निवडणुका होणार होत्या. शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी राज्याच्या कानाकोपऱ्यात प्रचारसभा घेऊन काँग्रेस पक्षापुढे मोठे आव्हान उभे केले. राज्य विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने २८८ पैकी १४१ तर शिवसेना-भाजप युतीने ९४ जागा जिंकल्या. राज्याची स्थापना झाल्यानंतर प्रथमच काँग्रेस पक्षाने विधानसभेतील बहुमत गमावले. तरीही १२ अपक्ष आमदारांच्या पाठिंब्यावर शरद पवार यांनी ४ मार्च इ.स. १९९० रोजी मुख्यमंत्री म्हणून तिसऱ्यांदा शपथ घेतली. जानेवारी इ.स. १९९१ मध्ये विलासराव देशमुख, सुरूपसिंग नाईक आणि इतर काही मंत्र्यांनी शरद पवारांना मुख्यमंत्रिपदावरून हटवण्याची मागणी पक्षाध्यक्ष राजीव गांधी यांच्याकडे केली. पण त्याला राजीव गांधींनी नकार दिला. इ.स. १९९१ च्या लोकसभा निवडणुकीत पवारांनी काँग्रेस पक्षाचा राज्यात एकहाती प्रचार केला. पक्षाने राज्यात ४८ पैकी ३८ जागा जिंकल्या आणि इ.स. १९८९ च्या निवडणुकीत झालेल्या पिछेहाटीची काही अंशी भरपाई केली. निवडणुक प्रचारादरम्यान राजीव गांधींची हत्या झाली. श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव आणि अर्जुनसिंग यांच्याबरोबर पवारांचे नावही पंतप्रधानपदाच्या शर्यतीत आहे अशा बातम्या वर्तमानपत्रांत आल्या. मात्र काँग्रेस संसदीय पक्षाने श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव यांना नेतेपदी निवडले आणि त्यांचा २१ जून इ.स. १९९१ रोजी भारताचे पंतप्रधान म्हणून शपथविधी झाला. == पुनः दिल्ली == नरसिंह रावांनी पवारांना केंद्रीय मंत्रिमंडळात संरक्षणमंत्री म्हणून नेमले. २६ जून इ.स. १९९१ रोजी त्यांचा केंद्रीय मंत्री म्हणून प्रथमच शपथविधी झाला. महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांच्या जागी सुधाकरराव नाईक यांची निवड करण्यात आली. राज्य काँग्रेसमधील अंतर्गत मतभेदांमुळे सुधाकरराव नाईक यांना राजीनामा द्यावा लागला. त्यानंतर नरसिंह रावांनी शरद पवारांना पुन्हा एकदा राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून नेमले. त्यांनी ६ मार्च इ.स. १९९३ रोजी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून चौथ्यांदा सूत्रे हाती घेतली. == विधानसभा, चौथी खेळी == पवारांची मुख्यमंत्रिपदाची चौथी कारकीर्द अत्यंत वादग्रस्त ठरली. ते परत मुख्यमंत्री बनून एक आठवडा व्हायच्या आत, १२ मार्च इ.स. १९९३ रोजी मुंबईत भीषण बाँबस्फोट झाले. त्यांत २५७ लोक ठार तर ६००हून अधिक लोक जखमी झाले. ३० सप्टेंबर इ.स. १९९३ रोजी लातूर आणि उस्मानाबाद जिल्ह्यांमध्ये भूकंप होऊन दहा हजारांपेक्षा जास्त लोक ठार झाले. या संकंटांबरोबरच राज्यात कमालीच्या वाढलेल्या भ्रष्टाचाराबद्दल मुंबई महानगरपालिकेचे उपायुक्त [[गो.रा. खैरनार]] यांनी पवारांना दोषी धरून त्यांच्यावर अनेक आरोप केले. प्रख्यात समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी वनखात्यातील वाढत्या भ्रष्टाचाराविरोधात उपोषण केले. तेव्हा पवारांचे सरकार भ्रष्टाचारी अधिकाऱ्यांना पाठीशी घालत आहे असा आरोप झाला. जळगाव येथील सेक्स स्कँडलमध्ये अनेक तरुणींवर लैंगिक अत्याचार झाले, त्यात काँग्रेस पक्षाचे स्थानिक नगरसेवक सामील आहेत असा आरोप झाला. २३ नोव्हेंबर इ.स. १९९४ रोजी नागपूर येथे [[गोवारी आदिवासी|गोवारी]] समाजातील लोकांचा शिक्षण आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची मागणी करण्यासाठी मोर्चा निघाला, तेव्हा मुख्यमंत्री या नात्याने मोर्चेकऱ्यांची भेट न घेता त्यांच्यावर लाठीमार करण्यात आला. त्यात चेंगराचेंगरी होऊन ११४ लोक मृत्युमुखी पडले. त्यामुळे आदिवासी कल्याण मंत्री मधुकरराव पिचड यांना तेव्हा या घटनेची जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा द्यावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= https://m.maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/high-cout-decision-on-gowari-community-as-tribal-community/articleshow/65398151.cms | title= गोवारी समाज आदिवासी; नागपूर खंडपीठाचा निर्णय }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी-मार्च इ.स. १९९५ मध्ये निवडणुका होणार होत्या. त्या निवडणुकींच्या तिकिटवाटपात काँग्रेस पक्षात मोठया प्रमाणावर बंडखोरी झाली. अनेक ठिकाणी काँग्रेस नेत्यांनी पक्षाच्या अधिकृत उमेदवारांविरुद्ध अपक्ष म्हणून निवडणुला लढवल्या. जनतेत सरकारविरुद्ध वाढलेली नाराजी आणि मोठया प्रमाणावर झालेली बंडखोरी यांचे प्रतिबिंब मतपेटीत उमटले. काँग्रेस पक्षाचा राज्यात प्रथमच पराभव झाला. शिवसेना-भाजप युतीस २८८ पैकी १३८ जागा मिळाल्या तर काँग्रेस पक्षास ८० जागांवर समाधान मानावे लागले. राज्याचे नवे मुख्यमंत्री म्हणून मनोहर जोशी यांचा १४ मार्च इ.स. १९९५ रोजी शपथविधी झाला. == दिल्लीची तिसरी फेरी == इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीपर्यंत पवार राज्य विधानपरिषदेतील विरोधी पक्षनेते होते. इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी बारामतीतून विजय मिळवला आणि त्यानंतर ते राष्टीय राजकारणात उतरले. जून इ.स. १९९७ मध्ये त्यांनी काँग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत [[सीताराम केसरी]] यांच्याविरुद्ध निवडणूक लढवली पण तीत त्यांचा पराभव झाला. इ.स. १९९८ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी राज्यात रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्षांबरोबर निवडणुकपूर्व आघाडी करायचा निर्णय घेतला. त्यामुळे शिवसेना-भाजप विरोधी मतांचे विभाजन टळले आणि काँग्रेस-रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्ष यांच्या युतीने ४८ पैकी ३७ जागा जिंकून जोरदार यश प्राप्त केले. शिवसेना-भाजप युतीला १० जागांवर समाधान मानावे लागले. त्यानंतर शरद पवार १२ व्या लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. १२वी लोकसभा बरखास्त झाल्यानंतर मे इ.स. १९९९ मध्ये पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांच्या साथीने शरद पवारांनी अशी मागणी केली की, '१३ व्या लोकसभा निवडणुकीसाठी काँग्रेस पक्षाने इटलीत जन्मलेल्या सोनिया गांधींऐवजी भारतात जन्मलेल्या कोणाही नेत्याला पंतप्रधानपदाचे उमेदवार म्हणून घोषित करावे. काँग्रेस अध्यक्ष सोनिया गांधींना लिहिलेल्या पत्रात त्या तिघांनी म्हणले, 'उच्च शिक्षण, कर्तबगारी आणि पात्रता असलेल्या अनेक व्यक्ती असलेल्या या ९८ कोटी लोकांच्या भारत देशात भारताबाहेर जन्म झालेली कोणत्याही व्यक्तीने सरकारचे नेतृत्व करणे योग्य होणार नाही, कारण हा प्रश्न देशाची सुरक्षा, आर्थिक हितसंबंध आणि जागतिक राजकारणातील भारताच्या प्रतिमेबरोबरच प्रत्येक भारतीयाच्या अस्मितेशी निगडित आहे' या कारणावरून काँग्रेस पक्षाने शरद पवार, पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांना ६ वर्षांसाठी पक्षातून काढून टाकले. == राष्ट्रवादीची (NCP) स्थापना == त्यानंतर १० जून इ.स. १९९९ रोजी शरद पवारांनी त्यांच्या ''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची]]'' स्थापना केली. इ.स. १९९९ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकींनंतर कोणत्याही पक्ष अथवा आघाडीस बहुमत मिळाले नाही. त्यानंतर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांची आघाडी होऊन विलासराव देशमुख राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. इ.स. २००४ मधील लोकसभा निवडणुकीनंतर पवारांचा राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष केंद्रात मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील आघाडी सरकारमध्ये सामील झाला. २२ मे इ.स. २००४ मध्ये शरद पवारांनी देशाचे कृषिमंत्री म्हणून सूत्रे हाती घेतली. २९ मे इ.स. २००९ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळात त्यांना कृषी, ग्राहकांशी संबंधित बाबी, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण ह्या खात्यांची धुरा देण्यात आली. जुलै इ.स. २०१० मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्षपद स्वीकारल्यानंतर पक्षकार्याला अधिक वेळ देण्याची इच्छा असल्याचे सांगून पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांच्याकडे त्यांनी आपल्यावरील कार्यभार कमी करण्याची विनंती केली. इ.स. २०१९ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणूकीत राष्ट्रवादी पक्षाला ५४ जागा मिळाल्या. शिवसेना, राष्ट्रवादी आणि काँग्रेस या तीन पक्षांचे मिळून महाआघाडीचे सरकार महाराष्ट्रामध्ये निर्माण करण्यात शरद पवार यांचा मोलाचा सहभाग होता. २०२३ अजित पवारांचे बंड : जुलै २०२३ मध्ये, [[अजित पवार]] यांनी शरद पवारांच्या विरोधात बंड केले आणि सत्ताधारी भाजप-शिवसेना सरकारमध्ये सामील झाले आणि महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-government-now-powered-by-three-engines-as-ajit-pawar-takes-oath-as-deputy-chief-minister-45111/|title=Maharashtra Government Now Powered by Three Engines as Ajit Pawar Takes Oath as Deputy Chief Minister|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-02|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> म्हणून शपथ घेतली, राष्ट्रवादीच्या बहुसंख्य विद्यमान आमदारांनी पवार यांच्या समर्थनार्थ पक्ष सोडला. त्यांनी निवडणूक आयोगाकडे दावा केला की ते राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-political-crisis-ajit-pawar-claims-leadership-of-ncp-removes-sharad-pawar-as-chief-45872/|title=Maharashtra Political Crisis: Ajit Pawar Claims Leadership of NCP, Removes Sharad Pawar as Chief|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-05|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> == [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] == राजकारणाबरोबरच क्रिकेट हे देखील पवारांच्या आवडीचे क्षेत्र आहे. २९ नोव्हेंबर इ.स. २००५ रोजी ते भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाच्या अध्यक्षपदी निवडून आले. १ जुलै इ.स. २०१० रोजी त्यांनी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षपदाची सूत्रे स्वीकारली. [[जगमोहन दालमिया]] यांच्यानंतर हे पद भूषविणारे ते २रे भारतीय आहेत. == शिक्षणसंस्थांमधील सहभाग == पवारांचा शिक्षणक्षेत्राशीही सक्रिय संबंध आहे. त्यांनी ज्या शिक्षणसंस्थांच्या कामात सहभाग घेतला आहे, त्यातील महत्त्वाच्या शिक्षणसंस्था खालीलप्रमाणे - * {{संकेतस्थळ|http://www.http://www.vidyapratishthan.org/|विद्या प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://agridevelopmenttrustbaramati.org|कृषी विकास प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.rayatshikshan.edu/|रयत शिक्षण संस्था, सातारा|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.vsisugar.com/|वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, मांजरी, पुणे|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.svpm.edu.in/|शिवनगर विद्या प्रसारक मंडळ, माळेगाव, बारामती|इंग्लिश}} == चरित्रे आणि आत्मचरित्र == # साहेब (शरद पवार चरित्रग्रंथ), लेखक व संपादक - सोपान गाडे # लोकनेते शरदराव पवार (लेखक - राम कांडगे) # Sharad Pawar - A Mass Leader (लेखक - दीपक बोरगावे) # शरद पवार यांचे [[लोक माझे सांगाती]] नावाचे मराठी आत्मचरित्र आहे. == पुरस्कार == * [[पद्मविभूषण]] (२०१७) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=327 लोकसभेच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील व्यक्तिचित्र] * {{संकेतस्थळ|http://www.ncp.org.in/party/president.php|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील पक्षाध्यक्षांची माहिती|इंग्लिश}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7940665.stm Profile] at ''[[BBC News]]'' * [http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=327 Profile at Govt. of India website] {{क्रम-सुरू}} {{क्रम-मागील|मागील=[[वसंतदादा पाटील]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जुलै १८]], [[इ.स. १९७८]] - [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९८०]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[अब्दुल रहमान अंतुले|ए.आर. अंतुले]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[शंकरराव चव्हाण]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जून २६]], [[इ.स. १९८८]] - [[जून २५]], [[इ.स. १९९१]] }} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मार्च ६]], [[इ.स. १९९३]] - [[मार्च १४]], [[इ.स. १९९५]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[मनोहर जोशी]]}} {{क्रम-शेवट}} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:पवार,शरद गोविंदराव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:लोकसभेतील विरोधीपक्षनेते]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:बारामतीचे खासदार]] [[वर्ग:माढ्याचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय कृषीमंत्री]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:लाल वर्ग असणारे लेख]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:पवार परिवार]] [[वर्ग:बारामतीचे आमदार]] gy6a5pshu7vytviwdmw93i2wr39v9l1 2716004 2716003 2026-10-02T03:39:55Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716004 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = शरदचंद्र पवार | चित्र नाव = Sharad Pawar, Minister of AgricultureCrop.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य|खासदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. २००९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[इ.स. २०१४]] | राष्ट्रपती = | मागील = - | पुढील = [[विजयसिंह मोहिते-पाटील]] | मतदारसंघ = [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1940|12|12}} | जन्मस्थान = [[बारामती]], [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | इतरपक्ष = * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]],<br> * [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]], <br> * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | नाते = [[सदाशिव शिंदे]] (सासरे) | पत्नी = प्रतिभा पवार | civil partner = | अपत्ये = [[सुप्रिया सुळे]] | निवास = [[बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[इ.स. १९९०]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[इ.स. २००९]] | मागील1 = शरद पवार | पुढील1 = [[सुप्रिया सुळे]] | मतदारसंघ1 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. १९९९]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००४]] | मतदारसंघ2 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | मागील2 = शरद पवार | पुढील2 = शरद पवार | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९९८]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. १९९९]] | मागील3 = शरद पवार | पुढील3 = शरद पवार | मतदारसंघ3 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[इ.स. १९९६]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[इ.स. १९९८]] | मागील4 = शरद पवार | पुढील4 = शरद पवार | मतदारसंघ4 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९९१]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९९६]] | मागील5 = [[अजित पवार]] | पुढील5 = शरद पवार | मतदारसंघ5 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९८४]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[मार्च]], [[इ.स. १९८५]] | मागील6 = [[वसंतदादा पाटील]] | पुढील6 = शंकरराव पाटील | मतदारसंघ6 = [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | पद7= {{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}} | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[इ.स. १९७८]]-[[इ.स. १९८०|८०]], [[इ.स. १९८८]]-[[इ.स. १९९१|९१]] व [[इ.स. १९९३]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९९५]] | मागील7 = | पुढील7 = | मतदारसंघ7 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शरद गोविंदराव पवार''' (१२ डिसेंबर १९४०)  हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चार वेळा [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] होते. तसेच [[पी.व्ही. नरसिंहराव]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[भारताचे संरक्षणमंत्री|संरक्षण मंत्री]] म्हणून आणि [[मनमोहन सिंग]] यांच्या मंत्रिमंडळात [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय|कृषी मंत्री]] म्हणून त्यांनी काम केले आहे. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>पासून वेगळे झाल्यानंतर १९९९ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षा]]<nowiki/>चे ते माजी अध्यक्ष, तर [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] या पक्षाचे विद्यमान अध्यक्ष आहेत. तसेच ते [[महाविकास आघाडी]] या प्रादेशिक राजकीय आघाडीचे संघटक आहेत. पवार हे महाराष्ट्रातील प्रभावशाली राजकीय कुटुंब असलेल्या [[बारामती]]<nowiki/>च्या [[पवार|पवार कुटुंबातील]] आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणातील ते एक प्रमुख चेहरा आहेत. कुटुंबातील इतर राजकारण्यांमध्ये त्यांची मुलगी [[सुप्रिया सुळे]], [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे, [[रोहित पवार|रोहित राजेंद्र पवार]] आणि चि.युगेंद्र श्रीनिवास पवार हे पुतण्याचे पुत्र आणि त्यांच्या विस्तारित कुटुंबातील इतर सदस्यांचा समावेश आहे.<ref name="Aron2016">{{स्रोत पुस्तक|title=The Dynasty: Born to Rule|last=Aron|first=Sunita|date=1 April 2016|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-85827-10-5|chapter=The pawar power play|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mUywDAAAQBAJ&pg=PT9}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://policenama.com/maharashtra-assembly-election-dynasty-politics-political-family-thackeray-pawar-rane-shinde-chavan-congress-bjp-ncp/|title=ठाकरे आणि पवार यांच्यासह 'या' 11 कुटूंबियांच्या हातात महाराष्ट्राचं 'राजकारण', जाणून घ्या|date=30 September 2019|website=पोलीसनामा|language=en-US|access-date=16 January 2022}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/all-in-pawar-family-5-members-either-in-ls-or-state-assembly-6091430/lite/|title=All in Pawar family: 5 members either in Lok Sabha or state assembly|date=28 October 2019|website=Indian Express|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/maharashtra-amid-a-pandemic-the-pawar-family-political-soap-opera-takes-centre-stage/articleshow/77552404.cms|title=Maharashtra: Amid a pandemic, the Pawar family political soap opera takes centre stage|website=The Economic Times|access-date=8 May 2022}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/politics-family-tree-of-pawar-family-detailed-799061|title=Pawar Family Tree {{!}} पवार कुटुंबाची वंशावळ {{!}} पवार कुटुंब आहे कसं?|date=14 August 2020|website=एबीपी माझा|access-date=16 January 2022}}</ref> राजकारणाच्या बाहेर, शरद पवार हे ऑक्टोबर २०१३ ते जानेवारी २०१७ या कालावधीत ते [[मुंबई क्रिकेट असोसिएशन]]<nowiki/>चे अध्यक्ष होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/84795/sharad-pawar-steps-down-as-president-of-mumbai-cricket-association|title=Sharad Pawar steps down as president of Mumbai Cricket Association|work=Cricbuzz|access-date=18 December 2016}}</ref> *२००५ ते २००८ पर्यंत [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळा]]<nowiki/>चे अध्यक्ष, तर ** २०१० ते २०१२ पर्यंत [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदे]]<nowiki/>चे अध्यक्ष म्हणून काम केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/8778604.stm|title=Pawar takes over as ICC president|date=1 July 2010|via=news.bbc.co.uk}}</ref> २०१७ मध्ये, [[भारत सरकार]]<nowiki/>ने त्यांना [[पद्मविभूषण]] हा भारताचा दुसरा-सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला. == वैयक्तिक जीवन == पवारांचा जन्म [[डिसेंबर १२]], [[इ.स. १९४०]] रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती]] येथे झाला. कोरेगाव तालुक्यातील नांदवळ हे साहेबांचे मुळगाव, शरद पवार यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव पवार आणि आईचे नाव शारदाबाई पवार आहे. गोविंदराव हे निरा कॅनॉल सहकारी सोसायटीचे बराच काळ सेक्रेटरी होते. पुढे ते बारामती येथे निघालेल्या सहकारी बँकेचे पहिले व्यवस्थापक झाले. शारदाबाई या १९३८ मध्ये पुणे जिल्हा लोकल बोर्डाच्या शिक्षण समितीच्या प्रमुख होत्या.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=साहेब|last=गाडे|first=सोपान|publisher=अविष्कार प्रकाशन|year=२००९|location=पुणे|pages=१३ - १५}}</ref> बारामतीच्या लोकसभा मतदार संघाच्या विद्यमान खासदार सौ. [[सुप्रिया सुळे]] या त्यांच्या सुकन्या आहेत. तर महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री, [[अजित पवार]] हे त्यांचे पुतणे आहेत. त्यांचे [[छत्रपती शाहू महाराज]], [[महात्मा फुले]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] हे तीन आदर्श आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/ncp-chief-sharad-pawar-watch-marathi-play-shivaji-underground-in-bhimnagar-mohalla-1699342/|title=सध्या लहानसहान गोष्टीतून माणसामाणसांत मतभेद निर्माण करण्याचा प्रयत्न: शरद पवार|date=2018-06-19|work=लोकसत्ता|access-date=2018-06-19}}</ref> == राजकारण == [[इ.स. १९५६]] साली ते शाळेत असताना त्यांनी [[गोवामुक्ती आंदोलन|गोवामुक्ती सत्याग्रहाला]] पाठिंबा दर्शविण्यासाठी विद्यार्थ्यांचा मेळावा आयोजित केला. येथून त्यांच्या राजकीय जीवनाची सुरुवात झाली. त्यानंतर काँलेजमध्ये असताना विद्यार्थी संघटनेचे नेते म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले. विद्यार्थी संघटनेच्या एका समारंभासाठी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांना आमंत्रित केले. पवारांनी त्याप्रसंगी केलेल्या भाषणामुळे यशवंतराव चव्हाण अतिशय प्रभावीत झाले. त्यानंतर चव्हाणांच्या सांगण्यावरून पवारांनी युवक काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. चव्हाणांनी पवारांच्यातील सुप्त नेता हेरला आणि त्यानंतर पवार त्यांचे शिष्य झाले. त्यानंतर चव्हाणांनी त्यांच्या पुणे शहराला दिलेल्या भेटींदरम्यान पवारांना मुद्दाम भेटायला बोलावून त्यांना अनेकवेळी मार्गदर्शन केले. वयाच्या २४ व्या वर्षी ते महाराष्ट्र राज्य युवक काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. त्यानंतर यशवंतराव चव्हाणांचा राजकीय वारसदार म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाऊ लागले. इ.स. १९६६ साली पवारांना [[युनेस्को]] शिष्यवृत्ती मिळाली. त्याअंतर्गत त्यांना [[पश्चिम जर्मनी]], [[फ्रान्स]], [[इटली]], [[इंग्लंड]] इत्यादी देशांना भेट देऊन तेथील राजकीय पक्षांचा आणि त्यांच्या पक्षबांधणी करायच्या पद्धतीचा जवळून अभ्यास करता आला. == विधानसभा == सर्वप्रथम इ.स. १९६७ च्या राज्य विधानसभा निवडणुकीत ते [[बारामती]] मतदारसंघातून विजयी झाले. श्री. [[वसंतराव नाईक]] यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांचा राज्यमंत्री म्हणून समावेश वयाच्या २९व्या वर्षी झाला. इ.स. १९७२ आणि इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीतही ते विजयी झाले. इ.स. १९७८ सालच्या निवडणुकीनंतर [[वसंतदादा पाटील]] मुखमंत्री झाले. यशवंतराव चव्हाणांबरोबरच वसंतदादा पाटील हेसुद्धा पवारांचे मार्गदर्शक होते. पण काँग्रेस पक्षाचे १२ आमदार फोडून पवारांनी विरोधी पक्षाबरोबर हातमिळवणी केली आणि वसंतदादांचे सरकार पाडले. त्यानंतर 'पवारांनी माझ्या पाठीत खंजीर खुपसला' अशी जळजळीत प्रतिक्रिया वसंतरावांनी दिली. == मुख्यमंत्री == [[जुलै १८|१८ जुलै]] [[इ.स. १९७८]] रोजी शरद पवारांचा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथविधी झाला. पवारांबरोबर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (इंदिरा)]] पक्षातून बाहेर पडलेले १२ आमदार, [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] पक्ष आणि [[जनता पक्ष]] यांची आघाडी [[पुरोगामी लोकशाही दल]] या नावाने झाली आणि त्याचे नेते पवार झाले.ते राज्याचे सर्वांत तरुण मुख्यमंत्री होते. इ.स. १९८० साली [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींचे]] सत्तेत पुनरागमन झाल्यानंतर त्यांनी विरोधी पक्षांची राज्य सरकारे बरखास्त केली. त्यात पवारांचे सरकारही बरखास्त झाले. जून इ.स. १९८० मध्ये विधानसभा निवडणुका झाल्या. काँग्रेस(इंदिरा) पक्षाने २८८ पैकी १८६ जागा जिंकल्या आणि बॅरिस्टर [[अब्दुल रहमान अंतुले]] राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. शरद पवार विधानसभेतील प्रमुख विरोधी नेते होते. == लोकसभा == इ.स. १९८४ सालची लोकसभा निवडणूक पवारांनी लढवली आणि ते लोकसभेवर निवडून गेले. इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर निर्माण झालेल्या सहानुभूतीच्या लाटेत विरोधी पक्ष राज्यातील ४८ पैकी केवळ ५ जागा जिंकू शकले. त्यात पवारांच्या बारामती या जागेचा समावेश होता. मात्र त्यांनी राष्ट्रीय राजकारणात न पडता काही काळ राज्याच्या राजकारणातच राहायचे ठरवले. मार्च इ.स. १९८५ची राज्य विधानसभा निवडणूक त्यांनी बारामतीतून जिंकली आणि लोकसभा सदस्यत्वाचा त्यांनी राजीनामा दिला. त्या विधानसभा निवडणुकीत पवारांच्या काँग्रेस(स) पक्षाने २८८ पैकी ५४ जागा जिंकल्या आणि पवार राज्यविधानसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. == परत विधानसभा == इ.स. १९८७ साली ९ वर्षांच्या खंडानंतर शरद पवारांनी राजीव गांधींच्या उपस्थितीत औरंगाबाद येथे काँग्रेस (इंदिरा) पक्षात परत प्रवेश केला. जून १९८८ मध्ये पंतप्रधान आणि काँग्रेस अध्यक्ष राजीव गांधींनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री शंकरराव चव्हाण यांचा केंद्रीय मंत्रिमंडळात अर्थमंत्री म्हणून समावेश केला. त्यांच्या जागी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून राजीव गांधींनी शरद पवारांची निवड केली. २६ जून इ.स. १९८८ रोजी त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून दुसऱ्यांदा शपथ घेतली. त्यापूर्वीच्या काळात राज्यात काँग्रेस पक्षाला फारसे आव्हान नव्हते. पण बाळासाहेब ठाकरे यांचा शिवसेना हा पक्ष भारतीय जनता पक्षाशी युती करून काँग्रेस पक्षाच्या अनेक वर्षे अबाधित असलेल्या वर्चस्वाला आव्हान देऊ लागला होता. त्या आव्हानाला तोंड देऊन राज्यात काँग्रेस पक्षाचे वर्चस्व कायम राखण्याची जबाबदारी पवारांवर आली. नोव्हेंबर इ.स. १९८९ मध्ये झालेल्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने राज्यातील ४८ पैकी २८ जागा जिंकल्या. पक्षाची राजस्थान,मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश यासारख्या राज्यांत झाली तशी वाताहत महाराष्ट्रात झाली नाही. पण इ.स. १९८४ च्या तुलनेत पक्षाने १५ जागा कमी जिंकल्या. शिवसेनेने ४ जागा जिंकून प्रथमच लोकसभेत प्रवेश केला. भारतीय जनता पक्षाने १० जागा जिंकून जोरदार मुसंडी मारली. लोकसभा निवडणुकीतील चांगल्या कामगिरीमुळे शिवसेना आणि भारतीय जनता पक्ष या दोन्ही पक्षांच्या कार्यकर्त्यांचा आत्मविश्वास वाढला. राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी इ.स. १९९० मध्ये निवडणुका होणार होत्या. शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी राज्याच्या कानाकोपऱ्यात प्रचारसभा घेऊन काँग्रेस पक्षापुढे मोठे आव्हान उभे केले. राज्य विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने २८८ पैकी १४१ तर शिवसेना-भाजप युतीने ९४ जागा जिंकल्या. राज्याची स्थापना झाल्यानंतर प्रथमच काँग्रेस पक्षाने विधानसभेतील बहुमत गमावले. तरीही १२ अपक्ष आमदारांच्या पाठिंब्यावर शरद पवार यांनी ४ मार्च इ.स. १९९० रोजी मुख्यमंत्री म्हणून तिसऱ्यांदा शपथ घेतली. जानेवारी इ.स. १९९१ मध्ये विलासराव देशमुख, सुरूपसिंग नाईक आणि इतर काही मंत्र्यांनी शरद पवारांना मुख्यमंत्रिपदावरून हटवण्याची मागणी पक्षाध्यक्ष राजीव गांधी यांच्याकडे केली. पण त्याला राजीव गांधींनी नकार दिला. इ.स. १९९१ च्या लोकसभा निवडणुकीत पवारांनी काँग्रेस पक्षाचा राज्यात एकहाती प्रचार केला. पक्षाने राज्यात ४८ पैकी ३८ जागा जिंकल्या आणि इ.स. १९८९ च्या निवडणुकीत झालेल्या पिछेहाटीची काही अंशी भरपाई केली. निवडणुक प्रचारादरम्यान राजीव गांधींची हत्या झाली. श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव आणि अर्जुनसिंग यांच्याबरोबर पवारांचे नावही पंतप्रधानपदाच्या शर्यतीत आहे अशा बातम्या वर्तमानपत्रांत आल्या. मात्र काँग्रेस संसदीय पक्षाने श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव यांना नेतेपदी निवडले आणि त्यांचा २१ जून इ.स. १९९१ रोजी भारताचे पंतप्रधान म्हणून शपथविधी झाला. == पुनः दिल्ली == नरसिंह रावांनी पवारांना केंद्रीय मंत्रिमंडळात संरक्षणमंत्री म्हणून नेमले. २६ जून इ.स. १९९१ रोजी त्यांचा केंद्रीय मंत्री म्हणून प्रथमच शपथविधी झाला. महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांच्या जागी सुधाकरराव नाईक यांची निवड करण्यात आली. राज्य काँग्रेसमधील अंतर्गत मतभेदांमुळे सुधाकरराव नाईक यांना राजीनामा द्यावा लागला. त्यानंतर नरसिंह रावांनी शरद पवारांना पुन्हा एकदा राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून नेमले. त्यांनी ६ मार्च इ.स. १९९३ रोजी राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून चौथ्यांदा सूत्रे हाती घेतली. == विधानसभा, चौथी खेळी == पवारांची मुख्यमंत्रिपदाची चौथी कारकीर्द अत्यंत वादग्रस्त ठरली. ते परत मुख्यमंत्री बनून एक आठवडा व्हायच्या आत, १२ मार्च इ.स. १९९३ रोजी मुंबईत भीषण बाँबस्फोट झाले. त्यांत २५७ लोक ठार तर ६००हून अधिक लोक जखमी झाले. ३० सप्टेंबर इ.स. १९९३ रोजी लातूर आणि उस्मानाबाद जिल्ह्यांमध्ये भूकंप होऊन दहा हजारांपेक्षा जास्त लोक ठार झाले. या संकंटांबरोबरच राज्यात कमालीच्या वाढलेल्या भ्रष्टाचाराबद्दल मुंबई महानगरपालिकेचे उपायुक्त [[गो.रा. खैरनार]] यांनी पवारांना दोषी धरून त्यांच्यावर अनेक आरोप केले. प्रख्यात समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी वनखात्यातील वाढत्या भ्रष्टाचाराविरोधात उपोषण केले. तेव्हा पवारांचे सरकार भ्रष्टाचारी अधिकाऱ्यांना पाठीशी घालत आहे असा आरोप झाला. जळगाव येथील सेक्स स्कँडलमध्ये अनेक तरुणींवर लैंगिक अत्याचार झाले, त्यात काँग्रेस पक्षाचे स्थानिक नगरसेवक सामील आहेत असा आरोप झाला. २३ नोव्हेंबर इ.स. १९९४ रोजी नागपूर येथे [[गोवारी आदिवासी|गोवारी]] समाजातील लोकांचा शिक्षण आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची मागणी करण्यासाठी मोर्चा निघाला, तेव्हा मुख्यमंत्री या नात्याने मोर्चेकऱ्यांची भेट न घेता त्यांच्यावर लाठीमार करण्यात आला. त्यात चेंगराचेंगरी होऊन ११४ लोक मृत्युमुखी पडले. त्यामुळे आदिवासी कल्याण मंत्री मधुकरराव पिचड यांना तेव्हा या घटनेची जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा द्यावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= https://m.maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/high-cout-decision-on-gowari-community-as-tribal-community/articleshow/65398151.cms | title= गोवारी समाज आदिवासी; नागपूर खंडपीठाचा निर्णय }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> राज्य विधानसभेसाठी फेब्रुवारी-मार्च इ.स. १९९५ मध्ये निवडणुका होणार होत्या. त्या निवडणुकींच्या तिकिटवाटपात काँग्रेस पक्षात मोठया प्रमाणावर बंडखोरी झाली. अनेक ठिकाणी काँग्रेस नेत्यांनी पक्षाच्या अधिकृत उमेदवारांविरुद्ध अपक्ष म्हणून निवडणुला लढवल्या. जनतेत सरकारविरुद्ध वाढलेली नाराजी आणि मोठया प्रमाणावर झालेली बंडखोरी यांचे प्रतिबिंब मतपेटीत उमटले. काँग्रेस पक्षाचा राज्यात प्रथमच पराभव झाला. शिवसेना-भाजप युतीस २८८ पैकी १३८ जागा मिळाल्या तर काँग्रेस पक्षास ८० जागांवर समाधान मानावे लागले. राज्याचे नवे मुख्यमंत्री म्हणून मनोहर जोशी यांचा १४ मार्च इ.स. १९९५ रोजी शपथविधी झाला. == दिल्लीची तिसरी फेरी == इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीपर्यंत पवार राज्य विधानपरिषदेतील विरोधी पक्षनेते होते. इ.स. १९९६ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी बारामतीतून विजय मिळवला आणि त्यानंतर ते राष्टीय राजकारणात उतरले. जून इ.स. १९९७ मध्ये त्यांनी काँग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत [[सीताराम केसरी]] यांच्याविरुद्ध निवडणूक लढवली पण तीत त्यांचा पराभव झाला. इ.स. १९९८ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी राज्यात रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्षांबरोबर निवडणुकपूर्व आघाडी करायचा निर्णय घेतला. त्यामुळे शिवसेना-भाजप विरोधी मतांचे विभाजन टळले आणि काँग्रेस-रिपब्लिकन पक्ष आणि समाजवादी पक्ष यांच्या युतीने ४८ पैकी ३७ जागा जिंकून जोरदार यश प्राप्त केले. शिवसेना-भाजप युतीला १० जागांवर समाधान मानावे लागले. त्यानंतर शरद पवार १२ व्या लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले. १२वी लोकसभा बरखास्त झाल्यानंतर मे इ.स. १९९९ मध्ये पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांच्या साथीने शरद पवारांनी अशी मागणी केली की, '१३ व्या लोकसभा निवडणुकीसाठी काँग्रेस पक्षाने इटलीत जन्मलेल्या सोनिया गांधींऐवजी भारतात जन्मलेल्या कोणाही नेत्याला पंतप्रधानपदाचे उमेदवार म्हणून घोषित करावे. काँग्रेस अध्यक्ष सोनिया गांधींना लिहिलेल्या पत्रात त्या तिघांनी म्हणले, 'उच्च शिक्षण, कर्तबगारी आणि पात्रता असलेल्या अनेक व्यक्ती असलेल्या या ९८ कोटी लोकांच्या भारत देशात भारताबाहेर जन्म झालेली कोणत्याही व्यक्तीने सरकारचे नेतृत्व करणे योग्य होणार नाही, कारण हा प्रश्न देशाची सुरक्षा, आर्थिक हितसंबंध आणि जागतिक राजकारणातील भारताच्या प्रतिमेबरोबरच प्रत्येक भारतीयाच्या अस्मितेशी निगडित आहे' या कारणावरून काँग्रेस पक्षाने शरद पवार, पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांना ६ वर्षांसाठी पक्षातून काढून टाकले. == राष्ट्रवादीची (NCP) स्थापना == त्यानंतर १० जून इ.स. १९९९ रोजी शरद पवारांनी त्यांच्या ''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची]]'' स्थापना केली. इ.स. १९९९ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकींनंतर कोणत्याही पक्ष अथवा आघाडीस बहुमत मिळाले नाही. त्यानंतर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांची आघाडी होऊन विलासराव देशमुख राज्याचे नवे मुख्यमंत्री झाले. इ.स. २००४ मधील लोकसभा निवडणुकीनंतर पवारांचा राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष केंद्रात मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील आघाडी सरकारमध्ये सामील झाला. २२ मे इ.स. २००४ मध्ये शरद पवारांनी देशाचे कृषिमंत्री म्हणून सूत्रे हाती घेतली. २९ मे इ.स. २००९ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळात त्यांना कृषी, ग्राहकांशी संबंधित बाबी, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण ह्या खात्यांची धुरा देण्यात आली. जुलै इ.स. २०१० मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्षपद स्वीकारल्यानंतर पक्षकार्याला अधिक वेळ देण्याची इच्छा असल्याचे सांगून पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांच्याकडे त्यांनी आपल्यावरील कार्यभार कमी करण्याची विनंती केली. इ.स. २०१९ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणूकीत राष्ट्रवादी पक्षाला ५४ जागा मिळाल्या. शिवसेना, राष्ट्रवादी आणि काँग्रेस या तीन पक्षांचे मिळून महाआघाडीचे सरकार महाराष्ट्रामध्ये निर्माण करण्यात शरद पवार यांचा मोलाचा सहभाग होता. २०२३ अजित पवारांचे बंड : जुलै २०२३ मध्ये, [[अजित पवार]] यांनी शरद पवारांच्या विरोधात बंड केले आणि सत्ताधारी भाजप-शिवसेना सरकारमध्ये सामील झाले आणि महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-government-now-powered-by-three-engines-as-ajit-pawar-takes-oath-as-deputy-chief-minister-45111/|title=Maharashtra Government Now Powered by Three Engines as Ajit Pawar Takes Oath as Deputy Chief Minister|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-02|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> म्हणून शपथ घेतली, राष्ट्रवादीच्या बहुसंख्य विद्यमान आमदारांनी पवार यांच्या समर्थनार्थ पक्ष सोडला. त्यांनी निवडणूक आयोगाकडे दावा केला की ते राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pune.news/politics/maharashtra-political-crisis-ajit-pawar-claims-leadership-of-ncp-removes-sharad-pawar-as-chief-45872/|title=Maharashtra Political Crisis: Ajit Pawar Claims Leadership of NCP, Removes Sharad Pawar as Chief|last=Raj|first=Neha|date=2023-07-05|website=PUNE NEWS|language=en-US|access-date=2023-07-10}}</ref> == [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] == राजकारणाबरोबरच क्रिकेट हे देखील पवारांच्या आवडीचे क्षेत्र आहे. २९ नोव्हेंबर इ.स. २००५ रोजी ते भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाच्या अध्यक्षपदी निवडून आले. १ जुलै इ.स. २०१० रोजी त्यांनी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षपदाची सूत्रे स्वीकारली. [[जगमोहन दालमिया]] यांच्यानंतर हे पद भूषविणारे ते २रे भारतीय आहेत. == शिक्षणसंस्थांमधील सहभाग == पवारांचा शिक्षणक्षेत्राशीही सक्रिय संबंध आहे. त्यांनी ज्या शिक्षणसंस्थांच्या कामात सहभाग घेतला आहे, त्यातील महत्त्वाच्या शिक्षणसंस्था खालीलप्रमाणे - * {{संकेतस्थळ|http://www.http://www.vidyapratishthan.org/|विद्या प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://agridevelopmenttrustbaramati.org|कृषी विकास प्रतिष्ठान, बारामती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.rayatshikshan.edu/|रयत शिक्षण संस्था, सातारा|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.vsisugar.com/|वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, मांजरी, पुणे|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.svpm.edu.in/|शिवनगर विद्या प्रसारक मंडळ, माळेगाव, बारामती|इंग्लिश}} == चरित्रे आणि आत्मचरित्र == # साहेब (शरद पवार चरित्रग्रंथ), लेखक व संपादक - सोपान गाडे # लोकनेते शरदराव पवार (लेखक - राम कांडगे) # Sharad Pawar - A Mass Leader (लेखक - दीपक बोरगावे) # शरद पवार यांचे [[लोक माझे सांगाती]] नावाचे मराठी आत्मचरित्र आहे. == पुरस्कार == * [[पद्मविभूषण]] (२०१७) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=327 लोकसभेच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील व्यक्तिचित्र] * {{संकेतस्थळ|http://www.ncp.org.in/party/president.php|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील पक्षाध्यक्षांची माहिती|इंग्लिश}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7940665.stm Profile] at ''[[BBC News]]'' * [http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=327 Profile at Govt. of India website] {{क्रम-सुरू}} {{क्रम-मागील|मागील=[[वसंतदादा पाटील]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जुलै १८]], [[इ.स. १९७८]] - [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९८०]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[अब्दुल रहमान अंतुले|ए.आर. अंतुले]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[शंकरराव चव्हाण]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[जून २६]], [[इ.स. १९८८]] - [[जून २५]], [[इ.स. १९९१]] }} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[सुधाकरराव नाईक]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मार्च ६]], [[इ.स. १९९३]] - [[मार्च १४]], [[इ.स. १९९५]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[मनोहर जोशी]]}} {{क्रम-शेवट}} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:पवार,शरद गोविंदराव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:लोकसभेतील विरोधीपक्षनेते]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:बारामतीचे खासदार]] [[वर्ग:माढ्याचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय कृषीमंत्री]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:लाल वर्ग असणारे लेख]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:पवार परिवार]] [[वर्ग:बारामतीचे आमदार]] r7lewikwrt1fl5016l1fj9ydk0dvpiw 0 6714 2715863 2686140 2026-10-01T18:12:54Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715863 wikitext text/x-wiki ''हा लेख नाशिक जिल्ह्याविषयी आहे. [[नाशिक]] शहराच्या माहितीसाठी [[नाशिक|येथे]] टिचकी द्या'' {{विकिकरण}} नाशिक जिल्ह्याला द्राक्षांचा जिल्हा म्हणून देखील ओळखले जाते. '''नाशिक जिल्हा''' [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = नाशिक जिल्हा |स्थानिक_नाव = नाशिक जिल्हा |चित्र_नकाशा = Nashik_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश-रेखांश = {{coord|18.33|73.16}} - {{coord|20.53|75.16}} |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[नाशिक]] |तालुक्यांची_नावे = १ [[सटाणा तालुका|सटाणा (बागलाण) ]] २ [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] ३ [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] ४ [[देवळा तालुका|देवळा]] ५ [[पेठ तालुका|पेठ]] ६ [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] ७ [[चांदवड तालुका|चांदवड]] ८ [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] ९ [[नाशिक तालुका|नाशिक]] १० [[निफाड तालुका|निफाड]] ११ [[येवला तालुका|येवला]] १२ [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] १३ [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], १४ [[कळवण तालुका|कळवण]] १५ [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १५३५० |लोकसंख्या_एकूण = ६१,०९,०५२ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ३२१.५६ |शहरी_लोकसंख्या = ३०५६००० |साक्षरता_दर = ८०.९६% |लिंग_गुणोत्तर = १.०७ |प्रमुख_शहरे = [[मालेगाव]], [[येवला]], [[मनमाड]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = श्री.जलज शर्मा (IAS) |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]], [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी]], [[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]](काही भाग) |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = १.[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] २.[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] ३.[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] ४.[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] ५.[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] ६.[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] ७.[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] ८.[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] ९.[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] १०.[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]], ११.[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]]१२.[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] १२ [[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव बाह्य]], १३.[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव मध्य]] १४.[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |खासदारांची_नावे = [[हेमंत गोडसे]], [[भारती पवार, ]]( भास्कर भगरे) |पर्जन्यमान_मिमी = २६०० |संकेतस्थळ = http://nashik.nic.in/ }} == सीमा == * [[उत्तर दिशा|उत्तरेला]]- [[धुळे जिल्हा]] * [[पूर्व दिशा|पूर्वेला]]- [[जळगाव जिल्हा]] * आग्नेयला - [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] * दक्षिणेला- [[अहिल्यानगर जिल्हा]] * नैऋत्येला - [[ठाणे जिल्हा]] * पश्चिमेला - [[नवसारी जिल्हा|गुजरात राज्य]] * वायव्येला- [[डांग जिल्हा|गुजरात राज्य]] == तालुके == * [[सटाणा तालुका|सटाणा]] * [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] * [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] * [[देवळा तालुका|देवळा]] * [[पेठ तालुका|पेठ]] * [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] * [[चांदवड तालुका|चांदवड]] * [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] * [[नाशिक तालुका|नाशिक]] * [[निफाड तालुका|निफाड]] * [[येवला तालुका|येवला]] * [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] * [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], * [[कळवण तालुका|कळवण]] * [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | title = नाशिक जिल्ह्याची माहिती, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-02-13 | archive-date = 2014-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140920100119/http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | url-status = dead }} [[वर्ग:नाशिक जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] 38m35xkidppm02c9uhzmcq111dzaykc 2715864 2715863 2026-10-01T18:13:32Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715864 wikitext text/x-wiki ''हा लेख नाशिक जिल्ह्याविषयी आहे. [[नाशिक]] शहराच्या माहितीसाठी [[नाशिक|येथे]] टिचकी द्या'' {{विकिकरण}} नाशिक जिल्ह्याला द्राक्षांचा जिल्हा म्हणून देखील ओळखले जाते. '''नाशिक जिल्हा''' [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = नाशिक जिल्हा |स्थानिक_नाव = नाशिक जिल्हा |चित्र_नकाशा = Nashik_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश-रेखांश = {{coord|18.33|73.16}} - {{coord|20.53|75.16}} |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[नाशिक]] |तालुक्यांची_नावे = १ [[सटाणा तालुका|सटाणा (बागलाण) ]] २ [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] ३ [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] ४ [[देवळा तालुका|देवळा]] ५ [[पेठ तालुका|पेठ]] ६ [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] ७ [[चांदवड तालुका|चांदवड]] ८ [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] ९ [[नाशिक तालुका|नाशिक]] १० [[निफाड तालुका|निफाड]] ११ [[येवला तालुका|येवला]] १२ [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] १३ [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], १४ [[कळवण तालुका|कळवण]] १५ [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १५३५० |लोकसंख्या_एकूण = ६१,०९,०५२ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ३२१.५६ |शहरी_लोकसंख्या = ३०५६००० |साक्षरता_दर = ८०.९६% |लिंग_गुणोत्तर = १.०७ |प्रमुख_शहरे = [[मालेगाव]], [[येवला]], [[मनमाड]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = श्री.जलज शर्मा (IAS) |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]], [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी]], [[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]](काही भाग) |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = १.[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] २.[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] ३.[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] ४.[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] ५.[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] ६.[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] ७.[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] ८.[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] ९.[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] १०.[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]], ११.[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]]१२.[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] १२ [[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव बाह्य]], १३.[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव मध्य]] १४.[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |खासदारांची_नावे = [[हेमंत गोडसे]], [[भारती पवार]], भास्कर भगरे. |पर्जन्यमान_मिमी = २६०० |संकेतस्थळ = http://nashik.nic.in/ }} == सीमा == * [[उत्तर दिशा|उत्तरेला]]- [[धुळे जिल्हा]] * [[पूर्व दिशा|पूर्वेला]]- [[जळगाव जिल्हा]] * आग्नेयला - [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] * दक्षिणेला- [[अहिल्यानगर जिल्हा]] * नैऋत्येला - [[ठाणे जिल्हा]] * पश्चिमेला - [[नवसारी जिल्हा|गुजरात राज्य]] * वायव्येला- [[डांग जिल्हा|गुजरात राज्य]] == तालुके == * [[सटाणा तालुका|सटाणा]] * [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] * [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] * [[देवळा तालुका|देवळा]] * [[पेठ तालुका|पेठ]] * [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] * [[चांदवड तालुका|चांदवड]] * [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] * [[नाशिक तालुका|नाशिक]] * [[निफाड तालुका|निफाड]] * [[येवला तालुका|येवला]] * [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] * [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], * [[कळवण तालुका|कळवण]] * [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | title = नाशिक जिल्ह्याची माहिती, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-02-13 | archive-date = 2014-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140920100119/http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | url-status = dead }} [[वर्ग:नाशिक जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] rye9b1zqjx0tn0xnocmq8vblvv6qszo 2715865 2715864 2026-10-01T18:14:27Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715865 wikitext text/x-wiki ''हा लेख नाशिक जिल्ह्याविषयी आहे. [[नाशिक]] शहराच्या माहितीसाठी [[नाशिक|येथे]] टिचकी द्या'' {{विकिकरण}} नाशिक जिल्ह्याला द्राक्षांचा जिल्हा म्हणून देखील ओळखले जाते. '''नाशिक जिल्हा''' [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = नाशिक जिल्हा |स्थानिक_नाव = नाशिक जिल्हा |चित्र_नकाशा = Nashik_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश-रेखांश = {{coord|18.33|73.16}} - {{coord|20.53|75.16}} |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[नाशिक]] |तालुक्यांची_नावे = १.[[सटाणा तालुका|सटाणा (बागलाण) ]] २.[[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] ३.[[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] ४.[[देवळा तालुका|देवळा]] ५.[[पेठ तालुका|पेठ]] ६.[[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] ७.[[चांदवड तालुका|चांदवड]] ८.[[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] ९.[[नाशिक तालुका|नाशिक]] १०.[[निफाड तालुका|निफाड]] ११.[[येवला तालुका|येवला]] १२.[[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] १३.[[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], १४.[[कळवण तालुका|कळवण]] १५.[[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १५३५० |लोकसंख्या_एकूण = ६१,०९,०५२ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ३२१.५६ |शहरी_लोकसंख्या = ३०५६००० |साक्षरता_दर = ८०.९६% |लिंग_गुणोत्तर = १.०७ |प्रमुख_शहरे = [[मालेगाव]], [[येवला]], [[मनमाड]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = श्री.जलज शर्मा (IAS) |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]], [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी]], [[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]](काही भाग) |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = १.[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] २.[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] ३.[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] ४.[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] ५.[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] ६.[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] ७.[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] ८.[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] ९.[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] १०.[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]], ११.[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]]१२.[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] १२ [[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव बाह्य]], १३.[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव मध्य]] १४.[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |खासदारांची_नावे = [[हेमंत गोडसे]], [[भारती पवार]], भास्कर भगरे. |पर्जन्यमान_मिमी = २६०० |संकेतस्थळ = http://nashik.nic.in/ }} == सीमा == * [[उत्तर दिशा|उत्तरेला]]- [[धुळे जिल्हा]] * [[पूर्व दिशा|पूर्वेला]]- [[जळगाव जिल्हा]] * आग्नेयला - [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] * दक्षिणेला- [[अहिल्यानगर जिल्हा]] * नैऋत्येला - [[ठाणे जिल्हा]] * पश्चिमेला - [[नवसारी जिल्हा|गुजरात राज्य]] * वायव्येला- [[डांग जिल्हा|गुजरात राज्य]] == तालुके == * [[सटाणा तालुका|सटाणा]] * [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] * [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] * [[देवळा तालुका|देवळा]] * [[पेठ तालुका|पेठ]] * [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] * [[चांदवड तालुका|चांदवड]] * [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] * [[नाशिक तालुका|नाशिक]] * [[निफाड तालुका|निफाड]] * [[येवला तालुका|येवला]] * [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] * [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], * [[कळवण तालुका|कळवण]] * [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | title = नाशिक जिल्ह्याची माहिती, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-02-13 | archive-date = 2014-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140920100119/http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | url-status = dead }} [[वर्ग:नाशिक जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] bndhv1wkl79v15vcj3u604qd1lpm9rb 2715866 2715865 2026-10-01T18:15:18Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715866 wikitext text/x-wiki ''हा लेख नाशिक जिल्ह्याविषयी आहे. [[नाशिक]] शहराच्या माहितीसाठी [[नाशिक|येथे]] टिचकी द्या'' {{विकिकरण}} नाशिक जिल्ह्याला द्राक्षांचा जिल्हा म्हणून देखील ओळखले जाते. '''नाशिक जिल्हा''' [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = नाशिक जिल्हा |स्थानिक_नाव = संत्री उत्पादक जिल्हा |चित्र_नकाशा = Nashik_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश-रेखांश = {{coord|18.33|73.16}} - {{coord|20.53|75.16}} |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[नाशिक]] |तालुक्यांची_नावे = १.[[सटाणा तालुका|सटाणा (बागलाण) ]] २.[[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] ३.[[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] ४.[[देवळा तालुका|देवळा]] ५.[[पेठ तालुका|पेठ]] ६.[[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] ७.[[चांदवड तालुका|चांदवड]] ८.[[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] ९.[[नाशिक तालुका|नाशिक]] १०.[[निफाड तालुका|निफाड]] ११.[[येवला तालुका|येवला]] १२.[[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] १३.[[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], १४.[[कळवण तालुका|कळवण]] १५.[[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १५३५० |लोकसंख्या_एकूण = ६१,०९,०५२ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ३२१.५६ |शहरी_लोकसंख्या = ३०५६००० |साक्षरता_दर = ८०.९६% |लिंग_गुणोत्तर = १.०७ |प्रमुख_शहरे = [[मालेगाव]], [[येवला]], [[मनमाड]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = श्री.जलज शर्मा (IAS) |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]], [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी]], [[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]](काही भाग) |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = १.[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] २.[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] ३.[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] ४.[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] ५.[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] ६.[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] ७.[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] ८.[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] ९.[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] १०.[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]], ११.[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]]१२.[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] १२ [[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव बाह्य]], १३.[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव मध्य]] १४.[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |खासदारांची_नावे = [[हेमंत गोडसे]], [[भारती पवार]], भास्कर भगरे. |पर्जन्यमान_मिमी = २६०० |संकेतस्थळ = http://nashik.nic.in/ }} == सीमा == * [[उत्तर दिशा|उत्तरेला]]- [[धुळे जिल्हा]] * [[पूर्व दिशा|पूर्वेला]]- [[जळगाव जिल्हा]] * आग्नेयला - [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] * दक्षिणेला- [[अहिल्यानगर जिल्हा]] * नैऋत्येला - [[ठाणे जिल्हा]] * पश्चिमेला - [[नवसारी जिल्हा|गुजरात राज्य]] * वायव्येला- [[डांग जिल्हा|गुजरात राज्य]] == तालुके == * [[सटाणा तालुका|सटाणा]] * [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] * [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] * [[देवळा तालुका|देवळा]] * [[पेठ तालुका|पेठ]] * [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] * [[चांदवड तालुका|चांदवड]] * [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] * [[नाशिक तालुका|नाशिक]] * [[निफाड तालुका|निफाड]] * [[येवला तालुका|येवला]] * [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] * [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], * [[कळवण तालुका|कळवण]] * [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | title = नाशिक जिल्ह्याची माहिती, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-02-13 | archive-date = 2014-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140920100119/http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | url-status = dead }} [[वर्ग:नाशिक जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] irgrxabyrq1b0t8kgpr1aynevq06niy 2715867 2715866 2026-10-01T18:16:15Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715867 wikitext text/x-wiki ''हा लेख नाशिक जिल्ह्याविषयी आहे. [[नाशिक]] शहराच्या माहितीसाठी [[नाशिक|येथे]] टिचकी द्या'' {{विकिकरण}} नाशिक जिल्ह्याला द्राक्षांचा जिल्हा म्हणून देखील ओळखले जाते. '''नाशिक जिल्हा''' [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = नाशिक जिल्हा |स्थानिक_नाव = संत्री उत्पादक जिल्हा |चित्र_नकाशा = Nashik_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश-रेखांश = {{coord|18.33|73.16}} - {{coord|20.53|75.16}} |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[नाशिक]] |तालुक्यांची_नावे = १.[[सटाणा तालुका|सटाणा (बागलाण)]] २.[[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] ३.[[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] ४.[[देवळा तालुका|देवळा]] ५.[[पेठ तालुका|पेठ]] ६.[[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] ७.[[चांदवड तालुका|चांदवड]] ८.[[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] ९.[[नाशिक तालुका|नाशिक]] १०.[[निफाड तालुका|निफाड]] ११.[[येवला तालुका|येवला]] १२.[[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] १३. [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], १४. [[कळवण तालुका|कळवण]] १५. [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १५३५० |लोकसंख्या_एकूण = ६१,०९,०५२ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ३२१.५६ |शहरी_लोकसंख्या = ३०५६००० |साक्षरता_दर = ८०.९६% |लिंग_गुणोत्तर = १.०७ |प्रमुख_शहरे = [[मालेगाव]], [[येवला]], [[मनमाड]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = श्री.जलज शर्मा (IAS) |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]], [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी]], [[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]](काही भाग) |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = १.[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] २.[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] ३.[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] ४.[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] ५.[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] ६.[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] ७.[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] ८.[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] ९.[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] १०.[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]], ११.[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]]१२.[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] १२ [[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव बाह्य]], १३.[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव मध्य]] १४.[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |खासदारांची_नावे = [[हेमंत गोडसे]], [[भारती पवार]], भास्कर भगरे. |पर्जन्यमान_मिमी = २६०० |संकेतस्थळ = http://nashik.nic.in/ }} == सीमा == * [[उत्तर दिशा|उत्तरेला]]- [[धुळे जिल्हा]] * [[पूर्व दिशा|पूर्वेला]]- [[जळगाव जिल्हा]] * आग्नेयला - [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] * दक्षिणेला- [[अहिल्यानगर जिल्हा]] * नैऋत्येला - [[ठाणे जिल्हा]] * पश्चिमेला - [[नवसारी जिल्हा|गुजरात राज्य]] * वायव्येला- [[डांग जिल्हा|गुजरात राज्य]] == तालुके == * [[सटाणा तालुका|सटाणा]] * [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] * [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] * [[देवळा तालुका|देवळा]] * [[पेठ तालुका|पेठ]] * [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] * [[चांदवड तालुका|चांदवड]] * [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] * [[नाशिक तालुका|नाशिक]] * [[निफाड तालुका|निफाड]] * [[येवला तालुका|येवला]] * [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] * [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], * [[कळवण तालुका|कळवण]] * [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | title = नाशिक जिल्ह्याची माहिती, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-02-13 | archive-date = 2014-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140920100119/http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | url-status = dead }} [[वर्ग:नाशिक जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] 9enmwbopz8bt1h9ngt3kcnit8avovw9 2715868 2715867 2026-10-01T18:16:51Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715868 wikitext text/x-wiki ''हा लेख नाशिक जिल्ह्याविषयी आहे. [[नाशिक]] शहराच्या माहितीसाठी [[नाशिक|येथे]] टिचकी द्या'' {{विकिकरण}} नाशिक जिल्ह्याला द्राक्षांचा जिल्हा म्हणून देखील ओळखले जाते. '''नाशिक जिल्हा''' [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = नाशिक जिल्हा |स्थानिक_नाव = संत्री उत्पादक जिल्हा |चित्र_नकाशा = Nashik_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश-रेखांश = {{coord|18.33|73.16}} - {{coord|20.53|75.16}} |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[नाशिक]] |तालुक्यांची_नावे = १.[[सटाणा तालुका|सटाणा (बागलाण)]] २.[[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] ३.[[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] ४.[[देवळा तालुका|देवळा]] ५.[[पेठ तालुका|पेठ]] ६.[[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] ७.[[चांदवड तालुका|चांदवड]] ८.[[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] ९.[[नाशिक तालुका|नाशिक]] १०.[[निफाड तालुका|निफाड]] ११.[[येवला तालुका|येवला]] १२.[[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] १३.[[सिन्नर तालुका|सिन्नर]] १४.[[कळवण तालुका|कळवण]] १५.[[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १५३५० |लोकसंख्या_एकूण = ६१,०९,०५२ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ३२१.५६ |शहरी_लोकसंख्या = ३०५६००० |साक्षरता_दर = ८०.९६% |लिंग_गुणोत्तर = १.०७ |प्रमुख_शहरे = [[मालेगाव]], [[येवला]], [[मनमाड]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = श्री.जलज शर्मा (IAS) |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]], [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी]], [[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]](काही भाग) |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = १.[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] २.[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] ३.[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] ४.[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] ५.[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] ६.[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] ७.[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] ८.[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] ९.[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] १०.[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]], ११.[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]]१२.[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] १२ [[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव बाह्य]], १३.[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव मध्य]] १४.[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |खासदारांची_नावे = [[हेमंत गोडसे]], [[भारती पवार]], भास्कर भगरे. |पर्जन्यमान_मिमी = २६०० |संकेतस्थळ = http://nashik.nic.in/ }} == सीमा == * [[उत्तर दिशा|उत्तरेला]]- [[धुळे जिल्हा]] * [[पूर्व दिशा|पूर्वेला]]- [[जळगाव जिल्हा]] * आग्नेयला - [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] * दक्षिणेला- [[अहिल्यानगर जिल्हा]] * नैऋत्येला - [[ठाणे जिल्हा]] * पश्चिमेला - [[नवसारी जिल्हा|गुजरात राज्य]] * वायव्येला- [[डांग जिल्हा|गुजरात राज्य]] == तालुके == * [[सटाणा तालुका|सटाणा]] * [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] * [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] * [[देवळा तालुका|देवळा]] * [[पेठ तालुका|पेठ]] * [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] * [[चांदवड तालुका|चांदवड]] * [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] * [[नाशिक तालुका|नाशिक]] * [[निफाड तालुका|निफाड]] * [[येवला तालुका|येवला]] * [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] * [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], * [[कळवण तालुका|कळवण]] * [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | title = नाशिक जिल्ह्याची माहिती, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-02-13 | archive-date = 2014-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140920100119/http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | url-status = dead }} [[वर्ग:नाशिक जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] r6d1e17c958ws0rdjfuiptew0ec4p3u 2715869 2715868 2026-10-01T18:17:55Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715869 wikitext text/x-wiki ''हा लेख नाशिक जिल्ह्याविषयी आहे. [[नाशिक]] शहराच्या माहितीसाठी [[नाशिक|येथे]] टिचकी द्या'' {{विकिकरण}} नाशिक जिल्ह्याला द्राक्षांचा जिल्हा म्हणून देखील ओळखले जाते. '''नाशिक जिल्हा''' [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = नाशिक जिल्हा |स्थानिक_नाव = संत्री उत्पादक जिल्हा |चित्र_नकाशा = Nashik_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश-रेखांश = {{coord|18.33|73.16}} - {{coord|20.53|75.16}} |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[नाशिक]] |तालुक्यांची_नावे = १.[[सटाणा तालुका|सटाणा (बागलाण)]] २.[[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] ३.[[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] ४.[[देवळा तालुका|देवळा]] ५.[[पेठ तालुका|पेठ]] ६.[[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] ७.[[चांदवड तालुका|चांदवड]] ८.[[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] ९.[[नाशिक तालुका|नाशिक]] १०.[[निफाड तालुका|निफाड]] ११.[[येवला तालुका|येवला]] १२.[[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] १३.[[सिन्नर तालुका|सिन्नर]] १४.[[कळवण तालुका|कळवण]] १५.[[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १५३५० |लोकसंख्या_एकूण = ६१,०९,०५२ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ३२१.५६ |शहरी_लोकसंख्या = ३०५६००० |साक्षरता_दर = ८०.९६% |लिंग_गुणोत्तर = १.०७ |प्रमुख_शहरे = [[मालेगाव]], [[येवला]], [[मनमाड]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = श्री.जलज शर्मा (IAS) |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]], [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी]], [[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]](काही भाग) |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = १.[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] २.[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] ३.[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक- पश्चिम]] ४.[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक-पूर्व]] ५.[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक (मध्य)]] ६.[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] ७.[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] ८.[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] ९.[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] १०.[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]], ११.[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]]१२.[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] १२ [[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव (बाह्य)]], १३.[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव-मध्य]] १४.[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |खासदारांची_नावे = [[हेमंत गोडसे]], [[भारती पवार]], भास्कर भगरे. |पर्जन्यमान_मिमी = २६०० |संकेतस्थळ = http://nashik.nic.in/ }} == सीमा == * [[उत्तर दिशा|उत्तरेला]]- [[धुळे जिल्हा]] * [[पूर्व दिशा|पूर्वेला]]- [[जळगाव जिल्हा]] * आग्नेयला - [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] * दक्षिणेला- [[अहिल्यानगर जिल्हा]] * नैऋत्येला - [[ठाणे जिल्हा]] * पश्चिमेला - [[नवसारी जिल्हा|गुजरात राज्य]] * वायव्येला- [[डांग जिल्हा|गुजरात राज्य]] == तालुके == * [[सटाणा तालुका|सटाणा]] * [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] * [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] * [[देवळा तालुका|देवळा]] * [[पेठ तालुका|पेठ]] * [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] * [[चांदवड तालुका|चांदवड]] * [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] * [[नाशिक तालुका|नाशिक]] * [[निफाड तालुका|निफाड]] * [[येवला तालुका|येवला]] * [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] * [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], * [[कळवण तालुका|कळवण]] * [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | title = नाशिक जिल्ह्याची माहिती, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-02-13 | archive-date = 2014-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140920100119/http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | url-status = dead }} [[वर्ग:नाशिक जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] 1tzzw8dwpe26xcf37uts1a2s0qapa2f 2715870 2715869 2026-10-01T18:18:32Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715870 wikitext text/x-wiki ''हा लेख नाशिक जिल्ह्याविषयी आहे. [[नाशिक]] शहराच्या माहितीसाठी [[नाशिक|येथे]] टिचकी द्या'' {{विकिकरण}} नाशिक जिल्ह्याला द्राक्षांचा जिल्हा म्हणून देखील ओळखले जाते. '''नाशिक जिल्हा''' [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = नाशिक जिल्हा |स्थानिक_नाव = संत्री उत्पादक जिल्हा |चित्र_नकाशा = Nashik_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश-रेखांश = {{coord|18.33|73.16}} - {{coord|20.53|75.16}} |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[नाशिक]] |तालुक्यांची_नावे = १.[[सटाणा तालुका|सटाणा (बागलाण)]] २.[[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] ३.[[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] ४.[[देवळा तालुका|देवळा]] ५.[[पेठ तालुका|पेठ]] ६.[[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] ७.[[चांदवड तालुका|चांदवड]] ८.[[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] ९.[[नाशिक तालुका|नाशिक]] १०.[[निफाड तालुका|निफाड]] ११.[[येवला तालुका|येवला]] १२.[[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] १३.[[सिन्नर तालुका|सिन्नर]] १४.[[कळवण तालुका|कळवण]] १५.[[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १५३५० |लोकसंख्या_एकूण = ६१,०९,०५२ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ३२१.५६ |शहरी_लोकसंख्या = ३०,५६,००० |साक्षरता_दर = ८०.९६% |लिंग_गुणोत्तर = १.०७ |प्रमुख_शहरे = [[मालेगाव]], [[येवला]], [[मनमाड]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = श्री.जलज शर्मा (IAS) |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]], [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी]], [[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]](काही भाग) |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = १.[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] २.[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] ३.[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक- पश्चिम]] ४.[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक-पूर्व]] ५.[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक (मध्य)]] ६.[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] ७.[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] ८.[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] ९.[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] १०.[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]], ११.[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]]१२.[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] १२ [[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव (बाह्य)]], १३.[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव-मध्य]] १४.[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |खासदारांची_नावे = [[हेमंत गोडसे]], [[भारती पवार]], भास्कर भगरे. |पर्जन्यमान_मिमी = २६०० |संकेतस्थळ = http://nashik.nic.in/ }} == सीमा == * [[उत्तर दिशा|उत्तरेला]]- [[धुळे जिल्हा]] * [[पूर्व दिशा|पूर्वेला]]- [[जळगाव जिल्हा]] * आग्नेयला - [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] * दक्षिणेला- [[अहिल्यानगर जिल्हा]] * नैऋत्येला - [[ठाणे जिल्हा]] * पश्चिमेला - [[नवसारी जिल्हा|गुजरात राज्य]] * वायव्येला- [[डांग जिल्हा|गुजरात राज्य]] == तालुके == * [[सटाणा तालुका|सटाणा]] * [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] * [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] * [[देवळा तालुका|देवळा]] * [[पेठ तालुका|पेठ]] * [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] * [[चांदवड तालुका|चांदवड]] * [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] * [[नाशिक तालुका|नाशिक]] * [[निफाड तालुका|निफाड]] * [[येवला तालुका|येवला]] * [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] * [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], * [[कळवण तालुका|कळवण]] * [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | title = नाशिक जिल्ह्याची माहिती, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-02-13 | archive-date = 2014-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140920100119/http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | url-status = dead }} [[वर्ग:नाशिक जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] p643xxygf8khlk00rcfgi88660jpyzj 0 9273 2715835 2715604 2026-10-01T16:33:37Z ~2026-52310-38 187943 /* धनगर साहित्य */ 2715835 wikitext text/x-wiki '''धनगर''' ही एक जमात किंवा कुळ असून, या समाजाचे लोक भारतातील [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], उत्तर [[कर्नाटक]], आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि [[मध्य प्रदेश]] या राज्यांमध्ये आढळतात. उत्तर महाराष्ट्रात ([[खानदेश|खानदेश परिसर]]) आणि भारताच्या [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटातील]] जंगलाच्छादित डोंगराळ प्रदेशांमध्ये त्यांना '''गवळी धनगर''' असे म्हटले जाते.<ref name="Malhotra 1982">{{cite journal |last=Malhotra |first=K. C. |date=March 1982 |title=Ecology of a pastoral caste: Gavli Dhangars of peninsular India |url=http://library.isical.ac.in:8080/xmlui/bitstream/handle/10263/1447/HE-10-1-1982-P107-143.pdf |journal=Human Ecology |volume=10 |issue=1 |pages=107–143 |doi=10.1007/BF01531107 |s2cid=154253698}}</ref><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Govt gives another push to get ST tag for Dhangar-Gouly |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/78005762.cms |work=The Times of India |via=Associated Press |date=2020-09-09 |access-date=2020-09-09}}</ref><ref name="Malhotra 2001">{{cite journal |title=Patterns of Variation in a Caste-Cluster of Dhangars of Maharashtra, India| url=https://hrcak.srce.hr/file/44612 |first=K. C. |last=Malhotra |journal=Collegium Antropologicum |volume=25 |issue=2 |date=Dec 2001 |pages=425–42 |pmid=11811272}}</ref>{{sfnp|Shashi|2011|p=47}} महाराष्ट्रात [[गवळी]]ंच्या अनेक वेगवेगळ्या जाती आहेत, त्यापैकी धनगर गवळी ही एक जात आहे.{{sfnp|Rao|1979|p=129}}{{sfnp|Enthoven|1990|p=368}}{{sfnp|Feldhaus|1989|p=101}} [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन तसेच शेती करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती. चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत. == इतिहास == {{बदल}} [[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भ हवा}} == संस्कृती == [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात. '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे. धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो. ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}</ref> == धनगर साहित्य == '''सुंबरान''' (Sumbaran): हे धनगर समाजाचे हजारो वर्षांपासूनचे अत्यंत महत्त्वाचे मौखिक वाङ्मय आहे. 'सुंबरान मांडणे' म्हणजे देवाचा व कुलदैवतांचा धावा करणे होय. यात पद्यरूप (गाणे) आणि गद्यरूप (कथा/सपादनी) असे दोन भाग असतात. हे ढोल, झांज आणि पावा या वाद्यांच्या तालावर गायले जाते. '''दैवताराधना व पौराणिक कथा''' : या ओव्यांमध्ये मुख्य कुलदैवत बिरोबा (बिरुदेव) तसेच खंडोबा, धुळोबा, शिंग्रुबा, मायाक्का, कामाबाई यांसारख्या देवतांचा महिमा गायला जातो. तसेच रामायण, महाभारत आणि पुराणकथांचा समावेश असतो. '''इतिहास व समाजजीवन''' : धनगरांचा गौरवशाली इतिहास, लोकजीवनातील सुख-दुःख, संस्कार, चालीरीती आणि उपदेशपर तत्त्वे या मौखिक साहित्यातून मांडली जातात. '''गजा नृत्य/ गजीनृत्य (Gajanrutya)''' : पावसाळ्यात धनगरवाड्यांवर रात्रीच्या वेळी गोलाकार फेर धरून ढोलच्या गजरात हे मौखिक गीत व नृत्य सादर केले जाते. त्यामध्ये ढोल/कैताळाच्या तालावर सुसंवाद साधत नृत्यातून हातांच्या/ हातातील रूमालांच्या इशाऱ्यातून पौराणिक कथांचे सादरीकरण केले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] 72wzdb4kp012tbte7m7xhc6ws5szgwd 2715836 2715835 2026-10-01T16:34:49Z ~2026-52310-38 187943 /* धनगर साहित्य */ 2715836 wikitext text/x-wiki '''धनगर''' ही एक जमात किंवा कुळ असून, या समाजाचे लोक भारतातील [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], उत्तर [[कर्नाटक]], आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि [[मध्य प्रदेश]] या राज्यांमध्ये आढळतात. उत्तर महाराष्ट्रात ([[खानदेश|खानदेश परिसर]]) आणि भारताच्या [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटातील]] जंगलाच्छादित डोंगराळ प्रदेशांमध्ये त्यांना '''गवळी धनगर''' असे म्हटले जाते.<ref name="Malhotra 1982">{{cite journal |last=Malhotra |first=K. C. |date=March 1982 |title=Ecology of a pastoral caste: Gavli Dhangars of peninsular India |url=http://library.isical.ac.in:8080/xmlui/bitstream/handle/10263/1447/HE-10-1-1982-P107-143.pdf |journal=Human Ecology |volume=10 |issue=1 |pages=107–143 |doi=10.1007/BF01531107 |s2cid=154253698}}</ref><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Govt gives another push to get ST tag for Dhangar-Gouly |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/78005762.cms |work=The Times of India |via=Associated Press |date=2020-09-09 |access-date=2020-09-09}}</ref><ref name="Malhotra 2001">{{cite journal |title=Patterns of Variation in a Caste-Cluster of Dhangars of Maharashtra, India| url=https://hrcak.srce.hr/file/44612 |first=K. C. |last=Malhotra |journal=Collegium Antropologicum |volume=25 |issue=2 |date=Dec 2001 |pages=425–42 |pmid=11811272}}</ref>{{sfnp|Shashi|2011|p=47}} महाराष्ट्रात [[गवळी]]ंच्या अनेक वेगवेगळ्या जाती आहेत, त्यापैकी धनगर गवळी ही एक जात आहे.{{sfnp|Rao|1979|p=129}}{{sfnp|Enthoven|1990|p=368}}{{sfnp|Feldhaus|1989|p=101}} [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन तसेच शेती करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती. चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत. == इतिहास == {{बदल}} [[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भ हवा}} == संस्कृती == [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात. '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे. धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो. ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}</ref> == धनगर साहित्य == #'''दैवताराधना व पौराणिक कथा''' : या ओव्यांमध्ये मुख्य कुलदैवत बिरोबा (बिरुदेव) तसेच खंडोबा, धुळोबा, शिंग्रुबा, मायाक्का, कामाबाई यांसारख्या देवतांचा महिमा गायला जातो. तसेच रामायण, महाभारत आणि पुराणकथांचा समावेश असतो. #'''इतिहास व समाजजीवन''' : धनगरांचा गौरवशाली इतिहास, लोकजीवनातील सुख-दुःख, संस्कार, चालीरीती आणि उपदेशपर तत्त्वे या मौखिक साहित्यातून मांडली जातात. '''गजा नृत्य/ गजीनृत्य (Gajanrutya)''' : पावसाळ्यात धनगरवाड्यांवर रात्रीच्या वेळी गोलाकार फेर धरून ढोलच्या गजरात हे मौखिक गीत व नृत्य सादर केले जाते. त्यामध्ये ढोल/कैताळाच्या तालावर सुसंवाद साधत नृत्यातून हातांच्या/ हातातील रूमालांच्या इशाऱ्यातून पौराणिक कथांचे सादरीकरण केले जाते. '''सुंबरान''' (Sumbaran): हे धनगर समाजाचे हजारो वर्षांपासूनचे अत्यंत महत्त्वाचे मौखिक वाङ्मय आहे. 'सुंबरान मांडणे' म्हणजे देवाचा व कुलदैवतांचा धावा करणे होय. यात पद्यरूप (गाणे) आणि गद्यरूप (कथा/सपादनी) असे दोन भाग असतात. हे ढोल, झांज आणि पावा या वाद्यांच्या तालावर गायले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] k2ogadali42rfxl3fghtx152dukjsw4 2715837 2715836 2026-10-01T16:35:20Z ~2026-52310-38 187943 /* धनगर लोकजीवन व साहित्य */ 2715837 wikitext text/x-wiki '''धनगर''' ही एक जमात किंवा कुळ असून, या समाजाचे लोक भारतातील [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], उत्तर [[कर्नाटक]], आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि [[मध्य प्रदेश]] या राज्यांमध्ये आढळतात. उत्तर महाराष्ट्रात ([[खानदेश|खानदेश परिसर]]) आणि भारताच्या [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटातील]] जंगलाच्छादित डोंगराळ प्रदेशांमध्ये त्यांना '''गवळी धनगर''' असे म्हटले जाते.<ref name="Malhotra 1982">{{cite journal |last=Malhotra |first=K. C. |date=March 1982 |title=Ecology of a pastoral caste: Gavli Dhangars of peninsular India |url=http://library.isical.ac.in:8080/xmlui/bitstream/handle/10263/1447/HE-10-1-1982-P107-143.pdf |journal=Human Ecology |volume=10 |issue=1 |pages=107–143 |doi=10.1007/BF01531107 |s2cid=154253698}}</ref><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Govt gives another push to get ST tag for Dhangar-Gouly |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/78005762.cms |work=The Times of India |via=Associated Press |date=2020-09-09 |access-date=2020-09-09}}</ref><ref name="Malhotra 2001">{{cite journal |title=Patterns of Variation in a Caste-Cluster of Dhangars of Maharashtra, India| url=https://hrcak.srce.hr/file/44612 |first=K. C. |last=Malhotra |journal=Collegium Antropologicum |volume=25 |issue=2 |date=Dec 2001 |pages=425–42 |pmid=11811272}}</ref>{{sfnp|Shashi|2011|p=47}} महाराष्ट्रात [[गवळी]]ंच्या अनेक वेगवेगळ्या जाती आहेत, त्यापैकी धनगर गवळी ही एक जात आहे.{{sfnp|Rao|1979|p=129}}{{sfnp|Enthoven|1990|p=368}}{{sfnp|Feldhaus|1989|p=101}} [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन तसेच शेती करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती. चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत. == इतिहास == {{बदल}} [[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भ हवा}} == संस्कृती == [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात. '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे. धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो. ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}</ref> == धनगर लोकजीवन व साहित्य == #'''दैवताराधना व पौराणिक कथा''' : या ओव्यांमध्ये मुख्य कुलदैवत बिरोबा (बिरुदेव) तसेच खंडोबा, धुळोबा, शिंग्रुबा, मायाक्का, कामाबाई यांसारख्या देवतांचा महिमा गायला जातो. तसेच रामायण, महाभारत आणि पुराणकथांचा समावेश असतो. #'''इतिहास व समाजजीवन''' : धनगरांचा गौरवशाली इतिहास, लोकजीवनातील सुख-दुःख, संस्कार, चालीरीती आणि उपदेशपर तत्त्वे या मौखिक साहित्यातून मांडली जातात. '''गजा नृत्य/ गजीनृत्य (Gajanrutya)''' : पावसाळ्यात धनगरवाड्यांवर रात्रीच्या वेळी गोलाकार फेर धरून ढोलच्या गजरात हे मौखिक गीत व नृत्य सादर केले जाते. त्यामध्ये ढोल/कैताळाच्या तालावर सुसंवाद साधत नृत्यातून हातांच्या/ हातातील रूमालांच्या इशाऱ्यातून पौराणिक कथांचे सादरीकरण केले जाते. '''सुंबरान''' (Sumbaran): हे धनगर समाजाचे हजारो वर्षांपासूनचे अत्यंत महत्त्वाचे मौखिक वाङ्मय आहे. 'सुंबरान मांडणे' म्हणजे देवाचा व कुलदैवतांचा धावा करणे होय. यात पद्यरूप (गाणे) आणि गद्यरूप (कथा/सपादनी) असे दोन भाग असतात. हे ढोल, झांज आणि पावा या वाद्यांच्या तालावर गायले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] 96ng3usal89evvpwfw07gzuggdzlu8m 2715838 2715837 2026-10-01T16:35:42Z ~2026-52310-38 187943 /* संस्कृती */ 2715838 wikitext text/x-wiki '''धनगर''' ही एक जमात किंवा कुळ असून, या समाजाचे लोक भारतातील [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], उत्तर [[कर्नाटक]], आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि [[मध्य प्रदेश]] या राज्यांमध्ये आढळतात. उत्तर महाराष्ट्रात ([[खानदेश|खानदेश परिसर]]) आणि भारताच्या [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटातील]] जंगलाच्छादित डोंगराळ प्रदेशांमध्ये त्यांना '''गवळी धनगर''' असे म्हटले जाते.<ref name="Malhotra 1982">{{cite journal |last=Malhotra |first=K. C. |date=March 1982 |title=Ecology of a pastoral caste: Gavli Dhangars of peninsular India |url=http://library.isical.ac.in:8080/xmlui/bitstream/handle/10263/1447/HE-10-1-1982-P107-143.pdf |journal=Human Ecology |volume=10 |issue=1 |pages=107–143 |doi=10.1007/BF01531107 |s2cid=154253698}}</ref><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Govt gives another push to get ST tag for Dhangar-Gouly |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/78005762.cms |work=The Times of India |via=Associated Press |date=2020-09-09 |access-date=2020-09-09}}</ref><ref name="Malhotra 2001">{{cite journal |title=Patterns of Variation in a Caste-Cluster of Dhangars of Maharashtra, India| url=https://hrcak.srce.hr/file/44612 |first=K. C. |last=Malhotra |journal=Collegium Antropologicum |volume=25 |issue=2 |date=Dec 2001 |pages=425–42 |pmid=11811272}}</ref>{{sfnp|Shashi|2011|p=47}} महाराष्ट्रात [[गवळी]]ंच्या अनेक वेगवेगळ्या जाती आहेत, त्यापैकी धनगर गवळी ही एक जात आहे.{{sfnp|Rao|1979|p=129}}{{sfnp|Enthoven|1990|p=368}}{{sfnp|Feldhaus|1989|p=101}} [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन तसेच शेती करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती. चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत. == इतिहास == {{बदल}} [[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भ हवा}} == संस्कृती == [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात. '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे. धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो. ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}</ref> == धनगर लोकजीवन व साहित्य == #'''दैवताराधना व पौराणिक कथा''' : या ओव्यांमध्ये मुख्य कुलदैवत बिरोबा (बिरुदेव) तसेच खंडोबा, धुळोबा, शिंग्रुबा, मायाक्का, कामाबाई यांसारख्या देवतांचा महिमा गायला जातो. तसेच रामायण, महाभारत आणि पुराणकथांचा समावेश असतो. #'''इतिहास व समाजजीवन''' : धनगरांचा गौरवशाली इतिहास, लोकजीवनातील सुख-दुःख, संस्कार, चालीरीती आणि उपदेशपर तत्त्वे या मौखिक साहित्यातून मांडली जातात. '''गजा नृत्य/ गजीनृत्य (Gajanrutya)''' : पावसाळ्यात धनगरवाड्यांवर रात्रीच्या वेळी गोलाकार फेर धरून ढोलच्या गजरात हे मौखिक गीत व नृत्य सादर केले जाते. त्यामध्ये ढोल/कैताळाच्या तालावर सुसंवाद साधत नृत्यातून हातांच्या/ हातातील रूमालांच्या इशाऱ्यातून पौराणिक कथांचे सादरीकरण केले जाते. '''सुंबरान''' (Sumbaran): हे धनगर समाजाचे हजारो वर्षांपासूनचे अत्यंत महत्त्वाचे मौखिक वाङ्मय आहे. 'सुंबरान मांडणे' म्हणजे देवाचा व कुलदैवतांचा धावा करणे होय. यात पद्यरूप (गाणे) आणि गद्यरूप (कथा/सपादनी) असे दोन भाग असतात. हे ढोल, झांज आणि पावा या वाद्यांच्या तालावर गायले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] el22icpp25xrr37pxvot9k8v8e1jlea 2715839 2715838 2026-10-01T16:36:28Z ~2026-52310-38 187943 /* संस्कृती */ 2715839 wikitext text/x-wiki '''धनगर''' ही एक जमात किंवा कुळ असून, या समाजाचे लोक भारतातील [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], उत्तर [[कर्नाटक]], आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि [[मध्य प्रदेश]] या राज्यांमध्ये आढळतात. उत्तर महाराष्ट्रात ([[खानदेश|खानदेश परिसर]]) आणि भारताच्या [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटातील]] जंगलाच्छादित डोंगराळ प्रदेशांमध्ये त्यांना '''गवळी धनगर''' असे म्हटले जाते.<ref name="Malhotra 1982">{{cite journal |last=Malhotra |first=K. C. |date=March 1982 |title=Ecology of a pastoral caste: Gavli Dhangars of peninsular India |url=http://library.isical.ac.in:8080/xmlui/bitstream/handle/10263/1447/HE-10-1-1982-P107-143.pdf |journal=Human Ecology |volume=10 |issue=1 |pages=107–143 |doi=10.1007/BF01531107 |s2cid=154253698}}</ref><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Govt gives another push to get ST tag for Dhangar-Gouly |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/78005762.cms |work=The Times of India |via=Associated Press |date=2020-09-09 |access-date=2020-09-09}}</ref><ref name="Malhotra 2001">{{cite journal |title=Patterns of Variation in a Caste-Cluster of Dhangars of Maharashtra, India| url=https://hrcak.srce.hr/file/44612 |first=K. C. |last=Malhotra |journal=Collegium Antropologicum |volume=25 |issue=2 |date=Dec 2001 |pages=425–42 |pmid=11811272}}</ref>{{sfnp|Shashi|2011|p=47}} महाराष्ट्रात [[गवळी]]ंच्या अनेक वेगवेगळ्या जाती आहेत, त्यापैकी धनगर गवळी ही एक जात आहे.{{sfnp|Rao|1979|p=129}}{{sfnp|Enthoven|1990|p=368}}{{sfnp|Feldhaus|1989|p=101}} [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन तसेच शेती करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती. चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत. == इतिहास == {{बदल}} [[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भ हवा}} == संस्कृती == [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात. '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे. धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो. ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्ती== == धनगर लोकजीवन व साहित्य == #'''दैवताराधना व पौराणिक कथा''' : या ओव्यांमध्ये मुख्य कुलदैवत बिरोबा (बिरुदेव) तसेच खंडोबा, धुळोबा, शिंग्रुबा, मायाक्का, कामाबाई यांसारख्या देवतांचा महिमा गायला जातो. तसेच रामायण, महाभारत आणि पुराणकथांचा समावेश असतो. #'''इतिहास व समाजजीवन''' : धनगरांचा गौरवशाली इतिहास, लोकजीवनातील सुख-दुःख, संस्कार, चालीरीती आणि उपदेशपर तत्त्वे या मौखिक साहित्यातून मांडली जातात. '''गजा नृत्य/ गजीनृत्य (Gajanrutya)''' : पावसाळ्यात धनगरवाड्यांवर रात्रीच्या वेळी गोलाकार फेर धरून ढोलच्या गजरात हे मौखिक गीत व नृत्य सादर केले जाते. त्यामध्ये ढोल/कैताळाच्या तालावर सुसंवाद साधत नृत्यातून हातांच्या/ हातातील रूमालांच्या इशाऱ्यातून पौराणिक कथांचे सादरीकरण केले जाते. '''सुंबरान''' (Sumbaran): हे धनगर समाजाचे हजारो वर्षांपासूनचे अत्यंत महत्त्वाचे मौखिक वाङ्मय आहे. 'सुंबरान मांडणे' म्हणजे देवाचा व कुलदैवतांचा धावा करणे होय. यात पद्यरूप (गाणे) आणि गद्यरूप (कथा/सपादनी) असे दोन भाग असतात. हे ढोल, झांज आणि पावा या वाद्यांच्या तालावर गायले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] qs36clbg2hvwvlo5uk1r49cklqqgcjw 2715840 2715839 2026-10-01T16:37:52Z ~2026-52310-38 187943 /* प्रसिद्ध व्यक्ती */ 2715840 wikitext text/x-wiki '''धनगर''' ही एक जमात किंवा कुळ असून, या समाजाचे लोक भारतातील [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], उत्तर [[कर्नाटक]], आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि [[मध्य प्रदेश]] या राज्यांमध्ये आढळतात. उत्तर महाराष्ट्रात ([[खानदेश|खानदेश परिसर]]) आणि भारताच्या [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटातील]] जंगलाच्छादित डोंगराळ प्रदेशांमध्ये त्यांना '''गवळी धनगर''' असे म्हटले जाते.<ref name="Malhotra 1982">{{cite journal |last=Malhotra |first=K. C. |date=March 1982 |title=Ecology of a pastoral caste: Gavli Dhangars of peninsular India |url=http://library.isical.ac.in:8080/xmlui/bitstream/handle/10263/1447/HE-10-1-1982-P107-143.pdf |journal=Human Ecology |volume=10 |issue=1 |pages=107–143 |doi=10.1007/BF01531107 |s2cid=154253698}}</ref><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Govt gives another push to get ST tag for Dhangar-Gouly |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/78005762.cms |work=The Times of India |via=Associated Press |date=2020-09-09 |access-date=2020-09-09}}</ref><ref name="Malhotra 2001">{{cite journal |title=Patterns of Variation in a Caste-Cluster of Dhangars of Maharashtra, India| url=https://hrcak.srce.hr/file/44612 |first=K. C. |last=Malhotra |journal=Collegium Antropologicum |volume=25 |issue=2 |date=Dec 2001 |pages=425–42 |pmid=11811272}}</ref>{{sfnp|Shashi|2011|p=47}} महाराष्ट्रात [[गवळी]]ंच्या अनेक वेगवेगळ्या जाती आहेत, त्यापैकी धनगर गवळी ही एक जात आहे.{{sfnp|Rao|1979|p=129}}{{sfnp|Enthoven|1990|p=368}}{{sfnp|Feldhaus|1989|p=101}} [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन तसेच शेती करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती. चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत. == इतिहास == {{बदल}} [[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भ हवा}} == संस्कृती == [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात. '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे. धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो. ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्ती== # अण्णासाहेब डांगे # शिवाजीराव शेंडगे == धनगर लोकजीवन व साहित्य == #'''दैवताराधना व पौराणिक कथा''' : या ओव्यांमध्ये मुख्य कुलदैवत बिरोबा (बिरुदेव) तसेच खंडोबा, धुळोबा, शिंग्रुबा, मायाक्का, कामाबाई यांसारख्या देवतांचा महिमा गायला जातो. तसेच रामायण, महाभारत आणि पुराणकथांचा समावेश असतो. #'''इतिहास व समाजजीवन''' : धनगरांचा गौरवशाली इतिहास, लोकजीवनातील सुख-दुःख, संस्कार, चालीरीती आणि उपदेशपर तत्त्वे या मौखिक साहित्यातून मांडली जातात. '''गजा नृत्य/ गजीनृत्य (Gajanrutya)''' : पावसाळ्यात धनगरवाड्यांवर रात्रीच्या वेळी गोलाकार फेर धरून ढोलच्या गजरात हे मौखिक गीत व नृत्य सादर केले जाते. त्यामध्ये ढोल/कैताळाच्या तालावर सुसंवाद साधत नृत्यातून हातांच्या/ हातातील रूमालांच्या इशाऱ्यातून पौराणिक कथांचे सादरीकरण केले जाते. '''सुंबरान''' (Sumbaran): हे धनगर समाजाचे हजारो वर्षांपासूनचे अत्यंत महत्त्वाचे मौखिक वाङ्मय आहे. 'सुंबरान मांडणे' म्हणजे देवाचा व कुलदैवतांचा धावा करणे होय. यात पद्यरूप (गाणे) आणि गद्यरूप (कथा/सपादनी) असे दोन भाग असतात. हे ढोल, झांज आणि पावा या वाद्यांच्या तालावर गायले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] oa7au1g071n83ux6cvqb7lamaftsla6 2715842 2715840 2026-10-01T16:38:31Z ~2026-52310-38 187943 /* प्रसिद्ध व्यक्ती */ 2715842 wikitext text/x-wiki '''धनगर''' ही एक जमात किंवा कुळ असून, या समाजाचे लोक भारतातील [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], उत्तर [[कर्नाटक]], आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि [[मध्य प्रदेश]] या राज्यांमध्ये आढळतात. उत्तर महाराष्ट्रात ([[खानदेश|खानदेश परिसर]]) आणि भारताच्या [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटातील]] जंगलाच्छादित डोंगराळ प्रदेशांमध्ये त्यांना '''गवळी धनगर''' असे म्हटले जाते.<ref name="Malhotra 1982">{{cite journal |last=Malhotra |first=K. C. |date=March 1982 |title=Ecology of a pastoral caste: Gavli Dhangars of peninsular India |url=http://library.isical.ac.in:8080/xmlui/bitstream/handle/10263/1447/HE-10-1-1982-P107-143.pdf |journal=Human Ecology |volume=10 |issue=1 |pages=107–143 |doi=10.1007/BF01531107 |s2cid=154253698}}</ref><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Govt gives another push to get ST tag for Dhangar-Gouly |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/78005762.cms |work=The Times of India |via=Associated Press |date=2020-09-09 |access-date=2020-09-09}}</ref><ref name="Malhotra 2001">{{cite journal |title=Patterns of Variation in a Caste-Cluster of Dhangars of Maharashtra, India| url=https://hrcak.srce.hr/file/44612 |first=K. C. |last=Malhotra |journal=Collegium Antropologicum |volume=25 |issue=2 |date=Dec 2001 |pages=425–42 |pmid=11811272}}</ref>{{sfnp|Shashi|2011|p=47}} महाराष्ट्रात [[गवळी]]ंच्या अनेक वेगवेगळ्या जाती आहेत, त्यापैकी धनगर गवळी ही एक जात आहे.{{sfnp|Rao|1979|p=129}}{{sfnp|Enthoven|1990|p=368}}{{sfnp|Feldhaus|1989|p=101}} [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन तसेच शेती करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती. चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत. == इतिहास == {{बदल}} [[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भ हवा}} == संस्कृती == [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात. '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे. धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो. ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्ती== # [[अण्णासाहेब डांगे]] # [[शिवाजीराव शेंडगे]] == धनगर लोकजीवन व साहित्य == #'''दैवताराधना व पौराणिक कथा''' : या ओव्यांमध्ये मुख्य कुलदैवत बिरोबा (बिरुदेव) तसेच खंडोबा, धुळोबा, शिंग्रुबा, मायाक्का, कामाबाई यांसारख्या देवतांचा महिमा गायला जातो. तसेच रामायण, महाभारत आणि पुराणकथांचा समावेश असतो. #'''इतिहास व समाजजीवन''' : धनगरांचा गौरवशाली इतिहास, लोकजीवनातील सुख-दुःख, संस्कार, चालीरीती आणि उपदेशपर तत्त्वे या मौखिक साहित्यातून मांडली जातात. '''गजा नृत्य/ गजीनृत्य (Gajanrutya)''' : पावसाळ्यात धनगरवाड्यांवर रात्रीच्या वेळी गोलाकार फेर धरून ढोलच्या गजरात हे मौखिक गीत व नृत्य सादर केले जाते. त्यामध्ये ढोल/कैताळाच्या तालावर सुसंवाद साधत नृत्यातून हातांच्या/ हातातील रूमालांच्या इशाऱ्यातून पौराणिक कथांचे सादरीकरण केले जाते. '''सुंबरान''' (Sumbaran): हे धनगर समाजाचे हजारो वर्षांपासूनचे अत्यंत महत्त्वाचे मौखिक वाङ्मय आहे. 'सुंबरान मांडणे' म्हणजे देवाचा व कुलदैवतांचा धावा करणे होय. यात पद्यरूप (गाणे) आणि गद्यरूप (कथा/सपादनी) असे दोन भाग असतात. हे ढोल, झांज आणि पावा या वाद्यांच्या तालावर गायले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] jnzqmupuh6zjwjbzu7szg4q11gslevw 2715843 2715842 2026-10-01T16:39:48Z ~2026-52310-38 187943 /* प्रसिद्ध व्यक्ती */ 2715843 wikitext text/x-wiki '''धनगर''' ही एक जमात किंवा कुळ असून, या समाजाचे लोक भारतातील [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], उत्तर [[कर्नाटक]], आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि [[मध्य प्रदेश]] या राज्यांमध्ये आढळतात. उत्तर महाराष्ट्रात ([[खानदेश|खानदेश परिसर]]) आणि भारताच्या [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटातील]] जंगलाच्छादित डोंगराळ प्रदेशांमध्ये त्यांना '''गवळी धनगर''' असे म्हटले जाते.<ref name="Malhotra 1982">{{cite journal |last=Malhotra |first=K. C. |date=March 1982 |title=Ecology of a pastoral caste: Gavli Dhangars of peninsular India |url=http://library.isical.ac.in:8080/xmlui/bitstream/handle/10263/1447/HE-10-1-1982-P107-143.pdf |journal=Human Ecology |volume=10 |issue=1 |pages=107–143 |doi=10.1007/BF01531107 |s2cid=154253698}}</ref><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Govt gives another push to get ST tag for Dhangar-Gouly |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/78005762.cms |work=The Times of India |via=Associated Press |date=2020-09-09 |access-date=2020-09-09}}</ref><ref name="Malhotra 2001">{{cite journal |title=Patterns of Variation in a Caste-Cluster of Dhangars of Maharashtra, India| url=https://hrcak.srce.hr/file/44612 |first=K. C. |last=Malhotra |journal=Collegium Antropologicum |volume=25 |issue=2 |date=Dec 2001 |pages=425–42 |pmid=11811272}}</ref>{{sfnp|Shashi|2011|p=47}} महाराष्ट्रात [[गवळी]]ंच्या अनेक वेगवेगळ्या जाती आहेत, त्यापैकी धनगर गवळी ही एक जात आहे.{{sfnp|Rao|1979|p=129}}{{sfnp|Enthoven|1990|p=368}}{{sfnp|Feldhaus|1989|p=101}} [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन तसेच शेती करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती. चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत. == इतिहास == {{बदल}} [[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भ हवा}} == संस्कृती == [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात. '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे. धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो. ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्ती== # [[अण्णासाहेब डांगे]] # [[शिवाजीराव शेंडगे]] # [[राम शिंदे]] # [[गोपीचंद पडळकर]] == धनगर लोकजीवन व साहित्य == #'''दैवताराधना व पौराणिक कथा''' : या ओव्यांमध्ये मुख्य कुलदैवत बिरोबा (बिरुदेव) तसेच खंडोबा, धुळोबा, शिंग्रुबा, मायाक्का, कामाबाई यांसारख्या देवतांचा महिमा गायला जातो. तसेच रामायण, महाभारत आणि पुराणकथांचा समावेश असतो. #'''इतिहास व समाजजीवन''' : धनगरांचा गौरवशाली इतिहास, लोकजीवनातील सुख-दुःख, संस्कार, चालीरीती आणि उपदेशपर तत्त्वे या मौखिक साहित्यातून मांडली जातात. '''गजा नृत्य/ गजीनृत्य (Gajanrutya)''' : पावसाळ्यात धनगरवाड्यांवर रात्रीच्या वेळी गोलाकार फेर धरून ढोलच्या गजरात हे मौखिक गीत व नृत्य सादर केले जाते. त्यामध्ये ढोल/कैताळाच्या तालावर सुसंवाद साधत नृत्यातून हातांच्या/ हातातील रूमालांच्या इशाऱ्यातून पौराणिक कथांचे सादरीकरण केले जाते. '''सुंबरान''' (Sumbaran): हे धनगर समाजाचे हजारो वर्षांपासूनचे अत्यंत महत्त्वाचे मौखिक वाङ्मय आहे. 'सुंबरान मांडणे' म्हणजे देवाचा व कुलदैवतांचा धावा करणे होय. यात पद्यरूप (गाणे) आणि गद्यरूप (कथा/सपादनी) असे दोन भाग असतात. हे ढोल, झांज आणि पावा या वाद्यांच्या तालावर गायले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] 41hq74pq34h6xs0h4inr0yfzvu1j1fq 2715937 2715843 2026-10-02T01:59:04Z ~2026-52310-38 187943 /* प्रसिद्ध व्यक्ती */ 2715937 wikitext text/x-wiki '''धनगर''' ही एक जमात किंवा कुळ असून, या समाजाचे लोक भारतातील [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], उत्तर [[कर्नाटक]], आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि [[मध्य प्रदेश]] या राज्यांमध्ये आढळतात. उत्तर महाराष्ट्रात ([[खानदेश|खानदेश परिसर]]) आणि भारताच्या [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटातील]] जंगलाच्छादित डोंगराळ प्रदेशांमध्ये त्यांना '''गवळी धनगर''' असे म्हटले जाते.<ref name="Malhotra 1982">{{cite journal |last=Malhotra |first=K. C. |date=March 1982 |title=Ecology of a pastoral caste: Gavli Dhangars of peninsular India |url=http://library.isical.ac.in:8080/xmlui/bitstream/handle/10263/1447/HE-10-1-1982-P107-143.pdf |journal=Human Ecology |volume=10 |issue=1 |pages=107–143 |doi=10.1007/BF01531107 |s2cid=154253698}}</ref><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Govt gives another push to get ST tag for Dhangar-Gouly |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/78005762.cms |work=The Times of India |via=Associated Press |date=2020-09-09 |access-date=2020-09-09}}</ref><ref name="Malhotra 2001">{{cite journal |title=Patterns of Variation in a Caste-Cluster of Dhangars of Maharashtra, India| url=https://hrcak.srce.hr/file/44612 |first=K. C. |last=Malhotra |journal=Collegium Antropologicum |volume=25 |issue=2 |date=Dec 2001 |pages=425–42 |pmid=11811272}}</ref>{{sfnp|Shashi|2011|p=47}} महाराष्ट्रात [[गवळी]]ंच्या अनेक वेगवेगळ्या जाती आहेत, त्यापैकी धनगर गवळी ही एक जात आहे.{{sfnp|Rao|1979|p=129}}{{sfnp|Enthoven|1990|p=368}}{{sfnp|Feldhaus|1989|p=101}} [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन तसेच शेती करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती. चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत. == इतिहास == {{बदल}} [[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भ हवा}} == संस्कृती == [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात. '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे. धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो. ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्ती== # [[अण्णासाहेब डांगे]], माजी मंत्री # [[शिवाजीराव शेंडगे]] # [[राम शिंदे]], सभापती-विधानपरीषद # [[गोपीचंद पडळकर]] == धनगर लोकजीवन व साहित्य == #'''दैवताराधना व पौराणिक कथा''' : या ओव्यांमध्ये मुख्य कुलदैवत बिरोबा (बिरुदेव) तसेच खंडोबा, धुळोबा, शिंग्रुबा, मायाक्का, कामाबाई यांसारख्या देवतांचा महिमा गायला जातो. तसेच रामायण, महाभारत आणि पुराणकथांचा समावेश असतो. #'''इतिहास व समाजजीवन''' : धनगरांचा गौरवशाली इतिहास, लोकजीवनातील सुख-दुःख, संस्कार, चालीरीती आणि उपदेशपर तत्त्वे या मौखिक साहित्यातून मांडली जातात. '''गजा नृत्य/ गजीनृत्य (Gajanrutya)''' : पावसाळ्यात धनगरवाड्यांवर रात्रीच्या वेळी गोलाकार फेर धरून ढोलच्या गजरात हे मौखिक गीत व नृत्य सादर केले जाते. त्यामध्ये ढोल/कैताळाच्या तालावर सुसंवाद साधत नृत्यातून हातांच्या/ हातातील रूमालांच्या इशाऱ्यातून पौराणिक कथांचे सादरीकरण केले जाते. '''सुंबरान''' (Sumbaran): हे धनगर समाजाचे हजारो वर्षांपासूनचे अत्यंत महत्त्वाचे मौखिक वाङ्मय आहे. 'सुंबरान मांडणे' म्हणजे देवाचा व कुलदैवतांचा धावा करणे होय. यात पद्यरूप (गाणे) आणि गद्यरूप (कथा/सपादनी) असे दोन भाग असतात. हे ढोल, झांज आणि पावा या वाद्यांच्या तालावर गायले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] lbg69pzhvxttwut1h75percqk7q7s04 2715964 2715937 2026-10-02T02:28:17Z ~2026-52310-38 187943 /* प्रसिद्ध व्यक्ती */ 2715964 wikitext text/x-wiki '''धनगर''' ही एक जमात किंवा कुळ असून, या समाजाचे लोक भारतातील [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], उत्तर [[कर्नाटक]], आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि [[मध्य प्रदेश]] या राज्यांमध्ये आढळतात. उत्तर महाराष्ट्रात ([[खानदेश|खानदेश परिसर]]) आणि भारताच्या [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटातील]] जंगलाच्छादित डोंगराळ प्रदेशांमध्ये त्यांना '''गवळी धनगर''' असे म्हटले जाते.<ref name="Malhotra 1982">{{cite journal |last=Malhotra |first=K. C. |date=March 1982 |title=Ecology of a pastoral caste: Gavli Dhangars of peninsular India |url=http://library.isical.ac.in:8080/xmlui/bitstream/handle/10263/1447/HE-10-1-1982-P107-143.pdf |journal=Human Ecology |volume=10 |issue=1 |pages=107–143 |doi=10.1007/BF01531107 |s2cid=154253698}}</ref><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Govt gives another push to get ST tag for Dhangar-Gouly |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/78005762.cms |work=The Times of India |via=Associated Press |date=2020-09-09 |access-date=2020-09-09}}</ref><ref name="Malhotra 2001">{{cite journal |title=Patterns of Variation in a Caste-Cluster of Dhangars of Maharashtra, India| url=https://hrcak.srce.hr/file/44612 |first=K. C. |last=Malhotra |journal=Collegium Antropologicum |volume=25 |issue=2 |date=Dec 2001 |pages=425–42 |pmid=11811272}}</ref>{{sfnp|Shashi|2011|p=47}} महाराष्ट्रात [[गवळी]]ंच्या अनेक वेगवेगळ्या जाती आहेत, त्यापैकी धनगर गवळी ही एक जात आहे.{{sfnp|Rao|1979|p=129}}{{sfnp|Enthoven|1990|p=368}}{{sfnp|Feldhaus|1989|p=101}} [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन तसेच शेती करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती. चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत. == इतिहास == {{बदल}} [[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भ हवा}} == संस्कृती == [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]] धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात. '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे. धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो. ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्ती== # [[अण्णासाहेब डांगे]], माजी मंत्री # [[गणपतराव देशमुख]], विश्वविक्रमी आमदार # [[राम शिंदे]], सभापती-विधानपरीषद # [[गोपीचंद पडळकर]] # [[शिवाजीराव शेंडगे]] == धनगर लोकजीवन व साहित्य == #'''दैवताराधना व पौराणिक कथा''' : या ओव्यांमध्ये मुख्य कुलदैवत बिरोबा (बिरुदेव) तसेच खंडोबा, धुळोबा, शिंग्रुबा, मायाक्का, कामाबाई यांसारख्या देवतांचा महिमा गायला जातो. तसेच रामायण, महाभारत आणि पुराणकथांचा समावेश असतो. #'''इतिहास व समाजजीवन''' : धनगरांचा गौरवशाली इतिहास, लोकजीवनातील सुख-दुःख, संस्कार, चालीरीती आणि उपदेशपर तत्त्वे या मौखिक साहित्यातून मांडली जातात. '''गजा नृत्य/ गजीनृत्य (Gajanrutya)''' : पावसाळ्यात धनगरवाड्यांवर रात्रीच्या वेळी गोलाकार फेर धरून ढोलच्या गजरात हे मौखिक गीत व नृत्य सादर केले जाते. त्यामध्ये ढोल/कैताळाच्या तालावर सुसंवाद साधत नृत्यातून हातांच्या/ हातातील रूमालांच्या इशाऱ्यातून पौराणिक कथांचे सादरीकरण केले जाते. '''सुंबरान''' (Sumbaran): हे धनगर समाजाचे हजारो वर्षांपासूनचे अत्यंत महत्त्वाचे मौखिक वाङ्मय आहे. 'सुंबरान मांडणे' म्हणजे देवाचा व कुलदैवतांचा धावा करणे होय. यात पद्यरूप (गाणे) आणि गद्यरूप (कथा/सपादनी) असे दोन भाग असतात. हे ढोल, झांज आणि पावा या वाद्यांच्या तालावर गायले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] 1syn2jcf3omabxhi52o0hkxfxsdpikk 0 14232 2715933 2343548 2026-10-02T01:40:09Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चार्ल्स दि गॉल]] वरुन [[शार्ल दि गॉल]] ला हलविला: मूळ नाव 2343548 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = चार्ल्स दि गॉल | चित्र = <!--De Gaulle-OWI.jpg--> | चित्र title = चार्ल्स दि गॉल | पद = [[फ्रान्स]]चे राष्ट्राध्यक्ष | कार्यकाळ_आरंभ = [[८ जानेवारी]] [[इ.स. १९५९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[२८ एप्रिल]] [[इ.स. १९६९]] | पद2 = [[फ्रान्स]]चे पंतप्रधान | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[१ जून]] [[इ.स. १९५८]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[८ जानेवारी]] [[इ.स. १९५९]] | पद3 = [[फ्रान्स]]चे संरक्षणमंत्री | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[१ जून]] [[इ.स. १९५८]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[८ जानेवारी]] [[इ.स. १९५९]] | जन्मदिनांक = [[२२ नोव्हेंबर]] [[इ.स. १८९०]] | जन्मस्थान = [[लील]], [[फ्रान्स]] | मृत्युदिनांक = [[९ नोव्हेंबर]] [[इ.स. १९७०]] (वय ७९) | मृत्युस्थान = [[ऑत-मार्न]],[[फ्रान्स]] | सही = Charles de Gaulle Signature 2.svg }} '''चार्ल्स आंद्रे जोसेफ मरी दि गॉल''' ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]: ''Charles André Joseph Marie de Gaulle'' ;) ([[नोव्हेंबर २२]], [[इ.स. १८९०]] - [[नोव्हेंबर ९]], [[इ.स. १९७०]]) हा [[फ्रान्स|फ्रांस]]चा सेनापती आणि राष्ट्राध्यक्ष होता. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] फ्रांस पराभूत झाल्यानंतर दि गॉलने [[मुक्त फ्रांस]]च्या सैन्याचे नेतृत्व केले व नंतर [[फ्रांसचे पाचवे प्रजासत्ताक]] स्थापन केले. हा इ.स. १९५९ ते इ.स. १९६९पर्यंत राष्ट्राध्यक्षपदी होता.<ref> {{संकेतस्थळ स्रोत | title = Cinquième République | प्रकाशक = Assemblée Nationale Française | वर्ष = इ.स. २००८ | दुवा = http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/legislatures.asp | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ११ फेब्रुवारी, इ.स. २००८ | भाषा = फ्रेंच}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स|Charles de Gaulle|{{लेखनाव}}}} * {{संकेतस्थळ|http://www.charles-de-gaulle.org/|{{लेखनाव}} प्रतिष्ठान|फ्रेंच}} {{फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष}} {{DEFAULTSORT:दि गॉल,चार्ल्स}} [[वर्ग:फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[वर्ग:इ.स. १८९० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९७० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] l6rw6d7ic8y7a1kqt8plvsh8av3ri8l 0 14452 2716012 2361425 2026-10-02T03:52:02Z अभय नातू 206 साचा 2716012 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''बाग-ए-जीना''' हे [[पाकिस्तान]]च्या [[लाहोर]] शहरातील [[क्रिकेट]] मैदान आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:लाहोर]] [[वर्ग:पाकिस्तानातील क्रिकेट मैदाने]] n6gg7pb8pjrebzp7kx877audpu2jc45 0 14927 2715875 2707877 2026-10-01T18:26:45Z ~2026-52310-38 187943 /* यादी */ 2715875 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधिमंडळ | पार्श्वभूमी_रंग = #8FB7D3 | पाठ्य_रंग = | नाव = महाराष्ट्र विधानसभा | लिप्यंतर_नाव = | विधिमंडळ = १५वी महाराष्ट्र विधानसभा | चिन्ह_चित्र = Seal of Maharashtra.svg | चिन्ह_रुंदी = | सभागृह_प्रकार = द्विस्तरीय प्रांतिक विधिमंडळ | पालक_विधिमंडळ = | सभागृहे = | नेता१_प्रकार = {{AutoLink|महाराष्ट्र विधानसभा अध्यक्ष|अध्यक्ष}} | नेता१ = [[राहुल नार्वेकर]] | पक्ष१ = (भाजप) | निवडणूक१ = २०२२ | नेता२_प्रकार = {{AutoLink|महाराष्ट्र विधानसभा अध्यक्ष|उपाध्यक्ष}} | नेता२ = [[अण्णा बनसोडे]] | पक्ष२ = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|एनसीपी]] | निवडणूक२ = २०२४ | नेता३_प्रकार = सभागृह नेता | नेता३ = देवेंद्र फडणवीस({{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}}) | पक्ष३ = [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | निवडणूक३= २०२४ | नेता४_प्रकार = सभागृह उप-नेते | नेता४ = <nowiki> एकनाथ शिंदे, सुनेत्रा पवार (</nowiki>{{AutoLink|महाराष्ट्राचे उप मुख्यमंत्री|उप-मुख्यमंत्री}}) | पक्ष४ = [[शिवसेना]], [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | निवडणूक४= २०२४ | नेता५_प्रकार = विरोधी पक्षनेता | नेता५ = रिक्त | पक्ष५ = शिवसेना | निवडणूक५ = २०२४ | नेता६_प्रकार = उप-विरोधी पक्षनेते | नेता६ = [[अमीन पटेल]] | पक्ष६ = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | निवडणूक६ = मार्च २०२५ | सदस्य = २८८ | सभागृह१ = | सभागृह२ = | सभागृह१_संरचना = | सभागृह१_संरचना_रुंदी = | सभागृह२_संरचना = | सभागृह२_संरचना_रुंदी = | राजकीय_गट१ =[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] (१३२)<br/> [[शिवसेना]] (५७)<br/>[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी-AP]] (४१) <br/> [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना-उद्धव]] (२०)<br/> [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१६)<br/>[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी काँग्रेस-SCP]](१०)<br/> <br/> अपक्ष (२) | राजकीय_गट२ = | समिती१ = | समिती२ = | संयुक्त_समिती = | मतदान_पद्धत१ = | मतदान_पद्धत२ = | मागील_निवडणूक१ = [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ २३|नोव्हेंबर २०२४]] | मागील_निवडणूक२ = | सत्र_सभागृह_चित्र = [[Vidhan_bhavan_mumbai2.JPG]] | सत्र_सभागृह_चित्र_रुंदी = | बैठक_ठिकाण = [[मुंबई]], [[नागपूर]] | संकेतस्थळ = [http://www.mls.org.in/ महाराष्ट्र विधानसभा संकेतस्थळ] | तळटिपा = |सत्र_सभागृह_चित्र_२=Vidhan Bhavan (State Legislative Assembly) Nagpur - panoramio.jpg }} '''महाराष्ट्र विधानसभा''' हे [[महाराष्ट्र शासन]]ाच्या द्विस्तरीय प्रांतिक विधिमंडळामधील कनिष्ठ सभागृह आहे ([[महाराष्ट्र विधान परिषद]] हे वरिष्ठ सभागृह). विधानसभेचे कामकाज [[मुंबई]] येथून चालते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य|विधानसभेची विद्यमान सदस्य संख्या]] २८८ आहे. * महाराष्ट्रात सध्या [[भाजपा]]-[[शिवसेना]]-[[राष्ट्रवादी काँग्रेस]] यांच्या नेतृत्वाखालील [[महायुती]] सरकार अस्तित्वात आहे. [[चित्र:विधान भवन, मुंबई .jpg|इवलेसे]] २०१९ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत कोणाला ही स्पष्ट बहुमत न मिळाल्याने काही काळ महाराष्ट्रात राष्ट्रपती राजवट लागू केली होती. त्यानंतर अगदी छुप्या पद्धतीने मुख्यमंत्रीपदी आलेले [[देवेंद्र फडणवीस]] यांची महाराष्ट्राचे सर्वात कमी कालावधीचे मुख्यमंत्री म्हणून नोंद झाली व तद्नंतर आश्चर्यकारकरित्या थोड्याच दिवसांत [[उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[महाविकास आघाडी]] सत्तेत आली. * पुढे अडीच वर्षांनंतर जुन २०२२ मध्ये शिवसेना आमदार [[एकनाथ शिंदे]] यांनी बंड केले आणि शिवसेना व भाजप यांच्या नेतृत्वाखालील सरकार महाराष्ट्रात स्थापन झाले. एकनाथ शिंदे यांची मुख्यमंत्रीपदी तर देवेंद्र फडणवीस यांची उपमुख्यमंत्री पदी निवड झाली. त्या दोघांचे सरकार २ महिने चालले, मग मंत्रीमंडळाच्या विस्तारात शिवसेना-भाजपच्या १०-१० कॅबिनेट मंत्र्यांनी शपथ घेतली. * ०२ जुलै २०२३ रोजी राष्ट्रवादी काँग्रेसचे विधानसभेचे तत्कालीन विरोधी पक्षनेते अजित पवार यांनी मुख्य प्रतोदासह गटनेत्याविरुद्ध बंड केले. अजित पवार यांच्या नेतृत्वात आमदारांचा एक गट विद्यमान सरकारमध्ये सामील झाला आणि अजित पवार यांची सरकारमधील २रे उपमुख्यमंत्री म्हणून निवड झाली व इतर ९ आमदारांनी कॅबिनेट मंत्रीपदाची शपथ घेतली. == यादी == {| class="wikitable" border="1" |- ! क्रम !! निवडणूक वर्ष !! अध्यक्ष !! [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] !! जागा |- | पहिली विधानसभा || इ.स. १९६० || सयाजी सिलम || [[यशवंतराव चव्हाण]] (काँग्रेस) || |- | दुसरी विधानसभा || १९६२ || [[त्र्यंबक शिवराम भारदे]] | [[मारोतराव कन्नमवार]] <br> [[वसंतराव नाईक]] (काँग्रेस) || काँग्रेस: २१५/२६४; शेकाप: १५ |- | तिसरी विधानसभा || १९६७ || [[त्र्यंबक शिवराम भारदे]] || वसंतराव नाईक (काँग्रेस) || काँग्रेस: २०३/२७० |- | चौथी विधानसभा || १९७२ || [[एस.के. वानखेडे]] <br> बाळासाहेब देसाई | वसंतराव नाईक (काँग्रेस) <br> [[शंकरराव चव्हाण]] (काँग्रेस) <br> [[वसंतदादा पाटील]] (काँग्रेस) || काँग्रेस: २२२; शेकाप: ७ |- | पाचवी विधानसभा || १९७८ || [[शिवराज पाटील]] <br>प्राणलाल व्होरा |[[वसंतदादा पाटील]] (काँग्रेस) <br> [[शरद पवार]] (बंडखोर काँग्रेस) <br> [[राष्ट्रपती राजवट]] || [[जनता पक्ष]]: ९९/२८८; काँग्रेस: ६९; काँग्रेस (आय): ६२ |- | सहावी विधानसभा || १९८० || शरद दिघे | [[ए.आर. अंतुले]] (काँग्रेस) <br> [[बाबासाहेब भोसले]] (काँग्रेस) <br> वसंतदादा पाटील (काँग्रेस) || काँग्रेस: १८६/२८८; शरद काँग्रेस: ४७; <br>जनता पक्ष: १७; भाजप: १४ |- | सातवी विधानसभा || १९८५ || शंकरराव जगताप | [[शिवाजीराव पाटील निलंगेकर]] (काँग्रेस) <br> शंकरराव चव्हाण (काँग्रेस) <br> शरद पवार (काँग्रेस) || काँग्रेस: १६१; शरद काँग्रेस: ५४; <br>जनता पक्ष: २०; भाजप: १६ |- | आठवी विधानसभा || १९९० || मधुकरराव चौधरी | शरद पवार (काँग्रेस) <br> [[सुधाकरराव नाईक]] (काँग्रेस) <br> शरद पवार (काँग्रेस) || काँग्रेस: १४१/२८८ <br>शिवसेना + भाजप: ५२+४२ |- | नववी विधानसभा || १९९५ || [[दत्ताजी नलावडे]] | [[मनोहर जोशी]] <br> [[नारायण राणे]] ([[शिवसेना]]) || शिवसेना: ७३ + भाजप: ६५; <br>काँग्रेस: ८०/२८८ |- | दहावी विधानसभा || १९९९ || अरुण गुजराती | [[विलासराव देशमुख]] <br> [[सुशीलकुमार शिंदे]] (काँग्रेस) || काँग्रेस: ७५ <br>राष्ट्रवादी: ५८ <br> शिवसेना + भाजप: ६९+५६ |- | अकरावी विधानसभा || २००४ || बाबासाहेब कुपेकर | विलासराव देशमुख <br> [[अशोक चव्हाण]] (काँग्रेस) || काँग्रेस + राष्ट्रवादी: ६९+७१ <br> शिवसेना+भाजप: ६२+५४ |- | बारावी विधानसभा || २००९ || [[दिलीप वळसे पाटील|दिलीप वळसे-पाटील]] | [[अशोक चव्हाण]] <br> [[पृथ्वीराज चव्हाण]] (काँग्रेस) || काँग्रेस + राष्ट्रवादी: ८२+६३ <br> शिवसेना+भाजप = ४६+४६ <br>मनसे: १३ |- | तेरावी विधानसभा || २०१४ || [[हरिभाऊ बागडे]] | [[देवेंद्र फडणवीस]] (भाजप) || भाजप: १२२<br>शिवसेना: ६३<br>काँग्रेस: ४२<br>राष्ट्रवादी: ४१ मनसे ०१ |- | चौदावी विधानसभा ||२०१९ || [[नाना पटोले]] (२०१९-२०२१)<br>[[राहुल नार्वेकर]] (२०२२-२०२४) | [[देवेंद्र फडणवीस]](भाजप),<br> [[उद्धव ठाकरे]]<br> [[एकनाथ शिंदे]]([[शिवसेना]])|| भाजप (१०५) <br>शिवसेना (५५)<br>काँग्रेस (४५)<br>राष्ट्रवादी (५३) <br>मनसे (०१) |- | पंधरावी विधानसभा || २०२४ || [[राहुल नार्वेकर|ॲड. राहुल नार्वेकर]] | [[देवेंद्र फडणवीस]] (भाजप)|| भाजप: १३२<br>शिवसेना: ५७<br>राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी: ४१<br>[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]: २०<br>काँग्रेस: १६<br>[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]: १०<br>अपक्ष: २ |} == बाह्य दुवे == * महाराष्ट्र विधिमंडळाचे {{संकेतस्थळ|http://www.mls.org.in|अधिकृत संकेतस्थळ|इंग्लिश}} {{भारताची विधिमंडळे}} [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]] [[वर्ग:राज्यानुसार विधानसभा|महाराष्ट्र]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा| ]] nzweztrd6vdysrgyhuio9fsd1l4keuu 2715876 2715875 2026-10-01T18:27:08Z ~2026-52310-38 187943 /* यादी */ 2715876 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधिमंडळ | पार्श्वभूमी_रंग = #8FB7D3 | पाठ्य_रंग = | नाव = महाराष्ट्र विधानसभा | लिप्यंतर_नाव = | विधिमंडळ = १५वी महाराष्ट्र विधानसभा | चिन्ह_चित्र = Seal of Maharashtra.svg | चिन्ह_रुंदी = | सभागृह_प्रकार = द्विस्तरीय प्रांतिक विधिमंडळ | पालक_विधिमंडळ = | सभागृहे = | नेता१_प्रकार = {{AutoLink|महाराष्ट्र विधानसभा अध्यक्ष|अध्यक्ष}} | नेता१ = [[राहुल नार्वेकर]] | पक्ष१ = (भाजप) | निवडणूक१ = २०२२ | नेता२_प्रकार = {{AutoLink|महाराष्ट्र विधानसभा अध्यक्ष|उपाध्यक्ष}} | नेता२ = [[अण्णा बनसोडे]] | पक्ष२ = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|एनसीपी]] | निवडणूक२ = २०२४ | नेता३_प्रकार = सभागृह नेता | नेता३ = देवेंद्र फडणवीस({{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}}) | पक्ष३ = [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | निवडणूक३= २०२४ | नेता४_प्रकार = सभागृह उप-नेते | नेता४ = <nowiki> एकनाथ शिंदे, सुनेत्रा पवार (</nowiki>{{AutoLink|महाराष्ट्राचे उप मुख्यमंत्री|उप-मुख्यमंत्री}}) | पक्ष४ = [[शिवसेना]], [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | निवडणूक४= २०२४ | नेता५_प्रकार = विरोधी पक्षनेता | नेता५ = रिक्त | पक्ष५ = शिवसेना | निवडणूक५ = २०२४ | नेता६_प्रकार = उप-विरोधी पक्षनेते | नेता६ = [[अमीन पटेल]] | पक्ष६ = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | निवडणूक६ = मार्च २०२५ | सदस्य = २८८ | सभागृह१ = | सभागृह२ = | सभागृह१_संरचना = | सभागृह१_संरचना_रुंदी = | सभागृह२_संरचना = | सभागृह२_संरचना_रुंदी = | राजकीय_गट१ =[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] (१३२)<br/> [[शिवसेना]] (५७)<br/>[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी-AP]] (४१) <br/> [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना-उद्धव]] (२०)<br/> [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१६)<br/>[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी काँग्रेस-SCP]](१०)<br/> <br/> अपक्ष (२) | राजकीय_गट२ = | समिती१ = | समिती२ = | संयुक्त_समिती = | मतदान_पद्धत१ = | मतदान_पद्धत२ = | मागील_निवडणूक१ = [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ २३|नोव्हेंबर २०२४]] | मागील_निवडणूक२ = | सत्र_सभागृह_चित्र = [[Vidhan_bhavan_mumbai2.JPG]] | सत्र_सभागृह_चित्र_रुंदी = | बैठक_ठिकाण = [[मुंबई]], [[नागपूर]] | संकेतस्थळ = [http://www.mls.org.in/ महाराष्ट्र विधानसभा संकेतस्थळ] | तळटिपा = |सत्र_सभागृह_चित्र_२=Vidhan Bhavan (State Legislative Assembly) Nagpur - panoramio.jpg }} '''महाराष्ट्र विधानसभा''' हे [[महाराष्ट्र शासन]]ाच्या द्विस्तरीय प्रांतिक विधिमंडळामधील कनिष्ठ सभागृह आहे ([[महाराष्ट्र विधान परिषद]] हे वरिष्ठ सभागृह). विधानसभेचे कामकाज [[मुंबई]] येथून चालते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य|विधानसभेची विद्यमान सदस्य संख्या]] २८८ आहे. * महाराष्ट्रात सध्या [[भाजपा]]-[[शिवसेना]]-[[राष्ट्रवादी काँग्रेस]] यांच्या नेतृत्वाखालील [[महायुती]] सरकार अस्तित्वात आहे. [[चित्र:विधान भवन, मुंबई .jpg|इवलेसे]] २०१९ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत कोणाला ही स्पष्ट बहुमत न मिळाल्याने काही काळ महाराष्ट्रात राष्ट्रपती राजवट लागू केली होती. त्यानंतर अगदी छुप्या पद्धतीने मुख्यमंत्रीपदी आलेले [[देवेंद्र फडणवीस]] यांची महाराष्ट्राचे सर्वात कमी कालावधीचे मुख्यमंत्री म्हणून नोंद झाली व तद्नंतर आश्चर्यकारकरित्या थोड्याच दिवसांत [[उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[महाविकास आघाडी]] सत्तेत आली. * पुढे अडीच वर्षांनंतर जुन २०२२ मध्ये शिवसेना आमदार [[एकनाथ शिंदे]] यांनी बंड केले आणि शिवसेना व भाजप यांच्या नेतृत्वाखालील सरकार महाराष्ट्रात स्थापन झाले. एकनाथ शिंदे यांची मुख्यमंत्रीपदी तर देवेंद्र फडणवीस यांची उपमुख्यमंत्री पदी निवड झाली. त्या दोघांचे सरकार २ महिने चालले, मग मंत्रीमंडळाच्या विस्तारात शिवसेना-भाजपच्या १०-१० कॅबिनेट मंत्र्यांनी शपथ घेतली. * ०२ जुलै २०२३ रोजी राष्ट्रवादी काँग्रेसचे विधानसभेचे तत्कालीन विरोधी पक्षनेते अजित पवार यांनी मुख्य प्रतोदासह गटनेत्याविरुद्ध बंड केले. अजित पवार यांच्या नेतृत्वात आमदारांचा एक गट विद्यमान सरकारमध्ये सामील झाला आणि अजित पवार यांची सरकारमधील २रे उपमुख्यमंत्री म्हणून निवड झाली व इतर ९ आमदारांनी कॅबिनेट मंत्रीपदाची शपथ घेतली. == यादी == {| class="wikitable" border="1" |- ! क्रम !! निवडणूक वर्ष !! सभापती (अध्यक्ष) !! [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] !! जागा |- | पहिली विधानसभा || इ.स. १९६० || सयाजी सिलम || [[यशवंतराव चव्हाण]] (काँग्रेस) || |- | दुसरी विधानसभा || १९६२ || [[त्र्यंबक शिवराम भारदे]] | [[मारोतराव कन्नमवार]] <br> [[वसंतराव नाईक]] (काँग्रेस) || काँग्रेस: २१५/२६४; शेकाप: १५ |- | तिसरी विधानसभा || १९६७ || [[त्र्यंबक शिवराम भारदे]] || वसंतराव नाईक (काँग्रेस) || काँग्रेस: २०३/२७० |- | चौथी विधानसभा || १९७२ || [[एस.के. वानखेडे]] <br> बाळासाहेब देसाई | वसंतराव नाईक (काँग्रेस) <br> [[शंकरराव चव्हाण]] (काँग्रेस) <br> [[वसंतदादा पाटील]] (काँग्रेस) || काँग्रेस: २२२; शेकाप: ७ |- | पाचवी विधानसभा || १९७८ || [[शिवराज पाटील]] <br>प्राणलाल व्होरा |[[वसंतदादा पाटील]] (काँग्रेस) <br> [[शरद पवार]] (बंडखोर काँग्रेस) <br> [[राष्ट्रपती राजवट]] || [[जनता पक्ष]]: ९९/२८८; काँग्रेस: ६९; काँग्रेस (आय): ६२ |- | सहावी विधानसभा || १९८० || शरद दिघे | [[ए.आर. अंतुले]] (काँग्रेस) <br> [[बाबासाहेब भोसले]] (काँग्रेस) <br> वसंतदादा पाटील (काँग्रेस) || काँग्रेस: १८६/२८८; शरद काँग्रेस: ४७; <br>जनता पक्ष: १७; भाजप: १४ |- | सातवी विधानसभा || १९८५ || शंकरराव जगताप | [[शिवाजीराव पाटील निलंगेकर]] (काँग्रेस) <br> शंकरराव चव्हाण (काँग्रेस) <br> शरद पवार (काँग्रेस) || काँग्रेस: १६१; शरद काँग्रेस: ५४; <br>जनता पक्ष: २०; भाजप: १६ |- | आठवी विधानसभा || १९९० || मधुकरराव चौधरी | शरद पवार (काँग्रेस) <br> [[सुधाकरराव नाईक]] (काँग्रेस) <br> शरद पवार (काँग्रेस) || काँग्रेस: १४१/२८८ <br>शिवसेना + भाजप: ५२+४२ |- | नववी विधानसभा || १९९५ || [[दत्ताजी नलावडे]] | [[मनोहर जोशी]] <br> [[नारायण राणे]] ([[शिवसेना]]) || शिवसेना: ७३ + भाजप: ६५; <br>काँग्रेस: ८०/२८८ |- | दहावी विधानसभा || १९९९ || अरुण गुजराती | [[विलासराव देशमुख]] <br> [[सुशीलकुमार शिंदे]] (काँग्रेस) || काँग्रेस: ७५ <br>राष्ट्रवादी: ५८ <br> शिवसेना + भाजप: ६९+५६ |- | अकरावी विधानसभा || २००४ || बाबासाहेब कुपेकर | विलासराव देशमुख <br> [[अशोक चव्हाण]] (काँग्रेस) || काँग्रेस + राष्ट्रवादी: ६९+७१ <br> शिवसेना+भाजप: ६२+५४ |- | बारावी विधानसभा || २००९ || [[दिलीप वळसे पाटील|दिलीप वळसे-पाटील]] | [[अशोक चव्हाण]] <br> [[पृथ्वीराज चव्हाण]] (काँग्रेस) || काँग्रेस + राष्ट्रवादी: ८२+६३ <br> शिवसेना+भाजप = ४६+४६ <br>मनसे: १३ |- | तेरावी विधानसभा || २०१४ || [[हरिभाऊ बागडे]] | [[देवेंद्र फडणवीस]] (भाजप) || भाजप: १२२<br>शिवसेना: ६३<br>काँग्रेस: ४२<br>राष्ट्रवादी: ४१ मनसे ०१ |- | चौदावी विधानसभा ||२०१९ || [[नाना पटोले]] (२०१९-२०२१)<br>[[राहुल नार्वेकर]] (२०२२-२०२४) | [[देवेंद्र फडणवीस]](भाजप),<br> [[उद्धव ठाकरे]]<br> [[एकनाथ शिंदे]]([[शिवसेना]])|| भाजप (१०५) <br>शिवसेना (५५)<br>काँग्रेस (४५)<br>राष्ट्रवादी (५३) <br>मनसे (०१) |- | पंधरावी विधानसभा || २०२४ || [[राहुल नार्वेकर|ॲड. राहुल नार्वेकर]] | [[देवेंद्र फडणवीस]] (भाजप)|| भाजप: १३२<br>शिवसेना: ५७<br>राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी: ४१<br>[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]: २०<br>काँग्रेस: १६<br>[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]: १०<br>अपक्ष: २ |} == बाह्य दुवे == * महाराष्ट्र विधिमंडळाचे {{संकेतस्थळ|http://www.mls.org.in|अधिकृत संकेतस्थळ|इंग्लिश}} {{भारताची विधिमंडळे}} [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]] [[वर्ग:राज्यानुसार विधानसभा|महाराष्ट्र]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा| ]] pjaf4dftcnw2bz9vq6sfih8e7o1rp2r 0 19051 2715994 2341110 2026-10-02T03:03:40Z अभय नातू 206 माहिती 2715994 wikitext text/x-wiki '''सोमवार पेठ, पुणे''' हा [[भारत|भारतातील]] [[पुणे]] शहराचा एक भाग आहे. सोमवार पेठेचे जुने नाव शाहापूर पेठ असे होते. जुन्या [[पुणे]] शहरातील हे एक मध्यवर्ती क्षेत्र आहे. १६३० च्या सुमारास [[शहाजीराजे भोसले]] यांच्या काळात रायाराव याने पुणे उद्ध्वस्त केल्यानंतर या परिसराचे पुनर्वसन करून व्यापारी वसाहत म्हणून ''शहापूर पेठ'' वसवली गेली. पुढे [[पेशवे]]काळात या पेठेचे नाव ''सोमवार पेठ'' असे ठेवण्यात आले. या भागात प्रसिद्ध त्रिशुंड गणपती मंदिर आणि नागेश्वर मंदिर ही ऐतिहासिक व धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाची ठिकाणे आहेत. तसेच येथे अनेक जुने वाडे, शाळा आणि व्यापारी दुकाने असून ही पेठ पुण्याच्या ऐतिहासिक सांस्कृतिक वारशाचा एक महत्त्वाचा भाग मानली जाते. {{पुणे}} [[वर्ग:पुण्यातील पेठा]] 2vf9wdpbylnankd9nm8kpa4169fxk2l 0 20198 2715930 2553178 2026-10-02T01:38:36Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2715930 wikitext text/x-wiki '''बार्थेलेमी बोगांडा''' (सुमारे १९१० – [[२९ मार्च]], [[इ.स. १९५९|१९५९]]) हे मध्य [[आफ्रिका|आफ्रिकन]] राजकारणी आणि स्वातंत्र्यसैनिक होते. [[फ्रेंच इक्वेटोरियल आफ्रिका]] या वसाहतीचा भाग असलेला हा प्रदेश जेव्हा [[उबांगी-शारी]] नावाने [[फ्रांस]]च्या प्रशासनाखाली होता, तेव्हा बोगांडा स्वतंत्र्यपूर्व काळात अत्यंत सक्रिय होते. हे [[मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताक|मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताकाचे]] पहिले [[मध्य आफ्रिकेच्या प्रजासत्ताकाचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] होते. बोगांडा यांचा जन्म एका शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांच्या पालकांच्या मृत्यूनंतर [[रोमन कॅथोलिक]] धर्मप्रचारकांनी त्यांना दत्तक घेतले आणि त्यांचे शिक्षण पूर्ण केले. [[इ.स. १९३८]] मध्ये त्यांची रोमन कॅथोलिक पुरोहित (पाद्री) म्हणून दीक्षा झाली. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]], बोगांडा यांनी अनेक ठिकाणी मिशनरी म्हणून सेवा बजावली. त्यानंतर [[बांगुई]]च्या बिशपने त्यांना राजकारणात प्रवेश करण्यासाठी प्रोत्साहित केले. इ.स. १९४६ मध्ये, ते [[फ्रांसची राष्ट्रीय सभा|फ्रान्सच्या नॅशनल असेंब्लीमध्ये]] निवडून आलेले पहिले उबांगीयन होते. तेथे त्यांनी वर्णद्वेष आणि वसाहतवादी राजवटीच्या शोषणाविरोधात आवाज उठवला. त्यानंतर ते राजकीय संघटना स्थापन करण्यासाठी उबांगी-शारी येथे परतले, ज्याचा परिणाम १९४९ मध्ये [[मूव्हमेंट फॉर द सोशल इव्होल्यूशन ऑफ ब्लॅक आफ्रिका]] (मीसान) च्या स्थापनेत झाला. ही संघटना ग्रामीण लोक आणि शेतकऱ्यांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय झाली. संसदीय सचिव असलेल्या [[मिशेल जुर्दैन]] यांच्याशी संबंध निर्माण झाल्यानंतर आणि पुढे त्यांच्याशी लग्न केल्यावर बोगांडा यांना पुरोहितपदावरून मुक्त करण्यात आले. असे असले तरी, १९५० च्या दशकात त्यांनी या प्रदेशातील कृष्णवर्णीयांसाठी समान वागणूक आणि [[मूलभूत हक्क|मूलभूत हक्कांचा]] पुरस्कार करणे सुरूच ठेवले. फ्रांसने आपल्या वसाहतींना प्रतिनिधित्वाचे अधिकार देण्यास सुरुवात केल्यावर, मीसानने स्थानिक निवडणुका जिंकल्या आणि उबांगी-शारीच्या सरकारमध्ये बोगांडा यांचा प्रभाव वाढला; तथापि एका अयशस्वी आर्थिक योजनेला पाठिंबा दिल्याने त्यांच्या प्रतिमेला काहीसा धक्का बसला. [[इ.स. १९५८]] मध्ये फ्रेंच पंतप्रधान [[चार्ल्स दे गॉल]] यांनी फ्रान्सच्या वसाहती मुख्य देशाशी (मेट्रोपोल) जोडण्यासाठी 'फ्रेंच कम्युनिटी' स्थापन करण्याचा प्रस्ताव मांडला. कम्युनिटीचे सदस्यत्व मिळाल्याने भविष्यात स्वातंत्र्य मिळवण्यात अडथळा येणार नाही अशी खात्री पटल्यानंतर बोगांडा यांनी त्यात सामील होण्यास पाठिंबा दिला. फ्रेंच इक्वेटोरियल आफ्रिकेतील इतर प्रदेशांसह मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताक म्हणून महासंघाचा भाग होण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता. यामुळे सदस्य राज्यांची आर्थिक स्थिती मजबूत होईल असा त्यांचा विश्वास होता. मध्य आफ्रिकेतील इतर देशांचा समावेश असलेल्या "युनायटेड स्टेट्स ऑफ लॅटिन आफ्रिका" या मोठ्या महासंघाचा पाया म्हणून हा प्रयोग यशस्वी होईल अशी त्यांना आशा होती. मात्र हे स्वप्न साकार होऊ शकले नाही आणि १ डिसेंबर रोजी बोगांडा यांनी केवळ उबांगी-शारी प्रदेशापुरतेच ''मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताक'' स्थापन झाल्याची घोषणा केली. बोगांडा या स्वायत्त प्रदेशाचे पहिले पंतप्रधान (काउन्सिल ऑफ गव्हर्नमेंटचे अध्यक्ष) झाले आणि त्यांनी प्रशासकीय सुधारणा आखण्यास व पुढील निवडणुकीची तयारी करण्यास सुरुवात केली. २९ मार्च १९५९ रोजी बांगुईला जात असताना एका विमान अपघातात त्यांचा मृत्यू झाला. तज्ज्ञांना विमानाच्या अवशेषांमध्ये स्फोटकांचे अंश आढळले होते, परंतु या घटनेचा संपूर्ण अहवाल कधीही प्रसिद्ध करण्यात आला नाही आणि त्यांच्या हत्येची शक्यता अद्याप अस्पष्टच आहे. मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताकाला इ.स. १९६० मध्ये फ्रान्सकडून अधिकृतरीत्या स्वातंत्र्य मिळाले. बोगांडा यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त दरवर्षी देशात स्मरणोत्सव साजरा केला जातो आणि राष्ट्रीय स्मृतींमधील त्यांचे स्थान राजकीयदृष्ट्या आजही तितकेच प्रभावी आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:बोगांडा, बार्थेलेमी}} [[वर्ग:मध्य आफ्रिकेच्या प्रजासत्ताकाचे पंतप्रधान]] [[वर्ग:इ.स. १९१० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] jir9wllzz4xpsoqri5oc8v775hy5ibt 2715931 2715930 2026-10-02T01:38:57Z अभय नातू 206 साचा 2715931 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''बार्थेलेमी बोगांडा''' (सुमारे १९१० – [[२९ मार्च]], [[इ.स. १९५९|१९५९]]) हे मध्य [[आफ्रिका|आफ्रिकन]] राजकारणी आणि स्वातंत्र्यसैनिक होते. [[फ्रेंच इक्वेटोरियल आफ्रिका]] या वसाहतीचा भाग असलेला हा प्रदेश जेव्हा [[उबांगी-शारी]] नावाने [[फ्रांस]]च्या प्रशासनाखाली होता, तेव्हा बोगांडा स्वतंत्र्यपूर्व काळात अत्यंत सक्रिय होते. हे [[मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताक|मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताकाचे]] पहिले [[मध्य आफ्रिकेच्या प्रजासत्ताकाचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] होते. बोगांडा यांचा जन्म एका शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांच्या पालकांच्या मृत्यूनंतर [[रोमन कॅथोलिक]] धर्मप्रचारकांनी त्यांना दत्तक घेतले आणि त्यांचे शिक्षण पूर्ण केले. [[इ.स. १९३८]] मध्ये त्यांची रोमन कॅथोलिक पुरोहित (पाद्री) म्हणून दीक्षा झाली. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]], बोगांडा यांनी अनेक ठिकाणी मिशनरी म्हणून सेवा बजावली. त्यानंतर [[बांगुई]]च्या बिशपने त्यांना राजकारणात प्रवेश करण्यासाठी प्रोत्साहित केले. इ.स. १९४६ मध्ये, ते [[फ्रांसची राष्ट्रीय सभा|फ्रान्सच्या नॅशनल असेंब्लीमध्ये]] निवडून आलेले पहिले उबांगीयन होते. तेथे त्यांनी वर्णद्वेष आणि वसाहतवादी राजवटीच्या शोषणाविरोधात आवाज उठवला. त्यानंतर ते राजकीय संघटना स्थापन करण्यासाठी उबांगी-शारी येथे परतले, ज्याचा परिणाम १९४९ मध्ये [[मूव्हमेंट फॉर द सोशल इव्होल्यूशन ऑफ ब्लॅक आफ्रिका]] (मीसान) च्या स्थापनेत झाला. ही संघटना ग्रामीण लोक आणि शेतकऱ्यांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय झाली. संसदीय सचिव असलेल्या [[मिशेल जुर्दैन]] यांच्याशी संबंध निर्माण झाल्यानंतर आणि पुढे त्यांच्याशी लग्न केल्यावर बोगांडा यांना पुरोहितपदावरून मुक्त करण्यात आले. असे असले तरी, १९५० च्या दशकात त्यांनी या प्रदेशातील कृष्णवर्णीयांसाठी समान वागणूक आणि [[मूलभूत हक्क|मूलभूत हक्कांचा]] पुरस्कार करणे सुरूच ठेवले. फ्रांसने आपल्या वसाहतींना प्रतिनिधित्वाचे अधिकार देण्यास सुरुवात केल्यावर, मीसानने स्थानिक निवडणुका जिंकल्या आणि उबांगी-शारीच्या सरकारमध्ये बोगांडा यांचा प्रभाव वाढला; तथापि एका अयशस्वी आर्थिक योजनेला पाठिंबा दिल्याने त्यांच्या प्रतिमेला काहीसा धक्का बसला. [[इ.स. १९५८]] मध्ये फ्रेंच पंतप्रधान [[चार्ल्स दे गॉल]] यांनी फ्रान्सच्या वसाहती मुख्य देशाशी (मेट्रोपोल) जोडण्यासाठी 'फ्रेंच कम्युनिटी' स्थापन करण्याचा प्रस्ताव मांडला. कम्युनिटीचे सदस्यत्व मिळाल्याने भविष्यात स्वातंत्र्य मिळवण्यात अडथळा येणार नाही अशी खात्री पटल्यानंतर बोगांडा यांनी त्यात सामील होण्यास पाठिंबा दिला. फ्रेंच इक्वेटोरियल आफ्रिकेतील इतर प्रदेशांसह मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताक म्हणून महासंघाचा भाग होण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता. यामुळे सदस्य राज्यांची आर्थिक स्थिती मजबूत होईल असा त्यांचा विश्वास होता. मध्य आफ्रिकेतील इतर देशांचा समावेश असलेल्या "युनायटेड स्टेट्स ऑफ लॅटिन आफ्रिका" या मोठ्या महासंघाचा पाया म्हणून हा प्रयोग यशस्वी होईल अशी त्यांना आशा होती. मात्र हे स्वप्न साकार होऊ शकले नाही आणि १ डिसेंबर रोजी बोगांडा यांनी केवळ उबांगी-शारी प्रदेशापुरतेच ''मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताक'' स्थापन झाल्याची घोषणा केली. बोगांडा या स्वायत्त प्रदेशाचे पहिले पंतप्रधान (काउन्सिल ऑफ गव्हर्नमेंटचे अध्यक्ष) झाले आणि त्यांनी प्रशासकीय सुधारणा आखण्यास व पुढील निवडणुकीची तयारी करण्यास सुरुवात केली. २९ मार्च १९५९ रोजी बांगुईला जात असताना एका विमान अपघातात त्यांचा मृत्यू झाला. तज्ज्ञांना विमानाच्या अवशेषांमध्ये स्फोटकांचे अंश आढळले होते, परंतु या घटनेचा संपूर्ण अहवाल कधीही प्रसिद्ध करण्यात आला नाही आणि त्यांच्या हत्येची शक्यता अद्याप अस्पष्टच आहे. मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताकाला इ.स. १९६० मध्ये फ्रान्सकडून अधिकृतरीत्या स्वातंत्र्य मिळाले. बोगांडा यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त दरवर्षी देशात स्मरणोत्सव साजरा केला जातो आणि राष्ट्रीय स्मृतींमधील त्यांचे स्थान राजकीयदृष्ट्या आजही तितकेच प्रभावी आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:बोगांडा, बार्थेलेमी}} [[वर्ग:मध्य आफ्रिकेच्या प्रजासत्ताकाचे पंतप्रधान]] [[वर्ग:इ.स. १९१० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 85dx1oeoi2lvcxaz1wozo9p30vhxpw2 0 21267 2715901 1940694 2026-10-01T21:13:15Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2715901 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:This is scoring.OGG|इवलेसे|धावा कशा केल्या जातात आणि संघ सामना कसा जिंकतात]] [[क्रिकेट]]च्या खेळात '''धाव''' तथा '''रन''' हे [[धावसंख्या|धावसंख्येचे]] एकक आहे. खेळाच्या अनेक प्रकारांमध्ये सर्वाधिक धावा करणारा संघ विजयी होतो, किंवा किमान सामना अनिर्णित राहतो (पहा [[निकाल (क्रिकेट)|निकाल]]). [[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धती]]नुसार काही निकालांचा याला अपवाद असतो; ही पद्धत पावसामुळे बाधित झालेल्या [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|मर्यादित षटकांच्या सामन्यांमध्ये]] दोन्ही संघांना धावा करण्यासाठी वेगवेगळ्या संधी मिळालेल्या असतात तेव्हा वापरली जाते. जेव्हा दोन्ही [[फलंदाजी (क्रिकेट)|फलंदाज]] (''स्ट्रायकर'' आणि ''नॉन-स्ट्रायकर'') [[खेळपट्टी]]च्या दोन्ही टोकांपासून धावण्यास सुरुवात करतात आणि सुरक्षितपणे पट्टीच्या दुसऱ्या टोकाला पोहोचतात (म्हणजेच [[धावबाद]] न होता परस्परांना पार करतात), तेव्हा एक धाव (ज्याला ''सिंगल'' असे म्हणतात) पूर्ण होते. एकाच चेंडूवर किती धावा काढायच्या यावर कोणतेही बंधन नसते. क्षेत्ररक्षण करणाऱ्या संघाला चेंडू परत मिळवण्यासाठी जितका वेळ लागतो, त्यानुसार फलंदाज एकापेक्षा जास्त वेळा धावून धावा पूर्ण करू शकतात. जर स्ट्रायकरने चेंडू मारल्यानंतर धाव पूर्ण केली, तर प्रत्येक पूर्ण झालेल्या धावेमुळे संघाच्या आणि त्या फलंदाजाच्या वैयक्तिक धावसंख्येत भर पडते. फलंदाज चेंडू [[सीमा रेषा (क्रिकेट)|सीमा रेषेच्या]] पार मारून धाव न घेता देखील ४ किंवा ६ धावा करू शकतो: * जर चेंडूने सीमा पार होण्याआधी जमिनीवर टप्पा खाल्ला तर चार धावा (चौकार) मिळतात. * जर चेंडूने पहिला टप्पा सीमापार खाल्ला तर सहा धावा (षटकार) मिळतात. एका डावातील संघाची एकूण धावसंख्या ही त्याच्या सर्व फलंदाजांच्या वैयक्तिक धावांची बेरीज आणि [[अवांतर धावा (क्रिकेट)|अवांतर धावांची]] बेरीज असते. प्रत्येक नो बॉल किंवा वाइड बॉल पद्दल संघाला एक अवांतर धाव मिळते, आणि जर फलंदाजाने न मारलेला चेंडू सीमा रेषेपर्यंत पोहोचला तर चार अवांतर धावा मिळतात. दोन्ही फलंदाजांनी खेळपट्टीच्या दुसऱ्या टोकाला असलेल्या [[पॉपिंग क्रीझ]]च्या मागे जमिनीला स्वतःच्या शरीराचा किंवा बॅटचा कोणताही भाग टेकवल्यावरच धाव मिळते. धाव घेण्याचा प्रयत्न करीत असलेला फलंदाज क्रीझमध्ये पोहोचण्यापूर्वी क्षेत्ररक्षकांनी चेंडूने [[यष्टी|यष्ट्या]] उडवल्या, तर फलंदाज [[धावबाद]] होऊ शकतो आणि ती धाव मोजली जात नाही. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:क्रिकेटचे नियम]] [[वर्ग:क्रिकेट]] bmlbwometpjei1k8w0ut5rbihqsulnj 0 25224 2715809 2609558 2026-10-01T13:20:56Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2715809 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू देवता | नाव = कार्तिकेय | चित्र = Batu Caves, Lord Murugan Statue. 2019-12-01 10-49-22.jpg | caption = Statue of Kartikeya at [[Batu Caves]], Malaysia | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = बटू लेणी , मलेशिया येथे कार्तिकेयची मूर्ती | आधिपत्य = विजय आणि युद्धाचा देव, देवांचा सेनापती | नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन = कार्तिकेय | नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन = कार्तिकेयः | नाव_पाली_लेखन = | नाव_अन्य_लिपी = | नाव_अन्य_लिपी_लेखन = | निवासस्थान = अरुपादाई वेडू (मुरुगनचे सहा निवासस्थान)<br>पलानी हिल्स<br>कैलाश | वाहन = [[मोर]] | शस्त्र = [[वेल]] | वडील_नाव = [[शिव]] | आई_नाव = [[पार्वती]] | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[देवसेना]] <br>वल्ली | अपत्ये = | अन्य_नावे = मुरुग, सुब्रह्मण्य, कुमार, स्कंद, सरवण, अरुमुख, देवसेनापती, षण्मुख, कथिरवेला, गुहा, स्वामीनाथ, वेलायुदा | या_देवतेचे_अन्य_अवतार = | या_अवताराची_मुख्य_देवता = | मंत्र = ॐ सर्वणा भव! | इतर मंत्र = | प्रिय = | स्थान = | नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य = | मुख्य_तीर्थक्षेत्रे = | तळटिपा = }} [[चित्र:Murugan at Batu Caves located in Gombak district, north of Kuala Lumpur.jpg|thumb|[[मलेशिया]]तील [[बटु गुहा]] (बटु केव्हज) येथे [[कार्तिकेय]] या देवतेची ही प्रचंड मूर्ती.]] '''कार्तिकेय''', कार्तिकस्वामी, '''मुरुगन''' किंवा मयूरी [[कंदसामी]] (तमिळ : முருகன்ऱ, मल्याळम : മുരുകന്‍) '''सुब्रह्मण्य''', षडानन, स्कंद आदी नावाने देखील ओळखला जाणारा हा (कन्नड: ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ, तेलुगू: సుబ్రమణ్య స్వామి) एक हिंदू देव. आहे. कार्तिकेय [[शंकर]] आणि [[पार्वती]]चा मोठा मुलगा तर [[गणपती]]चा मोठा भाऊ आहे. हा देवांचा योद्धा सेनापती होता. स्कंद षष्ठी या दिवशी कार्तिकेयाचा जन्म झाला असे मानले जाते. वर्षातील ज्या ज्या दिवशी शुक्ल पंचमीच्या दिवशीच षष्ठी असते त्या दिवशी स्कंद षष्ठी आहे असे समजतात. (अन्य षष्ठींना देखील स्कंद षष्ठी असू शकते.) ==इतिहास== काíतकेय या देवतेचा उल्लेख इ.स. दुसऱ्या शतकापासून दिसतो. [[कुषाण]] राजवटीमधल्या हुविष्क राजाच्या नाण्यांवर आपल्याला कार्तिकेय देव पहायला मिळतात. तसेच यौधेय राजांच्या नाण्यांवरसुद्धा हातात कोंबडा घेतलेल्या ब्रह्मण्यदेव अर्थात कार्तिकेय आढळतो. सातारा जिल्ह्यातील अंभेरी, रहिमतपूर येथे श्री कार्तिकस्वामी यांचे नैसर्गिक वातावरणात खूप सुरेख असे मंदिर आहे. {{हिंदू देवता आणि ग्रंथ}} [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:तमिळ पुराणशास्त्र]] [[वर्ग:शिवाची मुले]] eph6rx42dn9jxk2sw25a3kh69274k9a 2716031 2715809 2026-10-02T08:36:53Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2716031 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू देवता | नाव = कार्तिकेय | चित्र = Batu Caves, Lord Murugan Statue. 2019-12-01 10-49-22.jpg | caption = Statue of Kartikeya at [[Batu Caves]], Malaysia | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = बटू लेणी , मलेशिया येथे कार्तिकेयची मूर्ती | आधिपत्य = विजय आणि युद्धाचा देव, देवांचा सेनापती | नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन = कार्तिकेय | नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन = कार्तिकेयः | नाव_पाली_लेखन = | नाव_अन्य_लिपी = | नाव_अन्य_लिपी_लेखन = | निवासस्थान = अरुपादाई वेडू (मुरुगनचे सहा निवासस्थान)<br>पलानी हिल्स<br>कैलाश | वाहन = [[मोर]] | शस्त्र = [[वेल]] | वडील_नाव = [[शिव]] | आई_नाव = [[पार्वती]] | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[देवसेना]] <br>[[वल्ली]] | अपत्ये = | अन्य_नावे = मुरुग, सुब्रह्मण्य, कुमार, स्कंद, सरवण, अरुमुख, देवसेनापती, षण्मुख, कथिरवेला, गुहा, स्वामीनाथ, वेलायुदा | या_देवतेचे_अन्य_अवतार = | या_अवताराची_मुख्य_देवता = | मंत्र = ॐ सर्वणा भव! | इतर मंत्र = | प्रिय = | स्थान = | नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य = | मुख्य_तीर्थक्षेत्रे = | तळटिपा = }} [[चित्र:Murugan at Batu Caves located in Gombak district, north of Kuala Lumpur.jpg|thumb|[[मलेशिया]]तील [[बटु गुहा]] (बटु केव्हज) येथे [[कार्तिकेय]] या देवतेची ही प्रचंड मूर्ती.]] '''कार्तिकेय''', कार्तिकस्वामी, '''मुरुगन''' किंवा मयूरी [[कंदसामी]] (तमिळ : முருகன்ऱ, मल्याळम : മുരുകന്‍) '''सुब्रह्मण्य''', षडानन, स्कंद आदी नावाने देखील ओळखला जाणारा हा (कन्नड: ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ, तेलुगू: సుబ్రమణ్య స్వామి) एक हिंदू देव. आहे. कार्तिकेय [[शंकर]] आणि [[पार्वती]]चा मोठा मुलगा तर [[गणपती]]चा मोठा भाऊ आहे. हा देवांचा योद्धा सेनापती होता. स्कंद षष्ठी या दिवशी कार्तिकेयाचा जन्म झाला असे मानले जाते. वर्षातील ज्या ज्या दिवशी शुक्ल पंचमीच्या दिवशीच षष्ठी असते त्या दिवशी स्कंद षष्ठी आहे असे समजतात. (अन्य षष्ठींना देखील स्कंद षष्ठी असू शकते.) ==इतिहास== काíतकेय या देवतेचा उल्लेख इ.स. दुसऱ्या शतकापासून दिसतो. [[कुषाण]] राजवटीमधल्या हुविष्क राजाच्या नाण्यांवर आपल्याला कार्तिकेय देव पहायला मिळतात. तसेच यौधेय राजांच्या नाण्यांवरसुद्धा हातात कोंबडा घेतलेल्या ब्रह्मण्यदेव अर्थात कार्तिकेय आढळतो. सातारा जिल्ह्यातील अंभेरी, रहिमतपूर येथे श्री कार्तिकस्वामी यांचे नैसर्गिक वातावरणात खूप सुरेख असे मंदिर आहे. {{हिंदू देवता आणि ग्रंथ}} [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:तमिळ पुराणशास्त्र]] [[वर्ग:शिवाची मुले]] 8fynbkks8bc984or9vhqqsfrliepmwu 0 37520 2716000 1787879 2026-10-02T03:20:33Z अभय नातू 206 माहिती 2716000 wikitext text/x-wiki '''युएफा चॅंपियन्स लीग १९९४-९५''' हा [[युएफा चॅंपियन्स लीग]] स्पर्धेचा ४०वा मोसम होता. ही स्पर्धा [[अजॅक्स एफ.सी.]]ने जिंकली. या मोसमात युएफा चॅंपियन्स लीगच्या स्वरूपात मोठा बदल करण्यात आला. पहिल्यांदाच मुख्य स्पर्धेत १६ संघांचा समावेश करण्यात आला आणि त्यांना चार-चार संघांच्या चार गटांत विभागण्यात आले. गटामधील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरले. व्हिएन्ना येथील अर्न्स्ट-हॅपेल-स्टेडियनवर २४ मे १९९५ रोजी खेळवल्या गेलेल्या अंतिम सामन्यात [[नेदरलँड्स]]च्या अजॅक्स संघाने [[इटली]]च्या [[ए.सी. मिलान]] संघाचा १-० अशा गोलफरकाने पराभव केला. ८५व्या मिनिटाला [[पॅट्रिक क्लायव्हर्ट]]ने केलेला गोल या सामन्यात निर्णायक ठरला. अजॅक्सने संपूर्ण स्पर्धेत एकही सामना न गमावता हे विजेतेपद मिळवले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:युएफा चँपियन्स लीग]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील खेळ]] [[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील खेळ]] 3ac298t88lm6m787bmfnhnzdyitwo9s 2716001 2716000 2026-10-02T03:21:03Z अभय नातू 206 साचा 2716001 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''युएफा चॅंपियन्स लीग १९९४-९५''' हा [[युएफा चॅंपियन्स लीग]] स्पर्धेचा ४०वा मोसम होता. ही स्पर्धा [[अजॅक्स एफ.सी.]]ने जिंकली. या मोसमात युएफा चॅंपियन्स लीगच्या स्वरूपात मोठा बदल करण्यात आला. पहिल्यांदाच मुख्य स्पर्धेत १६ संघांचा समावेश करण्यात आला आणि त्यांना चार-चार संघांच्या चार गटांत विभागण्यात आले. गटामधील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरले. व्हिएन्ना येथील अर्न्स्ट-हॅपेल-स्टेडियनवर २४ मे १९९५ रोजी खेळवल्या गेलेल्या अंतिम सामन्यात [[नेदरलँड्स]]च्या अजॅक्स संघाने [[इटली]]च्या [[ए.सी. मिलान]] संघाचा १-० अशा गोलफरकाने पराभव केला. ८५व्या मिनिटाला [[पॅट्रिक क्लायव्हर्ट]]ने केलेला गोल या सामन्यात निर्णायक ठरला. अजॅक्सने संपूर्ण स्पर्धेत एकही सामना न गमावता हे विजेतेपद मिळवले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:युएफा चँपियन्स लीग]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील खेळ]] [[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील खेळ]] ftmo35cps9wd0ir55vd7jra6jp7bwp6 0 39775 2715916 1242532 2026-10-01T23:08:52Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2715916 wikitext text/x-wiki '''भारतीय न्यास कायदा, १८८२''' तथा इंडियन ट्रस्ट्स अॅक्ट, १८८८२ हा भारतातील खाजगी न्यास (ट्रस्ट) आणि त्याच्याशी संबंधित कायदेशीर बाबींचे नियमन करणारा एक केंद्रीय कायदा आहे.<ref>{{cite web | title = The Indian Trusts Act, 1882 | url = https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2311 | publisher = इंडिया कोड | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> हा कायदा १ मार्च १८८२ रोजी लागू करण्यात आला. या कायद्यान्वये एखाद्या व्यक्तीकडे किंवा संस्थेकडे दुसऱ्या व्यक्तीच्या (लाभार्थीच्या) फायद्यासाठी मालमत्तेची मालकी व व्यवस्थापन सोपवण्याच्या प्रक्रियेला आणि त्यासंबंधीच्या कायदेशीर जबाबदाऱ्यांना स्पष्ट चौकटीत आणले गेले.<ref>{{cite news | title = Fundamentals of Private Trusts in India | url = https://www.economic-times.com/ | publisher = द इकॉनॉमिक टाइम्स | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == प्रमुख वैशिष्ट्ये == हा कायदा प्रामुख्याने खाजगी व धार्मिक-सार्वजनिक नसलेल्या न्यासांचे नियमन करतो; कारण सार्वजनिक धर्मादाय विश्वस्त व्यवस्थांसाठी स्वतंत्र राज्यस्तरीय कायदे कार्यरत आहेत. या कायद्यानुसार ट्रस्टच्या निर्मितीसाठी तीन प्रमुख घटकांची आवश्यकता असते, ज्यांमध्ये न्यास निर्माण करणारा ट्रस्टर, मालमत्तेचे व्यवस्थापन सांभाळणारा ट्रस्टी आणि त्याचा प्रत्यक्ष लाभ घेणारा बेनेफिशियरी यांचा समावेश होतो. याशिवाय, कायद्यात ट्रस्टींचे अधिकार व जबाबदाऱ्या स्पष्ट करण्यात आल्या असून लाभार्थ्यांच्या कायदेशीर हक्कांचे व संरक्षणाचे सविस्तर नियम मांडण्यात आले आहेत.<ref>{{cite web | title = Overview of Trust Laws in India | url = https://www.mca.gov.in/ | publisher = कॉर्पोरेट कामकाज मंत्रालय, भारत सरकार | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[भारताचे संविधान]] * [[हिंदू उत्तराधिकार कायदा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतातील कायदे}} [[वर्ग:भारतातील कायदे]] [[वर्ग:१८८२ मधील निर्मिती]] cxdqfwdajjsg7y508bkeyzs7n0377qf 2715918 2715916 2026-10-01T23:09:32Z अभय नातू 206 साचा 2715918 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''भारतीय न्यास कायदा, १८८२''' तथा '''इंडियन ट्रस्ट्स अॅक्ट, १८८८२''' हा भारतातील खाजगी न्यास (ट्रस्ट) आणि त्याच्याशी संबंधित कायदेशीर बाबींचे नियमन करणारा एक केंद्रीय कायदा आहे.<ref>{{cite web | title = The Indian Trusts Act, 1882 | url = https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2311 | publisher = इंडिया कोड | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> हा कायदा १ मार्च १८८२ रोजी लागू करण्यात आला. या कायद्यान्वये एखाद्या व्यक्तीकडे किंवा संस्थेकडे दुसऱ्या व्यक्तीच्या (लाभार्थीच्या) फायद्यासाठी मालमत्तेची मालकी व व्यवस्थापन सोपवण्याच्या प्रक्रियेला आणि त्यासंबंधीच्या कायदेशीर जबाबदाऱ्यांना स्पष्ट चौकटीत आणले गेले.<ref>{{cite news | title = Fundamentals of Private Trusts in India | url = https://www.economic-times.com/ | publisher = द इकॉनॉमिक टाइम्स | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == प्रमुख वैशिष्ट्ये == हा कायदा प्रामुख्याने खाजगी व धार्मिक-सार्वजनिक नसलेल्या न्यासांचे नियमन करतो; कारण सार्वजनिक धर्मादाय विश्वस्त व्यवस्थांसाठी स्वतंत्र राज्यस्तरीय कायदे कार्यरत आहेत. या कायद्यानुसार ट्रस्टच्या निर्मितीसाठी तीन प्रमुख घटकांची आवश्यकता असते, ज्यांमध्ये न्यास निर्माण करणारा ट्रस्टर, मालमत्तेचे व्यवस्थापन सांभाळणारा ट्रस्टी आणि त्याचा प्रत्यक्ष लाभ घेणारा बेनेफिशियरी यांचा समावेश होतो. याशिवाय, कायद्यात ट्रस्टींचे अधिकार व जबाबदाऱ्या स्पष्ट करण्यात आल्या असून लाभार्थ्यांच्या कायदेशीर हक्कांचे व संरक्षणाचे सविस्तर नियम मांडण्यात आले आहेत.<ref>{{cite web | title = Overview of Trust Laws in India | url = https://www.mca.gov.in/ | publisher = कॉर्पोरेट कामकाज मंत्रालय, भारत सरकार | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[भारताचे संविधान]] * [[हिंदू उत्तराधिकार कायदा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतातील कायदे}} [[वर्ग:भारतातील कायदे]] [[वर्ग:१८८२ मधील निर्मिती]] r47e0k9rwn36amj7l592y8at1mr2867 2715919 2715918 2026-10-01T23:09:39Z अभय नातू 206 removed [[Category:१८८२ मधील निर्मिती]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2715919 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''भारतीय न्यास कायदा, १८८२''' तथा '''इंडियन ट्रस्ट्स अॅक्ट, १८८८२''' हा भारतातील खाजगी न्यास (ट्रस्ट) आणि त्याच्याशी संबंधित कायदेशीर बाबींचे नियमन करणारा एक केंद्रीय कायदा आहे.<ref>{{cite web | title = The Indian Trusts Act, 1882 | url = https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2311 | publisher = इंडिया कोड | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> हा कायदा १ मार्च १८८२ रोजी लागू करण्यात आला. या कायद्यान्वये एखाद्या व्यक्तीकडे किंवा संस्थेकडे दुसऱ्या व्यक्तीच्या (लाभार्थीच्या) फायद्यासाठी मालमत्तेची मालकी व व्यवस्थापन सोपवण्याच्या प्रक्रियेला आणि त्यासंबंधीच्या कायदेशीर जबाबदाऱ्यांना स्पष्ट चौकटीत आणले गेले.<ref>{{cite news | title = Fundamentals of Private Trusts in India | url = https://www.economic-times.com/ | publisher = द इकॉनॉमिक टाइम्स | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == प्रमुख वैशिष्ट्ये == हा कायदा प्रामुख्याने खाजगी व धार्मिक-सार्वजनिक नसलेल्या न्यासांचे नियमन करतो; कारण सार्वजनिक धर्मादाय विश्वस्त व्यवस्थांसाठी स्वतंत्र राज्यस्तरीय कायदे कार्यरत आहेत. या कायद्यानुसार ट्रस्टच्या निर्मितीसाठी तीन प्रमुख घटकांची आवश्यकता असते, ज्यांमध्ये न्यास निर्माण करणारा ट्रस्टर, मालमत्तेचे व्यवस्थापन सांभाळणारा ट्रस्टी आणि त्याचा प्रत्यक्ष लाभ घेणारा बेनेफिशियरी यांचा समावेश होतो. याशिवाय, कायद्यात ट्रस्टींचे अधिकार व जबाबदाऱ्या स्पष्ट करण्यात आल्या असून लाभार्थ्यांच्या कायदेशीर हक्कांचे व संरक्षणाचे सविस्तर नियम मांडण्यात आले आहेत.<ref>{{cite web | title = Overview of Trust Laws in India | url = https://www.mca.gov.in/ | publisher = कॉर्पोरेट कामकाज मंत्रालय, भारत सरकार | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[भारताचे संविधान]] * [[हिंदू उत्तराधिकार कायदा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतातील कायदे}} [[वर्ग:भारतातील कायदे]] [[वर्ग:इ.स. १८८२ मधील निर्मिती]] 511abtaxxpg0al73pc1qye8cnd1z7b2 0 41731 2715998 2443611 2026-10-02T03:08:09Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2715998 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मुरलीधर चंद्रकांत भंडारे''' ([[१० डिसेंबर]], [[इ.स. १९२८|१९२८]] – [[१५ जून]], [[इ.स. २०२४|२०२४]]) हे ज्येष्ठ भारतीय वकील, राजकारणी आणि [[ओडिशाचे राज्यपाल]] होते. त्यांनी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयात]] वरिष्ठ वकील म्हणून प्रदीर्घ काळ काम केले होते. हे [[इंडियन काउन्सिल ऑफ लीगल एड अँड ॲडव्हाइस]]चे अध्यक्ष होते. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे ज्येष्ठ नेते म्हणून त्यांनी १९८० ते १९९४ दरम्यान ते तीन मुदतींसाठी [[राज्यसभा|राज्यसभेचे]] खासदार होते. ऑगस्ट २००७ ते मार्च २०१३ या काळात त्यांनी [[ओडिशा]] राज्याचे २४ वे [[ओडिशाचे राज्यपाल|राज्यपाल]] म्हणून जबाबदारी सांभाळली. हे संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवाधिकार उप-आयोगाचे अध्यक्ष ही होते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:भंडारे, मुरलीधर चंद्रकांत}} [[वर्ग:ओडिशाचे राज्यपाल]] [[वर्ग:राज्यसभेचे खासदार]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] j78osngv0eqlt2xo6vwgr2gesifxagy 0 48208 2715913 1254227 2026-10-01T22:22:19Z अभय नातू 206 माहिती 2715913 wikitext text/x-wiki '''[[युएफा युरो २००८]]''' स्पर्धेच्या '''प्रसारण हक्कांविषयीची''' माहिती येथे आहे. यापूर्वी [[युएफा]] युरोपीय ब्रॉडकास्टिंग युनियन द्वारे स्पर्धेचे प्रसारण हक्क विकत असे, परंतु २००८ च्या स्पर्धेसाठी त्यांनी [[स्पोर्टफाइव्ह]] या एजन्सीद्वारे हे हक्त विकले. यामुळे युएफाला आपल्या महसुलात ६० कोटी [[युरो]]पेक्षा जास्त वाढ होण्याची अपेक्षा होती.<ref>{{cite news|title=EBU loses Euro 2008 to Sportfive|url=http://www.c21media.net/archives/20419|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=C21Media|date=२ मे २००५}}</ref> == आर्थिक उद्दिष्टे == परंतु सुरुवातीला त्यांना अपेक्षित रक्कम उभारताना संघर्ष करावा लागत असल्याचे वृत्त होते.<ref name=deals>{{cite news|url=http://www.eufootball.biz/Television/260307-EURO-2008-TV-deals-not-coming-through.html|title=Euro 2008 TV deals not coming through|access-date=१५ जून २००८|date=२६ मार्च २००७|publisher=euFootball.biz|archive-url=https://web.archive.org/web/20080613072614/http://www.eufootball.biz/Television/260307-EURO-2008-TV-deals-not-coming-through.html|archive-date=१३ जून २००८}}</ref> सरतेशेवटी, युएफाने [[जर्मनी]], युनायटेड किंग्डम, [[फ्रांस]] आणि [[इटली]] या पाच प्रमुख बाजारांपैकी चार बाजारांतून ४१ कोटी युरो मिळवले.<ref name=conclude>{{cite news|url=http://www.eufootball.biz/Television/231107-Sportfive-EURO-2008-TV-rights-Spain.html|title=Sportfive to conclude Euro 2008 TV rights deal in Spain|access-date=१५ जून २००८|date=२३ नोव्हेंबर २००७|publisher=euFootball.biz|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125035130/http://www.eufootball.biz/Television/231107-SPORTFIVE-EURO-2008-TV-rights-Spain.html|archive-date=२५ जानेवारी २००८}}</ref> एकूण प्रसारण हक्कांतून युएफाला [[युएफा युरो २००४]] अजिंक्यपद स्पर्धेच्या टीव्ही हक्कांपेक्षा ३०% हून अधिक महसूल मिळाल्याचे समजले जाते.<ref>{{cite news|last=Reid|first=David|title=Euro 2008 takes on web pirates|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/click_online/7452599.stm|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=[[बीबीसी न्यूज]]|date=१३ जून २००८}}</ref> == युएफा आणि मोफत दूरचित्रवाणी == ''प्रत्येक देशातील नागरिकांना आपल्या स्वतःच्या राष्ट्रीय संघाचे सामने मोफत दूरचित्रवाणीवर (फ्री-टू-एर) पाहता आले पाहिजेत'', असे युएफाचे धोरण होते. मात्र, युनायटेड किंग्डममधील प्रादेशिक दूरचित्रवाणीवर दाखवल्या जाणाऱ्या अनिवार्य क्रीडा स्पर्धांच्या यादीत या स्पर्धेतील सर्व सामन्यांचा समावेश करण्यात आला होता, याबद्दल युएफा नाराज होते; कारण यूकेमधील कोणताही घटक देश या स्पर्धेसाठी पात्र ठरला नव्हता. केवळ युनायटेड किंग्डम आणि [[बेल्जियम]]मध्येच थेट प्रसारण हक्कांसाठी सशुल्क दूरचित्रवाणी बोली लावू शकले नाहीत.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2008/jun/13/euro2008.gambling|title=French bets ruling could be windfall for sport|access-date=१४ जून २००८|date=१३ जून २००८|work=द गार्डियन|location=लंडन|first=Matt|last=Scott}}</ref> युएफाने याविरोधात [[युरोपीय संघ|युरोपीय संघाकडे]] कायदेशीर दाद मागितली, कारण त्यांच्या मते हे त्यांच्या मालमत्ता हक्कांचे उल्लंघन होते आणि यामुळे स्पर्धेत अडथळा येत होता.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7438763.stm|title=Uefa eyes change to free TV football|access-date=१४ जून २००८|date=६ जून २००८|publisher=[[बीबीसी न्यूज]]}}</ref> == प्रसारक == === युएफा (युरोप) === {| class="wikitable" !प्रदेश / देश !हक्कधारक प्रसारक !संदर्भ |- |अल्बेनिया | *टॉप चॅनेल *डिजिट-अल्ब |<ref name=EURO/> |- |आर्मेनिया |आर्मेनिया १ |<ref name=UEFA>{{cite web|title=UEFA EURO 2008™ TV Broadcast Rights Sales|url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Competitions/TopicIntro/66/89/45/668945_DOWNLOAD.pdf|work=UEFA|publisher=[[युएफा]]|access-date=७ एप्रिल २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124054323/https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Competitions/TopicIntro/66/89/45/668945_DOWNLOAD.pdf|archive-date=२४ जानेवारी २०१६}}</ref> |- |ऑस्ट्रिया |ओ.आर.एफ. (ORF) |<ref>{{cite news|date=१४ सप्टेंबर २००७|title=UEFA signs host country broadcaster ORF for UEFA EURO 2008™|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=942724.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |अझरबैजान |लिडर टीव्ही |<ref name=EURO/> |- |बेलारूस |ओ.एन.टी. (ONT) |<ref name=EURO/> |- |बेल्जियम | *एस.बी.एस. (SBS) *आर.टी.बी.एफ. (RTBF) |<ref name=UEFA/> |- |बोस्निया आणि हर्झगोव्हिना |बी.एच.आर.टी. (BHRT) |<ref name=UEFA/> |- |बल्गेरिया |डीएमा (Diema) |<ref name=UEFA/> |- |क्रोएशिया |एच.आर.टी. (HRT) |<ref name="EURO">{{cite news|date=१६ फेब्रुवारी २००७|title=Completion of further UEFA EURO 2008™broadcaster rights sales|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943207.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |सायप्रस | *सी.एन.सी. प्लस टीव्ही *एल.टी.व्ही. (LTV) |<ref name=UEFA/> |- |चेक प्रजासत्ताक |प्रिमा टीव्ही |<ref name=UEFA/> |- |डेन्मार्क | *टीव्ही २ *टेलीनॉर |<ref name="Scandinavia">{{cite news|date=४ डिसेंबर २००६|title=UEFA announces UEFA EURO 2008™ broadcast partners in Scandinavia|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943383.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |एस्टोनिया |ई.आर.आर. (ERR) |<ref name=UEFA/> |- |युरोप |युरोस्पोर्ट |<ref>{{cite news|last=Shepherd|first=Robert|title=Eurosport pens Euro 2008 deal|url=http://www.broadcastnow.co.uk/eurosport-pens-euro-2008-deal/477063.article|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=Broadcastnow|date=१५ जानेवारी २००८}}</ref> |- |फिनलंड | *वाय.एल.ई. (Yle) *एम.टी.व्ही. ३ (MTV3) |<ref name=UEFA/> |- |फ्रान्स | *टी.एफ. १ (TF1) *एम ६ (M6) |<ref>{{cite news|date=२५ मे २००७|title=UEFA EURO 2008™ broadcast rights sold in France|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943055.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |जॉर्जिया |रुस्तावी २ |<ref name=EURO/> |- |जर्मनी | *ए.आर.डी. (ARD) *झेड.डी.एफ. (ZDF) |<ref>{{cite web|title=EM 2008 auf ARD und ZDF|url=http://www.ard.de/intern/presseservice/-/id=8058/nid=8058/did=620192/1vtz8mh/|work=ARD|publisher=Ard.de|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |ग्रीस | *ई.आर.टी. (ERT) *नोव्हा ग्रीस |<ref>{{cite news|date=२६ जानेवारी २००६|title=First UEFA EURO 2008™ broadcast partner announced|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=945981.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref><ref name=UEFA/> |- |हंगेरी | *एम.टी.व्ही. (MTV) *स्पोर्ट १ |<ref>{{cite news|date=७ ऑगस्ट २००६|title=UEFA announces UEFA EURO 2008™ broadcast partners in Hungary|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943525.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |आइसलँड |आर.यू.व्ही. (RÚV) |<ref name=EURO/> |- |आयर्लंड |आर.टी.ई. (RTÉ) |<ref>{{cite news|date=२४ ऑगस्ट २००७|title=RTÉ to broadcast UEFA EURO 2008™ in Ireland|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=942739.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |इस्राईल |चार्लटन |<ref name=UEFA/> |- |इटली |आर.ए.आय. (RAI) |<ref>{{cite news|date=१४ जुलै २००६|title=UEFA announces Italian UEFA EURO 2008™ broadcast partner|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943595.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |कझाकस्तान |खबर |<ref name=EURO/> |- |कोसोव्हो |आर.टी.के. (RTK) |<ref name=UEFA/> |- |लात्व्हिया | *एल.टी.व्ही. (LTV) *पेर्वी बाल्टीस्की कॅनाल लात्व्हिया |<ref name=UEFA/> |- |लिथुआनिया |एल.आर.टी. (LRT) |<ref name=UEFA/> |- |मॅसिडोनिया |अलसात-एम |<ref name=UEFA/> |- |मोल्दोव्हा |प्राईम |<ref name=UEFA/> |- |माँटेनेग्रो |टीव्ही इन |<ref name=UEFA/> |- |नेदरलँड्स |एन.ओ.एस. (NOS) |<ref>{{cite news|date=१ जून २००६|title=UEFA announces next UEFA EURO 2008™ broadcaster partner|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=944946.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |नॉर्वे | *टीव्ही २ *टेलीनॉर |<ref name=Scandinavia/> |- |पोलंड |पोलसॅट |<ref>{{cite news|date=२५ एप्रिल २००७|title=Telewizja Polsat S.A. to broadcast UEFA EURO 2008™ in Poland|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943110.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |पोर्तुगाल | *टी.व्ही.आय. (TVI) *स्पोर्ट टीव्ही |<ref>{{cite news|date=३० नोव्हेंबर २००६|title=UEFA announces UEFA EURO 2008™ broadcast partners in Portugal|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943389.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |रोमानिया |टी.व्ही.आर. (TVR) |<ref name=UEFA/> |- |रशिया | *व्ही.जी.टी.आर.के. (VGTRK) *चॅनेल वन रशिया *एन.टी.व्ही. प्लस |<ref>{{cite news|last=Kozlov|first=Vladimir|title=Keep sports free, Mutko urges|url=http://themoscownews.com/sports/20110124/188358117.html|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द मॉस्को न्यूज|date=२४ जानेवारी २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20140208070841/http://themoscownews.com/sports/20110124/188358117.html|archive-date=८ फेब्रुवारी २०१४}}</ref> |- |सर्बिया |आर.टी.एस. (RTS) |<ref>{{cite news|title=RTS to broadcast UEFA EURO 2008 in Serbia|url=http://www.sportbusiness.com/news/162890/rts-to-broadcast-uefa-euro-2008-in-serbia|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=स्पोर्ट बिझनेस|date=८ नोव्हेंबर २००७}}</ref> |- |स्लोव्हाकिया |एस.टी.व्ही. (STV) |<ref name=UEFA/> |- |स्लोव्हेनिया |टीव्ही ३ स्लोव्हेनिया |<ref name=UEFA/> |- |स्पेन | *कुआत्रो *कॅनाल+ |<ref>{{cite web|title=UEFA Euro 2008. La cuenta atrás|url=http://www.cuatro.com/mas-de-cuatro/UEFA-Euro-cuenta_0_649950002.html|work=Cuatro|publisher=Cuatro.com|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |स्वीडन | *टीव्ही ४ *टेलीनॉर |<ref name=Scandinavia/> |- |स्वित्झर्लंड |एस.आर.जी. एस.एस.आर. (SRG SSR) |<ref>{{cite news|date=२० मार्च २००७|title=UEFA signs host country broadcaster SRG SSR idée suisse for UEFA EURO 2008™|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943389.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |तुर्कस्तान | *ए.टी.व्ही. (ATV) *डिजितर्क |<ref name=UEFA/> |- |युक्रेन | *एन.टी.यू. (NTU) *पोव्हेरखनोस्त |<ref name=UEFA/> |- |युनायटेड किंगडम | *बी.बी.सी. (BBC) *आय.टी.व्ही. (ITV) |<ref>{{cite news|date=१६ नोव्हेंबर २००७|title=BBC and ITV to broadcast UEFA EURO 2008™ in the United Kingdom|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=942657.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |} ===उर्वरित जग=== {| class="wikitable" !प्रदेश / देश !हक्कधारक प्रसारक !संदर्भ |- |ऑस्ट्रेलिया | *एस.बी.एस. (SBS) *सेटांटा स्पोर्ट्स |<ref>{{cite news|last=Addington|first=Tim|title=SBS gets eight live Euro 2008 games|url=http://www.bandt.com.au/news/archive/sbs-gets-eight-live-euro-2008-games|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=B&T|date=३ डिसेंबर २००७}}</ref> |- |ब्राझील | *रेडे रेकॉर्ड *ग्लोबोसॅट |<ref name=Brazil>{{cite news|title=Canal 13 and Globosat secure Euro 2008 rights|url=http://www.sportbusiness.com/news/164145/canal-13-and-globosat-secure-euro-2008-rights|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=स्पोर्ट बिझनेस|date=७ फेब्रुवारी २००८}}</ref> |- |कॅनडा | *टी.एस.एन. (TSN) *स्पोर्ट्सनेट |<ref>{{cite news|title=TSN, Rogers Sportsnet Combine on Euro Coverage|url=https://www.tsn.ca/soccer/story/?id=237258|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=TSN|date=५ ऑगस्ट २००८}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sportsnet to air 15 Euro ’08 matches|url=https://www.sportsnet.ca/soccer/sportsnet-euro-coverage/|access-date=२४ मार्च २०२६}}</ref> |- |चिली |कॅनाल १३ |<ref name=Brazil/> |- |चीन | *सी.सी.टी.व्ही. (CCTV) *सिना डॉट कॉम |<ref name="CHNJPN">{{cite news|date=७ जानेवारी २००७|title=UEFA EURO 2008™ media rights deals in Asia|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=942387.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |फिजी |फिजी टेलिव्हिजन |<ref name=UEFA/> |- |हाँगकाँग |नाऊ टीव्ही (Now TV) |<ref name=EX/> |- |इंडोनेशिया | *एम.एन.सी. (MNC) *आर.सी.टी.आय. (RCTI) *एम.एन.सी.टी.व्ही. (MNCTV) *जी.टी.व्ही. (GTV) *इंडोव्हिजन |<ref name=UEFA/> |- |जपान | *टी.बी.एस. (TBS) *वावव (WOWOW) |<ref name=CHNJPN/> |- |लॅटिन अमेरिका | *ई.एस.पी.एन. (ESPN) *ओ.टी.आय. (OTI) *टेलीव्हिडियो |<ref name="EX">{{cite news|date=८ डिसेंबर २००६|title=EURO 2008™ Media Rights Ex-Europe awarded|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943367.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref><ref name=UEFA/> |- |मकाऊ |टी.डी.एम. (TDM) |<ref name=UEFA/> |- |मलेशिया | *मीडिया प्राईमा *ॲस्ट्रो |<ref>{{cite news|title='Free' football for all|url=http://www.nst.com.my/nation/general/free-football-for-all-1.53885|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=न्यू स्ट्रेट्स टाईम्स|date=१ मार्च २०१२}}</ref><ref>{{cite news|title=Astro to have comprehensive coverage of Euro 2008 and Beijing Olympic Games|url=http://thestar.com.my/metro/story.asp?file=/2008/4/5/central/20807410&sec=central|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द स्टार|date=५ एप्रिल २००८}}</ref> |- |मंगोलिया |सी १ टेलिव्हिजन |<ref name=UEFA/> |- |म्यानमार |एम.आर.टी.व्ही. (MRTV) |<ref name=UEFA/> |- |मध्य पूर्व |अल जझीरा |<ref name=EX/> |- |न्यू झीलंड | *स्काय टीव्ही *प्राईम |<ref name=UEFA/> |- |उत्तर आफ्रिका |अल जझीरा |<ref name=EX/> |- |अमेरिका | *ए.बी.सी. (ABC) *ई.एस.पी.एन. (ESPN) |<ref name=EX/> |- |फिलिपिन्स |सोलार एंटरटेनमेंट |<ref name=UEFA/> |- |सिंगापूर |स्टारहब |<ref>{{cite news|title=UEFA agrees UEFA EURO 2008™ TV deal Singapore|url=http://www.sportbusiness.com/news/164160/uefa-agrees-uefa-euro-2008-tv-deal-singapore|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=स्पोर्ट बिझनेस|date=८ फेब्रुवारी २००८}}</ref> |- |दक्षिण आफ्रिका | *एस.ए.बी.सी. (SABC) *सुपरस्पोर्ट |<ref>{{cite news|title=SABC obtains right to show half of UEFA Euro 2008 Final matches|url=http://www.mediaupdate.co.za/?IDStory=10970|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=मीडिया अपडेट|date=२७ जून २००८}}</ref><ref name=Africa>{{cite news|title=SuperSport wins UEFA Euro 2008 rights in Africa|url=http://www.sportbusiness.com/news/163017/supersport-wins-uefa-euro-2008-rights-in-africa|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=स्पोर्ट बिझनेस|date=२९ नोव्हेंबर २००७}}</ref> |- |दक्षिण आशिया |ई.एस.पी.एन. स्टार स्पोर्ट्स |<ref name=EX/> |- |दक्षिण कोरिया | *के.बी.एस. (KBS) *एम.बी.सी. (MBC) *एस.बी.एस. (SBS) |<ref name=UEFA/> |- |सब-सहारा आफ्रिका | *सुपरस्पोर्ट *कॅनाल+ होरायझन्स |<ref name=Africa/> |- |थायलंड | *चॅनेल ७ *चॅनेल ९ |<ref name=UEFA/> |- |व्हेनेझुएला |मेरिडियानो टेलिव्हिजन |<ref name=UEFA/> |- |व्हिएतनाम | *व्ही.टी.व्ही. (VTV) *एच.टी.व्ही. (HTV) |<ref>{{Cite web|title=VTV chính thức có bản quyền phát sóng EURO 2008|url=https://cand.com.vn/The-thao/VTV-chinh-thuc-co-ban-quyen-phat-song-EURO-2008-i119115/|access-date=११ ऑक्टोबर २०२१|website=Báo Công an Nhân dân điện tử}}</ref><ref>{{Cite web|title=EURO 2008 và cuộc chiến truyền thông|url=http://baodanang.vn/channel/5483/200806/euro-2008-va-cuoc-chien-truyen-thong-1981366/|access-date=४ जानेवारी २०२४|website=Báo Đà Nẵng}}</ref> |} {{fb start}} {{युएफा यूरो २००८}} {{fb end}} [[वर्ग:युएफा यूरो २००८]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:युएफा युरो २००८|प्रक्षेपण]] h13xj3rqxedbvfx7vlcp0xdxm8w4poh 2715915 2715913 2026-10-01T22:51:43Z अभय नातू 206 /* उर्वरित जग */ 2715915 wikitext text/x-wiki '''[[युएफा युरो २००८]]''' स्पर्धेच्या '''प्रसारण हक्कांविषयीची''' माहिती येथे आहे. यापूर्वी [[युएफा]] युरोपीय ब्रॉडकास्टिंग युनियन द्वारे स्पर्धेचे प्रसारण हक्क विकत असे, परंतु २००८ च्या स्पर्धेसाठी त्यांनी [[स्पोर्टफाइव्ह]] या एजन्सीद्वारे हे हक्त विकले. यामुळे युएफाला आपल्या महसुलात ६० कोटी [[युरो]]पेक्षा जास्त वाढ होण्याची अपेक्षा होती.<ref>{{cite news|title=EBU loses Euro 2008 to Sportfive|url=http://www.c21media.net/archives/20419|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=C21Media|date=२ मे २००५}}</ref> == आर्थिक उद्दिष्टे == परंतु सुरुवातीला त्यांना अपेक्षित रक्कम उभारताना संघर्ष करावा लागत असल्याचे वृत्त होते.<ref name=deals>{{cite news|url=http://www.eufootball.biz/Television/260307-EURO-2008-TV-deals-not-coming-through.html|title=Euro 2008 TV deals not coming through|access-date=१५ जून २००८|date=२६ मार्च २००७|publisher=euFootball.biz|archive-url=https://web.archive.org/web/20080613072614/http://www.eufootball.biz/Television/260307-EURO-2008-TV-deals-not-coming-through.html|archive-date=१३ जून २००८}}</ref> सरतेशेवटी, युएफाने [[जर्मनी]], युनायटेड किंग्डम, [[फ्रांस]] आणि [[इटली]] या पाच प्रमुख बाजारांपैकी चार बाजारांतून ४१ कोटी युरो मिळवले.<ref name=conclude>{{cite news|url=http://www.eufootball.biz/Television/231107-Sportfive-EURO-2008-TV-rights-Spain.html|title=Sportfive to conclude Euro 2008 TV rights deal in Spain|access-date=१५ जून २००८|date=२३ नोव्हेंबर २००७|publisher=euFootball.biz|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125035130/http://www.eufootball.biz/Television/231107-SPORTFIVE-EURO-2008-TV-rights-Spain.html|archive-date=२५ जानेवारी २००८}}</ref> एकूण प्रसारण हक्कांतून युएफाला [[युएफा युरो २००४]] अजिंक्यपद स्पर्धेच्या टीव्ही हक्कांपेक्षा ३०% हून अधिक महसूल मिळाल्याचे समजले जाते.<ref>{{cite news|last=Reid|first=David|title=Euro 2008 takes on web pirates|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/click_online/7452599.stm|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=[[बीबीसी न्यूज]]|date=१३ जून २००८}}</ref> == युएफा आणि मोफत दूरचित्रवाणी == ''प्रत्येक देशातील नागरिकांना आपल्या स्वतःच्या राष्ट्रीय संघाचे सामने मोफत दूरचित्रवाणीवर (फ्री-टू-एर) पाहता आले पाहिजेत'', असे युएफाचे धोरण होते. मात्र, युनायटेड किंग्डममधील प्रादेशिक दूरचित्रवाणीवर दाखवल्या जाणाऱ्या अनिवार्य क्रीडा स्पर्धांच्या यादीत या स्पर्धेतील सर्व सामन्यांचा समावेश करण्यात आला होता, याबद्दल युएफा नाराज होते; कारण यूकेमधील कोणताही घटक देश या स्पर्धेसाठी पात्र ठरला नव्हता. केवळ युनायटेड किंग्डम आणि [[बेल्जियम]]मध्येच थेट प्रसारण हक्कांसाठी सशुल्क दूरचित्रवाणी बोली लावू शकले नाहीत.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2008/jun/13/euro2008.gambling|title=French bets ruling could be windfall for sport|access-date=१४ जून २००८|date=१३ जून २००८|work=द गार्डियन|location=लंडन|first=Matt|last=Scott}}</ref> युएफाने याविरोधात [[युरोपीय संघ|युरोपीय संघाकडे]] कायदेशीर दाद मागितली, कारण त्यांच्या मते हे त्यांच्या मालमत्ता हक्कांचे उल्लंघन होते आणि यामुळे स्पर्धेत अडथळा येत होता.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7438763.stm|title=Uefa eyes change to free TV football|access-date=१४ जून २००८|date=६ जून २००८|publisher=[[बीबीसी न्यूज]]}}</ref> == प्रसारक == === युएफा (युरोप) === {| class="wikitable" !प्रदेश / देश !हक्कधारक प्रसारक !संदर्भ |- |अल्बेनिया | *टॉप चॅनेल *डिजिट-अल्ब |<ref name=EURO/> |- |आर्मेनिया |आर्मेनिया १ |<ref name=UEFA>{{cite web|title=UEFA EURO 2008™ TV Broadcast Rights Sales|url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Competitions/TopicIntro/66/89/45/668945_DOWNLOAD.pdf|work=UEFA|publisher=[[युएफा]]|access-date=७ एप्रिल २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124054323/https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Competitions/TopicIntro/66/89/45/668945_DOWNLOAD.pdf|archive-date=२४ जानेवारी २०१६}}</ref> |- |ऑस्ट्रिया |ओ.आर.एफ. (ORF) |<ref>{{cite news|date=१४ सप्टेंबर २००७|title=UEFA signs host country broadcaster ORF for UEFA EURO 2008™|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=942724.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |अझरबैजान |लिडर टीव्ही |<ref name=EURO/> |- |बेलारूस |ओ.एन.टी. (ONT) |<ref name=EURO/> |- |बेल्जियम | *एस.बी.एस. (SBS) *आर.टी.बी.एफ. (RTBF) |<ref name=UEFA/> |- |बोस्निया आणि हर्झगोव्हिना |बी.एच.आर.टी. (BHRT) |<ref name=UEFA/> |- |बल्गेरिया |डीएमा (Diema) |<ref name=UEFA/> |- |क्रोएशिया |एच.आर.टी. (HRT) |<ref name="EURO">{{cite news|date=१६ फेब्रुवारी २००७|title=Completion of further UEFA EURO 2008™broadcaster rights sales|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943207.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |सायप्रस | *सी.एन.सी. प्लस टीव्ही *एल.टी.व्ही. (LTV) |<ref name=UEFA/> |- |चेक प्रजासत्ताक |प्रिमा टीव्ही |<ref name=UEFA/> |- |डेन्मार्क | *टीव्ही २ *टेलीनॉर |<ref name="Scandinavia">{{cite news|date=४ डिसेंबर २००६|title=UEFA announces UEFA EURO 2008™ broadcast partners in Scandinavia|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943383.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |एस्टोनिया |ई.आर.आर. (ERR) |<ref name=UEFA/> |- |युरोप |युरोस्पोर्ट |<ref>{{cite news|last=Shepherd|first=Robert|title=Eurosport pens Euro 2008 deal|url=http://www.broadcastnow.co.uk/eurosport-pens-euro-2008-deal/477063.article|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=Broadcastnow|date=१५ जानेवारी २००८}}</ref> |- |फिनलंड | *वाय.एल.ई. (Yle) *एम.टी.व्ही. ३ (MTV3) |<ref name=UEFA/> |- |फ्रान्स | *टी.एफ. १ (TF1) *एम ६ (M6) |<ref>{{cite news|date=२५ मे २००७|title=UEFA EURO 2008™ broadcast rights sold in France|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943055.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |जॉर्जिया |रुस्तावी २ |<ref name=EURO/> |- |जर्मनी | *ए.आर.डी. (ARD) *झेड.डी.एफ. (ZDF) |<ref>{{cite web|title=EM 2008 auf ARD und ZDF|url=http://www.ard.de/intern/presseservice/-/id=8058/nid=8058/did=620192/1vtz8mh/|work=ARD|publisher=Ard.de|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |ग्रीस | *ई.आर.टी. (ERT) *नोव्हा ग्रीस |<ref>{{cite news|date=२६ जानेवारी २००६|title=First UEFA EURO 2008™ broadcast partner announced|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=945981.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref><ref name=UEFA/> |- |हंगेरी | *एम.टी.व्ही. (MTV) *स्पोर्ट १ |<ref>{{cite news|date=७ ऑगस्ट २००६|title=UEFA announces UEFA EURO 2008™ broadcast partners in Hungary|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943525.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |आइसलँड |आर.यू.व्ही. (RÚV) |<ref name=EURO/> |- |आयर्लंड |आर.टी.ई. (RTÉ) |<ref>{{cite news|date=२४ ऑगस्ट २००७|title=RTÉ to broadcast UEFA EURO 2008™ in Ireland|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=942739.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |इस्राईल |चार्लटन |<ref name=UEFA/> |- |इटली |आर.ए.आय. (RAI) |<ref>{{cite news|date=१४ जुलै २००६|title=UEFA announces Italian UEFA EURO 2008™ broadcast partner|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943595.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |कझाकस्तान |खबर |<ref name=EURO/> |- |कोसोव्हो |आर.टी.के. (RTK) |<ref name=UEFA/> |- |लात्व्हिया | *एल.टी.व्ही. (LTV) *पेर्वी बाल्टीस्की कॅनाल लात्व्हिया |<ref name=UEFA/> |- |लिथुआनिया |एल.आर.टी. (LRT) |<ref name=UEFA/> |- |मॅसिडोनिया |अलसात-एम |<ref name=UEFA/> |- |मोल्दोव्हा |प्राईम |<ref name=UEFA/> |- |माँटेनेग्रो |टीव्ही इन |<ref name=UEFA/> |- |नेदरलँड्स |एन.ओ.एस. (NOS) |<ref>{{cite news|date=१ जून २००६|title=UEFA announces next UEFA EURO 2008™ broadcaster partner|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=944946.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |नॉर्वे | *टीव्ही २ *टेलीनॉर |<ref name=Scandinavia/> |- |पोलंड |पोलसॅट |<ref>{{cite news|date=२५ एप्रिल २००७|title=Telewizja Polsat S.A. to broadcast UEFA EURO 2008™ in Poland|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943110.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |पोर्तुगाल | *टी.व्ही.आय. (TVI) *स्पोर्ट टीव्ही |<ref>{{cite news|date=३० नोव्हेंबर २००६|title=UEFA announces UEFA EURO 2008™ broadcast partners in Portugal|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943389.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |रोमानिया |टी.व्ही.आर. (TVR) |<ref name=UEFA/> |- |रशिया | *व्ही.जी.टी.आर.के. (VGTRK) *चॅनेल वन रशिया *एन.टी.व्ही. प्लस |<ref>{{cite news|last=Kozlov|first=Vladimir|title=Keep sports free, Mutko urges|url=http://themoscownews.com/sports/20110124/188358117.html|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द मॉस्को न्यूज|date=२४ जानेवारी २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20140208070841/http://themoscownews.com/sports/20110124/188358117.html|archive-date=८ फेब्रुवारी २०१४}}</ref> |- |सर्बिया |आर.टी.एस. (RTS) |<ref>{{cite news|title=RTS to broadcast UEFA EURO 2008 in Serbia|url=http://www.sportbusiness.com/news/162890/rts-to-broadcast-uefa-euro-2008-in-serbia|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=स्पोर्ट बिझनेस|date=८ नोव्हेंबर २००७}}</ref> |- |स्लोव्हाकिया |एस.टी.व्ही. (STV) |<ref name=UEFA/> |- |स्लोव्हेनिया |टीव्ही ३ स्लोव्हेनिया |<ref name=UEFA/> |- |स्पेन | *कुआत्रो *कॅनाल+ |<ref>{{cite web|title=UEFA Euro 2008. La cuenta atrás|url=http://www.cuatro.com/mas-de-cuatro/UEFA-Euro-cuenta_0_649950002.html|work=Cuatro|publisher=Cuatro.com|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |स्वीडन | *टीव्ही ४ *टेलीनॉर |<ref name=Scandinavia/> |- |स्वित्झर्लंड |एस.आर.जी. एस.एस.आर. (SRG SSR) |<ref>{{cite news|date=२० मार्च २००७|title=UEFA signs host country broadcaster SRG SSR idée suisse for UEFA EURO 2008™|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943389.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |तुर्कस्तान | *ए.टी.व्ही. (ATV) *डिजितर्क |<ref name=UEFA/> |- |युक्रेन | *एन.टी.यू. (NTU) *पोव्हेरखनोस्त |<ref name=UEFA/> |- |युनायटेड किंगडम | *बी.बी.सी. (BBC) *आय.टी.व्ही. (ITV) |<ref>{{cite news|date=१६ नोव्हेंबर २००७|title=BBC and ITV to broadcast UEFA EURO 2008™ in the United Kingdom|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=942657.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |} === उर्वरित जग === {| class="wikitable" !प्रदेश / देश !हक्कधारक प्रसारक !संदर्भ |- |[[ऑस्ट्रेलिया]] | *[[स्पेशल ब्रॉडकास्टिंग सर्व्हिस|एस.बी.एस.]] *[[सेटांटा स्पोर्ट्स]] |<ref>{{cite news|last=Addington|first=Tim|title=SBS gets eight live Euro 2008 games|url=http://www.bandt.com.au/news/archive/sbs-gets-eight-live-euro-2008-games|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=B&T|date=३ डिसेंबर २००७}}</ref> |- |[[ब्राझील]] | *[[रेडे रेकॉर्ड]] *[[ग्लोबोसॅट]] |<ref name=Brazil>{{cite news|title=Canal 13 and Globosat secure Euro 2008 rights|url=http://www.sportbusiness.com/news/164145/canal-13-and-globosat-secure-euro-2008-rights|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=स्पोर्ट बिझनेस|date=७ फेब्रुवारी २००८}}</ref> |- |[[कॅनडा]] | *[[द स्पोर्ट्स नेटवर्क|टी.एस.एन.]] *[[स्पोर्ट्सनेट]] |<ref>{{cite news|title=TSN, Rogers Sportsnet Combine on Euro Coverage|url=https://www.tsn.ca/soccer/story/?id=237258|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=TSN|date=५ ऑगस्ट २००८}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sportsnet to air 15 Euro ’08 matches|url=https://www.sportsnet.ca/soccer/sportsnet-euro-coverage/|access-date=२४ मार्च २०२६}}</ref> |- |[[चिली]] |[[कॅनाल १३ (चिली)|कॅनाल १३]] |<ref name=Brazil/> |- |[[चीन]] | *[[चायना सेंट्रल टेलिव्हिजन|सी.सी.टी.व्ही.]] *[[सिना कॉर्प|सिना डॉट कॉम]] |<ref name="CHNJPN">{{cite news|date=७ जानेवारी २००७|title=UEFA EURO 2008™ media rights deals in Asia|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=942387.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref> |- |[[फिजी]] |[[फिजी टेलिव्हिजन]] |<ref name=UEFA/> |- |[[हाँगकाँग]] |[[नाऊ टीव्ही (चीन)|नाऊ टीव्ही]] |<ref name=EX/> |- |[[इंडोनेशिया]] | *[[मीडिया नुसान्तारा चित्र|एम.एन.सी.]] *[[आर.सी.टी.आय.]] *[[एम.एन.सी.टी.व्ही.]] *[[जी.टी.व्ही. (इंडोनेशिया)|जी.टी.व्ही.]] *[[एम.एन.सी. व्हिजन|इंडोव्हिजन]] |<ref name=UEFA/> |- |[[जपान]] | *[[टोकियो ब्रॉडकास्टिंग सिस्टम|टी.बी.एस.]] *[[वावव]] |<ref name=CHNJPN/> |- |[[लॅटिन अमेरिका]] | *[[ई.एस.पी.एन. लॅटिन अमेरिका|ई.एस.पी.एन.]] *[[ओ.टी.आय.]] *टेलीव्हिडियो |<ref name="EX">{{cite news|date=८ डिसेंबर २००६|title=EURO 2008™ Media Rights Ex-Europe awarded|newspaper=[[युएफा]]|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=943367.html|access-date=७ एप्रिल २०१३}}</ref><ref name=UEFA/> |- |[[मकाऊ]] |[[टी.डी.एम. (मकाऊ)|टी.डी.एम.]] |<ref name=UEFA/> |- |[[मलेशिया]] | *[[मीडिया प्राईमा]] *[[ॲस्ट्रो (मलेशिया)|ॲस्ट्रो]] |<ref>{{cite news|title='Free' football for all|url=http://www.nst.com.my/nation/general/free-football-for-all-1.53885|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=न्यू स्ट्रेट्स टाईम्स|date=१ मार्च २०१२}}</ref><ref>{{cite news|title=Astro to have comprehensive coverage of Euro 2008 and Beijing Olympic Games|url=http://thestar.com.my/metro/story.asp?file=/2008/4/5/central/20807410&sec=central|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द स्टार|date=५ एप्रिल २००८}}</ref> |- |[[मंगोलिया]] |[[सी १ टेलिव्हिजन]] |<ref name=UEFA/> |- |[[म्यानमार]] |[[म्यानमार रेडिओ अँड टेलिव्हिजन|एम.आर.टी.व्ही.]] |<ref name=UEFA/> |- |[[मध्य पूर्व]] |[[अल जझीरा]] |<ref name=EX/> |- |[[न्यू झीलंड]] | *[[स्काय टीव्ही (न्यू झीलंड)|स्काय टीव्ही]] *[[प्राईम (न्यू झीलंड)|प्राईम]] |<ref name=UEFA/> |- |[[उत्तर आफ्रिका]] |[[अल जझीरा]] |<ref name=EX/> |- |[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] | *[[अमेरिकन ब्रॉडकास्टिंग कंपनी|ए.बी.सी.]] *[[ई.एस.पी.एन.]] |<ref name=EX/> |- |[[फिलिपिन्स]] |[[सोलार एंटरटेनमेंट कॉर्पोरेशन|सोलार एंटरटेनमेंट]] |<ref name=UEFA/> |- |[[सिंगापूर]] |[[स्टारहब]] |<ref>{{cite news|title=UEFA agrees UEFA EURO 2008™ TV deal Singapore|url=http://www.sportbusiness.com/news/164160/uefa-agrees-uefa-euro-2008-tv-deal-singapore|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=स्पोर्ट बिझनेस|date=८ फेब्रुवारी २००८}}</ref> |- |[[दक्षिण आफ्रिका]] | *[[साउथ आफ्रिकन ब्रॉडकास्टिंग कॉर्पोरेशन|एस.ए.बी.सी.]] *[[सुपरस्पोर्ट (दक्षिण आफ्रिका)|सुपरस्पोर्ट]] |<ref>{{cite news|title=SABC obtains right to show half of UEFA Euro 2008 Final matches|url=http://www.mediaupdate.co.za/?IDStory=10970|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=मीडिया अपडेट|date=२७ जून २००८}}</ref><ref name=Africa>{{cite news|title=SuperSport wins UEFA Euro 2008 rights in Africa|url=http://www.sportbusiness.com/news/163017/supersport-wins-uefa-euro-2008-rights-in-africa|access-date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=स्पोर्ट बिझनेस|date=२९ नोव्हेंबर २००७}}</ref> |- |[[दक्षिण आशिया]] |[[ई.एस.पी.एन. स्टार स्पोर्ट्स]] |<ref name=EX/> |- |[[दक्षिण कोरिया]] | *[[कोरियन ब्रॉडकास्टिंग सिस्टम|के.बी.एस.]] *[[मुनह्वा ब्रॉडकास्टिंग कॉर्पोरेशन|एम.बी.सी.]] *[[सोल ब्रॉडकास्टिंग सिस्टम|एस.बी.एस.]] |<ref name=UEFA/> |- |[[सब-सहारा आफ्रिका]] | *[[सुपरस्पोर्ट (दक्षिण आफ्रिका)|सुपरस्पोर्ट]] *कॅनाल+ होरायझन्स |<ref name=Africa/> |- |[[थायलंड]] | *[[चॅनेल ७ (थायलंड)|चॅनेल ७]] *[[मॉडर्ननाईन टीव्ही|चॅनेल ९]] |<ref name=UEFA/> |- |[[व्हेनेझुएला]] |[[मेरिडियानो टेलिव्हिजन]] |<ref name=UEFA/> |- |[[व्हिएतनाम]] | *[[व्हिएतनाम टेलिव्हिजन|व्ही.टी.व्ही.]] *[[हो चि मिन्ह सिटी टेलिव्हिजन|एच.टी.व्ही.]] |<ref>{{Cite web|title=VTV chính thức có bản quyền phát sóng EURO 2008|url=https://cand.com.vn/The-thao/VTV-chinh-thuc-co-ban-quyen-phat-song-EURO-2008-i119115/|access-date=११ ऑक्टोबर २०२१|website=Báo Công an Nhân dân điện tử}}</ref><ref>{{Cite web|title=EURO 2008 và cuộc chiến truyền thông|url=http://baodanang.vn/channel/5483/200806/euro-2008-va-cuoc-chien-truyen-thong-1981366/|access-date=४ जानेवारी २०२४|website=Báo Đà Nẵng}}</ref> |} {{fb start}} {{युएफा युरो २००८}} {{fb end}} [[वर्ग:युएफा युरो २००८]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:युएफा युरो २००८|प्रक्षेपण]] qdj314m07iq7rpmnzxlly7912vf3o1j 0 50887 2715987 2641719 2026-10-02T02:53:50Z ~2026-52310-38 187943 /* शेकापच्या जन्माची पार्श्वभूमी */ 2715987 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[चित्र:PWPI.svg|अल्ट=शेतकरी कामगार पक्षाचे चिन्ह|इवलेसे|शेतकरी कामगार पक्षाचे चिन्ह]] '''भारतीय शेतकरी कामगार पक्ष''' (भारतीय शेकाप) हा एक [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक [[राजकीय पक्ष]] आहे. ** आमदार भाई [[जयंत प्रभाकर पाटील|जयंत पाटील]] हे या पक्षाचे सरचिटणीस आहेत. ते महाराष्ट्र विधान परिषदेवर सलग ३ वेळा निवडून गेले आहेत, तर पक्षाचे आमदार भाई बाळाराम पाटील हेही कोकण शिक्षक मतदार संघातून विधानपरिषदेत गेले आहेत. पक्षाचे ज्येष्ठ नेते भाई [[गणपतराव देशमुख]](सांगोला), भाई विवेक पाटील ([[पनवेल]]-उरण), सुभाष पाटील([[अलिबाग]]), भाई धैर्यशील पाटील ([[पेण]]) हे विधानसभेचे आमदार आहेत. भाई गणपतराव देशमुख हे केव्हापासूनतरी ५० वर्षे पक्षाचे काम करत आहेत, ते १९६२ पासून (केव्हापर्यंत?) विधानसभेवर निवडून येत आहेत. रायगड जिल्हा परिषदेवर शेकापचेच वर्चस्व गेली (केव्हापासून?) अनेक वर्षे आहे २०१७ साली, महाराष्ट्रामध्ये पक्षाचे ४ विधानसभा सदस्य, १ विधान परिषद सदस्य आहेत. तसेच रायगड जिल्हा परिषद तसेच पेण, पनवेल, अलिबाग, सांगोला पंचायत समितीवर शेकापची सत्ता आहे. रायगडसह नांदेड, सोलापूर, नाशिक, परभणी, नागपूर या ५ जिल्हा परिषदांमध्ये पक्षाचे सदस्य निवडून आले आहेत.अलिबाग, काटोल,बिलोली, इत्यादी नगरपरिषद शेकापच्या वर्चस्वाखाली आहेत, तसेच खोपोली, पनवेलमध्ये पक्षाचे नगरसेवक आहेत. (२०२०ची स्थिती?) ==शेकापच्या जन्माची पार्श्वभूमी== सन १९४६ च्या सप्टेंबर महिन्याच्या काळात काँग्रेसमध्ये काम करणाऱ्या सहकाऱ्यांना [[शंकरराव शांताराम मोरे]] यांनी आपली खंत बोलून दाखविली. ते म्हणाले,“काँग्रेस पक्षाने जनतेला वेळोवेळी दिलेल्या आश्वासनांना आणि निवडणूक जाहीरनाम्यातील वचनांना हरताळ फासलेला आहे. काँग्रेस सरकार हे भांडवलदारांचे हित पाहणारे आणि शेतकरी कामगारांचे राज्य स्थापन करण्याच्या घोषणेच्या विरोधात काम करत आहे, यामुळे आपणास वेगळा मार्ग निवडावा लागेल.” उपरोक्त खंत व्यक्त केल्यानंतर प्रत्यक्षात ११-९-१९४६ रोजी शंकरराव मोरे यांनी त्यांचे सहकारी भाऊसाहेब राऊत, केशवराव जेधे, तुळशीदास जाधव, दत्ता देशमुख, रामभाऊ नलावडे व इतर काही आमदारांच्या मदतीने ‘'''शेतकरी-कामकारी संघ'''’ स्थापन केला. या संघाच्या स्थापनेनंतर मोरे यांच्या काँग्रेसमधील विरोधकांनी टीकास्त्र सोडले. त्यावेळेस ‘नवयुग’ सारख्या साप्ताहिकांमधून शंकरराव मोरे यांनी आपल्या लेखणीने त्यांना चोख उत्तर दिले. यानंतर दिनांक ११-१-१९४७ रोजी मुंबईतील फणसवाडी येथील शंकरराव मोरे यांच्या बंगल्यात पुनश्च एकदा काँग्रेस शेतकरी-कामकरी संघाची बैठक बोलावण्यास आली. सदर बैठकीत महाराष्ट्राचे उदगाते यशवंतराव चव्हाण यांनी प्रथम “शेतकरी-कामकरी पक्ष” स्थापनेस प्रखर विरोध केला होता, या विरोधाने खचून न जाता पुण्यात भाऊसाहेब शिरोळे यांच्या घरी केशवराव जेधे, औटे, मोहिते, आनंदराव चव्हाण, तुळशीदास जाधव, दत्ता देशमुख, भापकर, भाऊसाहेब शिरोळे यांना एकत्रित करून शंकररावजी मोरे यांनी ‘शेतकरी-कामकरी’ ऐवजी नवा ‘शेतकरी-कामगार पक्ष’ स्थापन करण्याचा मुहूर्त नारळ फोडला. परिणामे ३ ऑगस्ट १९४७ रोजी आळंदी मुक्कामी शंकरराव मोरे यांनी निवडक कार्यकर्त्यांना बोलावून ऐतिहासिक बैठक घेतली. याच बैठकीत आजचा ‘शेतकरी कामगार पक्ष’ महाराष्ट्रात जन्मास आला. ==शेतकरी कामगार पक्षाची प्रारंभिक कार्ये== या पक्षाला प्रारंभापासूनच शास्त्रीय समाजसत्तावादाची वैचारिक बैठक देऊन शंकरराव मोरेंनी ग्रामीण महाराष्ट्रातील असंख्य तरुणांना या पक्षाच्या झेंड्याखाली खेचून आणले. शंकररावांच्या सार्वजनिक जीवनातील तिसऱ्या व सर्वात तेजस्वी कालखंडाला शेतकरी कामगार पक्षाच्या स्थापनेपासूनच सुरुवात झाली. शेतकरी कामगार पक्षाची धोरणे सर्वांना समजावी म्हणून पक्षाच्या कार्यकर्त्यांची वैचारिक बैठक भक्कम करण्यासाठी अनेक अभ्यास वर्गांतून व शिबिरांतून शंकररावांनी बौद्धिक वर्ग घेतले. शंकररावांनी महाराष्ट्रात तुफानी दौरे काढून भांडवलदारांच्या व त्यांचे मुनीम बनलेल्या काँग्रेस सरकारच्या विरुद्ध उभ्या महाराष्ट्रात जबरदस्त रान उठवून राज्यकर्त्यांच्या सिंहासनाला धाम फोडला. शंकररावांनी त्यांच्या ‘जनसत्ता’ ह्या साप्ताहिकातून मार्क्सवाद आणि शेतकरी कामगार पक्षाचे एकसूत्री विचार लोकांसमोर मांडले. यावेळी ‘शेकाप’ हा जातीयवादी पक्ष असल्याचा आरोप काँग्रेसकडून करण्यात येत होता. वर्गविग्रहाच्या तत्त्वांवर अतूट निष्ठा असलेला शेतकरी कामगार पक्ष लोकांच्या पसंदीस जस-जसा खरा उतरत गेला तस-तसे काँग्रेसवाल्यांचे आरोप धांदात खोटे ठरू लागले. पक्षस्थापनेच्या निवेदनातच स्पष्ट ठरले होते की, “यापुढे स्पष्टपणे समाजवादी तत्त्वानुसार कामगार शेतकऱ्यांच्या वर्ग संघटना उभारणे व त्यांचे दैनंदिन वर्गलढे लढविणे हाच एक मार्ग आहे.” त्यामुळे ‘शेकाप’ हा जातीयवादी पक्ष म्हणणाऱ्याची तोंडे आपोआपच बंद होत असत. त्याचप्रमाणे ३ ऑगस्ट १९४७ रोजी ह्या पक्ष स्थापनेच्या बैठकीत झालेल्या ठरावातदेखील असे ठरले होते की, “प्रखर लढ्याशिवाय किसान कामगारांचे राज्य स्थापन करता येत नाही. कोणताही पक्ष वर्ग संघटनांचे पाठबळ घेतल्याशिवाय सत्तारूढ झाला, तरीही तो पक्ष किसान कामगारांचे राज्य स्थापन करू शकणार नाही.” त्याचवेळेस असेदेखील म्हणले होते की, “या वर्गसंघटना केवळ आर्थिक स्थिती सुधारण्यासाठी अस्तित्त्वात न आणता त्या सामाजिक व आर्थिक क्रांतीच्या आधारस्तंभ बनल्या पाहिजेत. शेतकरी कामगार पक्षाचे हेच प्रमुख धोरण संस्थापक शंकरराव मोरे यांनी आखले होते. आजही शेतकरी कामगार पक्ष याच धोरणावर कार्यरत आहे' ==‘शेकाप’च्या जन्माची बीजे== शेकापच्या जन्माची बीजे कशी रुजवली गेली याचे विवेचन शेतकरी कामगार पक्षाचे संस्थापक शंकरराव मोरे यांनी उद्बोधकरीत्या केले आहे. शंकरराव मोरे विवेचनात म्हणतात, “मार्क्सवादी तत्त्वज्ञान आणि कामगार वर्गाचे आंतरराष्ट्रीयत्व ही स्वातंत्रलढ्याला पोषक आहेत; परंतु या देशात कम्युनिस्ट पक्षाच्या पुढारीपणाने धोरणविषयक चुका करून मार्क्सवादाचे विकृत स्वरूप भारतीय जनतेपुढे ठेवले, हे श्रमजीवी जनतेचे दुर्दैव म्हणले पाहिजे. सन १९३५मध्ये झालेल्य कम्युनिस्ट इंटरनॅशनलच्या सातव्या काँग्रेसमध्ये वासाहतिक देशांतील स्वातंत्र्यलढ्यासंबंधी मार्गदर्शन करण्याचे कार्य डिमिट्राव्ह प्रबंधाने केले. हिंदुस्थानातील कम्युनिस्टांनी स्वातंत्र्यलढ्यात काँग्रेसजनांसह भाग घेतला पाहिजे असे धोरण जाहीर करून देखील येथील कम्युनिस्टांनी १९३० च्या व १९४२ च्या स्वातंत्र्यलढ्यांत सहभाग घेतला नाही. त्यामुळे कम्युनिस्टांना भारतीय जनतेचा मोठा रोष पत्करावा लागला होता. तसेच या लढ्यांतून कामगार वर्गीय पुढारीपणाही तो प्रस्थापित करू शकला नाही. त्यामुळे कम्युनिस्ट हे स्वातंत्र्यलढ्याचे स्वातंत्र्यलढ्याचे शत्रू आहेत ही भावना हिंदुस्थानात जोपासली गेली. याउलट कम्युनिस्टांनी स्वातंत्र्यलढ्यांत पुढारपण घेतले असते तर १९४७ साली तडजोड करण्याची ताकद काँग्रेसच्या भांडवलदारी पुढारीपणाच्या हाती राहिली नसती. कम्युनिस्टांच्या चुकांमुळेच देशातील कामगार-किसान हा काँग्रेसच्या मागे गेला. ब्रिटिश साम्राज्याशी हातमिळवणी करणे काँग्रेसला त्याचमुळे सोपे झाले. सदर घटनेस विरोध दर्शविण्यासाठी महाराष्ट्रात कामगार–किसान क्रांती जिवंत ठेवण्यासाठीच मला '''शेतकरी-कामगार पक्षाची''' निर्मिती करावी लागली” असेही शंकरराव मोरे यांनी ठामपणे सांगितले. ==‘शेकाप’चा सुवर्णकाळ== सन १९४८ ते १९५६ हा ‘शेतकरी-कामगार पक्षाचा’ सुवर्णकाळ होता म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही. कारण याचकाळात शंकरराव मोरे यांचे झुंजार नेतृत्व या पक्षास लाभले होते. शंकररावांनी श्रमजीवी जनतेला समजेल अश्या सोप्या भाषेत हजारो खेड्यात नेण्याचे व जनतेला काँग्रेसच्या भांडवलदारी पुढारीपणा खालून काढून मार्क्सवादी छावणीत आणण्याचे मोलाचे कार्य आपल्या सिद्धहस्त लेखणीने व जुगलबंद वक्तृत्वाने पार पाडले. आजही मार्क्सवाद व लालबावटा खेड्या-पाड्यात दिसून येत आहे ते ‘शेकाप’ मुळे होय. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतही शेकाप अग्रेसर होता. १९५२ च्या विधानसभा निवडणुकीत शेकापचे २८ आमदार निवडून गेले होते तर शंकरराव मोरे व इतर काहीजण लोकसभेमध्ये निवडून गेले होते. यामुळेच शेतकरी कामगार पक्षाचा हा सुवर्णकाळ होता. दुर्दैवाने संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीस ऐन भर आला असतानाच शेकाप फुटली आणि पक्षाची वाताहत सुरू झाली. शंकररावांचे शिष्य व मानसपुत्र एन. डी. पाटील यांनी शंकररावांनंतर शेकापची धुरा आपल्या खांद्यावर घेतली. आज केवळ रायगड जिल्ह्यात आपले अस्तित्त्व टिकवून असणाऱ्या शेतकरी कामगार पक्षाचा महामेरू आमदार विवेक पाटलांनी आपल्या खांद्यावर समर्थपणे पेलला आहे. (सन २०१७). ==‘शेकाप’चा विक्रम== १९५२ साली शंकरराव मोरे यांच्या नेतृत्वाखाली ‘शेकाप’चे २८ आमदार निवडून येण्याचा विक्रम घडला होता. हे यश जरी शेकापला टिकवता आले नाही, तरी देखील आजतागायत रायगड जिल्ह्यातून शेतकरी कामगार पक्षाचाच आमदार सातत्याने निवडून येत आहे. आमदार गणपतराव देशमुख यांनी तर सांगोला विधानसभेतून सतत अकरा वेळा निवडून येण्याचा विक्रम केलेला आहे. पुढील २५ वर्षे तरी ‘शेकाप’ शिवाय येथे पर्याय नसणार इतकी ‘शेकाप’ने तेथे घट्ट पाय रोवलेले आहेत. समविचारी पक्षांना एकत्रित करून येणाऱ्या विधानसभेत देखील शेकपच्या आमदारांची संख्या वाढेल अशी सध्या येथे परिस्थिती आहे.(२०१७ साल) ==‘शेकाप’चे नेतृत्व== १९४७ ते २००९ पर्यंतच्या शेतकरी कामगार पक्षाच्या नेतृत्वाकडे एक दृष्टिक्षेप टाकल्यास शंकरराव मोरे यांच्या समर्थ नेतृत्वाने गाजलेल्या या पक्षाने महाराष्ट्रात ग्रामीण भागातील बहुजन समाजातील कर्तबगार तरुणांची एक नवी पिढी घडविली असे दिसून येते. या समर्थ नेतृत्वामध्ये * '''गणपतराव देशमुख''', * [[केशवराव धोंडगे]], * यशवंतराव मोहिते, * [[एन. डी. पाटील]], * उद्धवराव पाटील, * अण्णासाहेब गव्हाणे, * दाजीबा देसाई, * कृष्णराव धुळप, * विठ्ठलराव हांडे, * सोनू आनंदा पंडित (जळगाव) आणि आजचे धडाडीचे आमदार विवेक पाटील यांची नावे आवर्जून घ्यावी लागतील. * २०२४ साली गणपतराव देशमुखांचे नातु [[बाबासाहेब देशमुख]] हे सांगोल्यातुन त्यांची परंपरा चालवत विधानसभेत पोहचले आहेत. ==पुरस्कार== ’शेकाप’चे नेते प्रा. एन.डी. पाटील यांना डिसेंबर २०१७मध्ये झालेल्या [[राष्ट्रीय बंधुता साहित्य संमेलन]]ात राष्ट्रीय बंधुता पुरस्कार मिळाला आहे. शेतकरी कामगार पक्षाचे नेते एन डी पाटील यांनी सत्यशोधकी विचारांची कास धरून महाराष्ट्रामध्ये शेतकरी कामगार पक्षाचा प्रचार आणि प्रसार केला जनसामान्यांपर्यंत या पक्षाचे कार्य पोहोचवण्यासाठी त्यांनी सातत्यपूर्ण प्रयत्न केले. सामान्य लोकांच्या प्रश्नासंबंधी व शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांसंबंधी त्यांनी संघर्षात्मक लढा उभारला. रयत शिक्षण संस्थेसारख्या शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून शिक्षणाची द्वारे सर्वांना खुली करून दिली. रयत शिक्षण संस्थेच्या चेअरमनपदाची धुरा देखील त्यांनी सांभाळली, आणि त्या माध्यमातून गोरगरीब उपेक्षित पीडित शेतकरी यांच्या मुलांना न्याय मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला {{भारतीय राजकीय पक्ष}} [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्ष]] gyv372dib7y48463cb2bfj6v2pfg2tv 2715988 2715987 2026-10-02T02:55:02Z ~2026-52310-38 187943 /* ‘शेकाप’चा सुवर्णकाळ */ 2715988 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[चित्र:PWPI.svg|अल्ट=शेतकरी कामगार पक्षाचे चिन्ह|इवलेसे|शेतकरी कामगार पक्षाचे चिन्ह]] '''भारतीय शेतकरी कामगार पक्ष''' (भारतीय शेकाप) हा एक [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक [[राजकीय पक्ष]] आहे. ** आमदार भाई [[जयंत प्रभाकर पाटील|जयंत पाटील]] हे या पक्षाचे सरचिटणीस आहेत. ते महाराष्ट्र विधान परिषदेवर सलग ३ वेळा निवडून गेले आहेत, तर पक्षाचे आमदार भाई बाळाराम पाटील हेही कोकण शिक्षक मतदार संघातून विधानपरिषदेत गेले आहेत. पक्षाचे ज्येष्ठ नेते भाई [[गणपतराव देशमुख]](सांगोला), भाई विवेक पाटील ([[पनवेल]]-उरण), सुभाष पाटील([[अलिबाग]]), भाई धैर्यशील पाटील ([[पेण]]) हे विधानसभेचे आमदार आहेत. भाई गणपतराव देशमुख हे केव्हापासूनतरी ५० वर्षे पक्षाचे काम करत आहेत, ते १९६२ पासून (केव्हापर्यंत?) विधानसभेवर निवडून येत आहेत. रायगड जिल्हा परिषदेवर शेकापचेच वर्चस्व गेली (केव्हापासून?) अनेक वर्षे आहे २०१७ साली, महाराष्ट्रामध्ये पक्षाचे ४ विधानसभा सदस्य, १ विधान परिषद सदस्य आहेत. तसेच रायगड जिल्हा परिषद तसेच पेण, पनवेल, अलिबाग, सांगोला पंचायत समितीवर शेकापची सत्ता आहे. रायगडसह नांदेड, सोलापूर, नाशिक, परभणी, नागपूर या ५ जिल्हा परिषदांमध्ये पक्षाचे सदस्य निवडून आले आहेत.अलिबाग, काटोल,बिलोली, इत्यादी नगरपरिषद शेकापच्या वर्चस्वाखाली आहेत, तसेच खोपोली, पनवेलमध्ये पक्षाचे नगरसेवक आहेत. (२०२०ची स्थिती?) ==शेकापच्या जन्माची पार्श्वभूमी== सन १९४६ च्या सप्टेंबर महिन्याच्या काळात काँग्रेसमध्ये काम करणाऱ्या सहकाऱ्यांना [[शंकरराव शांताराम मोरे]] यांनी आपली खंत बोलून दाखविली. ते म्हणाले,“काँग्रेस पक्षाने जनतेला वेळोवेळी दिलेल्या आश्वासनांना आणि निवडणूक जाहीरनाम्यातील वचनांना हरताळ फासलेला आहे. काँग्रेस सरकार हे भांडवलदारांचे हित पाहणारे आणि शेतकरी कामगारांचे राज्य स्थापन करण्याच्या घोषणेच्या विरोधात काम करत आहे, यामुळे आपणास वेगळा मार्ग निवडावा लागेल.” उपरोक्त खंत व्यक्त केल्यानंतर प्रत्यक्षात ११-९-१९४६ रोजी शंकरराव मोरे यांनी त्यांचे सहकारी भाऊसाहेब राऊत, केशवराव जेधे, तुळशीदास जाधव, दत्ता देशमुख, रामभाऊ नलावडे व इतर काही आमदारांच्या मदतीने ‘'''शेतकरी-कामकारी संघ'''’ स्थापन केला. या संघाच्या स्थापनेनंतर मोरे यांच्या काँग्रेसमधील विरोधकांनी टीकास्त्र सोडले. त्यावेळेस ‘नवयुग’ सारख्या साप्ताहिकांमधून शंकरराव मोरे यांनी आपल्या लेखणीने त्यांना चोख उत्तर दिले. यानंतर दिनांक ११-१-१९४७ रोजी मुंबईतील फणसवाडी येथील शंकरराव मोरे यांच्या बंगल्यात पुनश्च एकदा काँग्रेस शेतकरी-कामकरी संघाची बैठक बोलावण्यास आली. सदर बैठकीत महाराष्ट्राचे उदगाते यशवंतराव चव्हाण यांनी प्रथम “शेतकरी-कामकरी पक्ष” स्थापनेस प्रखर विरोध केला होता, या विरोधाने खचून न जाता पुण्यात भाऊसाहेब शिरोळे यांच्या घरी केशवराव जेधे, औटे, मोहिते, आनंदराव चव्हाण, तुळशीदास जाधव, दत्ता देशमुख, भापकर, भाऊसाहेब शिरोळे यांना एकत्रित करून शंकररावजी मोरे यांनी ‘शेतकरी-कामकरी’ ऐवजी नवा ‘शेतकरी-कामगार पक्ष’ स्थापन करण्याचा मुहूर्त नारळ फोडला. परिणामे ३ ऑगस्ट १९४७ रोजी आळंदी मुक्कामी शंकरराव मोरे यांनी निवडक कार्यकर्त्यांना बोलावून ऐतिहासिक बैठक घेतली. याच बैठकीत आजचा ‘शेतकरी कामगार पक्ष’ महाराष्ट्रात जन्मास आला. ==शेतकरी कामगार पक्षाची प्रारंभिक कार्ये== या पक्षाला प्रारंभापासूनच शास्त्रीय समाजसत्तावादाची वैचारिक बैठक देऊन शंकरराव मोरेंनी ग्रामीण महाराष्ट्रातील असंख्य तरुणांना या पक्षाच्या झेंड्याखाली खेचून आणले. शंकररावांच्या सार्वजनिक जीवनातील तिसऱ्या व सर्वात तेजस्वी कालखंडाला शेतकरी कामगार पक्षाच्या स्थापनेपासूनच सुरुवात झाली. शेतकरी कामगार पक्षाची धोरणे सर्वांना समजावी म्हणून पक्षाच्या कार्यकर्त्यांची वैचारिक बैठक भक्कम करण्यासाठी अनेक अभ्यास वर्गांतून व शिबिरांतून शंकररावांनी बौद्धिक वर्ग घेतले. शंकररावांनी महाराष्ट्रात तुफानी दौरे काढून भांडवलदारांच्या व त्यांचे मुनीम बनलेल्या काँग्रेस सरकारच्या विरुद्ध उभ्या महाराष्ट्रात जबरदस्त रान उठवून राज्यकर्त्यांच्या सिंहासनाला धाम फोडला. शंकररावांनी त्यांच्या ‘जनसत्ता’ ह्या साप्ताहिकातून मार्क्सवाद आणि शेतकरी कामगार पक्षाचे एकसूत्री विचार लोकांसमोर मांडले. यावेळी ‘शेकाप’ हा जातीयवादी पक्ष असल्याचा आरोप काँग्रेसकडून करण्यात येत होता. वर्गविग्रहाच्या तत्त्वांवर अतूट निष्ठा असलेला शेतकरी कामगार पक्ष लोकांच्या पसंदीस जस-जसा खरा उतरत गेला तस-तसे काँग्रेसवाल्यांचे आरोप धांदात खोटे ठरू लागले. पक्षस्थापनेच्या निवेदनातच स्पष्ट ठरले होते की, “यापुढे स्पष्टपणे समाजवादी तत्त्वानुसार कामगार शेतकऱ्यांच्या वर्ग संघटना उभारणे व त्यांचे दैनंदिन वर्गलढे लढविणे हाच एक मार्ग आहे.” त्यामुळे ‘शेकाप’ हा जातीयवादी पक्ष म्हणणाऱ्याची तोंडे आपोआपच बंद होत असत. त्याचप्रमाणे ३ ऑगस्ट १९४७ रोजी ह्या पक्ष स्थापनेच्या बैठकीत झालेल्या ठरावातदेखील असे ठरले होते की, “प्रखर लढ्याशिवाय किसान कामगारांचे राज्य स्थापन करता येत नाही. कोणताही पक्ष वर्ग संघटनांचे पाठबळ घेतल्याशिवाय सत्तारूढ झाला, तरीही तो पक्ष किसान कामगारांचे राज्य स्थापन करू शकणार नाही.” त्याचवेळेस असेदेखील म्हणले होते की, “या वर्गसंघटना केवळ आर्थिक स्थिती सुधारण्यासाठी अस्तित्त्वात न आणता त्या सामाजिक व आर्थिक क्रांतीच्या आधारस्तंभ बनल्या पाहिजेत. शेतकरी कामगार पक्षाचे हेच प्रमुख धोरण संस्थापक शंकरराव मोरे यांनी आखले होते. आजही शेतकरी कामगार पक्ष याच धोरणावर कार्यरत आहे' ==‘शेकाप’च्या जन्माची बीजे== शेकापच्या जन्माची बीजे कशी रुजवली गेली याचे विवेचन शेतकरी कामगार पक्षाचे संस्थापक शंकरराव मोरे यांनी उद्बोधकरीत्या केले आहे. शंकरराव मोरे विवेचनात म्हणतात, “मार्क्सवादी तत्त्वज्ञान आणि कामगार वर्गाचे आंतरराष्ट्रीयत्व ही स्वातंत्रलढ्याला पोषक आहेत; परंतु या देशात कम्युनिस्ट पक्षाच्या पुढारीपणाने धोरणविषयक चुका करून मार्क्सवादाचे विकृत स्वरूप भारतीय जनतेपुढे ठेवले, हे श्रमजीवी जनतेचे दुर्दैव म्हणले पाहिजे. सन १९३५मध्ये झालेल्य कम्युनिस्ट इंटरनॅशनलच्या सातव्या काँग्रेसमध्ये वासाहतिक देशांतील स्वातंत्र्यलढ्यासंबंधी मार्गदर्शन करण्याचे कार्य डिमिट्राव्ह प्रबंधाने केले. हिंदुस्थानातील कम्युनिस्टांनी स्वातंत्र्यलढ्यात काँग्रेसजनांसह भाग घेतला पाहिजे असे धोरण जाहीर करून देखील येथील कम्युनिस्टांनी १९३० च्या व १९४२ च्या स्वातंत्र्यलढ्यांत सहभाग घेतला नाही. त्यामुळे कम्युनिस्टांना भारतीय जनतेचा मोठा रोष पत्करावा लागला होता. तसेच या लढ्यांतून कामगार वर्गीय पुढारीपणाही तो प्रस्थापित करू शकला नाही. त्यामुळे कम्युनिस्ट हे स्वातंत्र्यलढ्याचे स्वातंत्र्यलढ्याचे शत्रू आहेत ही भावना हिंदुस्थानात जोपासली गेली. याउलट कम्युनिस्टांनी स्वातंत्र्यलढ्यांत पुढारपण घेतले असते तर १९४७ साली तडजोड करण्याची ताकद काँग्रेसच्या भांडवलदारी पुढारीपणाच्या हाती राहिली नसती. कम्युनिस्टांच्या चुकांमुळेच देशातील कामगार-किसान हा काँग्रेसच्या मागे गेला. ब्रिटिश साम्राज्याशी हातमिळवणी करणे काँग्रेसला त्याचमुळे सोपे झाले. सदर घटनेस विरोध दर्शविण्यासाठी महाराष्ट्रात कामगार–किसान क्रांती जिवंत ठेवण्यासाठीच मला '''शेतकरी-कामगार पक्षाची''' निर्मिती करावी लागली” असेही शंकरराव मोरे यांनी ठामपणे सांगितले. ==‘शेकाप’चा सुवर्णकाळ== सन १९४८ ते १९५६ हा ‘शेतकरी-कामगार पक्षाचा’ सुवर्णकाळ होता म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही. कारण याचकाळात शंकरराव मोरे यांचे झुंजार नेतृत्व या पक्षास लाभले होते. शंकररावांनी श्रमजीवी जनतेला समजेल अश्या सोप्या भाषेत हजारो खेड्यात नेण्याचे व जनतेला काँग्रेसच्या भांडवलदारी पुढारीपणा खालून काढून मार्क्सवादी छावणीत आणण्याचे मोलाचे कार्य आपल्या सिद्धहस्त लेखणीने व जुगलबंद वक्तृत्वाने पार पाडले. आजही मार्क्सवाद व लालबावटा खेड्या-पाड्यात दिसून येत आहे ते ‘शेकाप’ मुळे होय. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतही शेकाप अग्रेसर होता. * १९५२ च्या विधानसभा निवडणुकीत शेकापचे २८ आमदार निवडून गेले होते तर शंकरराव मोरे व इतर काहीजण लोकसभेमध्ये निवडून गेले होते, यामुळेच शेतकरी कामगार पक्षाचा हा सुवर्णकाळ होता. दुर्दैवाने संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीस ऐन भर आला असतानाच शेकाप फुटली आणि पक्षाची वाताहत सुरू झाली. शंकररावांचे शिष्य व मानसपुत्र एन. डी. पाटील यांनी शंकररावांनंतर शेकापची धुरा आपल्या खांद्यावर घेतली. आज केवळ रायगड जिल्ह्यात आपले अस्तित्त्व टिकवून असणाऱ्या शेतकरी कामगार पक्षाचा महामेरू आमदार विवेक पाटलांनी आपल्या खांद्यावर समर्थपणे पेलला आहे (सन २०१७). ==‘शेकाप’चा विक्रम== १९५२ साली शंकरराव मोरे यांच्या नेतृत्वाखाली ‘शेकाप’चे २८ आमदार निवडून येण्याचा विक्रम घडला होता. हे यश जरी शेकापला टिकवता आले नाही, तरी देखील आजतागायत रायगड जिल्ह्यातून शेतकरी कामगार पक्षाचाच आमदार सातत्याने निवडून येत आहे. आमदार गणपतराव देशमुख यांनी तर सांगोला विधानसभेतून सतत अकरा वेळा निवडून येण्याचा विक्रम केलेला आहे. पुढील २५ वर्षे तरी ‘शेकाप’ शिवाय येथे पर्याय नसणार इतकी ‘शेकाप’ने तेथे घट्ट पाय रोवलेले आहेत. समविचारी पक्षांना एकत्रित करून येणाऱ्या विधानसभेत देखील शेकपच्या आमदारांची संख्या वाढेल अशी सध्या येथे परिस्थिती आहे.(२०१७ साल) ==‘शेकाप’चे नेतृत्व== १९४७ ते २००९ पर्यंतच्या शेतकरी कामगार पक्षाच्या नेतृत्वाकडे एक दृष्टिक्षेप टाकल्यास शंकरराव मोरे यांच्या समर्थ नेतृत्वाने गाजलेल्या या पक्षाने महाराष्ट्रात ग्रामीण भागातील बहुजन समाजातील कर्तबगार तरुणांची एक नवी पिढी घडविली असे दिसून येते. या समर्थ नेतृत्वामध्ये * '''गणपतराव देशमुख''', * [[केशवराव धोंडगे]], * यशवंतराव मोहिते, * [[एन. डी. पाटील]], * उद्धवराव पाटील, * अण्णासाहेब गव्हाणे, * दाजीबा देसाई, * कृष्णराव धुळप, * विठ्ठलराव हांडे, * सोनू आनंदा पंडित (जळगाव) आणि आजचे धडाडीचे आमदार विवेक पाटील यांची नावे आवर्जून घ्यावी लागतील. * २०२४ साली गणपतराव देशमुखांचे नातु [[बाबासाहेब देशमुख]] हे सांगोल्यातुन त्यांची परंपरा चालवत विधानसभेत पोहचले आहेत. ==पुरस्कार== ’शेकाप’चे नेते प्रा. एन.डी. पाटील यांना डिसेंबर २०१७मध्ये झालेल्या [[राष्ट्रीय बंधुता साहित्य संमेलन]]ात राष्ट्रीय बंधुता पुरस्कार मिळाला आहे. शेतकरी कामगार पक्षाचे नेते एन डी पाटील यांनी सत्यशोधकी विचारांची कास धरून महाराष्ट्रामध्ये शेतकरी कामगार पक्षाचा प्रचार आणि प्रसार केला जनसामान्यांपर्यंत या पक्षाचे कार्य पोहोचवण्यासाठी त्यांनी सातत्यपूर्ण प्रयत्न केले. सामान्य लोकांच्या प्रश्नासंबंधी व शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांसंबंधी त्यांनी संघर्षात्मक लढा उभारला. रयत शिक्षण संस्थेसारख्या शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून शिक्षणाची द्वारे सर्वांना खुली करून दिली. रयत शिक्षण संस्थेच्या चेअरमनपदाची धुरा देखील त्यांनी सांभाळली, आणि त्या माध्यमातून गोरगरीब उपेक्षित पीडित शेतकरी यांच्या मुलांना न्याय मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला {{भारतीय राजकीय पक्ष}} [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्ष]] tk4rb0ks8q5zkcq0bquuiub1tkv7hwf 2715989 2715988 2026-10-02T02:56:06Z ~2026-52310-38 187943 /* ‘शेकाप’चा विक्रम */ 2715989 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[चित्र:PWPI.svg|अल्ट=शेतकरी कामगार पक्षाचे चिन्ह|इवलेसे|शेतकरी कामगार पक्षाचे चिन्ह]] '''भारतीय शेतकरी कामगार पक्ष''' (भारतीय शेकाप) हा एक [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक [[राजकीय पक्ष]] आहे. ** आमदार भाई [[जयंत प्रभाकर पाटील|जयंत पाटील]] हे या पक्षाचे सरचिटणीस आहेत. ते महाराष्ट्र विधान परिषदेवर सलग ३ वेळा निवडून गेले आहेत, तर पक्षाचे आमदार भाई बाळाराम पाटील हेही कोकण शिक्षक मतदार संघातून विधानपरिषदेत गेले आहेत. पक्षाचे ज्येष्ठ नेते भाई [[गणपतराव देशमुख]](सांगोला), भाई विवेक पाटील ([[पनवेल]]-उरण), सुभाष पाटील([[अलिबाग]]), भाई धैर्यशील पाटील ([[पेण]]) हे विधानसभेचे आमदार आहेत. भाई गणपतराव देशमुख हे केव्हापासूनतरी ५० वर्षे पक्षाचे काम करत आहेत, ते १९६२ पासून (केव्हापर्यंत?) विधानसभेवर निवडून येत आहेत. रायगड जिल्हा परिषदेवर शेकापचेच वर्चस्व गेली (केव्हापासून?) अनेक वर्षे आहे २०१७ साली, महाराष्ट्रामध्ये पक्षाचे ४ विधानसभा सदस्य, १ विधान परिषद सदस्य आहेत. तसेच रायगड जिल्हा परिषद तसेच पेण, पनवेल, अलिबाग, सांगोला पंचायत समितीवर शेकापची सत्ता आहे. रायगडसह नांदेड, सोलापूर, नाशिक, परभणी, नागपूर या ५ जिल्हा परिषदांमध्ये पक्षाचे सदस्य निवडून आले आहेत.अलिबाग, काटोल,बिलोली, इत्यादी नगरपरिषद शेकापच्या वर्चस्वाखाली आहेत, तसेच खोपोली, पनवेलमध्ये पक्षाचे नगरसेवक आहेत. (२०२०ची स्थिती?) ==शेकापच्या जन्माची पार्श्वभूमी== सन १९४६ च्या सप्टेंबर महिन्याच्या काळात काँग्रेसमध्ये काम करणाऱ्या सहकाऱ्यांना [[शंकरराव शांताराम मोरे]] यांनी आपली खंत बोलून दाखविली. ते म्हणाले,“काँग्रेस पक्षाने जनतेला वेळोवेळी दिलेल्या आश्वासनांना आणि निवडणूक जाहीरनाम्यातील वचनांना हरताळ फासलेला आहे. काँग्रेस सरकार हे भांडवलदारांचे हित पाहणारे आणि शेतकरी कामगारांचे राज्य स्थापन करण्याच्या घोषणेच्या विरोधात काम करत आहे, यामुळे आपणास वेगळा मार्ग निवडावा लागेल.” उपरोक्त खंत व्यक्त केल्यानंतर प्रत्यक्षात ११-९-१९४६ रोजी शंकरराव मोरे यांनी त्यांचे सहकारी भाऊसाहेब राऊत, केशवराव जेधे, तुळशीदास जाधव, दत्ता देशमुख, रामभाऊ नलावडे व इतर काही आमदारांच्या मदतीने ‘'''शेतकरी-कामकारी संघ'''’ स्थापन केला. या संघाच्या स्थापनेनंतर मोरे यांच्या काँग्रेसमधील विरोधकांनी टीकास्त्र सोडले. त्यावेळेस ‘नवयुग’ सारख्या साप्ताहिकांमधून शंकरराव मोरे यांनी आपल्या लेखणीने त्यांना चोख उत्तर दिले. यानंतर दिनांक ११-१-१९४७ रोजी मुंबईतील फणसवाडी येथील शंकरराव मोरे यांच्या बंगल्यात पुनश्च एकदा काँग्रेस शेतकरी-कामकरी संघाची बैठक बोलावण्यास आली. सदर बैठकीत महाराष्ट्राचे उदगाते यशवंतराव चव्हाण यांनी प्रथम “शेतकरी-कामकरी पक्ष” स्थापनेस प्रखर विरोध केला होता, या विरोधाने खचून न जाता पुण्यात भाऊसाहेब शिरोळे यांच्या घरी केशवराव जेधे, औटे, मोहिते, आनंदराव चव्हाण, तुळशीदास जाधव, दत्ता देशमुख, भापकर, भाऊसाहेब शिरोळे यांना एकत्रित करून शंकररावजी मोरे यांनी ‘शेतकरी-कामकरी’ ऐवजी नवा ‘शेतकरी-कामगार पक्ष’ स्थापन करण्याचा मुहूर्त नारळ फोडला. परिणामे ३ ऑगस्ट १९४७ रोजी आळंदी मुक्कामी शंकरराव मोरे यांनी निवडक कार्यकर्त्यांना बोलावून ऐतिहासिक बैठक घेतली. याच बैठकीत आजचा ‘शेतकरी कामगार पक्ष’ महाराष्ट्रात जन्मास आला. ==शेतकरी कामगार पक्षाची प्रारंभिक कार्ये== या पक्षाला प्रारंभापासूनच शास्त्रीय समाजसत्तावादाची वैचारिक बैठक देऊन शंकरराव मोरेंनी ग्रामीण महाराष्ट्रातील असंख्य तरुणांना या पक्षाच्या झेंड्याखाली खेचून आणले. शंकररावांच्या सार्वजनिक जीवनातील तिसऱ्या व सर्वात तेजस्वी कालखंडाला शेतकरी कामगार पक्षाच्या स्थापनेपासूनच सुरुवात झाली. शेतकरी कामगार पक्षाची धोरणे सर्वांना समजावी म्हणून पक्षाच्या कार्यकर्त्यांची वैचारिक बैठक भक्कम करण्यासाठी अनेक अभ्यास वर्गांतून व शिबिरांतून शंकररावांनी बौद्धिक वर्ग घेतले. शंकररावांनी महाराष्ट्रात तुफानी दौरे काढून भांडवलदारांच्या व त्यांचे मुनीम बनलेल्या काँग्रेस सरकारच्या विरुद्ध उभ्या महाराष्ट्रात जबरदस्त रान उठवून राज्यकर्त्यांच्या सिंहासनाला धाम फोडला. शंकररावांनी त्यांच्या ‘जनसत्ता’ ह्या साप्ताहिकातून मार्क्सवाद आणि शेतकरी कामगार पक्षाचे एकसूत्री विचार लोकांसमोर मांडले. यावेळी ‘शेकाप’ हा जातीयवादी पक्ष असल्याचा आरोप काँग्रेसकडून करण्यात येत होता. वर्गविग्रहाच्या तत्त्वांवर अतूट निष्ठा असलेला शेतकरी कामगार पक्ष लोकांच्या पसंदीस जस-जसा खरा उतरत गेला तस-तसे काँग्रेसवाल्यांचे आरोप धांदात खोटे ठरू लागले. पक्षस्थापनेच्या निवेदनातच स्पष्ट ठरले होते की, “यापुढे स्पष्टपणे समाजवादी तत्त्वानुसार कामगार शेतकऱ्यांच्या वर्ग संघटना उभारणे व त्यांचे दैनंदिन वर्गलढे लढविणे हाच एक मार्ग आहे.” त्यामुळे ‘शेकाप’ हा जातीयवादी पक्ष म्हणणाऱ्याची तोंडे आपोआपच बंद होत असत. त्याचप्रमाणे ३ ऑगस्ट १९४७ रोजी ह्या पक्ष स्थापनेच्या बैठकीत झालेल्या ठरावातदेखील असे ठरले होते की, “प्रखर लढ्याशिवाय किसान कामगारांचे राज्य स्थापन करता येत नाही. कोणताही पक्ष वर्ग संघटनांचे पाठबळ घेतल्याशिवाय सत्तारूढ झाला, तरीही तो पक्ष किसान कामगारांचे राज्य स्थापन करू शकणार नाही.” त्याचवेळेस असेदेखील म्हणले होते की, “या वर्गसंघटना केवळ आर्थिक स्थिती सुधारण्यासाठी अस्तित्त्वात न आणता त्या सामाजिक व आर्थिक क्रांतीच्या आधारस्तंभ बनल्या पाहिजेत. शेतकरी कामगार पक्षाचे हेच प्रमुख धोरण संस्थापक शंकरराव मोरे यांनी आखले होते. आजही शेतकरी कामगार पक्ष याच धोरणावर कार्यरत आहे' ==‘शेकाप’च्या जन्माची बीजे== शेकापच्या जन्माची बीजे कशी रुजवली गेली याचे विवेचन शेतकरी कामगार पक्षाचे संस्थापक शंकरराव मोरे यांनी उद्बोधकरीत्या केले आहे. शंकरराव मोरे विवेचनात म्हणतात, “मार्क्सवादी तत्त्वज्ञान आणि कामगार वर्गाचे आंतरराष्ट्रीयत्व ही स्वातंत्रलढ्याला पोषक आहेत; परंतु या देशात कम्युनिस्ट पक्षाच्या पुढारीपणाने धोरणविषयक चुका करून मार्क्सवादाचे विकृत स्वरूप भारतीय जनतेपुढे ठेवले, हे श्रमजीवी जनतेचे दुर्दैव म्हणले पाहिजे. सन १९३५मध्ये झालेल्य कम्युनिस्ट इंटरनॅशनलच्या सातव्या काँग्रेसमध्ये वासाहतिक देशांतील स्वातंत्र्यलढ्यासंबंधी मार्गदर्शन करण्याचे कार्य डिमिट्राव्ह प्रबंधाने केले. हिंदुस्थानातील कम्युनिस्टांनी स्वातंत्र्यलढ्यात काँग्रेसजनांसह भाग घेतला पाहिजे असे धोरण जाहीर करून देखील येथील कम्युनिस्टांनी १९३० च्या व १९४२ च्या स्वातंत्र्यलढ्यांत सहभाग घेतला नाही. त्यामुळे कम्युनिस्टांना भारतीय जनतेचा मोठा रोष पत्करावा लागला होता. तसेच या लढ्यांतून कामगार वर्गीय पुढारीपणाही तो प्रस्थापित करू शकला नाही. त्यामुळे कम्युनिस्ट हे स्वातंत्र्यलढ्याचे स्वातंत्र्यलढ्याचे शत्रू आहेत ही भावना हिंदुस्थानात जोपासली गेली. याउलट कम्युनिस्टांनी स्वातंत्र्यलढ्यांत पुढारपण घेतले असते तर १९४७ साली तडजोड करण्याची ताकद काँग्रेसच्या भांडवलदारी पुढारीपणाच्या हाती राहिली नसती. कम्युनिस्टांच्या चुकांमुळेच देशातील कामगार-किसान हा काँग्रेसच्या मागे गेला. ब्रिटिश साम्राज्याशी हातमिळवणी करणे काँग्रेसला त्याचमुळे सोपे झाले. सदर घटनेस विरोध दर्शविण्यासाठी महाराष्ट्रात कामगार–किसान क्रांती जिवंत ठेवण्यासाठीच मला '''शेतकरी-कामगार पक्षाची''' निर्मिती करावी लागली” असेही शंकरराव मोरे यांनी ठामपणे सांगितले. ==‘शेकाप’चा सुवर्णकाळ== सन १९४८ ते १९५६ हा ‘शेतकरी-कामगार पक्षाचा’ सुवर्णकाळ होता म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही. कारण याचकाळात शंकरराव मोरे यांचे झुंजार नेतृत्व या पक्षास लाभले होते. शंकररावांनी श्रमजीवी जनतेला समजेल अश्या सोप्या भाषेत हजारो खेड्यात नेण्याचे व जनतेला काँग्रेसच्या भांडवलदारी पुढारीपणा खालून काढून मार्क्सवादी छावणीत आणण्याचे मोलाचे कार्य आपल्या सिद्धहस्त लेखणीने व जुगलबंद वक्तृत्वाने पार पाडले. आजही मार्क्सवाद व लालबावटा खेड्या-पाड्यात दिसून येत आहे ते ‘शेकाप’ मुळे होय. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतही शेकाप अग्रेसर होता. * १९५२ च्या विधानसभा निवडणुकीत शेकापचे २८ आमदार निवडून गेले होते तर शंकरराव मोरे व इतर काहीजण लोकसभेमध्ये निवडून गेले होते, यामुळेच शेतकरी कामगार पक्षाचा हा सुवर्णकाळ होता. दुर्दैवाने संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीस ऐन भर आला असतानाच शेकाप फुटली आणि पक्षाची वाताहत सुरू झाली. शंकररावांचे शिष्य व मानसपुत्र एन. डी. पाटील यांनी शंकररावांनंतर शेकापची धुरा आपल्या खांद्यावर घेतली. आज केवळ रायगड जिल्ह्यात आपले अस्तित्त्व टिकवून असणाऱ्या शेतकरी कामगार पक्षाचा महामेरू आमदार विवेक पाटलांनी आपल्या खांद्यावर समर्थपणे पेलला आहे (सन २०१७). ==‘शेकाप’चा विक्रम== १९५२ साली शंकरराव मोरे यांच्या नेतृत्वाखाली ‘शेकाप’चे २८ आमदार निवडून येण्याचा विक्रम घडला होता. हे यश जरी शेकापला टिकवता आले नाही, तरी देखील आजतागायत रायगड जिल्ह्यातून शेतकरी कामगार पक्षाचाच आमदार सातत्याने निवडून येत आहे. * आमदार [[गणपतराव देशमुख]] यांनी तर सांगोला विधानसभेतून सतत अकरा वेळा निवडून येण्याचा विक्रम केलेला आहे. पुढील २५ वर्षे तरी ‘शेकाप’ शिवाय येथे पर्याय नसणार इतकी ‘शेकाप’ने तेथे घट्ट पाय रोवलेले आहेत. समविचारी पक्षांना एकत्रित करून येणाऱ्या विधानसभेत देखील शेकापच्या आमदारांची संख्या वाढेल अशी सध्या येथे परिस्थिती आहे. ==‘शेकाप’चे नेतृत्व== १९४७ ते २००९ पर्यंतच्या शेतकरी कामगार पक्षाच्या नेतृत्वाकडे एक दृष्टिक्षेप टाकल्यास शंकरराव मोरे यांच्या समर्थ नेतृत्वाने गाजलेल्या या पक्षाने महाराष्ट्रात ग्रामीण भागातील बहुजन समाजातील कर्तबगार तरुणांची एक नवी पिढी घडविली असे दिसून येते. या समर्थ नेतृत्वामध्ये * '''गणपतराव देशमुख''', * [[केशवराव धोंडगे]], * यशवंतराव मोहिते, * [[एन. डी. पाटील]], * उद्धवराव पाटील, * अण्णासाहेब गव्हाणे, * दाजीबा देसाई, * कृष्णराव धुळप, * विठ्ठलराव हांडे, * सोनू आनंदा पंडित (जळगाव) आणि आजचे धडाडीचे आमदार विवेक पाटील यांची नावे आवर्जून घ्यावी लागतील. * २०२४ साली गणपतराव देशमुखांचे नातु [[बाबासाहेब देशमुख]] हे सांगोल्यातुन त्यांची परंपरा चालवत विधानसभेत पोहचले आहेत. ==पुरस्कार== ’शेकाप’चे नेते प्रा. एन.डी. पाटील यांना डिसेंबर २०१७मध्ये झालेल्या [[राष्ट्रीय बंधुता साहित्य संमेलन]]ात राष्ट्रीय बंधुता पुरस्कार मिळाला आहे. शेतकरी कामगार पक्षाचे नेते एन डी पाटील यांनी सत्यशोधकी विचारांची कास धरून महाराष्ट्रामध्ये शेतकरी कामगार पक्षाचा प्रचार आणि प्रसार केला जनसामान्यांपर्यंत या पक्षाचे कार्य पोहोचवण्यासाठी त्यांनी सातत्यपूर्ण प्रयत्न केले. सामान्य लोकांच्या प्रश्नासंबंधी व शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांसंबंधी त्यांनी संघर्षात्मक लढा उभारला. रयत शिक्षण संस्थेसारख्या शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून शिक्षणाची द्वारे सर्वांना खुली करून दिली. रयत शिक्षण संस्थेच्या चेअरमनपदाची धुरा देखील त्यांनी सांभाळली, आणि त्या माध्यमातून गोरगरीब उपेक्षित पीडित शेतकरी यांच्या मुलांना न्याय मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला {{भारतीय राजकीय पक्ष}} [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्ष]] gyiao611ns69dy5c4q0uw14koe8pwfc 2715990 2715989 2026-10-02T02:57:20Z ~2026-52310-38 187943 /* ‘शेकाप’चे नेतृत्व */ 2715990 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[चित्र:PWPI.svg|अल्ट=शेतकरी कामगार पक्षाचे चिन्ह|इवलेसे|शेतकरी कामगार पक्षाचे चिन्ह]] '''भारतीय शेतकरी कामगार पक्ष''' (भारतीय शेकाप) हा एक [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक [[राजकीय पक्ष]] आहे. ** आमदार भाई [[जयंत प्रभाकर पाटील|जयंत पाटील]] हे या पक्षाचे सरचिटणीस आहेत. ते महाराष्ट्र विधान परिषदेवर सलग ३ वेळा निवडून गेले आहेत, तर पक्षाचे आमदार भाई बाळाराम पाटील हेही कोकण शिक्षक मतदार संघातून विधानपरिषदेत गेले आहेत. पक्षाचे ज्येष्ठ नेते भाई [[गणपतराव देशमुख]](सांगोला), भाई विवेक पाटील ([[पनवेल]]-उरण), सुभाष पाटील([[अलिबाग]]), भाई धैर्यशील पाटील ([[पेण]]) हे विधानसभेचे आमदार आहेत. भाई गणपतराव देशमुख हे केव्हापासूनतरी ५० वर्षे पक्षाचे काम करत आहेत, ते १९६२ पासून (केव्हापर्यंत?) विधानसभेवर निवडून येत आहेत. रायगड जिल्हा परिषदेवर शेकापचेच वर्चस्व गेली (केव्हापासून?) अनेक वर्षे आहे २०१७ साली, महाराष्ट्रामध्ये पक्षाचे ४ विधानसभा सदस्य, १ विधान परिषद सदस्य आहेत. तसेच रायगड जिल्हा परिषद तसेच पेण, पनवेल, अलिबाग, सांगोला पंचायत समितीवर शेकापची सत्ता आहे. रायगडसह नांदेड, सोलापूर, नाशिक, परभणी, नागपूर या ५ जिल्हा परिषदांमध्ये पक्षाचे सदस्य निवडून आले आहेत.अलिबाग, काटोल,बिलोली, इत्यादी नगरपरिषद शेकापच्या वर्चस्वाखाली आहेत, तसेच खोपोली, पनवेलमध्ये पक्षाचे नगरसेवक आहेत. (२०२०ची स्थिती?) ==शेकापच्या जन्माची पार्श्वभूमी== सन १९४६ च्या सप्टेंबर महिन्याच्या काळात काँग्रेसमध्ये काम करणाऱ्या सहकाऱ्यांना [[शंकरराव शांताराम मोरे]] यांनी आपली खंत बोलून दाखविली. ते म्हणाले,“काँग्रेस पक्षाने जनतेला वेळोवेळी दिलेल्या आश्वासनांना आणि निवडणूक जाहीरनाम्यातील वचनांना हरताळ फासलेला आहे. काँग्रेस सरकार हे भांडवलदारांचे हित पाहणारे आणि शेतकरी कामगारांचे राज्य स्थापन करण्याच्या घोषणेच्या विरोधात काम करत आहे, यामुळे आपणास वेगळा मार्ग निवडावा लागेल.” उपरोक्त खंत व्यक्त केल्यानंतर प्रत्यक्षात ११-९-१९४६ रोजी शंकरराव मोरे यांनी त्यांचे सहकारी भाऊसाहेब राऊत, केशवराव जेधे, तुळशीदास जाधव, दत्ता देशमुख, रामभाऊ नलावडे व इतर काही आमदारांच्या मदतीने ‘'''शेतकरी-कामकारी संघ'''’ स्थापन केला. या संघाच्या स्थापनेनंतर मोरे यांच्या काँग्रेसमधील विरोधकांनी टीकास्त्र सोडले. त्यावेळेस ‘नवयुग’ सारख्या साप्ताहिकांमधून शंकरराव मोरे यांनी आपल्या लेखणीने त्यांना चोख उत्तर दिले. यानंतर दिनांक ११-१-१९४७ रोजी मुंबईतील फणसवाडी येथील शंकरराव मोरे यांच्या बंगल्यात पुनश्च एकदा काँग्रेस शेतकरी-कामकरी संघाची बैठक बोलावण्यास आली. सदर बैठकीत महाराष्ट्राचे उदगाते यशवंतराव चव्हाण यांनी प्रथम “शेतकरी-कामकरी पक्ष” स्थापनेस प्रखर विरोध केला होता, या विरोधाने खचून न जाता पुण्यात भाऊसाहेब शिरोळे यांच्या घरी केशवराव जेधे, औटे, मोहिते, आनंदराव चव्हाण, तुळशीदास जाधव, दत्ता देशमुख, भापकर, भाऊसाहेब शिरोळे यांना एकत्रित करून शंकररावजी मोरे यांनी ‘शेतकरी-कामकरी’ ऐवजी नवा ‘शेतकरी-कामगार पक्ष’ स्थापन करण्याचा मुहूर्त नारळ फोडला. परिणामे ३ ऑगस्ट १९४७ रोजी आळंदी मुक्कामी शंकरराव मोरे यांनी निवडक कार्यकर्त्यांना बोलावून ऐतिहासिक बैठक घेतली. याच बैठकीत आजचा ‘शेतकरी कामगार पक्ष’ महाराष्ट्रात जन्मास आला. ==शेतकरी कामगार पक्षाची प्रारंभिक कार्ये== या पक्षाला प्रारंभापासूनच शास्त्रीय समाजसत्तावादाची वैचारिक बैठक देऊन शंकरराव मोरेंनी ग्रामीण महाराष्ट्रातील असंख्य तरुणांना या पक्षाच्या झेंड्याखाली खेचून आणले. शंकररावांच्या सार्वजनिक जीवनातील तिसऱ्या व सर्वात तेजस्वी कालखंडाला शेतकरी कामगार पक्षाच्या स्थापनेपासूनच सुरुवात झाली. शेतकरी कामगार पक्षाची धोरणे सर्वांना समजावी म्हणून पक्षाच्या कार्यकर्त्यांची वैचारिक बैठक भक्कम करण्यासाठी अनेक अभ्यास वर्गांतून व शिबिरांतून शंकररावांनी बौद्धिक वर्ग घेतले. शंकररावांनी महाराष्ट्रात तुफानी दौरे काढून भांडवलदारांच्या व त्यांचे मुनीम बनलेल्या काँग्रेस सरकारच्या विरुद्ध उभ्या महाराष्ट्रात जबरदस्त रान उठवून राज्यकर्त्यांच्या सिंहासनाला धाम फोडला. शंकररावांनी त्यांच्या ‘जनसत्ता’ ह्या साप्ताहिकातून मार्क्सवाद आणि शेतकरी कामगार पक्षाचे एकसूत्री विचार लोकांसमोर मांडले. यावेळी ‘शेकाप’ हा जातीयवादी पक्ष असल्याचा आरोप काँग्रेसकडून करण्यात येत होता. वर्गविग्रहाच्या तत्त्वांवर अतूट निष्ठा असलेला शेतकरी कामगार पक्ष लोकांच्या पसंदीस जस-जसा खरा उतरत गेला तस-तसे काँग्रेसवाल्यांचे आरोप धांदात खोटे ठरू लागले. पक्षस्थापनेच्या निवेदनातच स्पष्ट ठरले होते की, “यापुढे स्पष्टपणे समाजवादी तत्त्वानुसार कामगार शेतकऱ्यांच्या वर्ग संघटना उभारणे व त्यांचे दैनंदिन वर्गलढे लढविणे हाच एक मार्ग आहे.” त्यामुळे ‘शेकाप’ हा जातीयवादी पक्ष म्हणणाऱ्याची तोंडे आपोआपच बंद होत असत. त्याचप्रमाणे ३ ऑगस्ट १९४७ रोजी ह्या पक्ष स्थापनेच्या बैठकीत झालेल्या ठरावातदेखील असे ठरले होते की, “प्रखर लढ्याशिवाय किसान कामगारांचे राज्य स्थापन करता येत नाही. कोणताही पक्ष वर्ग संघटनांचे पाठबळ घेतल्याशिवाय सत्तारूढ झाला, तरीही तो पक्ष किसान कामगारांचे राज्य स्थापन करू शकणार नाही.” त्याचवेळेस असेदेखील म्हणले होते की, “या वर्गसंघटना केवळ आर्थिक स्थिती सुधारण्यासाठी अस्तित्त्वात न आणता त्या सामाजिक व आर्थिक क्रांतीच्या आधारस्तंभ बनल्या पाहिजेत. शेतकरी कामगार पक्षाचे हेच प्रमुख धोरण संस्थापक शंकरराव मोरे यांनी आखले होते. आजही शेतकरी कामगार पक्ष याच धोरणावर कार्यरत आहे' ==‘शेकाप’च्या जन्माची बीजे== शेकापच्या जन्माची बीजे कशी रुजवली गेली याचे विवेचन शेतकरी कामगार पक्षाचे संस्थापक शंकरराव मोरे यांनी उद्बोधकरीत्या केले आहे. शंकरराव मोरे विवेचनात म्हणतात, “मार्क्सवादी तत्त्वज्ञान आणि कामगार वर्गाचे आंतरराष्ट्रीयत्व ही स्वातंत्रलढ्याला पोषक आहेत; परंतु या देशात कम्युनिस्ट पक्षाच्या पुढारीपणाने धोरणविषयक चुका करून मार्क्सवादाचे विकृत स्वरूप भारतीय जनतेपुढे ठेवले, हे श्रमजीवी जनतेचे दुर्दैव म्हणले पाहिजे. सन १९३५मध्ये झालेल्य कम्युनिस्ट इंटरनॅशनलच्या सातव्या काँग्रेसमध्ये वासाहतिक देशांतील स्वातंत्र्यलढ्यासंबंधी मार्गदर्शन करण्याचे कार्य डिमिट्राव्ह प्रबंधाने केले. हिंदुस्थानातील कम्युनिस्टांनी स्वातंत्र्यलढ्यात काँग्रेसजनांसह भाग घेतला पाहिजे असे धोरण जाहीर करून देखील येथील कम्युनिस्टांनी १९३० च्या व १९४२ च्या स्वातंत्र्यलढ्यांत सहभाग घेतला नाही. त्यामुळे कम्युनिस्टांना भारतीय जनतेचा मोठा रोष पत्करावा लागला होता. तसेच या लढ्यांतून कामगार वर्गीय पुढारीपणाही तो प्रस्थापित करू शकला नाही. त्यामुळे कम्युनिस्ट हे स्वातंत्र्यलढ्याचे स्वातंत्र्यलढ्याचे शत्रू आहेत ही भावना हिंदुस्थानात जोपासली गेली. याउलट कम्युनिस्टांनी स्वातंत्र्यलढ्यांत पुढारपण घेतले असते तर १९४७ साली तडजोड करण्याची ताकद काँग्रेसच्या भांडवलदारी पुढारीपणाच्या हाती राहिली नसती. कम्युनिस्टांच्या चुकांमुळेच देशातील कामगार-किसान हा काँग्रेसच्या मागे गेला. ब्रिटिश साम्राज्याशी हातमिळवणी करणे काँग्रेसला त्याचमुळे सोपे झाले. सदर घटनेस विरोध दर्शविण्यासाठी महाराष्ट्रात कामगार–किसान क्रांती जिवंत ठेवण्यासाठीच मला '''शेतकरी-कामगार पक्षाची''' निर्मिती करावी लागली” असेही शंकरराव मोरे यांनी ठामपणे सांगितले. ==‘शेकाप’चा सुवर्णकाळ== सन १९४८ ते १९५६ हा ‘शेतकरी-कामगार पक्षाचा’ सुवर्णकाळ होता म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही. कारण याचकाळात शंकरराव मोरे यांचे झुंजार नेतृत्व या पक्षास लाभले होते. शंकररावांनी श्रमजीवी जनतेला समजेल अश्या सोप्या भाषेत हजारो खेड्यात नेण्याचे व जनतेला काँग्रेसच्या भांडवलदारी पुढारीपणा खालून काढून मार्क्सवादी छावणीत आणण्याचे मोलाचे कार्य आपल्या सिद्धहस्त लेखणीने व जुगलबंद वक्तृत्वाने पार पाडले. आजही मार्क्सवाद व लालबावटा खेड्या-पाड्यात दिसून येत आहे ते ‘शेकाप’ मुळे होय. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतही शेकाप अग्रेसर होता. * १९५२ च्या विधानसभा निवडणुकीत शेकापचे २८ आमदार निवडून गेले होते तर शंकरराव मोरे व इतर काहीजण लोकसभेमध्ये निवडून गेले होते, यामुळेच शेतकरी कामगार पक्षाचा हा सुवर्णकाळ होता. दुर्दैवाने संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीस ऐन भर आला असतानाच शेकाप फुटली आणि पक्षाची वाताहत सुरू झाली. शंकररावांचे शिष्य व मानसपुत्र एन. डी. पाटील यांनी शंकररावांनंतर शेकापची धुरा आपल्या खांद्यावर घेतली. आज केवळ रायगड जिल्ह्यात आपले अस्तित्त्व टिकवून असणाऱ्या शेतकरी कामगार पक्षाचा महामेरू आमदार विवेक पाटलांनी आपल्या खांद्यावर समर्थपणे पेलला आहे (सन २०१७). ==‘शेकाप’चा विक्रम== १९५२ साली शंकरराव मोरे यांच्या नेतृत्वाखाली ‘शेकाप’चे २८ आमदार निवडून येण्याचा विक्रम घडला होता. हे यश जरी शेकापला टिकवता आले नाही, तरी देखील आजतागायत रायगड जिल्ह्यातून शेतकरी कामगार पक्षाचाच आमदार सातत्याने निवडून येत आहे. * आमदार [[गणपतराव देशमुख]] यांनी तर सांगोला विधानसभेतून सतत अकरा वेळा निवडून येण्याचा विक्रम केलेला आहे. पुढील २५ वर्षे तरी ‘शेकाप’ शिवाय येथे पर्याय नसणार इतकी ‘शेकाप’ने तेथे घट्ट पाय रोवलेले आहेत. समविचारी पक्षांना एकत्रित करून येणाऱ्या विधानसभेत देखील शेकापच्या आमदारांची संख्या वाढेल अशी सध्या येथे परिस्थिती आहे. ==‘शेकाप’चे नेतृत्व== १९४७ ते २००९ पर्यंतच्या शेतकरी कामगार पक्षाच्या नेतृत्वाकडे एक दृष्टिक्षेप टाकल्यास शंकरराव मोरे यांच्या समर्थ नेतृत्वाने गाजलेल्या या पक्षाने महाराष्ट्रात ग्रामीण भागातील बहुजन समाजातील कर्तबगार तरुणांची एक नवी पिढी घडविली असे दिसून येते. या समर्थ नेतृत्वामध्ये * '''[[गणपतराव देशमुख]]''', * [[केशवराव धोंडगे]], * यशवंतराव मोहिते, * [[एन. डी. पाटील]], * उद्धवराव पाटील, * अण्णासाहेब गव्हाणे, * दाजीबा देसाई, * कृष्णराव धुळप, * विठ्ठलराव हांडे, * सोनू आनंदा पंडित (जळगाव) आणि आजचे धडाडीचे आमदार विवेक पाटील यांची नावे आवर्जून घ्यावी लागतील. * २०२४ साली गणपतराव देशमुखांचे नातु [[बाबासाहेब देशमुख]] हे सांगोल्यातुन त्यांची परंपरा चालवत विधानसभेत पोहचले आहेत. ==पुरस्कार== ’शेकाप’चे नेते प्रा. एन.डी. पाटील यांना डिसेंबर २०१७मध्ये झालेल्या [[राष्ट्रीय बंधुता साहित्य संमेलन]]ात राष्ट्रीय बंधुता पुरस्कार मिळाला आहे. शेतकरी कामगार पक्षाचे नेते एन डी पाटील यांनी सत्यशोधकी विचारांची कास धरून महाराष्ट्रामध्ये शेतकरी कामगार पक्षाचा प्रचार आणि प्रसार केला जनसामान्यांपर्यंत या पक्षाचे कार्य पोहोचवण्यासाठी त्यांनी सातत्यपूर्ण प्रयत्न केले. सामान्य लोकांच्या प्रश्नासंबंधी व शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांसंबंधी त्यांनी संघर्षात्मक लढा उभारला. रयत शिक्षण संस्थेसारख्या शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून शिक्षणाची द्वारे सर्वांना खुली करून दिली. रयत शिक्षण संस्थेच्या चेअरमनपदाची धुरा देखील त्यांनी सांभाळली, आणि त्या माध्यमातून गोरगरीब उपेक्षित पीडित शेतकरी यांच्या मुलांना न्याय मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला {{भारतीय राजकीय पक्ष}} [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्ष]] ohscbv2cftgnzjr5pb7h6avjf9la4ic 0 53437 2715912 2697230 2026-10-01T22:06:55Z अभय नातू 206 /* जीवन */ 2715912 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = रामदास आठवले | चित्र = The Minister of State for Social Justice & Empowerment, Shri Ramdas Athawale addressing a press conference, in New Delhi on November 24, 2017.jpg | चित्र आकारमान = 220px | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. २००४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = २००९ | मागील = रामदास आठवले | पुढील = मतदारसंघ रद्द | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1959|12|25|df=y}} | जन्मस्थान = [[अगलगाव]], [[सांगली जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[आर.पी.आय. (आठवले)]] | पत्नी = सीमा आठवले (वि. १९९२) | अपत्ये = | निवास = [[कांदिवली|कांदीवली]], [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | मतदारसंघ = [[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर]] | पद2 = | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. १९९९]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००४]] | मतदारसंघ2 = [[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर]] | मागील2 = [[संदीपान थोरात]] | पुढील2 = रामदास आठवले | मतदारसंघ3 = [[उत्तर मध्य मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|उत्तर मध्य मुंबई]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९९८]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. १९९९]] | मागील3 = [[नारायण आठवले]] | पुढील3 = [[मनोहर जोशी]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = | कार्यकाळ_समाप्ती4 = | व्यवसाय = | धर्म = [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]]<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://m.patrika.com/news/political/ramdas-athwale-slams-on-mayawati-bjp-may-make-him-dalit-face-1362448/|title=अठावले का मायावती पर निशाना, कहा: बौद्ध धर्म अपना लें|work=www.patrika.com|access-date=2018-03-18|language=hi-IN|archive-date=2016-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909115012/http://m.patrika.com/news/political/ramdas-athwale-slams-on-mayawati-bjp-may-make-him-dalit-face-1362448/|url-status=dead}}</ref> | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = | तारीख = ऑगस्ट ३१ | वर्ष = २००८ | स्रोत = {{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=24 |date=20090410175544}} }} '''रामदास बंडू आठवले''' ( २५ डिसेंबर, इ.स. १९५९) हे भारताच्या १४ व्या लोकसभेचे [[खासदार]] होते. लोकसभेत त्यांनी महाराष्ट्रातील पंढरपूर लोकसभा मतदार संघाचे प्रतिनिधित्व केले. * ते [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (आठवले)]] या राजकीय पक्षाचे अध्यक्ष आहेत. == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == रामदास आठवले यांचा जन्म महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील [[अगलगाव]] या गावी एका बौद्ध कुटुंबात झाला. बालपणातच पितृछत्र हरवल्यानंतर त्यांच्या आईने कौटुंबिक जबाबदारी सांभाळली. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण ढालेवाडी (ता. तासगाव, जि. सांगली) येथे झाले. पुढील शिक्षणासाठी ते मुंबईला गेले आणि वडाळा येथील सिद्धार्थ विहार वसतिगृहात राहू लागले. या वसतिगृहातील वास्तव्यादरम्यान त्यांचा दलित व पुरोगामी चळवळींशी जवळचा संबंध आला. == सामाजिक चळवळ आणि दलित पॅंथर्स == इ.स. १९७२ मध्ये स्थापित झालेल्या [[दलित पॅंथर]] संघटनेत आठवले सक्रिय झाले. प्रा. [[अरुण कांबळे]] यांच्या वैचारिक मार्गदर्शनाखाली त्यांनी चळवळीचे नेतृत्व केले. दलित समाजावरील अत्याचार, तसेच कष्टकरी, शेतकरी व वंचित घटकांच्या प्रश्नांवर त्यांनी विविध आंदोलनांचे आयोजन केले. मराठवाडा विद्यापीठाच्या नामांतर चळवळीत आठवले यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. या आंदोलनादरम्यान त्यांनी राज्यभरात मोर्चे आणि निदर्शने आयोजित केली. सरतेशेवटी, तत्कालीन मुख्यमंत्री [[शरद पवार]] यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारने विद्यापीठाचा '[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]' असा नामविस्तार केला. == राजकीय कारकीर्द == इ.स. १९९० मध्ये आठवले यांचा महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळात समावेश झाला. त्यांनी समाजकल्याण आणि परिवहन मंत्री म्हणून कार्यभार सांभाळला. पुढे ते [[मुंबई]] आणि [[पंढरपूर]] लोकसभा मतदारसंघांतून खासदार म्हणून निवडून आले. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:आठवले, रामदास बंडू}} [[वर्ग:भारतीय रिपब्लिकन पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील जन्म]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:दक्षिण मध्य मुंबईचे खासदार]] [[वर्ग:पंढरपूरचे खासदार]] [[वर्ग:दलित नेते]] [[वर्ग:दलित राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:नवयान बौद्ध]] [[वर्ग:चित्र हवे]] [[वर्ग:नामांतर आंदोलनात सहभागी व्यक्ती]] apotgtxjphx2ivtpricc2w9z9kl20sd 0 58930 2715902 1248216 2026-10-01T21:18:19Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[कोसस]] वरुन [[कोश (हिंदू तत्त्वज्ञान)]] ला हलविला: शुद्धलेखन 1248216 wikitext text/x-wiki कोसस ==मुख्य विचार== {{हिंदू धर्म}} [[वर्ग:हिंदू धर्म]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] cjollyfrlrht5kik3iwcgamynx4tpyl 2715911 2715902 2026-10-01T22:01:58Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2715911 wikitext text/x-wiki [[वेदान्त]] तत्त्वज्ञानानुसार '''कोश''' म्हणजे आत्मा किंवा स्वात्म्याला वेढणारे आवरण अथवा आच्छादन होय. [[पंचकोश]] या संकल्पनेखाली एकत्रित केलेल्या पाच कोशांचे वर्णन ''[[तैत्तिरीय उपनिषद]]'' (२.१-५) मध्ये आहे,<ref>David Frawley, ''Yoga and the Sacred Fire: Self-Realization and Planetary Transformation'', p.288</ref>{{sfn|Mallinson|Singleton|2017|p=184}} आणि संकल्पना समजून घेण्यासाठी अनेकदा कांद्याच्या पाकळ्यांची उपमा दिली जाते.<ref>{{cite book |last1=Roeser |first1=Robert W. |title=An introduction to Hindu India's contemplative psychological perspective on motivation, self, and development |date=2005 |edition=pdf |page=15 |citeseerx=10.1.1.582.4733 }}</ref> स्थूलाकडून सूक्ष्माकडे जाणारे हे पाच कोश खालीलप्रमाणे आहेत: # ''अन्नमय कोश'', अन्नाचे आवरण, म्हणजे स्थूल शरीर;{{sfn|Mallinson|Singleton|2017|p=184}} # ''प्राणमय कोश'', ऊर्जेचे किंवा [[प्राण|प्राणाचे]] आवरण, म्हणजे जीवनतत्त्व;{{sfn|Mallinson|Singleton|2017|p=184}} # ''[[मनोमय कोश]]'', मनाचे आवरण, म्हणजे मन आणि पाच ज्ञानेन्द्रिये;{{sfn|Mallinson|Singleton|2017|p=184}} # ''[[विज्ञानमय कोश]]'', बुद्धीचे किंवा ज्ञानाचे आवरण;{{sfn|Mallinson|Singleton|2017|p=184}} # ''[[आनंदमय कोश]]'', आनंदाचे आवरण.{{sfn|Mallinson|Singleton|2017|p=184}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{हिंदू धर्म}} [[वर्ग:वेदान्त]] [[वर्ग:उपनिषदे]] [[वर्ग:हिंदू तत्त्वज्ञान]] pjn9398dupjixmcut9kd9k69kxuygde 0 66158 2715928 2209794 2026-10-02T01:09:36Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2715928 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''लायनेल हॅलम टेनिसन, तिसरा बॅरन टेनिसन''' (७ नोव्हेंबर १८८९ – ६ जून १९५१) हा प्रामुख्याने [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट]] खेळाडू म्हणून प्रसिद्ध होता. हा [[हॅम्पशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|हॅम्पशायर]] आणि {{cr|ENG}}चा संघनायक हता. हा प्रसिद्ध कवी [[आल्फ्रेड टेनिसन, पहिला बॅरन टेनिसन|आल्फ्रेड, लॉर्ड टेनिसनचा]] नातू होता. == सुरुवातीचे जीवन आणि कुटुंब == लायनेल हा [[दक्षिण ऑस्ट्रेलियाचे राज्यपाल]] [[हॅलम टेनिसन, दुसरे बॅरन टेनिसन|हॅलम टेनिसनचा]] मुलगा हता. याचा जन्म नोव्हेंबर १८८९ मध्ये [[सिटी ऑफ वेस्टमिन्स्टर|वेस्टमिन्स्टर]] येथे झाला. त्याच्या वडिलांची पुढे १९०३ मध्ये [[ऑस्ट्रेलियाचे गव्हर्नर-जनरल]] म्हणून नियुक्ती झाली.<ref name="CRIC1">{{cite magazine|url=https://archive.acscricket.com/cricket/1913/489/index.html#zoom=z|title=A chat about the Hon. L. H. Tennyson|magazine=[[Cricket: A Weekly Record of the Game]]|location=[[लंडन]]|date=9 August 1913|pages=481–482|issue=50|volume=11|access-date=2 June 2024}}</ref> तो १८९९ पासून ऑस्ट्रेलियात आपले वडील, आई ऑड्री आणि भावंडांसोबत राहत होता.<ref>{{citation|url=https://adb.anu.edu.au/biography/tennyson-audrey-georgiana-florence-13214|title=Audrey Georgiana Florence Tennyson (1854–1916)|first=P. A.|last=Howell|work=[[Australian Dictionary of Biography]]|location=[[कॅनबेरा]]|access-date=8 September 2023|publisher=National Centre of Biography, [[ऑस्ट्रेलियन नॅशनल युनिव्हर्सिटी]]|language=en}}</ref> त्याचे प्राथमिक शिक्षण ऑस्ट्रेलियातील मेलबर्न ग्रामर स्कूलमध्ये झाले. तेथे त्याने पहिल्यांदा क्रिकेट खेळण्यास सुरुवात केली. त्यानंतर त्याने [[इंग्लंड]]मधील [[ईटन कॉलेज|ईटन कॉलेजमध्ये]] प्रवेश घेतला.<ref name="ETON">{{cite book|title=Eton College Register 1899–1909|date=1922|publisher=[[Eyre & Spottiswoode|Spottiswoode & Co.]]|location=[[ईटन, बर्कशायर|ईटन]]|volume=7|page=156|url=https://archives.etoncollege.com/PDFViewer/web/viewer.html?file=%2fFilename.ashx%3ftableName%3dta_registers%26columnName%3dfilename%26recordId%3d11|language=en}}</ref> तेथे त्याने कॉलेजच्या क्रिकेट संघाकडून सुरुवातीला १९०७ मध्ये [[जलद गोलंदाजी|जलद गोलंदाज]] म्हणून आणि पुढे १९०८ मध्ये मुख्यत्वे [[फलंदाजी (क्रिकेट)|फलंदाजीवर]] लक्ष केंद्रित करून खेळ केला.<ref name="OBIT">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/234453.html|title=Obituary: Lionel Tennyson|date=25 January 2006 |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=2 June 2024}}</ref><ref name="TIMES">{{cite news|url=https://link.gale.com/apps/doc/CS136662215/TTDA?u=wikipedia&sid=bookmark-TTDA&xid=566749bf|title=Lord Tennyson|work=[[द टाइम्स]]|location=[[लंडन]]|page=8|issue=52021|date=7 June 1951|access-date=2 June 2024|via=[[Gale (publisher)|गेल]]}}</ref> ईटननंतर त्याने [[ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज|ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज]] येथे प्रवेश घेतला.<ref name="ETON"/> फ्रेशमन सामन्यात त्याने उत्तम कामगिरी केली, परंतु तो केंब्रिज युनिव्हर्सिटी क्रिकेट क्लबकडून खेळला नाही. [[ब्रिटिश सैन्य|ब्रिटिश सैन्यात]] भरती होण्यासाठी त्याने एका वर्षानंतर केंब्रिज सोडले.<ref name="TIMES"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:टेनिसन, लायनेल}} [[वर्ग:इंग्लंडचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:हॅम्पशायरचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:ब्रिटिश सैनिक]] [[वर्ग:इ.स. १८८९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] lomrl7rkfhgdl73jxnzguyrf4kwz85z 0 68716 2715984 2640780 2026-10-02T02:48:46Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715984 wikitext text/x-wiki '''सांगोला विधानसभा मतदारसंघ - २५३''' हा [[महाराष्ट्र राज्य विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभेच्या]] [[महाराष्ट्र विधानसभेचे मतदारसंघ|२८८ मतदारसंघां]]<nowiki/>पैकी एक आहे. हा मतदारसंघ [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] जिल्ह्यात आहे. हा मतदारसंघ हा अराखीव आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघाच्या रचननुसार, या मतदारसंघात सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोले तालुका आणि [[पंढरपूर]] तालुक्यातील [[भाळवणी]] महसूल मंडळाचा समावेश होतो. हा मतदारसंघ [[भारतीय लोकसभा|भारतीय लोकसभे]]<nowiki/>च्या [[माढा मतदारसंघ (लोकसभा)|माढा मतदारसंघा]]<nowiki/>चा भाग आहे, ज्यामध्ये सोलापूर जिल्ह्यातील [[माढा विधानसभा मतदारसंघ|माढा]], [[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा]] आणि [[माळशिरस विधानसभा मतदारसंघ|माळशिरस]] आणि [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|साताऱ्या]]<nowiki/>तील [[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण]] आणि [[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण]] या ५ विधानसभा क्षेत्रांचा समावेश होतो.<ref>2-member constituency</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> शेतकरी कामगार पक्षाचे [[डॉ. बाबासाहेब देशमुख]] हे सांगोला विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! सदस्य ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९५१ मुंबई विधानसभा निवडणूक|१९५१]] |केशवराव राऊत |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color|rowspan=3}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | rowspan="2" |[[१९५७ मुंबई विधानसभा निवडणूक|१९५७]]{{efn|२-सदस्य मतदारसंघ}} |केशवराव राऊत |- |मारुती कांबळे |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color|rowspan="2"}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९६२ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९६२]] |rowspan="2" |[[गणपतराव देशमुख]] |style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- |[[१९६७ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९६७]] |- |[[१९७२ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९७२]] |एस. बापूसाहेब पाटील |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |१९७४ {{efn|पोटनिवडणूक}} | rowspan="5" |[[गणपतराव देशमुख]] |style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- |[[१९७८ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९७८]] |- |[[१९८० महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९८०]] |- |[[१९८५ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९८५]] |- |[[१९९० महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९९०]] |- |[[१९९५ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९९५]] |[[शहाजीबापू पाटील]] |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९९९]] | rowspan="4" |[[गणपतराव देशमुख]] | rowspan="4" style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- |[[२००४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२००४]] |- |[[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२००९]]<ref name="election2009">{{cite web|url=https://eci.gov.in/files/file/3724-maharashtra-2009/|title=Maharashtra Legislative Assembly Election, 2009|publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]]|access-date=25 April 2023}}</ref> |- |[[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०१४]]<ref name="election2014">{{cite web|url=https://eci.gov.in/files/file/3726-maharashtra-2014/|title=Maharashtra Legislative Assembly Election, 2014|publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]]|access-date=7 May 2023}}</ref> |- |[[२०१९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०१९]] |[[शहाजीबापू पाटील]]<ref name="election2019" /> |style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |२०२४ |डॉ. बाबासाहेब देशमुख | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {{Election box begin | title= [[२०१९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]: सांगोला<ref name="election2019">{{cite web |url=https://www.eci.gov.in/files/file/11699-maharashtra-legislative-assembly-election-2019/ |title=Maharashtra Legislative Assembly Election, 2019 |publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] |access-date= 2 February 2022}}</ref>}} {{Election box candidate with party link| |party = शिवसेना |candidate = '''[[शहाजीबापू पाटील]]''' |votes = 99,464 |percentage = 46.16 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = शेतकरी कामगार पक्ष |candidate = अनिकेत देशमुख |votes = 98,696 |percentage = 45.81 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = अपक्ष |candidate = राजश्रीताई दत्तात्रय नागणे |votes =4,486 |percentage = 2.08 |change = }} {{Election box majority| |votes = 786 |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box end}} ===महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४=== {{Election box begin| title=[[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]: सांगोला}} {{Election box candidate with party link| |party = शेतकरी कामगार पक्ष |candidate = [[गणपतराव देशमुख]] |votes = 94,374 |percentage = 47.62 |change = - }} {{Election box candidate with party link| |party = शिवसेना |candidate = [[शहाजीबापू पाटील]] |votes = 69,150 |percentage = 34.89 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय जनता पक्ष |candidate = श्रीकांत आप्पासाहेब देशमुख |votes = 14,946 |percentage = 7.10 |change = }} {{Election box majority| |votes = 25,224 |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = 1,98,197 |percentage = |change = }} {{Election box end}} ===महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९=== {{Election box begin| title=[[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]: सांगोला}} {{Election box candidate with party link| |party = शेतकरी कामगार पक्ष |candidate = [[गणपतराव देशमुख]] |votes = 86,548 |percentage = 34.28 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |candidate = [[शहाजीबापू पाटील]] |votes = 76,744 |percentage = 30.40 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = जनसुराज्य पक्ष |candidate = श्रीकांत आप्पासाहेब देशमुख |votes = 13,997 |percentage = 0.99 |change = }} {{Election box majority| |votes = 9,804 |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = 2,52,474 |percentage = |change = }} {{Election box end}} == संदर्भ == {{notelist}} {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp224.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:माढा लोकसभा मतदारसंघ]] nw5i6s68f2awhic0nn8nw3qs5rj54al 2715985 2715984 2026-10-02T02:51:25Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715985 wikitext text/x-wiki '''सांगोला विधानसभा मतदारसंघ - २५३''' हा [[महाराष्ट्र राज्य विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभेच्या]] [[महाराष्ट्र विधानसभेचे मतदारसंघ|२८८ मतदारसंघां]]<nowiki/>पैकी एक आहे. हा मतदारसंघ [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] जिल्ह्यात आहे. हा मतदारसंघ हा अराखीव आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघाच्या रचननुसार, या मतदारसंघात सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोले तालुका आणि [[पंढरपूर]] तालुक्यातील [[भाळवणी]] महसूल मंडळाचा समावेश होतो. हा मतदारसंघ [[भारतीय लोकसभा|भारतीय लोकसभे]]<nowiki/>च्या [[माढा मतदारसंघ (लोकसभा)|माढा मतदारसंघा]]<nowiki/>चा भाग आहे, ज्यामध्ये सोलापूर जिल्ह्यातील [[माढा विधानसभा मतदारसंघ|माढा]], [[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा]] आणि [[माळशिरस विधानसभा मतदारसंघ|माळशिरस]] आणि [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|साताऱ्या]]<nowiki/>तील [[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण]] आणि [[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण]] या ५ विधानसभा क्षेत्रांचा समावेश होतो.<ref>2-member constituency</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[शेतकरी कामगार पक्ष| शेकाप चे]] [[डॉ. बाबासाहेब देशमुख]] हे सांगोला विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! सदस्य ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९५१ मुंबई विधानसभा निवडणूक|१९५१]] |केशवराव राऊत |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color|rowspan=3}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | rowspan="2" |[[१९५७ मुंबई विधानसभा निवडणूक|१९५७]]{{efn|२-सदस्य मतदारसंघ}} |केशवराव राऊत |- |मारुती कांबळे |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color|rowspan="2"}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९६२ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९६२]] |rowspan="2" |[[गणपतराव देशमुख]] |style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- |[[१९६७ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९६७]] |- |[[१९७२ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९७२]] |एस. बापूसाहेब पाटील |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |१९७४ {{efn|पोटनिवडणूक}} | rowspan="5" |[[गणपतराव देशमुख]] |style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- |[[१९७८ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९७८]] |- |[[१९८० महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९८०]] |- |[[१९८५ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९८५]] |- |[[१९९० महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९९०]] |- |[[१९९५ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९९५]] |[[शहाजीबापू पाटील]] |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९९९]] | rowspan="4" |[[गणपतराव देशमुख]] | rowspan="4" style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- |[[२००४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२००४]] |- |[[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२००९]]<ref name="election2009">{{cite web|url=https://eci.gov.in/files/file/3724-maharashtra-2009/|title=Maharashtra Legislative Assembly Election, 2009|publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]]|access-date=25 April 2023}}</ref> |- |[[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०१४]]<ref name="election2014">{{cite web|url=https://eci.gov.in/files/file/3726-maharashtra-2014/|title=Maharashtra Legislative Assembly Election, 2014|publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]]|access-date=7 May 2023}}</ref> |- |[[२०१९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०१९]] |[[शहाजीबापू पाटील]]<ref name="election2019" /> |style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |२०२४ |डॉ. बाबासाहेब देशमुख | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {{Election box begin | title= [[२०१९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]: सांगोला<ref name="election2019">{{cite web |url=https://www.eci.gov.in/files/file/11699-maharashtra-legislative-assembly-election-2019/ |title=Maharashtra Legislative Assembly Election, 2019 |publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] |access-date= 2 February 2022}}</ref>}} {{Election box candidate with party link| |party = शिवसेना |candidate = '''[[शहाजीबापू पाटील]]''' |votes = 99,464 |percentage = 46.16 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = शेतकरी कामगार पक्ष |candidate = अनिकेत देशमुख |votes = 98,696 |percentage = 45.81 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = अपक्ष |candidate = राजश्रीताई दत्तात्रय नागणे |votes =4,486 |percentage = 2.08 |change = }} {{Election box majority| |votes = 786 |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box end}} ===महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४=== {{Election box begin| title=[[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]: सांगोला}} {{Election box candidate with party link| |party = शेतकरी कामगार पक्ष |candidate = [[गणपतराव देशमुख]] |votes = 94,374 |percentage = 47.62 |change = - }} {{Election box candidate with party link| |party = शिवसेना |candidate = [[शहाजीबापू पाटील]] |votes = 69,150 |percentage = 34.89 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय जनता पक्ष |candidate = श्रीकांत आप्पासाहेब देशमुख |votes = 14,946 |percentage = 7.10 |change = }} {{Election box majority| |votes = 25,224 |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = 1,98,197 |percentage = |change = }} {{Election box end}} ===महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९=== {{Election box begin| title=[[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]: सांगोला}} {{Election box candidate with party link| |party = शेतकरी कामगार पक्ष |candidate = [[गणपतराव देशमुख]] |votes = 86,548 |percentage = 34.28 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |candidate = [[शहाजीबापू पाटील]] |votes = 76,744 |percentage = 30.40 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = जनसुराज्य पक्ष |candidate = श्रीकांत आप्पासाहेब देशमुख |votes = 13,997 |percentage = 0.99 |change = }} {{Election box majority| |votes = 9,804 |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = 2,52,474 |percentage = |change = }} {{Election box end}} == संदर्भ == {{notelist}} {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp224.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:माढा लोकसभा मतदारसंघ]] s9fnt24pb52kgrcou7og481obmm7gh9 2715986 2715985 2026-10-02T02:52:20Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715986 wikitext text/x-wiki '''सांगोला विधानसभा मतदारसंघ - २५३''' हा [[महाराष्ट्र राज्य विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभेच्या]] [[महाराष्ट्र विधानसभेचे मतदारसंघ|२८८ मतदारसंघां]]<nowiki/>पैकी एक आहे. हा मतदारसंघ [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] जिल्ह्यात आहे. हा मतदारसंघ हा अराखीव आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघाच्या रचननुसार, या मतदारसंघात सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोले तालुका आणि [[पंढरपूर]] तालुक्यातील [[भाळवणी]] महसूल मंडळाचा समावेश होतो. हा मतदारसंघ [[भारतीय लोकसभा|भारतीय लोकसभे]]<nowiki/>च्या [[माढा मतदारसंघ (लोकसभा)|माढा मतदारसंघा]]<nowiki/>चा भाग आहे, ज्यामध्ये सोलापूर जिल्ह्यातील [[माढा विधानसभा मतदारसंघ|माढा]], [[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा]] आणि [[माळशिरस विधानसभा मतदारसंघ|माळशिरस]] आणि [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|साताऱ्या]]<nowiki/>तील [[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण]] आणि [[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण]] या ईतर ५ विधानसभा क्षेत्रांचा समावेश होतो.<ref>2-member constituency</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[शेतकरी कामगार पक्ष|भारतीय शेकापचे]] [[डॉ. बाबासाहेब देशमुख]] हे सांगोला विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! सदस्य ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९५१ मुंबई विधानसभा निवडणूक|१९५१]] |केशवराव राऊत |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color|rowspan=3}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | rowspan="2" |[[१९५७ मुंबई विधानसभा निवडणूक|१९५७]]{{efn|२-सदस्य मतदारसंघ}} |केशवराव राऊत |- |मारुती कांबळे |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color|rowspan="2"}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९६२ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९६२]] |rowspan="2" |[[गणपतराव देशमुख]] |style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- |[[१९६७ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९६७]] |- |[[१९७२ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९७२]] |एस. बापूसाहेब पाटील |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |१९७४ {{efn|पोटनिवडणूक}} | rowspan="5" |[[गणपतराव देशमुख]] |style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- |[[१९७८ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९७८]] |- |[[१९८० महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९८०]] |- |[[१९८५ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९८५]] |- |[[१९९० महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९९०]] |- |[[१९९५ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९९५]] |[[शहाजीबापू पाटील]] |style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|१९९९]] | rowspan="4" |[[गणपतराव देशमुख]] | rowspan="4" style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- |[[२००४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२००४]] |- |[[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२००९]]<ref name="election2009">{{cite web|url=https://eci.gov.in/files/file/3724-maharashtra-2009/|title=Maharashtra Legislative Assembly Election, 2009|publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]]|access-date=25 April 2023}}</ref> |- |[[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०१४]]<ref name="election2014">{{cite web|url=https://eci.gov.in/files/file/3726-maharashtra-2014/|title=Maharashtra Legislative Assembly Election, 2014|publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]]|access-date=7 May 2023}}</ref> |- |[[२०१९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०१९]] |[[शहाजीबापू पाटील]]<ref name="election2019" /> |style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |२०२४ |डॉ. बाबासाहेब देशमुख | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {{Election box begin | title= [[२०१९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]: सांगोला<ref name="election2019">{{cite web |url=https://www.eci.gov.in/files/file/11699-maharashtra-legislative-assembly-election-2019/ |title=Maharashtra Legislative Assembly Election, 2019 |publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] |access-date= 2 February 2022}}</ref>}} {{Election box candidate with party link| |party = शिवसेना |candidate = '''[[शहाजीबापू पाटील]]''' |votes = 99,464 |percentage = 46.16 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = शेतकरी कामगार पक्ष |candidate = अनिकेत देशमुख |votes = 98,696 |percentage = 45.81 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = अपक्ष |candidate = राजश्रीताई दत्तात्रय नागणे |votes =4,486 |percentage = 2.08 |change = }} {{Election box majority| |votes = 786 |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box end}} ===महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४=== {{Election box begin| title=[[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]: सांगोला}} {{Election box candidate with party link| |party = शेतकरी कामगार पक्ष |candidate = [[गणपतराव देशमुख]] |votes = 94,374 |percentage = 47.62 |change = - }} {{Election box candidate with party link| |party = शिवसेना |candidate = [[शहाजीबापू पाटील]] |votes = 69,150 |percentage = 34.89 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय जनता पक्ष |candidate = श्रीकांत आप्पासाहेब देशमुख |votes = 14,946 |percentage = 7.10 |change = }} {{Election box majority| |votes = 25,224 |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = 1,98,197 |percentage = |change = }} {{Election box end}} ===महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९=== {{Election box begin| title=[[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]: सांगोला}} {{Election box candidate with party link| |party = शेतकरी कामगार पक्ष |candidate = [[गणपतराव देशमुख]] |votes = 86,548 |percentage = 34.28 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |candidate = [[शहाजीबापू पाटील]] |votes = 76,744 |percentage = 30.40 |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = जनसुराज्य पक्ष |candidate = श्रीकांत आप्पासाहेब देशमुख |votes = 13,997 |percentage = 0.99 |change = }} {{Election box majority| |votes = 9,804 |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = 2,52,474 |percentage = |change = }} {{Election box end}} == संदर्भ == {{notelist}} {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp224.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:माढा लोकसभा मतदारसंघ]] 9w4v1iaa4ac081vrxotdrofo56ui49g 0 78749 2715920 2441857 2026-10-01T23:32:13Z अभय नातू 206 माहिती 2715920 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''क्रेमोना''' उत्तर [[इटली]]तील शहर आहे. हे शहर [[लोंबार्दिया]] राज्यात [[पो नदी]]च्या डाव्या काठावर वसलेले हे शहर [[क्रेमोना प्रांत|क्रेमोना प्रांताची]] राजधानी असून स्थानिक शहर आणि प्रांतिक सरकारांचे केंद्र आहे. क्रेमोना विशेषतः त्याच्या संगीताचा इतिहास आणि परंपरांसाठी प्रसिद्ध आहे. यामध्ये [[ज्युसेप्पे ग्वार्नेरी]], [[अँटोनियो स्ट्रॅडिव्हारी]], [[फ्रांचेस्को रुगेरी]], [[व्हिंसेंझो रुगेरी]] आणि [[अमाती घराणे|अमाती]] घराण्यातील अनेक सदस्यांसारख्या प्रसिद्ध [[वायलीन]] निर्मात्यांचा (ल्युथियर्स) समावेश आहे.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/12/20/science/stradivari-violin-wood.html |title=Science behind Stradiveri violins |work=द न्यू यॉर्क टाइम्स |date=२० डिसेंबर २०१६ |access-date=१ मार्च २०१७}}</ref> == इतिहास == === प्राचीन काळ === ==== केल्टिक मूळ ==== इ.स.पूर्व ४०० च्या सुमारास पो खोऱ्यात आलेल्या ''सेनोमानी'' या गॉलिक (केल्टिक) जमातीची वसाहत म्हणून क्रेमोनाचा इतिहासात प्रथम उल्लेख आढळतो. ==== रोमन लष्करी ठाणे ==== [[इ.स.पू. २१८|इ.स.पूर्व २१८]] मध्ये रोमन लोकांनी पो नदीच्या उत्तरेस आपले पहिले लष्करी ठाणे स्थापन केले आणि जुने नाव कायम ठेवले. क्रेमोना आणि जवळचे [[पियासेंझा]] एकाच वर्षी स्थापन झाले. शहराच्या व्यापारी महत्त्वामुळे क्रेमोना ''व्हिया ब्रिक्सियाना'' या [[रोमन रस्ता]]द्वारे ज्याने [[ब्रिक्सिया]]शी (ब्रेेशिया) जोडले गेले.<ref>{{Cite web |title=VIA BRIXIANA |url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/via-brixiana.html |language=it}}</ref> क्रेमोनाने [[जुलियस सिझर]]ला कुमक दिल्यामुळे त्याच्या शासनात शहराची भरभराट झाली, परंतु नंतर [[ऑगस्टस]]विरुद्धच्या संघर्षात [[मार्कस जुनियस ब्रुटस]] आणि [[रोमन सेनेट|सेनेटला]] पाठिंबा दिला. विजय मिळवल्यानंतर ऑगस्टसने [[इ.स.पू. ४०|इ.स.पूर्व ४०]] मध्ये क्रेमोनाची जमीन जप्त केली आणि ती आपल्या सैनिकांना वाटून टाकली. प्रसिद्ध कवी [[व्हर्जिल]] याने क्रेमोनामध्ये शिक्षण घेतले होते. ==== विनाश ==== [[इ.स. ६९]] मध्ये [[बेड्रियाकमची दुसरी लढाई|बेड्रियाकमच्या दुसऱ्या लढाईत]] [[व्हेस्पासियन]]च्या सैन्याने शहराची लुटालूट केली आणि ते नष्ट केले. या लूटीचे वर्णन [[टॅसिटस]]ने त्याच्या ''हिस्टरीझ'' या पुस्तकात केले आहे.<ref name="a">{{cite book |last=Tacitus |first=Publius |title=The Histories |date=२५ जून २००९ |publisher=Penguin |pages=१३३–१३४ |isbn=978-0-140-44964-8}}</ref> नवीन सम्राट व्हेस्पासियनच्या मदतीने क्रेमोनाची पुनर्रचना करण्यात आली, परंतु ते आपले पूर्वीचे वैभव परत मिळवू शकले नाही. === मध्ययुगीन काळ === [[इ.स. ६०३]] मध्ये क्रेमोनावर लोंबार्ड राजा [[अगिलुल्फ]]ने ताबा मिळवला आणि पुन्हा एकदा शहराचा विनाश झाला. ७व्या शतकात राणी [[थिओडेलिंडा]]ने शहराची पुनर्रचना केली आणि तेथे कॅथोलिक बिशपच्या हातात सत्ता दिली. [[शार्लमेन]]च्या इटली विजयानंतर शहराचे नियंत्रण त्याच्या बिशपकडे गेले, ज्यामुळे क्रेमोना हे [[पवित्र रोमन साम्राज्य|पवित्र रोमन साम्राज्याचे]] मांडलिक बनले. १०व्या आणि ११व्या शतकात शहराचा व्यापार आणि समृद्धी वेगाने वाढली. [[चित्र:Cremona stemma.jpg|इवलेसे|200px|डावीकडे|टाऊन हॉलवरील शहराचे राजचिन्ह]] === मध्ययुगीन कम्युने (नगरपालिका) === [[इ.स. १०९३|१०९३मध्ये]] क्रेमोनाने [[कॅनोसाची मथिल्डे|कॅनोसाच्या मॅथिल्डेच्या]] नेतृत्वाखालील साम्राज्यविरोधी आघाडीत प्रवेश केला. [[इ.स. ११४५|११५४मध्ये]] सम्राट [[फ्रेडरिक बार्बारोसा]] याने क्रेमोनाला स्वतःची नाणी पाडण्याचा अधिकार दिला होता. [[इ.स. ११६२|११६२मध्ये]] क्रेमोनाच्या सैन्याने [[मिलान]]वर हल्ला करून ते नष्ट केले. [[चित्र:BattagliaLegnano.jpg|इवलेसे|200px|उजवीकडे|११७६ मधील लेग्नानोच्या लढाईदरम्यान कॅरोचियोचे संरक्षण]] [[इ.स. ११६७|११६७मध्ये]] शहराने बाजू बदलली आणि [[लोंबार्द लीग|लोंबार्ड लीग]]मध्ये सामील झाले. २९ मे ११७६ रोजी [[लेन्यानोची लढाई|लेन्यानोच्या लढाईत]] बार्बारोसाचा पराभव करणाऱ्या सैन्यात क्रेमोनाचे सैन्यही होते. १३०१ मध्ये ट्रुबाडोर लुचेट्टो गॅटिलुसिओ हा क्रेमोनाचा पोदेस्ता (मुख्य प्रशासक) होता. या काळात क्रेमोनाची लोकसंख्या ८०,००० पर्यंत पोहोचली होती. <!-- === सरंजामशाही आणि सत्ताधीश === १३२२ नंतर मिलानच्या [[व्हिस्कोन्टी]] घराण्याने क्रेमोनावर सत्ता स्थापन केली, जी दीड शतक टिकली. १४४१ मध्ये शहरात [[फ्रांसिस्को पहिला स्फोर्झा]] आणि [[बियांका मारिया व्हिस्कोन्टी]] यांचा विवाह झाला. स्थानिक दंतकथेनुसार या विवाहाच्या उत्सवाच्या निमित्ताने शहराच्या प्रसिद्ध 'तोर्राोने' (टॉरोन/नाऊगट) या मिठाईची निर्मिती झाली.<ref name=secten>{{citation |contribution=The Origin of Spanish Christmas Turrón |url=http://www.secrettenerife.co.uk |title=Secret Tenerife |date=१७ डिसेंबर २०२१}}.</ref> === परकीय सत्तांचा ताबा === [[चित्र:Flag of Cremona (Historical).svg|अंगुठछवी|डावीकडे|१५०x१५०पिक्सेल|शहराचा ऐतिहासिक ध्वज]] [[चित्र:Cremona nel 17esimo secolo.jpg|अंगुठछवी|१७व्या शतकातील क्रेमोना]] १४९९ ते १५०९ या काळात क्रेमोना व्हेनेशियन नियंत्रणाखाली होते. १५१३ मध्ये नोयॉनच्या तहाने क्रेमोना स्पेनच्या अधिपत्त्याखाली आले. स्पॅनिश राजवटीत १६२८ चा दुष्काळ आणि १६३० चा महासाथीचा रोग शहराने अनुभवला. १७०७ मध्ये स्पॅनिश वारसा युद्धानंतर हे शहर ऑस्ट्रियाच्या ताब्यात गेले. --> == लोकसंख्या == {{Historical populations|1861|43614|1871|43109|1881|42250|1901|49191|1911|55483|1921|58450|1931|62447|1936|64019|1951|68636|1961|73902|1971|82094|1981|80929|1991|74113|2001|70887|2011|69589|2021|70841|footnote=स्रोत: [[नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ स्टॅटिस्टिक्स (इटली)|ISTAT]]|cols=2|align=none}} == वास्तुकला आणि पर्यटन == [[चित्र:20110725 Cremona Cathedral and Baptistery 5939.jpg|इवलेसे|200px|क्रेमोनाचे कॅथेड्रल आणि बाप्तिस्मस्थान]] [[चित्र:Cremona loggia dei Militi.jpg|इवलेसे|200px|लॉजिया देई मिलिती]] * [[क्रेमोना कॅथेड्रल]]: उत्तर इटलीतील रोमेनेस्क-गॉथिक कलेचे एक उत्कृष्ट उदाहरण. * [[तोर्राझो]]: युरोपातील तिसरा सर्वात उंच विटांचा घंटामिनार (बेल टॉवर). * [[लॉजिया देई मिलिती]] * [[पालाझ्झो कोमुनाले]] (नगरगृह) * [[मुझेओ देल व्हियोलिनो]] == अर्थव्यवस्था == क्रेमोनाची अर्थव्यवस्था शेती आणि अन्न प्रक्रियांशी जोडलेली आहे. उत्पादनांमध्ये प्रक्रिया केलेले मांस, मिठाई (तोर्राोने), [[चीझ]] (ग्राना पडानो, प्रोव्होलोन) आणि मसालेदार सॉसचा समावेश आहे. पो नदीतील बंदर हे मालवाहतुकीचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. == संगीत == [[चित्र:Мonumento a Stradivari, Cremona, Italia - panoramio.jpg|200px|इवलेसे|स्ट्रॅडिव्हारी चौकातील स्ट्रॅडिव्हारी यांचा पुतळा]] [[चित्र:Cremona-Liuteria.jpg|200px|इवलेसे|व्हायोलिनचे दुकान]] १६व्या शतकापासून क्रेमोना हे वाद्यनिर्मितीचे जागतिक केंद्र आहे. [[अमाती]], [[ग्वार्नेरी]] आणि [[अँटोनियो स्ट्रॅडिव्हारी]] यांच्या कार्यशाळांमधून जगातील सर्वोत्तम व्हायोलिन तयार झाले. २०१२ मध्ये युनेस्कोने क्रेमोनाच्या "पारंपरिक वायोलिन हस्तकलेला" अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून घोषित केले.<ref>{{cite web |title=Traditional violin craftsmanship in Cremona |website=UNESCO |url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/traditional-violin-craftsmanship-in-cremona-00719 |access-date=७ फेब्रुवारी २०१७}}</ref> == खेळ == [[फुटबॉल]] हा क्रेमोनाचा सर्वात लोकप्रिय खेळ आहे. [[यु.एस. क्रेमोनेसे]] हा येथील मुख्य फुटबॉल क्लब असून तो [[सेरी आ]] स्पर्धेत खेळतो. [[अँटोनियो काब्रिनी]] आणि [[जिआनलुका व्हियाली]] हे क्रेमोनामधील प्रसिद्ध फुटबॉल खेळाडू आहेत. == हवामान == क्रेमोनामध्ये आर्द्र उपकटिबंधीय हवामान (कॉप्पेन: Cfa) आढळते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{commons category|Cremona}} * [https://web.archive.org/web/20050912165206/http://www.e-cremona.it/ शहराचे अधिकृत संकेतस्थळ] [[वर्ग:इटलीमधील शहरे]] [[वर्ग:क्रेमोना प्रांत]] [[वर्ग:क्रेमोना|*]] 5e1xfea387uf38yd6oxgk5lvfchu4q5 2715921 2715920 2026-10-01T23:33:31Z अभय नातू 206 दुवा 2715921 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''क्रेमोना''' उत्तर [[इटली]]तील शहर आहे. हे शहर [[लोंबार्दिया]] राज्यात [[पो नदी]]च्या डाव्या काठावर वसलेले हे शहर [[क्रेमोना प्रांत|क्रेमोना प्रांताची]] राजधानी असून स्थानिक शहर आणि प्रांतिक सरकारांचे केंद्र आहे. क्रेमोना विशेषतः त्याच्या संगीताचा इतिहास आणि परंपरांसाठी प्रसिद्ध आहे. यामध्ये [[ज्युसेप्पे ग्वार्नेरी]], [[अँतोनियो स्त्रादिव्हारी]], [[फ्रांचेस्को रुगेरी]], [[व्हिंसेंझो रुगेरी]] आणि [[अमाती घराणे|अमाती]] घराण्यातील अनेक सदस्यांसारख्या प्रसिद्ध [[व्हायोलिन]] निर्मात्यांचा (ल्युथियर्स) समावेश आहे.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/12/20/science/stradivari-violin-wood.html |title=Science behind Stradiveri violins |work=द न्यू यॉर्क टाइम्स |date=२० डिसेंबर २०१६ |access-date=१ मार्च २०१७}}</ref> == इतिहास == === प्राचीन काळ === ==== केल्टिक मूळ ==== इ.स.पूर्व ४०० च्या सुमारास पो खोऱ्यात आलेल्या ''सेनोमानी'' या गॉलिक (केल्टिक) जमातीची वसाहत म्हणून क्रेमोनाचा इतिहासात प्रथम उल्लेख आढळतो. ==== रोमन लष्करी ठाणे ==== [[इ.स.पू. २१८|इ.स.पूर्व २१८]] मध्ये रोमन लोकांनी पो नदीच्या उत्तरेस आपले पहिले लष्करी ठाणे स्थापन केले आणि जुने नाव कायम ठेवले. क्रेमोना आणि जवळचे [[पियासेंझा]] एकाच वर्षी स्थापन झाले. शहराच्या व्यापारी महत्त्वामुळे क्रेमोना ''व्हिया ब्रिक्सियाना'' या [[रोमन रस्ता]]द्वारे ज्याने [[ब्रिक्सिया]]शी (ब्रेेशिया) जोडले गेले.<ref>{{Cite web |title=VIA BRIXIANA |url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/via-brixiana.html |language=it}}</ref> क्रेमोनाने [[जुलियस सिझर]]ला कुमक दिल्यामुळे त्याच्या शासनात शहराची भरभराट झाली, परंतु नंतर [[ऑगस्टस]]विरुद्धच्या संघर्षात [[मार्कस जुनियस ब्रुटस]] आणि [[रोमन सेनेट|सेनेटला]] पाठिंबा दिला. विजय मिळवल्यानंतर ऑगस्टसने [[इ.स.पू. ४०|इ.स.पूर्व ४०]] मध्ये क्रेमोनाची जमीन जप्त केली आणि ती आपल्या सैनिकांना वाटून टाकली. प्रसिद्ध कवी [[व्हर्जिल]] याने क्रेमोनामध्ये शिक्षण घेतले होते. ==== विनाश ==== [[इ.स. ६९]] मध्ये [[बेड्रियाकमची दुसरी लढाई|बेड्रियाकमच्या दुसऱ्या लढाईत]] [[व्हेस्पासियन]]च्या सैन्याने शहराची लुटालूट केली आणि ते नष्ट केले. या लूटीचे वर्णन [[टॅसिटस]]ने त्याच्या ''हिस्टरीझ'' या पुस्तकात केले आहे.<ref name="a">{{cite book |last=Tacitus |first=Publius |title=The Histories |date=२५ जून २००९ |publisher=Penguin |pages=१३३–१३४ |isbn=978-0-140-44964-8}}</ref> नवीन सम्राट व्हेस्पासियनच्या मदतीने क्रेमोनाची पुनर्रचना करण्यात आली, परंतु ते आपले पूर्वीचे वैभव परत मिळवू शकले नाही. === मध्ययुगीन काळ === [[इ.स. ६०३]] मध्ये क्रेमोनावर लोंबार्ड राजा [[अगिलुल्फ]]ने ताबा मिळवला आणि पुन्हा एकदा शहराचा विनाश झाला. ७व्या शतकात राणी [[थिओडेलिंडा]]ने शहराची पुनर्रचना केली आणि तेथे कॅथोलिक बिशपच्या हातात सत्ता दिली. [[शार्लमेन]]च्या इटली विजयानंतर शहराचे नियंत्रण त्याच्या बिशपकडे गेले, ज्यामुळे क्रेमोना हे [[पवित्र रोमन साम्राज्य|पवित्र रोमन साम्राज्याचे]] मांडलिक बनले. १०व्या आणि ११व्या शतकात शहराचा व्यापार आणि समृद्धी वेगाने वाढली. [[चित्र:Cremona stemma.jpg|इवलेसे|200px|डावीकडे|टाऊन हॉलवरील शहराचे राजचिन्ह]] === मध्ययुगीन कम्युने (नगरपालिका) === [[इ.स. १०९३|१०९३मध्ये]] क्रेमोनाने [[कॅनोसाची मथिल्डे|कॅनोसाच्या मॅथिल्डेच्या]] नेतृत्वाखालील साम्राज्यविरोधी आघाडीत प्रवेश केला. [[इ.स. ११४५|११५४मध्ये]] सम्राट [[फ्रेडरिक बार्बारोसा]] याने क्रेमोनाला स्वतःची नाणी पाडण्याचा अधिकार दिला होता. [[इ.स. ११६२|११६२मध्ये]] क्रेमोनाच्या सैन्याने [[मिलान]]वर हल्ला करून ते नष्ट केले. [[चित्र:BattagliaLegnano.jpg|इवलेसे|200px|उजवीकडे|११७६ मधील लेग्नानोच्या लढाईदरम्यान कॅरोचियोचे संरक्षण]] [[इ.स. ११६७|११६७मध्ये]] शहराने बाजू बदलली आणि [[लोंबार्द लीग|लोंबार्ड लीग]]मध्ये सामील झाले. २९ मे ११७६ रोजी [[लेन्यानोची लढाई|लेन्यानोच्या लढाईत]] बार्बारोसाचा पराभव करणाऱ्या सैन्यात क्रेमोनाचे सैन्यही होते. १३०१ मध्ये ट्रुबाडोर लुचेट्टो गॅटिलुसिओ हा क्रेमोनाचा पोदेस्ता (मुख्य प्रशासक) होता. या काळात क्रेमोनाची लोकसंख्या ८०,००० पर्यंत पोहोचली होती. <!-- === सरंजामशाही आणि सत्ताधीश === १३२२ नंतर मिलानच्या [[व्हिस्कोन्टी]] घराण्याने क्रेमोनावर सत्ता स्थापन केली, जी दीड शतक टिकली. १४४१ मध्ये शहरात [[फ्रांसिस्को पहिला स्फोर्झा]] आणि [[बियांका मारिया व्हिस्कोन्टी]] यांचा विवाह झाला. स्थानिक दंतकथेनुसार या विवाहाच्या उत्सवाच्या निमित्ताने शहराच्या प्रसिद्ध 'तोर्राोने' (टॉरोन/नाऊगट) या मिठाईची निर्मिती झाली.<ref name=secten>{{citation |contribution=The Origin of Spanish Christmas Turrón |url=http://www.secrettenerife.co.uk |title=Secret Tenerife |date=१७ डिसेंबर २०२१}}.</ref> === परकीय सत्तांचा ताबा === [[चित्र:Flag of Cremona (Historical).svg|अंगुठछवी|डावीकडे|१५०x१५०पिक्सेल|शहराचा ऐतिहासिक ध्वज]] [[चित्र:Cremona nel 17esimo secolo.jpg|अंगुठछवी|१७व्या शतकातील क्रेमोना]] १४९९ ते १५०९ या काळात क्रेमोना व्हेनेशियन नियंत्रणाखाली होते. १५१३ मध्ये नोयॉनच्या तहाने क्रेमोना स्पेनच्या अधिपत्त्याखाली आले. स्पॅनिश राजवटीत १६२८ चा दुष्काळ आणि १६३० चा महासाथीचा रोग शहराने अनुभवला. १७०७ मध्ये स्पॅनिश वारसा युद्धानंतर हे शहर ऑस्ट्रियाच्या ताब्यात गेले. --> == लोकसंख्या == {{Historical populations|1861|43614|1871|43109|1881|42250|1901|49191|1911|55483|1921|58450|1931|62447|1936|64019|1951|68636|1961|73902|1971|82094|1981|80929|1991|74113|2001|70887|2011|69589|2021|70841|footnote=स्रोत: [[नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ स्टॅटिस्टिक्स (इटली)|ISTAT]]|cols=2|align=none}} == वास्तुकला आणि पर्यटन == [[चित्र:20110725 Cremona Cathedral and Baptistery 5939.jpg|इवलेसे|200px|क्रेमोनाचे कॅथेड्रल आणि बाप्तिस्मस्थान]] [[चित्र:Cremona loggia dei Militi.jpg|इवलेसे|200px|लॉजिया देई मिलिती]] * [[क्रेमोना कॅथेड्रल]]: उत्तर इटलीतील रोमेनेस्क-गॉथिक कलेचे एक उत्कृष्ट उदाहरण. * [[तोर्राझो]]: युरोपातील तिसरा सर्वात उंच विटांचा घंटामिनार (बेल टॉवर). * [[लॉजिया देई मिलिती]] * [[पालाझ्झो कोमुनाले]] (नगरगृह) * [[मुझेओ देल व्हियोलिनो]] == अर्थव्यवस्था == क्रेमोनाची अर्थव्यवस्था शेती आणि अन्न प्रक्रियांशी जोडलेली आहे. उत्पादनांमध्ये प्रक्रिया केलेले मांस, मिठाई (तोर्राोने), [[चीझ]] (ग्राना पडानो, प्रोव्होलोन) आणि मसालेदार सॉसचा समावेश आहे. पो नदीतील बंदर हे मालवाहतुकीचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. == संगीत == [[चित्र:Мonumento a Stradivari, Cremona, Italia - panoramio.jpg|200px|इवलेसे|स्ट्रॅडिव्हारी चौकातील स्ट्रॅडिव्हारी यांचा पुतळा]] [[चित्र:Cremona-Liuteria.jpg|200px|इवलेसे|व्हायोलिनचे दुकान]] १६व्या शतकापासून क्रेमोना हे वाद्यनिर्मितीचे जागतिक केंद्र आहे. [[अमाती]], [[ग्वार्नेरी]] आणि [[अँटोनियो स्ट्रॅडिव्हारी]] यांच्या कार्यशाळांमधून जगातील सर्वोत्तम व्हायोलिन तयार झाले. २०१२ मध्ये युनेस्कोने क्रेमोनाच्या "पारंपरिक वायोलिन हस्तकलेला" अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून घोषित केले.<ref>{{cite web |title=Traditional violin craftsmanship in Cremona |website=UNESCO |url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/traditional-violin-craftsmanship-in-cremona-00719 |access-date=७ फेब्रुवारी २०१७}}</ref> == खेळ == [[फुटबॉल]] हा क्रेमोनाचा सर्वात लोकप्रिय खेळ आहे. [[यु.एस. क्रेमोनेसे]] हा येथील मुख्य फुटबॉल क्लब असून तो [[सेरी आ]] स्पर्धेत खेळतो. [[अँटोनियो काब्रिनी]] आणि [[जिआनलुका व्हियाली]] हे क्रेमोनामधील प्रसिद्ध फुटबॉल खेळाडू आहेत. == हवामान == क्रेमोनामध्ये आर्द्र उपकटिबंधीय हवामान (कॉप्पेन: Cfa) आढळते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{commons category|Cremona}} * [https://web.archive.org/web/20050912165206/http://www.e-cremona.it/ शहराचे अधिकृत संकेतस्थळ] [[वर्ग:इटलीमधील शहरे]] [[वर्ग:क्रेमोना प्रांत]] [[वर्ग:क्रेमोना|*]] tal6h83zaa3cf41q1mmt296bcmuqjai 0 83706 2715888 2222462 2026-10-01T19:36:41Z अभय नातू 206 माहिती 2715888 wikitext text/x-wiki '''इंडोर फुटबॉल''' (किंवा '''एरिना सॉकर''') हा पारंपरिक [[फुटबॉल]] खेळाचाच एक लोकप्रिय आणि वेगवान प्रकार आहे. हा खेळ पूर्णपणे बंदिस्त मैदानात खेळला जातो.<ref>{{cite web | title = Rules of Indoor Soccer | url = https://www.fifa.com/ | publisher = फिफा | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> हा खेळ विशेषतः [[उत्तर अमेरिका]] आणि [[युरोप]] खंडातील देशांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे, जिथे प्रतिकूल किंवा थंड हवामानामुळे उघड्या मैदानावर खेळणे कठीण असते. खेळात मैदानाची रचना फुटबॉलपेक्षा वेगळ्या प्रकारची असते. हे मैदान सहसा कृत्रिम गवत किंवा लाकडी फरशीचे बनवलेले असते आणि त्याच्या सभोवताली [[आइस हॉकी]]च्या मैदानाप्रमाणे भिंती किंवा काचेच्या जाळ्या असतात. चेंडू या भिंतींवर आदळून परत मैदानात येत असल्याने खेळ सहसा थांबत नाही आणि इतर खेळांपेक्षा अधिक वेगाने खेळला जातो.<ref>{{cite news | title = The Evolution of Arena Soccer | url = https://www.theguardian.com/football | publisher = द गार्डियन | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == खेळाची रूपरेषा == या खेळात प्रत्येक संघात सहसा ५ ते ६ खेळाडू असतात, ज्यांमध्ये एका गोलरक्षकाचा समावेश असतो.<ref>{{cite web | title = Major Arena Soccer League Rules | url = https://www.maslsoccer.com/ | publisher = मेजर एरिना सॉकर लीग | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> खेळाचे मैदान हे आंतरराष्ट्रीय सॉकर मैदानापेक्षा आकाराने खूप लहान असून ते साधारणपणे आइस हॉकीच्या मैदानाएवढे असते. सामन्यादरम्यान खेळ सुरू असतानाच खेळाडूंची अमर्याद अदलाबदल करण्याची पूर्ण मुभा दोन्ही संघांना दिली जाते. सामन्याच्या वेळेचे नियोजन सहसा १५-१५ मिनिटांच्या चार उपांत्यांमध्ये किंवा २०-२० मिनिटांच्या दोन अर्ध्या भागांमध्ये केलेले असते. हा खेळ 'फुटसल' या दुसऱ्या बंदिस्त फुटबॉल प्रकारापेक्षा वेगळा आहे; कारण फुटसलमध्ये मैदानाभोवती भिंती नसतात आणि खेळ केवळ लाकडी किंवा कडक पृष्ठभागावरच खेळवला जातो. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर 'वर्ल्ड मिनीसॉकर फेडरेशन' द्वारे या खेळाचे नियमन आणि विविध जागतिक स्पर्धांचे आयोजन केले जाते.<ref>{{cite web | title = World Minifootball Federation Official Website | url = https://www.minifootball.com/ | publisher = वर्ल्ड मिनीसॉकर फेडरेशन | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सांघिक खेळ}} [[वर्ग:खेळ]] [[वर्ग:फुटबॉल]] dd3faihssl3063wrmolpgolckihwfk7 2715889 2715888 2026-10-01T19:37:01Z अभय नातू 206 साचा 2715889 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इंडोर फुटबॉल''' (किंवा '''एरिना सॉकर''') हा पारंपरिक [[फुटबॉल]] खेळाचाच एक लोकप्रिय आणि वेगवान प्रकार आहे. हा खेळ पूर्णपणे बंदिस्त मैदानात खेळला जातो.<ref>{{cite web | title = Rules of Indoor Soccer | url = https://www.fifa.com/ | publisher = फिफा | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> हा खेळ विशेषतः [[उत्तर अमेरिका]] आणि [[युरोप]] खंडातील देशांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे, जिथे प्रतिकूल किंवा थंड हवामानामुळे उघड्या मैदानावर खेळणे कठीण असते. खेळात मैदानाची रचना फुटबॉलपेक्षा वेगळ्या प्रकारची असते. हे मैदान सहसा कृत्रिम गवत किंवा लाकडी फरशीचे बनवलेले असते आणि त्याच्या सभोवताली [[आइस हॉकी]]च्या मैदानाप्रमाणे भिंती किंवा काचेच्या जाळ्या असतात. चेंडू या भिंतींवर आदळून परत मैदानात येत असल्याने खेळ सहसा थांबत नाही आणि इतर खेळांपेक्षा अधिक वेगाने खेळला जातो.<ref>{{cite news | title = The Evolution of Arena Soccer | url = https://www.theguardian.com/football | publisher = द गार्डियन | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == खेळाची रूपरेषा == या खेळात प्रत्येक संघात सहसा ५ ते ६ खेळाडू असतात, ज्यांमध्ये एका गोलरक्षकाचा समावेश असतो.<ref>{{cite web | title = Major Arena Soccer League Rules | url = https://www.maslsoccer.com/ | publisher = मेजर एरिना सॉकर लीग | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> खेळाचे मैदान हे आंतरराष्ट्रीय सॉकर मैदानापेक्षा आकाराने खूप लहान असून ते साधारणपणे आइस हॉकीच्या मैदानाएवढे असते. सामन्यादरम्यान खेळ सुरू असतानाच खेळाडूंची अमर्याद अदलाबदल करण्याची पूर्ण मुभा दोन्ही संघांना दिली जाते. सामन्याच्या वेळेचे नियोजन सहसा १५-१५ मिनिटांच्या चार उपांत्यांमध्ये किंवा २०-२० मिनिटांच्या दोन अर्ध्या भागांमध्ये केलेले असते. हा खेळ 'फुटसल' या दुसऱ्या बंदिस्त फुटबॉल प्रकारापेक्षा वेगळा आहे; कारण फुटसलमध्ये मैदानाभोवती भिंती नसतात आणि खेळ केवळ लाकडी किंवा कडक पृष्ठभागावरच खेळवला जातो. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर 'वर्ल्ड मिनीसॉकर फेडरेशन' द्वारे या खेळाचे नियमन आणि विविध जागतिक स्पर्धांचे आयोजन केले जाते.<ref>{{cite web | title = World Minifootball Federation Official Website | url = https://www.minifootball.com/ | publisher = वर्ल्ड मिनीसॉकर फेडरेशन | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सांघिक खेळ}} [[वर्ग:खेळ]] [[वर्ग:फुटबॉल]] 1ay46em09rb9fmm8tx6xtm7uibp76xr 0 83707 2715893 1242397 2026-10-01T20:10:20Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2715893 wikitext text/x-wiki '''स्ट्रीट फुटबॉल''' (किंवा '''स्ट्रीट सॉकर''') हा पारंपरिक [[फुटबॉल]] खेळाचा एक अनौपचारिक आणि मुक्त प्रकार आहे. हा खेळ मैदानाव्यतिरिक्त रस्त्यांवर, गल्लीबोळांमध्ये, उद्यानांमध्ये किंवा कोणत्याही मोकळ्या जागेत खेळला जातो.<ref>{{cite web | title = What is Street Football | url = https://www.streetfootballworld.org/ | publisher = स्ट्रीट फुटबॉल वर्ल्ड | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> या खेळासाठी कोणत्याही मैदानाची किंवा महागड्या साहित्याची गरज नसते. यामुळे हा खेळ जगभरातील तरुणांमध्ये विशेषतः [[दक्षिण अमेरिका]], [[आफ्रिका]] आणि [[युरोप]]मध्ये प्रचंड लोकप्रिय आहे. हा खेळ सहसा डांबरी रस्ते, काँक्रीटचे प्रांगण किंवा मातीवर खेळला जातो. यात गोलपोस्ट म्हणून दगड, पिशव्या किंवा बाटल्यांचा वापर केला जातो आणि सहसा मैदानावर कोणतीही सीमा आखलेली नसते. चेंडूचा ताबा ठेवणे, प्रतिस्पर्ध्याला चकवणे आणि वैयक्तिक कौशल्याचे प्रदर्शन या गोष्टींवर या खेळात मुख्य भर दिला जातो.<ref>{{cite news | title = The Art of Street Football | url = https://www.theguardian.com/football | publisher = द गार्डियन | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == नियम == या खेळात सहसा कोणत्याही नियमावलीचे कडक बंधन नसते आणि खेळाडू आपापसांत नियम ठरवतात. प्रत्येक संघात साधारणपणे २ ते ५ खेळाडू असतात आणि गोलरक्षक असणे किंवा नसणे हे खेळाडूंच्या संमतीवर अवलंबून असते.<ref>{{cite web | title = Street Football Rules and Culture | url = https://www.redbull.com/ | publisher = रेड बुल | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> खेळाचा कालावधी ठरविक मिनिटांपेक्षा आधी ठराविक गोलसंख्या गाठण्यावर (उदा. जो पहिला ३ गोल करेल तो विजयी) आधारित असतो. तसेच यात पंचांची आवश्यकता नसते खेळाडूंमध्ये आपापसात सहकार्य आणि प्रामाणिकपणा ठेवून खेळतात. [[रोनाल्डिन्हो]], [[नेयमार]], [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] आणि [[रिचार्लिसन]] यांसारख्या अनेक जागतिक दर्जाच्या स्टार खेळाडूंनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात स्ट्रीट फुटबॉल खेळूनच केली आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर या खेळाला प्रोत्साहन देण्यासाठी 'स्ट्रीट फुटबॉल वर्ल्ड' आणि 'होमरहित विश्वकरंडक' (बेघर लोकांसाठीचा स्ट्रीट फुटबॉल विश्वकरंडक) यांसारख्या संस्था कार्यरत आहेत.<ref>{{cite web | title = Homeless World Cup Foundation | url = https://www.homelessworldcup.org/ | publisher = होमरहित विश्वकरंडक | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[फुटबॉल]] * [[इंडोर फुटबॉल]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सांघिक खेळ}} [[वर्ग:खेळ]] [[वर्ग:फुटबॉल]] him41r4hxrnzmn388xzow6w8e0g2gwm 2715894 2715893 2026-10-01T20:10:42Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[स्ट्रीट फुटबॉल]] वरुन [[गल्ली फुटबॉल]] ला हलविला: मराठी शीर्षक 2715893 wikitext text/x-wiki '''स्ट्रीट फुटबॉल''' (किंवा '''स्ट्रीट सॉकर''') हा पारंपरिक [[फुटबॉल]] खेळाचा एक अनौपचारिक आणि मुक्त प्रकार आहे. हा खेळ मैदानाव्यतिरिक्त रस्त्यांवर, गल्लीबोळांमध्ये, उद्यानांमध्ये किंवा कोणत्याही मोकळ्या जागेत खेळला जातो.<ref>{{cite web | title = What is Street Football | url = https://www.streetfootballworld.org/ | publisher = स्ट्रीट फुटबॉल वर्ल्ड | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> या खेळासाठी कोणत्याही मैदानाची किंवा महागड्या साहित्याची गरज नसते. यामुळे हा खेळ जगभरातील तरुणांमध्ये विशेषतः [[दक्षिण अमेरिका]], [[आफ्रिका]] आणि [[युरोप]]मध्ये प्रचंड लोकप्रिय आहे. हा खेळ सहसा डांबरी रस्ते, काँक्रीटचे प्रांगण किंवा मातीवर खेळला जातो. यात गोलपोस्ट म्हणून दगड, पिशव्या किंवा बाटल्यांचा वापर केला जातो आणि सहसा मैदानावर कोणतीही सीमा आखलेली नसते. चेंडूचा ताबा ठेवणे, प्रतिस्पर्ध्याला चकवणे आणि वैयक्तिक कौशल्याचे प्रदर्शन या गोष्टींवर या खेळात मुख्य भर दिला जातो.<ref>{{cite news | title = The Art of Street Football | url = https://www.theguardian.com/football | publisher = द गार्डियन | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == नियम == या खेळात सहसा कोणत्याही नियमावलीचे कडक बंधन नसते आणि खेळाडू आपापसांत नियम ठरवतात. प्रत्येक संघात साधारणपणे २ ते ५ खेळाडू असतात आणि गोलरक्षक असणे किंवा नसणे हे खेळाडूंच्या संमतीवर अवलंबून असते.<ref>{{cite web | title = Street Football Rules and Culture | url = https://www.redbull.com/ | publisher = रेड बुल | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> खेळाचा कालावधी ठरविक मिनिटांपेक्षा आधी ठराविक गोलसंख्या गाठण्यावर (उदा. जो पहिला ३ गोल करेल तो विजयी) आधारित असतो. तसेच यात पंचांची आवश्यकता नसते खेळाडूंमध्ये आपापसात सहकार्य आणि प्रामाणिकपणा ठेवून खेळतात. [[रोनाल्डिन्हो]], [[नेयमार]], [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] आणि [[रिचार्लिसन]] यांसारख्या अनेक जागतिक दर्जाच्या स्टार खेळाडूंनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात स्ट्रीट फुटबॉल खेळूनच केली आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर या खेळाला प्रोत्साहन देण्यासाठी 'स्ट्रीट फुटबॉल वर्ल्ड' आणि 'होमरहित विश्वकरंडक' (बेघर लोकांसाठीचा स्ट्रीट फुटबॉल विश्वकरंडक) यांसारख्या संस्था कार्यरत आहेत.<ref>{{cite web | title = Homeless World Cup Foundation | url = https://www.homelessworldcup.org/ | publisher = होमरहित विश्वकरंडक | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[फुटबॉल]] * [[इंडोर फुटबॉल]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सांघिक खेळ}} [[वर्ग:खेळ]] [[वर्ग:फुटबॉल]] him41r4hxrnzmn388xzow6w8e0g2gwm 0 96796 2715811 2712335 2026-10-01T13:30:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2715811 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{हा लेख|संध्या नावाची मल्याळम चित्रपट-अभिनेत्री|संध्या}} '''संध्या''' (जन्म: [[२७ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९८८|१९८८]] - ) ही [[मल्याळम सिनेमा|मल्याळम]], [[तमिळ सिनेमा|तमिळ]], [[तेलुगू सिनेमा|तेलुगू]] आणि [[कन्नड सिनेमा|कन्नड]] चित्रपटांत अभिनय करणारी एक भारतीय [[अभिनेत्री]] आहे.<ref>{{cite web | title = अभिनेत्री संध्या व्यक्तिचित्र आणि चित्रपट कारकीर्द | url = https://www.cinestaan.com/ | publisher = सिनेस्तान | access-date = २५ सप्टेंबर २०२६ | archive-url = https://web.archive.org/web/20160415135027/http://www.cinestaan.com/ | archive-date = 2016-04-15 | url-status = dead}}</ref> तिने [[इ.स. २००४|२००४]] मध्ये प्रदर्शित झालेल्या [[कादलन (तमिळ चित्रपट)|कादल]] या अत्यंत यशस्वी तमिळ चित्रपटातून आपल्या अभिनय कारकिर्दीची सुरुवात केली, ज्यामुळे तिला विशेष प्रसिद्धी मिळाली आणि तिला ''कादल संध्या'' म्हणूनही ओळखले जाऊ लागले. तिच्या पहिल्याच उत्कृष्ट अभिनयासाठी तिला [[फिल्मफेर पुरस्कार दक्षिण|तमिळ सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा फिल्मफेर पुरस्कार]] आणि तमिळनाडू राज्य चित्रपट विशेष पुरस्कार मिळाला. त्यानंतर तिने मल्याळममधील [[ॲलिस इन वंडरलँड (मल्याळम चित्रपट)|ॲलिस इन वंडरलँड]]', [[सायकल (मल्याळम चित्रपट)|सायकल]], तसेच तमिळमधील 'डिझूम'', ''वल्लावन'' यांसारख्या अनेक चित्रपटांमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका केल्या आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:संध्या}} [[वर्ग:मल्याळम चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:कन्नड चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मल्याळी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] hshc1h3520uimtflu4r33arsas2u6iu 0 125475 2716062 2605558 2026-10-02T10:22:27Z ~2026-53071-55 188058 /* */ 2716062 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{संदर्भहीन लेख}} एका तासापेक्षा जास्त वेळ कोणत्याही विषयावर, अभिनयासह कार्यक्रम सादर करणारी व्यक्ती म्हणजे एकपात्री कलाकार. या व्याख्येनुसार एकपात्री कलाकारांची संख्या खूप मोठी आहे. महाराष्ट्रात किमान ५०० तरी कलाकार ठिकठिकाणी जाहीर कार्यक्रम करीत असतात. मराठी नाटक आणि एकपात्री प्रयोग या दोघांत मूलभूत फरक आहे. एकपात्रीत एकच कलाकार रंगमंचावर असतो. तो अभिनय, आवाज, हालचाली यातून आपली कला पेश करतो. पु. ल. देशपांडे यांची ‘बटाट्याची चाळ’ किंवा ‘असा मी असामी’, मधुकर टिल्लू यांचा 'प्रसंग लहान, विनोद महान' किंवा 'हसायदान',' जिंदादिल - मराठी शेरोशायरी', सुमन धर्माधिकारी यांची ‘घार हिंडते आकाशी’, वि. र. गोडे यांचे ‘अंतरीच्या नाना कळा’ तसेच सदानंद जोशी यांचे ‘मी अत्रे बोलतोय...’ याची दर्जेदार परंपरा लाभली आहे. प्रा. लक्ष्मण देशपांडे यांचे ‘वऱ्हाड निघालंय लंडनला’, राम नगरकर यांचे ‘रामनगरी’, लालन सारंग यांचे ‘मी आणि माझ्या भूमिका’, शिरीष कणेकर यांची ‘माझी फिल्लमबाजी’, ‘फटकेबाजी’, ‘कणेकरी’, सुषमा देशपांडे यांची ‘व्हय मी सावित्रीबाई’, वसंत पोतदार यांचे ‘योद्धा सन्यासी’, सदानंद चांदेकर ' हसरी उठाठेव ' यांनीही एकपात्रीच्या दालनात वैभव निर्माण केले.सदानंद चांदेकर यांनी देश विदेशात शेकडो एकपात्री प्रयोग केले. त्यांचा इंग्लिश पिक्चरचा ट्रेलर या सादरीकरणाला हमखास वन्समोअर मिळत असे..नवीन एकपात्री कलाकारांना प्रोत्साहन देणाऱ्या चांदेकर सरांचे " आम्ही दिवटे " हे आत्मचरित्रपर पुस्तक प्रसिद्ध आहे. [[दिलीप प्रभावळकर]] या अष्टपैलू अभिनेत्यानेही ‘माझ्या भूमिका’, ‘मुखवटे आणि चेहरे’, या एकपात्रीतून ही कला शिखरापर्यंत पोहोचविली. विश्‍वास मेहेंदळे, मकरंद टिल्लू, रोहिणी हट्टंगडी, सुलभा देशपांडे, कै. भक्ती बर्वे,व्यंगचित्रकार विकास सबनीस, श्रीकांत मोघे, विसूभाऊ बापट, अंजली कीर्तने, प्रा. प्रवीण दवणे, सुधीर गाडगीळ,बंडा जोशी, संजय मोने, सुरेश परांजपे , राहुल भालेराव असे मराठी एकपात्री कलाकार आज आहेत. एक सलग कथा नसतानाही आयुष्यातील विनोदी प्रसंगाची गुंफण करून एकपात्री सादर करण्याच्या पद्धतीचे स्व. मधुकर टिल्लू (प्रसंग लहान, विनोद महान:१९६१) हे जनक आहेत. राशी, भविष्य यावर भाष्य करणारे शरद उपाध्ये यांचे राशीचक्र, डॉ. रविराज अहिरराव यांचे ‘वास्तुविराज’, विवेक मेहेत्रे याचे ‘राशीवर्ष’ यांनीही हाऊसफुल्ल प्रयोगांचे विक्रम रंगभूमीवर केले आहेत. एकूणच एकपात्री प्रयोगांचे अनेक विषय, आशय आहेत. त्यात संवाद, गप्पागोष्टी, किस्से,काव्य, मार्गदर्शन, नाट्य हे आहे.राहुल विनायक भालेराव यांनी १९९५ ते २००२ या कालावधीत ११ राज्यस्तरीय एकपात्री अभिनय स्पर्धांचे विजेतेपद मिळवले .स्वानुभवावर आधारीत " श्री हसोबा प्रसन्न " या एकपात्रीचे १५०हून अधिक प्रयोग त्यांनी केले आहेत . दिलीप खन्ना यांच्या ‘हास्यदरबार’नेही रंगभूमीवर विक्रमी प्रयोग केलेत. दोन घटका मस्त करमणूक ते करतात. व्यंगचित्रकार संजय मिस्त्री हे व्यंगचित्रांच्या आधारे रसिकांना हसवितात.. संतोष चोरडिया ‘कॉमेडी चॅनल’ रंगवतात. त्यात ते धापा टाकत पळणाऱ्या माणसाची नक्कल करतात. प्रकाश पारखी हे कोंबडी, घोडागाडी, शेतावरल्या मोटेचा आवाज, पक्ष्यांचे आवाज पेश करतात. २००१ साली स्व. [[मधुकर टिल्लू]] यांच्या स्मृती निमित्त पुण्यात एकपात्री कलाकार एकत्र आले व त्यातून एकपात्री कलाकार संघ स्थापन झाला. नंतर त्यातूनच ' एकपात्री कलाकार परिषदेची' स्थापना झाली. २००६साली एकपात्री कलाकार परिषदेच्या [[मकरंद टिल्लू]] यांच्या पुढाकाराने नाट्यसंमेलनात प्रथमच एकपात्री कलाकारांची दखल घेतली गेली. संमेलनाध्यक्ष मोहन जोशींनी 'एकपात्री महोत्सव' आयोजित करून एकपात्रीला व्यासपीठ मिळवून दिले. 'एकपात्री कलाकार परिषद' संस्थेचे २००७ सालापर्यंत ३५ कलाकार सभासद झाले होते.एकपात्री कलाकार परिषद संस्थे तर्फे पन्नासहून अधिक एकपात्री महोत्सव सादर झाले आहेत . त्याच वर्षी दिलीप खन्ना यांनी 'एकपात्री कलाकार' संघटना स्थापन केला. महाराष्ट्र राज्यभर विखुरलेल्या कलाकारांना एकत्र करण्यासाठी त्यांनी संघटनेबरोबरच 'एकपात्री कलाकार' नावाची वेबसाईटही सुरू केली होती. कणकवलीच्या नाट्यसंमेलनात तिचे उद्‌घाटन करण्यात आले. वर्षातून एकदा, बहुधा २१ एप्रिलला, अनेक एकपात्री कलाकार एकत्र येऊन ’आम्ही एकपात्री’ संघटनेचा वर्धापन दिन साजरा करतात. [[बंडा जोशी]] या संस्थेचे अध्यक्ष आहेत. एकपात्री कार्यक्रम थिएटरमध्येच नव्हे तर लग्न, मुंज, वाढदिवस, पार्ट्यांच्या ठिकाणी एकपात्री कार्यक्रम हमखास ठेवले जातात. यासाठी विनोदी कार्यक्रमांना अधिक मागणी असते. उदाहरणार्थ, [[मकरंद टिल्लू]] यांचा'हसण्यासाठी जगा, जगण्यासाठी हसा' हा विनोदी एकपात्री कार्यक्रम ! टिल्लू कुटुंबातील तीन पिढ्या इ.स. १९६१ पासून एकपात्री सादर करीत आहेत. स्व.[[मधुकर टिल्लू]] , मुलगा मकरंद टिल्लू व नात हर्षदा टिल्लू गेली ५७ वर्षे एकपात्री करत आहेत. ही रंगभूमीवर प्रथमच घडणारी घटना आहे.[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshowarchive.cms?msid=2007239]{{मृत दुवा}} डॉ. मधुसूदन घाणेकर व ऋचा घाणेकर थत्ते हे ’द्विदल’ नावाचा पिता आणि कन्यका यांचा एकपात्री प्रयोगांचा सप्ताह साजरा करतात. ’मधुरंग’ ही संस्था या प्रयोगांची निर्मिती करते. या प्रयोगांची विश्वविक्रमासाठी लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌ज आणि गिनिज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्‌जमध्ये नोंद झाली आहे. मराठीत यांशिवायही सुषमा देशपांडेसारख्या अनेक कलावंतांनी '''एकपात्री नाटक''' किंवा मनोरंजनाचे एकपात्री गद्य कार्यक्रम रंगमंचावर सादर केले आहेत. त्यांतील काही गाजलेली नाटके किंवा कार्यक्रम पुढीलप्रमाणे --- सचिन देवरे (पाचोरा )यांच्या हसू आणि आसू या एक नंबर एकपात्री देखील महाराष्ट्रात धुमाकूळ घालत आहे ==गाजलेले एकपात्री== * अंतरीच्या नाना कळा - वि.र. गोडे (१५००हून अधिक प्रयोग) * अनंत युगाची जननी - [[कीर्तनकार]] [[अंजली कऱ्हाडकर]] * अब्द अब्द - माधुरी पुरंदरे (३२ प्रयोग) * अष्टपैलू अत्रे (दिलीप देशपांडे) * असा मी, असामी - पु.ल.देशपांडे (शेकडो प्रयोग) * अस्सल माणसं इरसाल नमुने - प्रभाकर निलेगावकर *श्री हसोबा प्रसन्न =राहुल विनायक भालेराव * अस्सा नवरा - कल्पना देशपांडे * आक्रंदन एका आत्म्याचे (हिंदी, मराठी, इंग्रजी) - वसंत पोतदार (किमान ८० प्रयोग) * आत्म्याचा प्रवास आणि मृत्युपश्चात जीवन : वक्त्या - डॉ. मेधा खासगीवाले * आनंदओवरी - मूळ लेखक दि.बा. मोकाशी, नाट्यरूपांतर दिग्दर्शक अतुल पेठे (अभिनय किशोर कदम) * आनंदीबाई जोशी (अश्विनी जोशी) * आयतं पोयतं सख्यानं - प्रवीण शांताराम माळी (५०० प्रयोग) * आर के लक्ष्मण्स् कॉमन मॅन -लेखक अनिल जोगळेकर-मराठी, गौतम जोगळेकर-इंग्रजी) (अभिनय विवेक केळकर) * एकदा काय झालं (चंद्रकांत परांजपे) * [[एक लग्न नावाची गोष्ट]] : (म्हाळसाकांत कौसडीकर) * कणेकरी - शिरीष कणेकर (>१५०प्रयोग) * कथाकथन ([[व.पु. काळे]]), ([[पु.ल.देशपांडे]]), ([[शंकर पाटील]]), ([[व्यंकटेश माडगूळकर]]), ([[द.मा. मिरासदार]]), सुरेखा कामथे, * कथामैत्र - दत्ता आजगावकर * कथारंग - उमा चांदे * करून गेलो गाव (द्विपात्री) : [[वैभव मांगले]] आणि भालचंद्र कदम (लेखक-दिग्दर्शक राजेश देशपांडे) * कुटुंब रंगलंय काव्यात - विसूभाऊ बापट (>१३००प्रयोग) * खळखळाट (स्वरचित हास्यकविता आणि विडंबन कवितांचे सादरीकर्ण. मूळ लेखक बंडा जोशी) * खळखळाट (मूळ बंडा जोशी; आताचे सादरकर्ते - ॲड. प्रभाकर आडकर) (>१०० प्रयोग) * गप्पागोष्टी - जयंत ओक * गप्पाष्टक - डॉ.संजय उपाध्ये * गरीब बिच्चारे पुरुष(>१२००प्रयोग), एका गाढवाची कहाणी (>८००प्रयोग) - रंगनाथ कुळकर्णी * घार हिंडते आकाशी - सुमन धर्माधिकारी (>५०० प्रयोग) * चर्पटमंजिरी ([[मंजिरी धामणकर]]) * चिमणराव ते गांधी ([[दिलीप प्रभावळकर]]) * जावे प्रेमाच्या गावा ([[दिलीप अलोणे]]) * टी.व्ही.रडारड.कॉम - चंद्रकांत परांजपे * तिच्या आईची गोष्ट अर्थात माझ्या आठवणींचा फड - राजश्री सावंत-वाड ) * तुला मी मला मी - लेखक गिरीश कर्नाड (अभिनय रीमा लागू) * तेव्हाची ती आत्ताची मी - रीमा लागू * थोडे आसू, थोडे हासू - रुपाली अवचरे * संगीत [[धन्य तुकोबा समर्थ]] - नामदेव तळपे (>५० प्रयोग) * दिलखुलास - स्वाती सुरंगळीकर (२५०वा प्रयोग-२५ मे २०१३) * धन्य तुकोबा समर्थ - नामदेव तळपे (१००वा प्रयोग-३१ मार्च २०१३) * धमाल पाहुणचाराचा - प्रा. विवेक गंगणे * नजराणा हास्याचा (द्विपात्री - दिलीप हल्याळ + स्मिता ओक) * नमुनेदार माणसं - मुरलीधर राजूरकर (५०हून अधिक प्रयोग) * नवरा माझ्या राशीला ([[अनंत मराठे (जोतिषी)|अनंत विष्णू मराठे]]) * पुलं’च्या व्यक्ती, वल्ली आणि गणगोत ([[प्रभाकर निलेगावकर]]) * प्रसंग लहान, विनोद महान(>१५००प्रयोग),'हसायदान'(>१०००प्रयोग) ' जिंदादिल : मराठी शेरोशायरी (>५००प्रयोग) - [[मधुकर टिल्लू]] (एकूण ३०००हून अधिक प्रयोग) * बंपर लाफ्टर - दिलीप हल्याळ * बटाट्याची चाळ - [[पु.ल.देशपांडे]] (शेकडो प्रयोग) * बिचारे सौभद्र - मूळ लेखक [[पु.ल. देशपांडे]] (अभिनय डॉ. अशोक साठे) * मन करा रे प्रसन्न - डॉ. संजय उपाध्ये * मला वन मॅन शो करावा लागतो - पुरुषोत्तम बाळ (एकूण किमान ४ प्रयोग झाल्याची नोंद आहे) * माझी धमाल अंत्ययात्रा - श्रीपाद भोसले * माझ्या लग्नाची चित्तरकथा (चंद्रकांत परांजपे) * माता रमाई - ममता वागदे * संगीत मानापमान - [[सुहासिनी मुळगांवकर]] * मी अत्रे बोलतोय- सदानंद जोशी (२७५० प्रयोग) * मी गाडगेबाबा बोलतोय (संभाजी पालवे गुरुजी, २३-२-२०१६पर्यंत १,८६३ प्रयोग) * मी जिजाऊ बोलतेय (डॉ. स्मिता देशमुख) (१३-११-११पर्यंत ८००हून अधिक प्रयोग) (त्यानंतर, बालकलावंत शिवानी म्हेत्रे) * मी जिजाऊ व्याख्यानमाला बोलतेय - ब.हि. चिंचवडे * मी जनी नामयाची - अनुराधा पिंगळीकर * मी जोतिबा फुले बोलतोय - कुमार आहेर * मी मुक्ता साळवे बोलतेय - श्रुती तोरडमल * मी बहिणाबाई - कुंदा प्रधान * मी सावित्रीबाई बोलतेय - अस्मिता जावळे; मेघना झुजम * मी सावित्रीबाई बोलतेय - डॉ. वृषाली रणधीर * मुक्ताई - प्रचिती प्रशांत सुरू. (या एकपात्रीचे १९९ प्रयोग झाले आहेत). * योद्धा संन्यासी - वसंत पोतदार (२५०० प्रयोग) * योद्धा संन्यासी. आत्मविश्वासाचा आवेग (अव्यावसायिक नाटक) (दामोदर रामदासी) * रंगत-संगत - अभिजित कुलकर्णी * रामनगरी - राम नगरकर (७०० प्रयोग) * लपुन छपुन जरा जपून (द्विपात्री - दीपाली निरगुडकर व अरुण पटवर्धन) * लेकुरे उदंड झाली- विद्या कदम (ऑगस्ट २०१२पर्यंत ९०हून अधिक प्रयोग) * वंदे मातरम्‌ (हिंदी, मराठी, बंगाली) - वसंत पोतदार (६०००हून अधिक प्रयोग); अन्य एकपात्री अभिनेते - अश्‍विन खैरनार; संदीप पाठक; स्वरूपा देशमुख * वऱ्हाड निघालंय लंडनला - कै. लक्ष्मण देशपांडे (२०००पेक्षा खूप जास्त प्रयोग). * विरंगुळा (आम्ही एकपात्री या संस्थेचा कार्यक्रम) - ५ एकपात्री कलावंत शेखर केदारी, अनिल गुंजाळ, संतोष चोरडिया, बण्डा जोशी, चंद्रकांत परांजपे * व्यक्ती तितक्या प्रकृती - डॉ. के.व्ही. पाठक * व्हंय, मी सावित्रीबाई - [[सुषमा देशपांडे]] (२००हून खूप अधिक प्रयोग) * सबकुछ मधुसूदन - [[डॉ. मधुसूदन घाणेकर]] (१२०००हून अधिक प्रयोग) * सादसंवाद (ऋचा घाणेकर) * साहेब-यशवंतराव चव्हाण (रंगनाथ कुलकर्णी) * सेर सिवराज (हिंदी) - वसंत पोतदार (७००हून अधिक प्रयोग) * संगीत सौभद्र - [[सुहासिनी मुळगांवकर]] (५००हून कितीतरी अधिक प्रयोग) * स्मृतिचित्रे - मूळ लेखिका लक्ष्मीबाई टिळक (अभिनय सुहास जोशी) * स्वभावालाही औषध असते (समुपदेशनावर आधारित मनोरंजक एकपात्री कार्यक्रम - सादरकर्ते : डॉ. सचिन देशमुख) * स्वातंत्र्यवीर - मुरलीधर जावडेकर * [[स्वामी विवेकानंद]] (चरित्र कथाकथन) - शंकर अभ्यंकर * हलकंफुलकं - ऋचा घाणेकर * हसण्याच्या गावा जावे - अशोक पुंडलीक नंदीकुरळे * हसवणूक भाग १,२ - अजितकुमार कोष्टी * हसण्यासाठी जगा, जगण्यासाठी हसा - मकरंद टिल्लू (३०००हून अधिक प्रयोग. सन २०१८ व्यक्तिगत एकपात्री सादरीकरणाचे ३० वे वर्ष) * हसवण्याचा माझा धंदा/वटवट - [[पु.ल. देशपांडे]] (>५० प्रयोग) * हसा आणि लठ्ठ व्हा ([[दिलीप अलोणे]]) * हसू आणि आसू (प्रा.सचिन देवरे) * हसू आणि आसू (डॉ. स्मिता कोल्हे) * हास्यकथा-आनंदकथा - अशोक मुरूडकर * हास्यखळखळाट ([[बंडा जोशी]]) * हास्यचक्र - राजा नारकर * हास्यपंचमी ([[बण्डा जोशी]]) * हास्यफुलोरा - प्रभाकर साळेगावकर * हास्यरंजन - उज्‍ज्वला कुलकर्णी * हास्यवाटिका - दिलीप हल्याळ * पुणेरी तडका - मोनिका जोशी ==मराठीत एकपात्री गद्य कार्यक्रम करणारे कलावंत/लेखक, आणि त्यांच्या कार्यक्रमाचे नाव== * * [[अंजली कऱ्हाडकर]] (अनंत युगाची जननी) * अजितकुमार कोष्टी (हसवणूक भाग १,२) * [[अनंत मराठे (जोतिषी)|अनंत विष्णू मराठे]] (नवरा माझ्या राशीला) * अनिल गुंजाळ * अनुराधा पिंगळीकर (मी जनी नामयाची) * अभय देवरे-सातारा : (गंमतगप्पा) * अभिजित कुलकर्णी यांचे लेखन, दिग्दर्शन व सादरीकरण असलेला (संगत-रंगत) * अशोक मुरूडकर (हास्यकथा-आनंदकथा) *राहुल विनायक भालेराव (//श्री हसोबा प्रसन्न //) * अशोक पुंडलिक नंदीकुरळे उर्फ एन.अशोक (हसण्याच्या गावा जावे) * अशोक बोंडे (बाचाल तर हसाल) * डॉ. अशोक साठे (बिचारे सौभद्र - लेखक [[पु.ल. देशपांडे]]) * आदित्य कदम (बंटी बबली) * आश्विन खैरनार (वऱ्हाड निघालंय लंडनला) * आश्विनी जोशी (डॉ. आनंदीबाई जोशी यांच्या जीवनावरील एकपात्री प्रयोग) * उज्‍ज्वला कुलकर्णी (हास्यरंजन) * उमा चांदे (कथारंग) * ऋचा घाणेकर (सादसंवाद, हलकंफुलकं) * कल्पना देशपांडे (अस्सा नवरा) * किशोर शिरसाट (वरचा मजला) * कुंदा प्रधान (मी बहिणाबाई) * कुमार आहेर (मी जोतिबा फुले बोलतोय) * डॉ. के.व्ही. पाठक (व्यक्ती तितक्या प्रकृती) * चंदा नाईक (कथाकथन) * चंद्रकांत परांजपे (टी.व्ही.रडारड.कॉम); (माझ्या लग्नाची चित्तरकथा); (एकदा काय झालं) * चंद्रसेन टिळेकर (राहूकेतू) * चेतना तिबरेकर (खेळ) * जयंत ओक (गप्पागोष्टी) * ज्योती देशपांडे * दत्ता आजगावकर (कथामैत्र) * [[द.मा. मिरासदार]] (कथाकथन) * डॉ. दिलीप अलोणे (जावे प्रेमाच्या गावा, हसा आणि लठ्ठ व्हा) * दिलीप खन्ना (हास्यदरबार - फेब्रुवारी २०११पर्यंत २०००पेक्षा जास्त प्रयोग) * दिलीप देशपांडे (अष्टपैलू अत्रे) * दिलीप हल्याळ (हास्यवाटिका), (बंपर लफ्टर), (नजराणा हास्याचा) * दीपक देशपांडे (हास्यकल्लोळ) * दीप्ती पन्हाळकर * विलास गावरसकर , मुक्त संवाद आणि कथा कथन * डॉ. धनसिंग चौधरी (कामयाबी की ओर-संमोहनशास्त्रावर आधारित मराठी कार्यक्रम) * धनंजय जोशी (गुदगुल्या) * नामदेव तळपे - धन्य तुकोबा समर्थ (१००वा प्रयोग-३१ मार्च २०१३) * निखिल रत्‍नपारखी (मसाज - एका माणसाची कैफियत, मूळ लेखक विजय तेंडुलकर) * ॲड. पद्मा गोखले (प्रतिबिंब) * पपा दळवी (पपा गोष्टी) * डॉ. पाठक के.व्ही. (व्यक्ती तितक्या प्रकृती) * पालवे गुरुजी (मी गाडगेबाबा बोलतोय. २३-२-२०१६पर्यंत १,८६३ प्रयोग) * कै. पुरुषोत्तम बाळ ( मला वन मॅन शो करावा लागतो) * कै. [[पु. ल. देशपांडे]] (असा मी असामी, बटाट्याची चाळ, वटवट, हसवण्याचा माझा धंदा, कथाकथन वगैरे) * प्रकाश पारखी (नकलानगरी) * प्रचिती प्रशांत सुरू (मुक्ताई - एकपात्री नाटक) * [[प्रभाकर निलेगावकर]] (अस्सल माणसं इरसाल नमुने), (पुलं’च्या व्यक्ती, वल्ली आणि गणगोत) * प्रभाकर साळेगावकर (हास्यफुलोरा) * डॉ. प्रवीण जोग (हास्यगडगडाट) * प्रवीण शांताराम माळी (आयतं पोयतं सख्यानं) * प्रांजली - (संसारी लोणचं - कविता सादरीकरणाचा साभिनय कार्यक्रम) * [[बंडा जोशी]] (हास्यपंचमी, खळखळाट) * वैद्य बालाजी तांबे ( * [[मकरंद टिल्लू]] (हसण्यासाठी जगा, जगण्यासाठी हसा) * [[मंजिरी धामणकर]] (चर्पटमंजिरी) (मराठी-हिंदी) ([[मंजिरी धामणकर]] यांचे स्वानुभवांवर आधारलेले ’अनुनाद’ हे पुस्तक आणि ऑडियो सीडी निघाली आहे. या पुस्तकाला २०१४ सालचा महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा वार्षिक ग्रंथ पुरस्कार मिळाला. याशिवाय [[मंजिरी धामणकर]] यांना २०१७ सालचा मालतीदेवी पटवर्धन पुरस्कारही मिळाला आहे.) * मंदार गायधनी (कोपरखळी) * मधुकर काकडे (मंत्र सुखाचा) * कै. [[मधुकर टिल्लू]] (प्रसंग लहान, विनोद महान-१०००हून अधिक प्रयोग) * डॉ. [[मधुसूदन घाणेकर]] (सबकुछ मधुसूदन -मनोरंजक गद्य-पद्य-अभिनय कार्यक्रम-सुमारे १२०००प्रयोग); अश्या बायका तश्या बायका, ५००वा प्रयोग १०-३-२०१३ला) * मनीष आपटे (गुगुल्या) * प्रा. महेंद्र गणपुले ( हास्यनगरी) * मुरलीधर राजूरकर (नमुनेदार माणसं) * मृण्मयी भजग * मृदुला मोघे (हास्यषट्‌कार) * मेघना झुजम (मी सावित्रीबाई बोलतेय) * डॉ. मेधा खाजगीवाले (आत्म्याचा प्रवास आणि मृत्युपश्चात जीवन) * म्हाळसाकांत कौसडीकर ([ लग्न नावाची गोष्ट) * बंडा जोशी (हास्यखळखळाट) * रंगनाथ कुळकर्णी (गरीब बिच्चारे पुरुष), (एका गाढवाची कहाणी - >८०० प्रयोग), (साहेब-यशवंतराव चव्हाण) * रमेश थोरात (हिंदुस्थानी) * डॉ. रविराज अहिरराव (वास्तुशास्त्रविषयक एकपात्री प्रयोग) * राजश्री सावंत-वाड (तिच्या आईची गोष्ट अर्थात माझ्या आठवणींचा फड) * कै. राम नगरकर (रामनगरी-७०० प्रयोग) * राजा नारकर (हास्यचक्र) * रीमा लागू (तेव्हाची ती आत्ताची मी ) * रुपाली अवचरे (थोडे आसू, थोडे हासू) * कै. लक्ष्मण देशपांडे (वऱ्हाड निघालंय लंडनला - >२००० प्रयोग) * वंदन नगरकर * [[व.पु. काळे]] (कथाकथन) * विद्या कदम (लेकुरे उदंड झाली - >ऑगस्ट २०१२पर्यंत ९०हून अधिक प्रयोग) * विनोद सावंत (घर दोघांचं) * विवेक केळकर (आर के लक्ष्मण्स् कॉमन मॅन) * विश्वास पटवर्धन (स्वभावराशी) * विसूभाऊ बापट (कुटुंब रंगलंय काव्यात - >१३००प्रयोग) * शंकर अभ्यंकर - ([[स्वामी विवेकानंद]] चरित्र कथाकथन) * शरद उपाध्ये (भविष्यावर बोलू काही, राशीचक्र) * प्रा. शरच्चंद्र काकडे (पंचवार्षिक पाळणा) * शरद जाधव (हास्ययात्रा) * [[शिरीष कणेकर]] (कणेकरी, फटकेबाजी, माझी फिल्‍लमबाजी) * बालकलावंत शिवानी म्हेत्रे (मी जिजाऊ बोलतेय) * शेखर केदारी (हास्यधिंगाणा) * श्यामल कुलकर्णी (अरे संसार संसार) * डॉ. श्रीकांत गोडबोले (ओबामाच्या देशात-भाग १ ते ४) * फोटोग्राफर श्रीकांत मलुष्टे (अशा व्यक्ती अशा वल्‍ली) * निसर्गोपचारतज्ज्ञ श्रीकांत मुंदडा (मैत्री हृदयाशी, लढा मधुमेहाशी) * प्रा. श्रीपाद काळे (हास्यदिंडी) * श्रीपाद भोसले (माझी धमाल अंत्ययात्रा) * श्रुती तोरडमल - (मी मुक्ता साळवे बोलतेय) * प्रा.सचिन देवरे - (हसू आणि आसू) * डॉ. सचिन देशमुख - (स्वभावालाही औषध असते - समुपदेशनावर आधारित मनोरंजक एकपात्री कार्यक्रम) * डॉ. संजय उपाध्ये - (गप्पाष्टक, मन करा रे प्रसन्न) * संजय मिस्त्री (हास्यशाही) * संतोष चोरडिया - (हसवाहसवी) (आम्ही) * सदानंद जोशी (मी अत्रे बोलतोय-२७५० प्रयोग) * संदीप खरे व सलील कुलकर्णी (आयुष्यावर बोलू काही) * संदीप पाठक (वऱ्हाड निघालंय लंडनला) * सायली गोडबोले-जोशी (जिजाऊ-९२हून अधिक प्रयोग), (पंचकन्या) * सुधीर कुलकर्णी-लेखक/दिग्दर्शक (बहिणाबाईंची गोष्ट आणि संत निवृत्तीनाथ महाराजांच्या जीवनावरील ' वृत्तिबोध‘) * सुनीता देशपांडे (राजमाता जिजाबाई) * [[सुषमा देशपांडे]] (व्हंय, मी सावित्रीबाई - २००हून खूप अधिक प्रयोग) * डॉ. स्मिता कोल्हे (हसू आणि आसू) * डॉ. स्मिता देशमुख (मी जिजाऊ बोलतेय -८००हून अधिक प्रयोग) * स्वरूपा देशमुख - (वऱ्हाड निघालंय लंडनला) * [[स्वाती सुरंगळीकर]] (दिलखुलास -२५०वा प्रयोग २५ मे २०१३). * हसण्यासाठी जगा, जगण्यासाठी हसा - मकरंद टिल्लू (३०००हून अधिक प्रयोग. सन २०१८ व्यक्तिगत एकपात्री सादरीकरणाचे(३० वे वर्ष) (अपूर्ण) पहा : [[नाटक]] ==संदर्भ== [१][http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshowarchive.cms?msid=2007239]{{मृत दुवा}} [[वर्ग:नाटक]] tse12zrdjcs95wqj6e2ebisvasl92xh 2716063 2716062 2026-10-02T10:24:43Z ~2026-53071-55 188058 /* */ 2716063 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{संदर्भहीन लेख}} एका तासापेक्षा जास्त वेळ कोणत्याही विषयावर, अभिनयासह कार्यक्रम सादर करणारी व्यक्ती म्हणजे एकपात्री कलाकार. या व्याख्येनुसार एकपात्री कलाकारांची संख्या खूप मोठी आहे. महाराष्ट्रात किमान ५०० तरी कलाकार ठिकठिकाणी जाहीर कार्यक्रम करीत असतात. मराठी नाटक आणि एकपात्री प्रयोग या दोघांत मूलभूत फरक आहे. एकपात्रीत एकच कलाकार रंगमंचावर असतो. तो अभिनय, आवाज, हालचाली यातून आपली कला पेश करतो. पु. ल. देशपांडे यांची ‘बटाट्याची चाळ’ किंवा ‘असा मी असामी’, मधुकर टिल्लू यांचा 'प्रसंग लहान, विनोद महान' किंवा 'हसायदान',' जिंदादिल - मराठी शेरोशायरी', सुमन धर्माधिकारी यांची ‘घार हिंडते आकाशी’, वि. र. गोडे यांचे ‘अंतरीच्या नाना कळा’ तसेच सदानंद जोशी यांचे ‘मी अत्रे बोलतोय...’ याची दर्जेदार परंपरा लाभली आहे. प्रा. लक्ष्मण देशपांडे यांचे ‘वऱ्हाड निघालंय लंडनला’, राम नगरकर यांचे ‘रामनगरी’, लालन सारंग यांचे ‘मी आणि माझ्या भूमिका’, शिरीष कणेकर यांची ‘माझी फिल्लमबाजी’, ‘फटकेबाजी’, ‘कणेकरी’, सुषमा देशपांडे यांची ‘व्हय मी सावित्रीबाई’, वसंत पोतदार यांचे ‘योद्धा सन्यासी’, सदानंद चांदेकर ' हसरी उठाठेव ' यांनीही एकपात्रीच्या दालनात वैभव निर्माण केले.सदानंद चांदेकर यांनी देश विदेशात शेकडो एकपात्री प्रयोग केले. त्यांचा इंग्लिश पिक्चरचा ट्रेलर या सादरीकरणाला हमखास वन्समोअर मिळत असे..नवीन एकपात्री कलाकारांना प्रोत्साहन देणाऱ्या चांदेकर सरांचे " आम्ही दिवटे " हे आत्मचरित्रपर पुस्तक प्रसिद्ध आहे. [[दिलीप प्रभावळकर]] या अष्टपैलू अभिनेत्यानेही ‘माझ्या भूमिका’, ‘मुखवटे आणि चेहरे’, या एकपात्रीतून ही कला शिखरापर्यंत पोहोचविली. विश्‍वास मेहेंदळे, मकरंद टिल्लू, रोहिणी हट्टंगडी, सुलभा देशपांडे, कै. भक्ती बर्वे,व्यंगचित्रकार विकास सबनीस, श्रीकांत मोघे, विसूभाऊ बापट, अंजली कीर्तने, प्रा. प्रवीण दवणे, सुधीर गाडगीळ,बंडा जोशी, संजय मोने, सुरेश परांजपे , राहुल भालेराव असे मराठी एकपात्री कलाकार आज आहेत. एक सलग कथा नसतानाही आयुष्यातील विनोदी प्रसंगाची गुंफण करून एकपात्री सादर करण्याच्या पद्धतीचे स्व. मधुकर टिल्लू (प्रसंग लहान, विनोद महान:१९६१) हे जनक आहेत. राशी, भविष्य यावर भाष्य करणारे शरद उपाध्ये यांचे राशीचक्र, डॉ. रविराज अहिरराव यांचे ‘वास्तुविराज’, विवेक मेहेत्रे याचे ‘राशीवर्ष’ यांनीही हाऊसफुल्ल प्रयोगांचे विक्रम रंगभूमीवर केले आहेत. एकूणच एकपात्री प्रयोगांचे अनेक विषय, आशय आहेत. त्यात संवाद, गप्पागोष्टी, किस्से,काव्य, मार्गदर्शन, नाट्य हे आहे.राहुल विनायक भालेराव यांनी १९९५ ते २००२ या कालावधीत ११ राज्यस्तरीय एकपात्री अभिनय स्पर्धांचे विजेतेपद मिळवले .स्वानुभवावर आधारीत " श्री हसोबा प्रसन्न " या एकपात्रीचे १५०हून अधिक प्रयोग त्यांनी केले आहेत . दिलीप खन्ना यांच्या ‘हास्यदरबार’नेही रंगभूमीवर विक्रमी प्रयोग केलेत. दोन घटका मस्त करमणूक ते करतात. व्यंगचित्रकार संजय मिस्त्री हे व्यंगचित्रांच्या आधारे रसिकांना हसवितात.. संतोष चोरडिया ‘कॉमेडी चॅनल’ रंगवतात. त्यात ते धापा टाकत पळणाऱ्या माणसाची नक्कल करतात. प्रकाश पारखी हे कोंबडी, घोडागाडी, शेतावरल्या मोटेचा आवाज, पक्ष्यांचे आवाज पेश करतात. २००१ साली स्व. [[मधुकर टिल्लू]] यांच्या स्मृती निमित्त पुण्यात एकपात्री कलाकार एकत्र आले व त्यातून एकपात्री कलाकार संघ स्थापन झाला. नंतर त्यातूनच ' एकपात्री कलाकार परिषदेची' स्थापना झाली. २००६साली एकपात्री कलाकार परिषदेच्या [[मकरंद टिल्लू]] यांच्या पुढाकाराने नाट्यसंमेलनात प्रथमच एकपात्री कलाकारांची दखल घेतली गेली. संमेलनाध्यक्ष मोहन जोशींनी 'एकपात्री महोत्सव' आयोजित करून एकपात्रीला व्यासपीठ मिळवून दिले. 'एकपात्री कलाकार परिषद' संस्थेचे २००७ सालापर्यंत ३५ कलाकार सभासद झाले होते.एकपात्री कलाकार परिषद संस्थे तर्फे पन्नासहून अधिक एकपात्री महोत्सव सादर झाले आहेत . त्याच वर्षी दिलीप खन्ना यांनी 'एकपात्री कलाकार' संघटना स्थापन केला. महाराष्ट्र राज्यभर विखुरलेल्या कलाकारांना एकत्र करण्यासाठी त्यांनी संघटनेबरोबरच 'एकपात्री कलाकार' नावाची वेबसाईटही सुरू केली होती. कणकवलीच्या नाट्यसंमेलनात तिचे उद्‌घाटन करण्यात आले. वर्षातून एकदा, बहुधा २१ एप्रिलला, अनेक एकपात्री कलाकार एकत्र येऊन ’आम्ही एकपात्री’ संघटनेचा वर्धापन दिन साजरा करतात. [[बंडा जोशी]] या संस्थेचे अध्यक्ष आहेत. एकपात्री कार्यक्रम थिएटरमध्येच नव्हे तर लग्न, मुंज, वाढदिवस, पार्ट्यांच्या ठिकाणी एकपात्री कार्यक्रम हमखास ठेवले जातात. यासाठी विनोदी कार्यक्रमांना अधिक मागणी असते. उदाहरणार्थ, [[मकरंद टिल्लू]] यांचा'हसण्यासाठी जगा, जगण्यासाठी हसा' हा विनोदी एकपात्री कार्यक्रम ! टिल्लू कुटुंबातील तीन पिढ्या इ.स. १९६१ पासून एकपात्री सादर करीत आहेत. स्व.[[मधुकर टिल्लू]] , मुलगा मकरंद टिल्लू व नात हर्षदा टिल्लू गेली ५७ वर्षे एकपात्री करत आहेत. ही रंगभूमीवर प्रथमच घडणारी घटना आहे.[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshowarchive.cms?msid=2007239]{{मृत दुवा}} डॉ. मधुसूदन घाणेकर व ऋचा घाणेकर थत्ते हे ’द्विदल’ नावाचा पिता आणि कन्यका यांचा एकपात्री प्रयोगांचा सप्ताह साजरा करतात. ’मधुरंग’ ही संस्था या प्रयोगांची निर्मिती करते. या प्रयोगांची विश्वविक्रमासाठी लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌ज आणि गिनिज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्‌जमध्ये नोंद झाली आहे. मराठीत यांशिवायही सुषमा देशपांडेसारख्या अनेक कलावंतांनी '''एकपात्री नाटक''' किंवा मनोरंजनाचे एकपात्री गद्य कार्यक्रम रंगमंचावर सादर केले आहेत. त्यांतील काही गाजलेली नाटके किंवा कार्यक्रम पुढीलप्रमाणे --- सचिन देवरे (पाचोरा )यांच्या हसू आणि आसू या एक नंबर एकपात्री देखील महाराष्ट्रात धुमाकूळ घालत आहे ==गाजलेले एकपात्री== * अंतरीच्या नाना कळा - वि.र. गोडे (१५००हून अधिक प्रयोग) * अनंत युगाची जननी - [[कीर्तनकार]] [[अंजली कऱ्हाडकर]] * अब्द अब्द - माधुरी पुरंदरे (३२ प्रयोग) * अष्टपैलू अत्रे (दिलीप देशपांडे) * असा मी, असामी - पु.ल.देशपांडे (शेकडो प्रयोग) * अस्सल माणसं इरसाल नमुने - प्रभाकर निलेगावकर *श्री हसोबा प्रसन्न =राहुल विनायक भालेराव * अस्सा नवरा - कल्पना देशपांडे * आक्रंदन एका आत्म्याचे (हिंदी, मराठी, इंग्रजी) - वसंत पोतदार (किमान ८० प्रयोग) * आत्म्याचा प्रवास आणि मृत्युपश्चात जीवन : वक्त्या - डॉ. मेधा खासगीवाले * आनंदओवरी - मूळ लेखक दि.बा. मोकाशी, नाट्यरूपांतर दिग्दर्शक अतुल पेठे (अभिनय किशोर कदम) * आनंदीबाई जोशी (अश्विनी जोशी) * आयतं पोयतं सख्यानं - प्रवीण शांताराम माळी (५०० प्रयोग) * आर के लक्ष्मण्स् कॉमन मॅन -लेखक अनिल जोगळेकर-मराठी, गौतम जोगळेकर-इंग्रजी) (अभिनय विवेक केळकर) * एकदा काय झालं (चंद्रकांत परांजपे) * [[एक लग्न नावाची गोष्ट]] : (म्हाळसाकांत कौसडीकर) * कणेकरी - शिरीष कणेकर (>१५०प्रयोग) * कथाकथन ([[व.पु. काळे]]), ([[पु.ल.देशपांडे]]), ([[शंकर पाटील]]), ([[व्यंकटेश माडगूळकर]]), ([[द.मा. मिरासदार]]), सुरेखा कामथे, * कथामैत्र - दत्ता आजगावकर * कथारंग - उमा चांदे * करून गेलो गाव (द्विपात्री) : [[वैभव मांगले]] आणि भालचंद्र कदम (लेखक-दिग्दर्शक राजेश देशपांडे) * कुटुंब रंगलंय काव्यात - विसूभाऊ बापट (>१३००प्रयोग) * खळखळाट (स्वरचित हास्यकविता आणि विडंबन कवितांचे सादरीकर्ण. मूळ लेखक बंडा जोशी) * खळखळाट (मूळ बंडा जोशी; आताचे सादरकर्ते - ॲड. प्रभाकर आडकर) (>१०० प्रयोग) * गप्पागोष्टी - जयंत ओक * गप्पाष्टक - डॉ.संजय उपाध्ये * गरीब बिच्चारे पुरुष(>१२००प्रयोग), एका गाढवाची कहाणी (>८००प्रयोग) - रंगनाथ कुळकर्णी * घार हिंडते आकाशी - सुमन धर्माधिकारी (>५०० प्रयोग) * चर्पटमंजिरी ([[मंजिरी धामणकर]]) * चिमणराव ते गांधी ([[दिलीप प्रभावळकर]]) * जावे प्रेमाच्या गावा ([[दिलीप अलोणे]]) * टी.व्ही.रडारड.कॉम - चंद्रकांत परांजपे * तिच्या आईची गोष्ट अर्थात माझ्या आठवणींचा फड - राजश्री सावंत-वाड ) * तुला मी मला मी - लेखक गिरीश कर्नाड (अभिनय रीमा लागू) * तेव्हाची ती आत्ताची मी - रीमा लागू * थोडे आसू, थोडे हासू - रुपाली अवचरे * संगीत [[धन्य तुकोबा समर्थ]] - नामदेव तळपे (>५० प्रयोग) * दिलखुलास - स्वाती सुरंगळीकर (२५०वा प्रयोग-२५ मे २०१३) * धन्य तुकोबा समर्थ - नामदेव तळपे (१००वा प्रयोग-३१ मार्च २०१३) * धमाल पाहुणचाराचा - प्रा. विवेक गंगणे * नजराणा हास्याचा (द्विपात्री - दिलीप हल्याळ + स्मिता ओक) * नमुनेदार माणसं - मुरलीधर राजूरकर (५०हून अधिक प्रयोग) * नवरा माझ्या राशीला ([[अनंत मराठे (जोतिषी)|अनंत विष्णू मराठे]]) * पुलं’च्या व्यक्ती, वल्ली आणि गणगोत ([[प्रभाकर निलेगावकर]]) * प्रसंग लहान, विनोद महान(>१५००प्रयोग),'हसायदान'(>१०००प्रयोग) ' जिंदादिल : मराठी शेरोशायरी (>५००प्रयोग) - [[मधुकर टिल्लू]] (एकूण ३०००हून अधिक प्रयोग) * बंपर लाफ्टर - दिलीप हल्याळ * बटाट्याची चाळ - [[पु.ल.देशपांडे]] (शेकडो प्रयोग) * बिचारे सौभद्र - मूळ लेखक [[पु.ल. देशपांडे]] (अभिनय डॉ. अशोक साठे) * मन करा रे प्रसन्न - डॉ. संजय उपाध्ये * मला वन मॅन शो करावा लागतो - पुरुषोत्तम बाळ (एकूण किमान ४ प्रयोग झाल्याची नोंद आहे) * माझी धमाल अंत्ययात्रा - श्रीपाद भोसले * माझ्या लग्नाची चित्तरकथा (चंद्रकांत परांजपे) * माता रमाई - ममता वागदे * संगीत मानापमान - [[सुहासिनी मुळगांवकर]] * मी अत्रे बोलतोय- सदानंद जोशी (२७५० प्रयोग) * मी गाडगेबाबा बोलतोय (संभाजी पालवे गुरुजी, २३-२-२०१६पर्यंत १,८६३ प्रयोग) * मी जिजाऊ बोलतेय (डॉ. स्मिता देशमुख) (१३-११-११पर्यंत ८००हून अधिक प्रयोग) (त्यानंतर, बालकलावंत शिवानी म्हेत्रे) * मी जिजाऊ व्याख्यानमाला बोलतेय - ब.हि. चिंचवडे * मी जनी नामयाची - अनुराधा पिंगळीकर * मी जोतिबा फुले बोलतोय - कुमार आहेर * मी मुक्ता साळवे बोलतेय - श्रुती तोरडमल * मी बहिणाबाई - कुंदा प्रधान * मी सावित्रीबाई बोलतेय - अस्मिता जावळे; मेघना झुजम * मी सावित्रीबाई बोलतेय - डॉ. वृषाली रणधीर * मुक्ताई - प्रचिती प्रशांत सुरू. (या एकपात्रीचे १९९ प्रयोग झाले आहेत). * योद्धा संन्यासी - वसंत पोतदार (२५०० प्रयोग) * योद्धा संन्यासी. आत्मविश्वासाचा आवेग (अव्यावसायिक नाटक) (दामोदर रामदासी) * रंगत-संगत - अभिजित कुलकर्णी * रामनगरी - राम नगरकर (७०० प्रयोग) * लपुन छपुन जरा जपून (द्विपात्री - दीपाली निरगुडकर व अरुण पटवर्धन) * लेकुरे उदंड झाली- विद्या कदम (ऑगस्ट २०१२पर्यंत ९०हून अधिक प्रयोग) * वंदे मातरम्‌ (हिंदी, मराठी, बंगाली) - वसंत पोतदार (६०००हून अधिक प्रयोग); अन्य एकपात्री अभिनेते - अश्‍विन खैरनार; संदीप पाठक; स्वरूपा देशमुख * वऱ्हाड निघालंय लंडनला - कै. लक्ष्मण देशपांडे (२०००पेक्षा खूप जास्त प्रयोग). * विरंगुळा (आम्ही एकपात्री या संस्थेचा कार्यक्रम) - ५ एकपात्री कलावंत शेखर केदारी, अनिल गुंजाळ, संतोष चोरडिया, बण्डा जोशी, चंद्रकांत परांजपे * व्यक्ती तितक्या प्रकृती - डॉ. के.व्ही. पाठक * व्हंय, मी सावित्रीबाई - [[सुषमा देशपांडे]] (२००हून खूप अधिक प्रयोग) * सबकुछ मधुसूदन - [[डॉ. मधुसूदन घाणेकर]] (१२०००हून अधिक प्रयोग) * सादसंवाद (ऋचा घाणेकर) * साहेब-यशवंतराव चव्हाण (रंगनाथ कुलकर्णी) * सेर सिवराज (हिंदी) - वसंत पोतदार (७००हून अधिक प्रयोग) * संगीत सौभद्र - [[सुहासिनी मुळगांवकर]] (५००हून कितीतरी अधिक प्रयोग) * स्मृतिचित्रे - मूळ लेखिका लक्ष्मीबाई टिळक (अभिनय सुहास जोशी) * स्वभावालाही औषध असते (समुपदेशनावर आधारित मनोरंजक एकपात्री कार्यक्रम - सादरकर्ते : डॉ. सचिन देशमुख) * स्वातंत्र्यवीर - मुरलीधर जावडेकर * [[स्वामी विवेकानंद]] (चरित्र कथाकथन) - शंकर अभ्यंकर * हलकंफुलकं - ऋचा घाणेकर * हसण्याच्या गावा जावे - अशोक पुंडलीक नंदीकुरळे * हसवणूक भाग १,२ - अजितकुमार कोष्टी * हसण्यासाठी जगा, जगण्यासाठी हसा - मकरंद टिल्लू (३०००हून अधिक प्रयोग. सन २०१८ व्यक्तिगत एकपात्री सादरीकरणाचे ३० वे वर्ष) * हसवण्याचा माझा धंदा/वटवट - [[पु.ल. देशपांडे]] (>५० प्रयोग) * हसा आणि लठ्ठ व्हा ([[दिलीप अलोणे]]) * हसू आणि आसू (प्रा.सचिन देवरे) * हसू आणि आसू (डॉ. स्मिता कोल्हे) * हास्यकथा-आनंदकथा - अशोक मुरूडकर * हास्यखळखळाट ([[बंडा जोशी]]) * हास्यचक्र - राजा नारकर * हास्यपंचमी ([[बण्डा जोशी]]) * हास्यफुलोरा - प्रभाकर साळेगावकर * हास्यरंजन - उज्‍ज्वला कुलकर्णी * हास्यवाटिका - दिलीप हल्याळ * पुणेरी तडका - मोनिका जोशी ==मराठीत एकपात्री गद्य कार्यक्रम करणारे कलावंत/लेखक, आणि त्यांच्या कार्यक्रमाचे नाव== * * [[अंजली कऱ्हाडकर]] (अनंत युगाची जननी) * अजितकुमार कोष्टी (हसवणूक भाग १,२) * [[अनंत मराठे (जोतिषी)|अनंत विष्णू मराठे]] (नवरा माझ्या राशीला) * अनिल गुंजाळ * अनुराधा पिंगळीकर (मी जनी नामयाची) * अभय देवरे-सातारा : (गंमतगप्पा) * अभिजित कुलकर्णी यांचे लेखन, दिग्दर्शन व सादरीकरण असलेला (संगत-रंगत) * अशोक मुरूडकर (हास्यकथा-आनंदकथा) *राहुल विनायक भालेराव (//श्री हसोबा प्रसन्न //) * अशोक पुंडलिक नंदीकुरळे उर्फ एन.अशोक (हसण्याच्या गावा जावे) * अशोक बोंडे (बाचाल तर हसाल) * डॉ. अशोक साठे (बिचारे सौभद्र - लेखक [[पु.ल. देशपांडे]]) * आदित्य कदम (बंटी बबली) * आश्विन खैरनार (वऱ्हाड निघालंय लंडनला) * आश्विनी जोशी (डॉ. आनंदीबाई जोशी यांच्या जीवनावरील एकपात्री प्रयोग) * उज्‍ज्वला कुलकर्णी (हास्यरंजन) * उमा चांदे (कथारंग) * ऋचा घाणेकर (सादसंवाद, हलकंफुलकं) * कल्पना देशपांडे (अस्सा नवरा) * किशोर शिरसाट (वरचा मजला) * कुंदा प्रधान (मी बहिणाबाई) * कुमार आहेर (मी जोतिबा फुले बोलतोय) * डॉ. के.व्ही. पाठक (व्यक्ती तितक्या प्रकृती) * चंदा नाईक (कथाकथन) * चंद्रकांत परांजपे (टी.व्ही.रडारड.कॉम); (माझ्या लग्नाची चित्तरकथा); (एकदा काय झालं) * चंद्रसेन टिळेकर (राहूकेतू) * चेतना तिबरेकर (खेळ) * जयंत ओक (गप्पागोष्टी) * ज्योती देशपांडे * दत्ता आजगावकर (कथामैत्र) * [[द.मा. मिरासदार]] (कथाकथन) * डॉ. दिलीप अलोणे (जावे प्रेमाच्या गावा, हसा आणि लठ्ठ व्हा) * दिलीप खन्ना (हास्यदरबार - फेब्रुवारी २०११पर्यंत २०००पेक्षा जास्त प्रयोग) * दिलीप देशपांडे (अष्टपैलू अत्रे) * दिलीप हल्याळ (हास्यवाटिका), (बंपर लफ्टर), (नजराणा हास्याचा) * दीपक देशपांडे (हास्यकल्लोळ) * दीप्ती पन्हाळकर * विलास गावरसकर , मुक्त संवाद आणि कथा कथन * डॉ. धनसिंग चौधरी (कामयाबी की ओर-संमोहनशास्त्रावर आधारित मराठी कार्यक्रम) * धनंजय जोशी (गुदगुल्या) * नामदेव तळपे - धन्य तुकोबा समर्थ (१००वा प्रयोग-३१ मार्च २०१३) * निखिल रत्‍नपारखी (मसाज - एका माणसाची कैफियत, मूळ लेखक विजय तेंडुलकर) * ॲड. पद्मा गोखले (प्रतिबिंब) * पपा दळवी (पपा गोष्टी) * डॉ. पाठक के.व्ही. (व्यक्ती तितक्या प्रकृती) * पालवे गुरुजी (मी गाडगेबाबा बोलतोय. २३-२-२०१६पर्यंत १,८६३ प्रयोग) * कै. पुरुषोत्तम बाळ ( मला वन मॅन शो करावा लागतो) * कै. [[पु. ल. देशपांडे]] (असा मी असामी, बटाट्याची चाळ, वटवट, हसवण्याचा माझा धंदा, कथाकथन वगैरे) * प्रकाश पारखी (नकलानगरी) * प्रचिती प्रशांत सुरू (मुक्ताई - एकपात्री नाटक) * [[प्रभाकर निलेगावकर]] (अस्सल माणसं इरसाल नमुने), (पुलं’च्या व्यक्ती, वल्ली आणि गणगोत) * प्रभाकर साळेगावकर (हास्यफुलोरा) * डॉ. प्रवीण जोग (हास्यगडगडाट) * प्रवीण शांताराम माळी (आयतं पोयतं सख्यानं) * प्रांजली - (संसारी लोणचं - कविता सादरीकरणाचा साभिनय कार्यक्रम) * [[बंडा जोशी]] (हास्यपंचमी, खळखळाट) * वैद्य बालाजी तांबे ( * [[मकरंद टिल्लू]] (हसण्यासाठी जगा, जगण्यासाठी हसा) * [[मंजिरी धामणकर]] (चर्पटमंजिरी) (मराठी-हिंदी) ([[मंजिरी धामणकर]] यांचे स्वानुभवांवर आधारलेले ’अनुनाद’ हे पुस्तक आणि ऑडियो सीडी निघाली आहे. या पुस्तकाला २०१४ सालचा महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा वार्षिक ग्रंथ पुरस्कार मिळाला. याशिवाय [[मंजिरी धामणकर]] यांना २०१७ सालचा मालतीदेवी पटवर्धन पुरस्कारही मिळाला आहे.) * मंदार गायधनी (कोपरखळी) * मधुकर काकडे (मंत्र सुखाचा) * कै. [[मधुकर टिल्लू]] (प्रसंग लहान, विनोद महान-१०००हून अधिक प्रयोग) * डॉ. [[मधुसूदन घाणेकर]] (सबकुछ मधुसूदन -मनोरंजक गद्य-पद्य-अभिनय कार्यक्रम-सुमारे १२०००प्रयोग); अश्या बायका तश्या बायका, ५००वा प्रयोग १०-३-२०१३ला) * मनीष आपटे (गुगुल्या) * प्रा. महेंद्र गणपुले ( हास्यनगरी) * मुरलीधर राजूरकर (नमुनेदार माणसं) * मृण्मयी भजग * मृदुला मोघे (हास्यषट्‌कार) * मेघना झुजम (मी सावित्रीबाई बोलतेय) * मोनिका जोशी ( पुणेरी तडका ) * डॉ. मेधा खाजगीवाले (आत्म्याचा प्रवास आणि मृत्युपश्चात जीवन) * म्हाळसाकांत कौसडीकर ([ लग्न नावाची गोष्ट) * बंडा जोशी (हास्यखळखळाट) * रंगनाथ कुळकर्णी (गरीब बिच्चारे पुरुष), (एका गाढवाची कहाणी - >८०० प्रयोग), (साहेब-यशवंतराव चव्हाण) * रमेश थोरात (हिंदुस्थानी) * डॉ. रविराज अहिरराव (वास्तुशास्त्रविषयक एकपात्री प्रयोग) * राजश्री सावंत-वाड (तिच्या आईची गोष्ट अर्थात माझ्या आठवणींचा फड) * कै. राम नगरकर (रामनगरी-७०० प्रयोग) * राजा नारकर (हास्यचक्र) * रीमा लागू (तेव्हाची ती आत्ताची मी ) * रुपाली अवचरे (थोडे आसू, थोडे हासू) * कै. लक्ष्मण देशपांडे (वऱ्हाड निघालंय लंडनला - >२००० प्रयोग) * वंदन नगरकर * [[व.पु. काळे]] (कथाकथन) * विद्या कदम (लेकुरे उदंड झाली - >ऑगस्ट २०१२पर्यंत ९०हून अधिक प्रयोग) * विनोद सावंत (घर दोघांचं) * विवेक केळकर (आर के लक्ष्मण्स् कॉमन मॅन) * विश्वास पटवर्धन (स्वभावराशी) * विसूभाऊ बापट (कुटुंब रंगलंय काव्यात - >१३००प्रयोग) * शंकर अभ्यंकर - ([[स्वामी विवेकानंद]] चरित्र कथाकथन) * शरद उपाध्ये (भविष्यावर बोलू काही, राशीचक्र) * प्रा. शरच्चंद्र काकडे (पंचवार्षिक पाळणा) * शरद जाधव (हास्ययात्रा) * [[शिरीष कणेकर]] (कणेकरी, फटकेबाजी, माझी फिल्‍लमबाजी) * बालकलावंत शिवानी म्हेत्रे (मी जिजाऊ बोलतेय) * शेखर केदारी (हास्यधिंगाणा) * श्यामल कुलकर्णी (अरे संसार संसार) * डॉ. श्रीकांत गोडबोले (ओबामाच्या देशात-भाग १ ते ४) * फोटोग्राफर श्रीकांत मलुष्टे (अशा व्यक्ती अशा वल्‍ली) * निसर्गोपचारतज्ज्ञ श्रीकांत मुंदडा (मैत्री हृदयाशी, लढा मधुमेहाशी) * प्रा. श्रीपाद काळे (हास्यदिंडी) * श्रीपाद भोसले (माझी धमाल अंत्ययात्रा) * श्रुती तोरडमल - (मी मुक्ता साळवे बोलतेय) * प्रा.सचिन देवरे - (हसू आणि आसू) * डॉ. सचिन देशमुख - (स्वभावालाही औषध असते - समुपदेशनावर आधारित मनोरंजक एकपात्री कार्यक्रम) * डॉ. संजय उपाध्ये - (गप्पाष्टक, मन करा रे प्रसन्न) * संजय मिस्त्री (हास्यशाही) * संतोष चोरडिया - (हसवाहसवी) (आम्ही) * सदानंद जोशी (मी अत्रे बोलतोय-२७५० प्रयोग) * संदीप खरे व सलील कुलकर्णी (आयुष्यावर बोलू काही) * संदीप पाठक (वऱ्हाड निघालंय लंडनला) * सायली गोडबोले-जोशी (जिजाऊ-९२हून अधिक प्रयोग), (पंचकन्या) * सुधीर कुलकर्णी-लेखक/दिग्दर्शक (बहिणाबाईंची गोष्ट आणि संत निवृत्तीनाथ महाराजांच्या जीवनावरील ' वृत्तिबोध‘) * सुनीता देशपांडे (राजमाता जिजाबाई) * [[सुषमा देशपांडे]] (व्हंय, मी सावित्रीबाई - २००हून खूप अधिक प्रयोग) * डॉ. स्मिता कोल्हे (हसू आणि आसू) * डॉ. स्मिता देशमुख (मी जिजाऊ बोलतेय -८००हून अधिक प्रयोग) * स्वरूपा देशमुख - (वऱ्हाड निघालंय लंडनला) * [[स्वाती सुरंगळीकर]] (दिलखुलास -२५०वा प्रयोग २५ मे २०१३). * हसण्यासाठी जगा, जगण्यासाठी हसा - मकरंद टिल्लू (३०००हून अधिक प्रयोग. सन २०१८ व्यक्तिगत एकपात्री सादरीकरणाचे(३० वे वर्ष) (अपूर्ण) पहा : [[नाटक]] ==संदर्भ== [१][http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshowarchive.cms?msid=2007239]{{मृत दुवा}} [[वर्ग:नाटक]] tc9lrmal4ymy101z2kqcwh1auro6ps8 0 145902 2715906 1201232 2026-10-01T21:52:57Z अभय नातू 206 माहिती 2715906 wikitext text/x-wiki '''तपस्''' तथा तप ही भारतीय धर्मांमधील कठोर आध्यात्मिक चिंतन आणि साधनेची एक विविधरूपी परंपरा आहे. [[जैन धर्म|जैन धर्मात]] याचा अर्थ [[संन्यास|तपश्चर्या]] (कायाक्लेश किंवा शारीरिक क्लेश सहन करणे) असा होतो;<ref name=cort2002p719/><ref name=gombrich2006p44>{{cite book|author=Richard F. Gombrich|title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-21718-2|pages=44, 58}}</ref> [[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्मात]] याचा अर्थ [[बौद्ध ध्यान|ध्यान]] आणि आत्मशिस्तीसह विविध आध्यात्मिक साधना असा होतो;<ref name=rg46/> तर [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये तप म्हणजे कायाक्लेशापासून ते अंतःशुद्धी आणि ध्यानाद्वारे साधली जाणारी आत्मशिस्त अशा अनेकविध परंपरांचा समूह आहे.<ref>Lowitz, L., & Datta, R. (2004). ''Sacred Sanskrit Words: For Yoga, Chant, and Meditation''. Stone Bridge Press, Inc.</ref><ref>Sanskrit-English phrases, France; ''tapas, tapa and tap'' on page 28</ref><ref name=brsmith144/> तपसाधना अनेकदा एकांतवासात केली जाते. तप हे [[संन्यासाश्रम|संन्यासाश्रमातील]] राहणीचा एक भाग आहे, ज्याद्वारे [[मोक्ष]] (मुक्ती किंवा आत्मोद्धार) प्राप्त होतो असे मानले जाते.<ref name=gombrich2006p44/> [[वेद]]साहित्यात उष्णता किंवा अंतर्गत ऊर्जेद्वारे विकसित होणाऱ्या अनेक आध्यात्मिक संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी ''तपस्'' या शब्दावर आधारित जोडशब्द मोठ्या प्रमाणावर वापरले गेले आहेत; जसे की ध्यान, विशेष निरीक्षणे व ज्ञान मिळवण्याची प्रक्रिया, [[योगी]] किंवा ''तापस'' (तपश्चर्या करणारा साधक) यांचा आध्यात्मिक आनंद, आणि लैंगिक निकटतेची उष्णता.<ref name=Kaelber>Kaelber, W. O. (1976). "Tapas", Birth, and Spiritual Rebirth in the Veda, ''History of Religions'', 15(4), 343-386</ref> काही विशिष्ट संदर्भांमध्ये या शब्दाचा अर्थ प्रायश्चित्त, धार्मिक कृत्य, तसेच तीव्र ध्यानसाधना असाही होतो.<ref>Monier William's ''Sanskrit-English Dictionary,'' 2nd Ed. 1899, Tapas</ref> भारतीय, विशेषतः हिंदू परंपरांमध्ये १२ वर्षे हे तपाचा कालावधी मानला जातो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:तपस्}} [[वर्ग:हिंदू तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:बौद्ध तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:जैन तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:ध्यान]] [[वर्ग:हिंदू कालमापन]] 8o12m1jg0yj3b8lc85u216j1aa23a2l 2715907 2715906 2026-10-01T21:54:10Z अभय नातू 206 संदर्भ 2715907 wikitext text/x-wiki '''तपस्''' तथा तप ही भारतीय धर्मांमधील कठोर आध्यात्मिक चिंतन आणि साधनेची एक विविधरूपी परंपरा आहे. [[जैन धर्म|जैन धर्मात]] याचा अर्थ [[संन्यास|तपश्चर्या]] (कायाक्लेश किंवा शारीरिक क्लेश सहन करणे) असा होतो;<ref name=gombrich2006p44>{{cite book|author=Richard F. Gombrich|title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-21718-2|pages=44, 58}}</ref> [[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्मात]] याचा अर्थ [[बौद्ध ध्यान|ध्यान]] आणि आत्मशिस्तीसह विविध आध्यात्मिक साधना असा होतो; तर [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये तप म्हणजे कायाक्लेशापासून ते अंतःशुद्धी आणि ध्यानाद्वारे साधली जाणारी आत्मशिस्त अशा अनेकविध परंपरांचा समूह आहे.<ref>Lowitz, L., & Datta, R. (2004). ''Sacred Sanskrit Words: For Yoga, Chant, and Meditation''. Stone Bridge Press, Inc.</ref><ref>Sanskrit-English phrases, France; ''tapas, tapa and tap'' on page 28</ref><ref name=brsmith144/> तपसाधना अनेकदा एकांतवासात केली जाते. तप हे [[संन्यासाश्रम|संन्यासाश्रमातील]] राहणीचा एक भाग आहे, ज्याद्वारे [[मोक्ष]] (मुक्ती किंवा आत्मोद्धार) प्राप्त होतो असे मानले जाते. [[वेद]]साहित्यात उष्णता किंवा अंतर्गत ऊर्जेद्वारे विकसित होणाऱ्या अनेक आध्यात्मिक संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी ''तपस्'' या शब्दावर आधारित जोडशब्द मोठ्या प्रमाणावर वापरले गेले आहेत; जसे की ध्यान, विशेष निरीक्षणे व ज्ञान मिळवण्याची प्रक्रिया, [[योगी]] किंवा ''तापस'' (तपश्चर्या करणारा साधक) यांचा आध्यात्मिक आनंद, आणि लैंगिक निकटतेची उष्णता.<ref name=Kaelber>Kaelber, W. O. (1976). "Tapas", Birth, and Spiritual Rebirth in the Veda, ''History of Religions'', 15(4), 343-386</ref> काही विशिष्ट संदर्भांमध्ये या शब्दाचा अर्थ प्रायश्चित्त, धार्मिक कृत्य, तसेच तीव्र ध्यानसाधना असाही होतो.<ref>Monier William's ''Sanskrit-English Dictionary,'' 2nd Ed. 1899, Tapas</ref> भारतीय, विशेषतः हिंदू परंपरांमध्ये १२ वर्षे हे तपाचा कालावधी मानला जातो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:तपस्}} [[वर्ग:हिंदू तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:बौद्ध तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:जैन तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:ध्यान]] [[वर्ग:हिंदू कालमापन]] b2benrxfvl63r6kxghqwxg9j9cylms4 2715908 2715907 2026-10-01T21:54:29Z अभय नातू 206 संदर्भ 2715908 wikitext text/x-wiki '''तपस्''' तथा तप ही भारतीय धर्मांमधील कठोर आध्यात्मिक चिंतन आणि साधनेची एक विविधरूपी परंपरा आहे. [[जैन धर्म|जैन धर्मात]] याचा अर्थ [[संन्यास|तपश्चर्या]] (कायाक्लेश किंवा शारीरिक क्लेश सहन करणे) असा होतो;<ref name=gombrich2006p44>{{cite book|author=Richard F. Gombrich|title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-21718-2|pages=44, 58}}</ref> [[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्मात]] याचा अर्थ [[बौद्ध ध्यान|ध्यान]] आणि आत्मशिस्तीसह विविध आध्यात्मिक साधना असा होतो; तर [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये तप म्हणजे कायाक्लेशापासून ते अंतःशुद्धी आणि ध्यानाद्वारे साधली जाणारी आत्मशिस्त अशा अनेकविध परंपरांचा समूह आहे.<ref>Lowitz, L., & Datta, R. (2004). ''Sacred Sanskrit Words: For Yoga, Chant, and Meditation''. Stone Bridge Press, Inc.</ref><ref>Sanskrit-English phrases, France; ''tapas, tapa and tap'' on page 28</ref> तपसाधना अनेकदा एकांतवासात केली जाते. तप हे [[संन्यासाश्रम|संन्यासाश्रमातील]] राहणीचा एक भाग आहे, ज्याद्वारे [[मोक्ष]] (मुक्ती किंवा आत्मोद्धार) प्राप्त होतो असे मानले जाते. [[वेद]]साहित्यात उष्णता किंवा अंतर्गत ऊर्जेद्वारे विकसित होणाऱ्या अनेक आध्यात्मिक संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी ''तपस्'' या शब्दावर आधारित जोडशब्द मोठ्या प्रमाणावर वापरले गेले आहेत; जसे की ध्यान, विशेष निरीक्षणे व ज्ञान मिळवण्याची प्रक्रिया, [[योगी]] किंवा ''तापस'' (तपश्चर्या करणारा साधक) यांचा आध्यात्मिक आनंद, आणि लैंगिक निकटतेची उष्णता.<ref name=Kaelber>Kaelber, W. O. (1976). "Tapas", Birth, and Spiritual Rebirth in the Veda, ''History of Religions'', 15(4), 343-386</ref> काही विशिष्ट संदर्भांमध्ये या शब्दाचा अर्थ प्रायश्चित्त, धार्मिक कृत्य, तसेच तीव्र ध्यानसाधना असाही होतो.<ref>Monier William's ''Sanskrit-English Dictionary,'' 2nd Ed. 1899, Tapas</ref> भारतीय, विशेषतः हिंदू परंपरांमध्ये १२ वर्षे हे तपाचा कालावधी मानला जातो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:तपस्}} [[वर्ग:हिंदू तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:बौद्ध तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:जैन तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:ध्यान]] [[वर्ग:हिंदू कालमापन]] 0ynb0kjb2bitni50sfaccjlo4caser2 2715909 2715908 2026-10-01T21:54:49Z अभय नातू 206 साचा 2715909 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''तपस्''' तथा तप ही भारतीय धर्मांमधील कठोर आध्यात्मिक चिंतन आणि साधनेची एक विविधरूपी परंपरा आहे. [[जैन धर्म|जैन धर्मात]] याचा अर्थ [[संन्यास|तपश्चर्या]] (कायाक्लेश किंवा शारीरिक क्लेश सहन करणे) असा होतो;<ref name=gombrich2006p44>{{cite book|author=Richard F. Gombrich|title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-21718-2|pages=44, 58}}</ref> [[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्मात]] याचा अर्थ [[बौद्ध ध्यान|ध्यान]] आणि आत्मशिस्तीसह विविध आध्यात्मिक साधना असा होतो; तर [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये तप म्हणजे कायाक्लेशापासून ते अंतःशुद्धी आणि ध्यानाद्वारे साधली जाणारी आत्मशिस्त अशा अनेकविध परंपरांचा समूह आहे.<ref>Lowitz, L., & Datta, R. (2004). ''Sacred Sanskrit Words: For Yoga, Chant, and Meditation''. Stone Bridge Press, Inc.</ref><ref>Sanskrit-English phrases, France; ''tapas, tapa and tap'' on page 28</ref> तपसाधना अनेकदा एकांतवासात केली जाते. तप हे [[संन्यासाश्रम|संन्यासाश्रमातील]] राहणीचा एक भाग आहे, ज्याद्वारे [[मोक्ष]] (मुक्ती किंवा आत्मोद्धार) प्राप्त होतो असे मानले जाते. [[वेद]]साहित्यात उष्णता किंवा अंतर्गत ऊर्जेद्वारे विकसित होणाऱ्या अनेक आध्यात्मिक संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी ''तपस्'' या शब्दावर आधारित जोडशब्द मोठ्या प्रमाणावर वापरले गेले आहेत; जसे की ध्यान, विशेष निरीक्षणे व ज्ञान मिळवण्याची प्रक्रिया, [[योगी]] किंवा ''तापस'' (तपश्चर्या करणारा साधक) यांचा आध्यात्मिक आनंद, आणि लैंगिक निकटतेची उष्णता.<ref name=Kaelber>Kaelber, W. O. (1976). "Tapas", Birth, and Spiritual Rebirth in the Veda, ''History of Religions'', 15(4), 343-386</ref> काही विशिष्ट संदर्भांमध्ये या शब्दाचा अर्थ प्रायश्चित्त, धार्मिक कृत्य, तसेच तीव्र ध्यानसाधना असाही होतो.<ref>Monier William's ''Sanskrit-English Dictionary,'' 2nd Ed. 1899, Tapas</ref> भारतीय, विशेषतः हिंदू परंपरांमध्ये १२ वर्षे हे तपाचा कालावधी मानला जातो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:तपस्}} [[वर्ग:हिंदू तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:बौद्ध तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:जैन तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:ध्यान]] [[वर्ग:हिंदू कालमापन]] mgn4nqzusw5c1gmsovh83ttjmh1zkmj 0 160108 2715965 2618194 2026-10-02T02:29:04Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715965 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/amp_articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला.<ref name="शेकाप" /> २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्या पाठोपाठ दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले दुसरे आमदार ठरले होते. गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला. [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] 1d67bn3i8pon9o3v0kdxdw2w35joygs 2715966 2715965 2026-10-02T02:29:05Z KiranBOT 139572 दुव्यांमधील AMP ट्रॅकिंग काढले ([[:m:User:KiranBOT/AMP|माहिती]]) ([[User talk:Usernamekiran|त्रुटी नोंदवा]]) v3.1.1s 2715966 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला.<ref name="शेकाप" /> २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्या पाठोपाठ दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले दुसरे आमदार ठरले होते. गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला. [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] 8rkkrses9sbmtwf5hetpzemmfcj8ybv 2715967 2715966 2026-10-02T02:30:22Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715967 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला.<ref name="शेकाप" /> २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्या पाठोपाठ दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले दुसरे आमदार ठरले होते. गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला. [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] e5jhdfnjry4n2ezxl7s4mlfjtuw2kj7 2715968 2715967 2026-10-02T02:31:04Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715968 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. ** सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला.<ref name="शेकाप" /> २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्या पाठोपाठ दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले दुसरे आमदार ठरले होते. गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला. [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] p0y8xsqdwfq30knuqphvdfhl15b5ty3 2715969 2715968 2026-10-02T02:32:02Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715969 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला.<ref name="शेकाप" /> २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्या पाठोपाठ दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले दुसरे आमदार ठरले होते. गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला. [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] adlwro085ojaboyngwxln7j9h20lffo 2715970 2715969 2026-10-02T02:32:46Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715970 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला.<ref name="शेकाप" /> २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्या पाठोपाठ दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले दुसरे आमदार ठरले होते. गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला. [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] bm8hh76sro2brj1rdfi4f5s46thdinf 2715971 2715970 2026-10-02T02:34:23Z ~2026-52310-38 187943 /* कारकीर्द */ 2715971 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला.<ref name="शेकाप" /> २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्या पाठोपाठ दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले दुसरे आमदार ठरले होते. गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला. [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] lgrbaatqqu3uja0ggby2davn1jcw6zu 2715972 2715971 2026-10-02T02:35:20Z ~2026-52310-38 187943 /* कारकीर्द */ 2715972 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला.<ref name="शेकाप" /> २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्या पाठोपाठ दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले दुसरे आमदार ठरले होते. गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. * देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] 74mgc1gisowohz0nw1bq918fs7uxr7j 2715973 2715972 2026-10-02T02:36:20Z ~2026-52310-38 187943 /* कारकीर्द */ 2715973 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला.<ref name="शेकाप" /> २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्या पाठोपाठ दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले दुसरे आमदार ठरले होते. गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. * २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. * ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] 5lwc79y4jcm2tmflw5kqf7kafzdlboa 2715975 2715973 2026-10-02T02:37:44Z ~2026-52310-38 187943 /* कारकीर्द */ 2715975 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला.<ref name="शेकाप" /> २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्या पाठोपाठ दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले दुसरे आमदार ठरले होते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. * २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. * गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] 77yb3b4lzxatfy1sgbg3gnbolwln9ms 2715976 2715975 2026-10-02T02:38:26Z ~2026-52310-38 187943 /* कारकीर्द */ 2715976 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला.<ref name="शेकाप" /> * २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्या पाठोपाठ दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले दुसरे आमदार ठरले होते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. * २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. * गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] hi3hbcv4w5zxyyxd8zauv5ur70wyo1p 2715977 2715976 2026-10-02T02:39:47Z ~2026-52310-38 187943 /* कारकीर्द */ 2715977 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला होता.<ref name="शेकाप" /> * तत्पूर्वी, २००९च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्यानंतर दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले २रे आमदार ठरले होते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. * २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. * गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] 075oxx96vjuwpnzkcg4xjqepj8kstcx 2715978 2715977 2026-10-02T02:39:48Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2715978 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला होता.<ref name="शेकाप" /> * तत्पूर्वी, २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्यानंतर दहाव्यांदा आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले २रे आमदार ठरले होते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. * २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. * गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] snrs1nsy7azzk68mfdtsgy2bypg83vg 2715979 2715978 2026-10-02T02:40:21Z ~2026-52310-38 187943 /* कारकीर्द */ 2715979 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला होता.<ref name="शेकाप" /> * तत्पूर्वी, २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्यानंतर १०वेळेस आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले २रे आमदार ठरले होते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. * २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. * गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] gp26iw4pi6q82e04u0z7ru8dl85e3c9 2715980 2715979 2026-10-02T02:41:09Z ~2026-52310-38 187943 /* कारकीर्द */ 2715980 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला होता,<ref name="शेकाप" />तत्पूर्वी, २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्यानंतर १०वेळेस आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले २रे आमदार ठरले होते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. * २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. * गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] cvztsdgy8q78plrlupvrelembhicdun 2715981 2715980 2026-10-02T02:41:40Z ~2026-52310-38 187943 /* कारकीर्द */ 2715981 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी अकरा वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला होता,<ref name="शेकाप" /> तत्पूर्वी २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्यानंतर १०वेळेस आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले २रे आमदार ठरले होते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. * २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. * गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] i7noaf7ki3k8lqxbztv7ugsdxnnekaw 2715982 2715981 2026-10-02T02:44:56Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715982 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. [[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. * महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी ११ वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला होता,<ref name="शेकाप" /> तत्पूर्वी २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्यानंतर १०वेळेस आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले २रे आमदार ठरले होते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. * २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. * गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] q6sqqwjoqc1g96kpzhqg6xu0jd1s4g5 2715983 2715982 2026-10-02T02:45:34Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715983 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |नाव= आबासाहेब देशमुख |राज्य_विधानसभा=महाराष्ट्र राज्य विधानसभा |मंत्री_पासुन=१९९९ |विधानसभा= [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]] |अपत्ये= चंद्रकांत & पोपटराव देशमुख |पत्नी=रतनाबाई देशमुख |पक्ष=[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |मृत्युदिनांक={{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|7|30|1926|8|10}} |जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक|1926|8|10}} |मृत्युस्थान=सांगोला |जन्मस्थान=पेनूर ता. मोहोळ}} '''गणपतराव अण्णासाहेब देशमुख''' (१० ऑगस्ट १९२६ - ३० जुलै २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी आणि डाव्या विचारसरणीचे नेते होते होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभे]]<nowiki/>वर ५४ वर्षे ते [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून [[आमदार]] म्हणून निवडून गेले. * सर्वाधिक वेळा (11) आमदार होण्याचा गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड त्यांच्या नावावर आहे. ** [[तमिळनाडू|तामिळनाडूचे]] माजी मुख्यमंत्री [[एम. करुणानिधी|एम करुणानिधी]] हे १० वेळेस विजयी झाले होते.<ref name="मटा">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/solapur/former-mla-ganapatrao-deshmukhs-political-journey/articleshow/84904707.cms|title=अकरावेळा आमदार, एसटीनेच प्रवास... जाणून घ्या ग्रेट गणपतरावांचा जीवनप्रवास|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> समानतेच्या तत्त्वांसह ते आदर्श व्यक्ती मानले जायचे. शेतकरी आणि कामगारांकडून त्यांना ''भाई'' म्हणले जात असे. गरीब, महिला, मागासलेले, शेतकरी, कामगार यांच्यासाठी त्यांनी अनेक लढाया लढल्या. ते नेहमी राज्य वाहतूक वापरत आले, त्यामुळे त्यांना लालपरीचा आमदार म्हटले गेले. *[[शेतकरी कामगार पक्ष]] या महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षातील राजकारणी होते. [[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ]]ातून १९६२पासून अनेक दशके ते [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] निवडून गेले. * महाराष्ट्रातील सर्वात ज्येष्ठ आमदार असण्याचा मान मिळालेल्या गणपतराव देशमुख यांनी ११ वेळेस विधानसभा निवडणूक जिंकली होती. [[सोलापूर]] जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून गणपतराव देशमुख शेतकरी कामगार पक्षाकडून अकरा (११) वेळेस निवडून आले. * त्यांना लोक प्रेमाने आणि आपुलकीने "'''आबासाहेब'''" म्हणत. == कारकीर्द == महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला मतदारसंघातून ११व्यांदा त्यांनी विक्रमी विजय मिळविला होता,<ref name="शेकाप" /> तत्पूर्वी २००९ च्या निवडणुकीत विजय मिळवून, [[एम. करुणानिधी|करुणानिधी]] यांच्यानंतर १०वेळेस आमदारकीची निवडणूक जिंकणारे देशमुख हे देशातले २रे आमदार ठरले होते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] त्यांनी ९४ हजार ३७४ मते मिळवून [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] शहाजीबापू पाटील यांचा २५ हजार २२४ मतांनी पराभव केला, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राष्ट्रवादी काँग्रेसने]] गणपतराव देशमुख यांच्याविरोधात उमेदवार उभा केला नव्हता. देशमुख हे सांगोल्यात सर्वप्रथम १९६२ च्या निवडणुकीत विजयी झाले. त्यानंतर १९७२ आणि १९९५चा अपवाद वगळता प्रत्येक निवडणुकीत सांगोल्यातील मतदारांनी त्यांनाच निवडून दिले. * २०१२मध्ये आमदार म्हणून विधानसभेतील त्यांच्या सहभागास ५० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल सभागृहाने तसेच सरकारने त्यांचा गौरव केला होता.<ref name="मटा" /> गणपतराव देशमुख हे बहुतांश काळ विरोधी बाकांवर होते. १९७८मध्ये [[शरद पवार]] यांनी [[पुरोगामी लोकशाही दल|पुलोद सरकार]] स्थापन केल्यावर आणि १९९९मध्ये शेकापने काँग्रेस आघाडी सरकारला पाठिंबा दिला तेव्हा, अशा दोन वेळा गणपतराव देशमुख यांचा मंत्रिमंडळात समावेश झाला होता. * गणपतरावांनी तब्बल ५४ वर्षे सांगोल्याचे प्रतिनिधित्व केले. ३० जुलै २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="शेकाप">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/politics/senior-leader-ganapatrao-deshmukh-passed-away-holds-record-becoming-mla-11-times-a301/|title=शेकापचे ज्येष्ठ नेते गणपतराव देशमुख कालवश, ११ वेळा आमदार होण्याचा विक्रम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०२१}}</ref> == राजकीय वारसा == गणपतराव देशमुख यांच्यानंतर घरातील सदस्य राजकारणात सक्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-ganpatrao-deshmukh-passes-away-grandson-dr-aniket-deshmukh-reaction-996792|title=Ganpatrao Deshmukh passes away : गणपतराव देशमुख यांचा नातू डॉ. बाबासाहेब देशमुख यांची प्रतिक्रिया|date=2021-07-31|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-05-19}}</ref> २०१९ साली गणपतराव देशमुख यांचे नातू अनिकेत देशमुख यांनी विधानसभा निवडणूक लढवली, पण त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|title=सांगोल्यातील शेकापचा ५० वर्षांचा गड खालसा; देशमुखांच्या नातूचा पराभव|last=Team|first=My Mahanagar|date=2019-10-24|website=My Mahanagar|language=mr-IN|access-date=2023-05-19|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519171216/https://www.mymahanagar.com/vidhan-sabha-election-2019/aniket-deshmukh-grandson-of-ganpatrao-deshmukh-lost-in-sangola-assembly-constituency/138315/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thestatesman.com/india/11-time-mla-ganpatrao-deshmukh-cremated-full-state-honours-1502988646.html|title=11-time MLA Ganpatrao Deshmukh cremated with full state honours|last=IANS|date=2021-07-31|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-05-19}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:सांगोला तालुका]] 5htf8s06o9pyc3bapawn7411zo9gzhm 1 181908 2715904 1592464 2026-10-01T21:18:20Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चर्चा:कोसस]] वरुन [[चर्चा:कोश (हिंदू तत्त्वज्ञान)]] ला हलविला: शुद्धलेखन 1592464 wikitext text/x-wiki {{रिकामे पान}} {{साद।अभय नातू}} हा शब्दच बहुधा चुकलेला आहे, काय करावे?[[सदस्य:आर्या जोशी|आर्या जोशी]] ([[सदस्य चर्चा:आर्या जोशी|चर्चा]]) १६:१८, ६ मे २०१८ (IST) 5hh275mk31rjdz4n91s4zv3mb9avrw9 1 184855 2715896 1359605 2026-10-01T20:10:42Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चर्चा:स्ट्रीट फुटबॉल]] वरुन [[चर्चा:गल्ली फुटबॉल]] ला हलविला: मराठी शीर्षक 1359605 wikitext text/x-wiki {{रिकामे पान}} jvciopc55qprx4fqk93u0jr6gr989gv 0 186530 2716011 2462578 2026-10-02T03:51:40Z Kumarsahil98 186508 2716011 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मंदिर |चित्र= Kedarnath Temple.jpg |निर्माता= स्वयंभू |जीर्णोद्धारक= |नाव= केदारनाथ मंदिर |निर्माण काल=अति प्राचीन |देवता= भगवान [[शंकर]] |वास्तुकला= हिन्दू |स्थान=[[उत्तराखंड]]च्या [[रुद्रप्रयाग जिल्हा|रुद्रप्रयाग जिल्ह्यामध्ये]] }} {{Location map|उत्तराखंड|label=|mark=Gold temple icon.png|| lat_deg=30| lat_min=44| lat_sec=0| lat_dir=N| lon_deg=79| lon_min=4 |lon_sec=0 | lon_dir=E | relief=1|width=300|float=right|thumb|alt=केदारनाथ मंदिर|caption=केदारनाथ मंदिराचे उत्तराखंडमधील स्थान}} {| class="infobox hlist" style="width: 280px; text-align: center" ! style="text-align:center; font-size: 125%;"| [[पंचकेदार]] |- | [[File:Kedarnath Temple.jpg|250x250px]] * [[केदारनाथ मंदिर|केदारनाथ]] |- | [[File:Tungnath temple.jpg|125x125px]][[Image:Rudranath temple.jpg|125x125px]] * [[तुंगनाथ]] * [[रुद्रनाथ]] |- | [[File:Madhyamaheshwar Temple, Uttarakhand.JPG|125x125px]][[File:Kalpehswar.jpg|125x125px]] * [[मध्यमहेश्वर]] * [[कल्पेश्वर]] |} '''केदारनाथ मंदिर''' हे भगवान [[शंकर]]ाचे एक [[हिंदू मंदिर]] आहे. हे मंदिर [[भारत]] देशाच्या [[उत्तराखंड]] राज्यातील [[केदारनाथ]] गावात [[मंदाकिनी नदी]]च्या काठावर बांधले गेले आहे. केदारनाथ हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र स्थानांपैकी एक असून ते १२ [[ज्योतिर्लिंग]]ांपैकी एक तसेच [[पंचकेदार]] व छोटा धाम<ref>{{स्रोत |पत्ता=https://www.myoksha.com/kedarnath-temple/ |म=छोटा धाम|प्र=}}</ref> ह्या तीर्थक्षेत्रांपैकी एक मानले जाते. [[हिमालय]] पर्वतामध्ये स्थित असलेल्या केदारनाथ मंदिराची निर्मिती [[पांडव]]ांनी केली तर [[आद्य शंकराचार्य]]ांनी ह्या मंदिराचे पुनरुज्जीवन केले असे मानण्यात येते. केदारनाथ सर्व ज्योतिर्लिंगांपैकी सर्वाधिक उंचीवर स्थित असून येथे भेट देण्यासाठी केवळ पायवाट अस्तित्वात आहे. [[गौरीकुंड]]हून {{convert|14|km|mi}} लांबीचा खडतर प्रवास करूनच केदारनाथ मंदिराचे दर्शन घेता येते. हे मंदिर [[अक्षय तृतीया]] ते [[कार्तिक पौर्णिमा]] ह्या कालावधीमध्येच खुले असते व हिवाळ्यामध्ये येथील देवांच्या मुर्ती उखीमठ ह्या स्थानवर आणल्या जातात व तेथेच पुजल्या जातात. २०१३ साली उत्तराखंडमध्ये आलेल्या विध्वंसक पुरामध्ये केदारनाथ गाव पूर्णपणे वाहून गेले व मंदिर परिसराचे देखील मोठे नुकसान झाले. परंतु दगडी केदारनाथ मंदिराला मात्र धक्का पोचला नाही. ऋषिकेशपासून 223 किमी (139 मैल) 3,583 मीटर (11,755 फूट) उंचीवर, गंगेची उपनदी मंदाकिनी नदीच्या किनाऱ्यावर असलेले हे मंदिर अज्ञात तारखेची दगडी इमारत आहे.[7] मूळ केदारनाथ मंदिर कोणी व केव्हा बांधले हे निश्चित नाही. "केदारनाथ" या नावाचा अर्थ "क्षेत्राचा स्वामी" आहे: हे [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] शब्द केदार ("फील्ड") आणि नाथ ("प्रभु") पासून आले आहे. काशी केदारा महात्म्य या मजकुरात असे म्हणले आहे की "मुक्तीचे पीक" येथे उगवते म्हणून त्याला असे म्हणतात.[8] गढवाल प्रदेश, भगवान शिव आणि पंच केदार मंदिरांच्या निर्मितीशी संबंधित अनेक लोककथा सांगितल्या जातात. पंच केदार बद्दलची एक लोककथा पांडवांशी संबंधित आहे, जे हिंदू महाकाव्य महाभारताचे नायक आहेत. महाकाव्य कुरुक्षेत्र युद्धात पांडवांनी त्यांच्या चुलत भावांचा - कौरवांचा पराभव केला आणि त्यांचा वध केला. त्यांनी युद्धादरम्यान भ्रातृहत्या (गोत्रहत्या) आणि ब्राह्मणहत्य (ब्राह्मण - पुजारी वर्ग) केल्याच्या पापांचे प्रायश्चित करायचे होते. अशाप्रकारे, त्यांनी त्यांच्या राज्याचा लगाम त्यांच्या नातेवाईकांकडे सोपविला आणि भगवान शिवाच्या शोधात आणि त्यांचे आशीर्वाद घेण्यासाठी निघून गेले. प्रथम, ते वाराणसी (काशी) या पवित्र शहरात गेले, ज्याला शिवाचे आवडते शहर मानले जाते आणि काशी विश्वनाथ मंदिरासाठी ओळखले जाते. परंतु, शिवाला त्यांना टाळायचे होते कारण तो कुरुक्षेत्र युद्धातील मृत्यू आणि अप्रामाणिकपणामुळे खूप संतापला होता आणि त्यामुळे पांडवांच्या प्रार्थनेबद्दल ते असंवेदनशील होते. म्हणून, त्याने बैलाचे (नंदी) रूप धारण केले आणि गढवाल प्रदेशात लपले. वाराणसीत शिव न सापडल्याने पांडव गढवाल हिमालयात गेले. भीम, पाच पांडव बंधूंपैकी दुसरा, नंतर दोन पर्वतांवर उभे राहून शिवाचा शोध घेऊ लागला. त्याने गुप्तकाशी जवळ एक बैल चरताना पाहिला ("लपलेली काशी" - हे नाव शिवाच्या लपविण्याच्या कृतीवरून आले आहे). भीमाने तो बैल शिव असल्याचे लगेच ओळखले. भीमाने बैलाला शेपटीने आणि मागच्या पायांनी पकडले. पण बैलाचे रूप असलेला शिव जमिनीत अदृश्य होऊन नंतर काही भागांमध्ये पुन्हा प्रकट झाला, केदारनाथमध्ये कुबड उंचावत, तुंगनाथमध्ये हात दिसला, रुद्रनाथमध्ये दिसणारा चेहरा, मध्यमहेश्वरमध्ये नाभी (नाभी) आणि पोट पृष्ठभाग आणि केस दिसले. कल्पेश्वर मध्ये. पांडवांनी हे पाच वेगवेगळ्या रूपात पुन्हा प्रकट झाल्यामुळे प्रसन्न झाले, त्यांनी शिवाची पूजा व पूजा करण्यासाठी पाच ठिकाणी मंदिरे बांधली.[9][10] कथेचा एक प्रकार भीमाला केवळ बैल पकडण्याचे श्रेय देत नाही तर त्याला गायब होण्यापासून थांबवतो. परिणामी, बैलाचे पाच तुकडे केले गेले आणि हिमालयातील गढवाल प्रदेशातील केदारखंडातील पाच ठिकाणी तो दिसला.[9] पंच केदार मंदिरे बांधल्यानंतर, पांडवांनी [[मोक्ष]]<nowiki/>ासाठी केदारनाथ येथे ध्यान केले, यज्ञ (अग्नी यज्ञ) केला आणि नंतर महापंथ (ज्याला स्वर्गरोहिणी देखील म्हणले जाते) या स्वर्गीय मार्गाने स्वर्ग किंवा मोक्ष प्राप्त केला.[11] केदारनाथ, तुंगनाथ आणि मध्यमहेश्वर मंदिरे सारखीच दिसणारी पंच केदार मंदिरे उत्तर-भारतीय हिमालयीन मंदिर स्थापत्य रचनेत बांधलेली आहेत. पंच केदार मंदिरांमध्ये भगवान शिवाच्या दर्शनाची यात्रा पूर्ण केल्यानंतर, भगवान विष्णूचे बद्रीनाथ मंदिरात दर्शन घेणे हा एक अलिखित धार्मिक विधी आहे, भक्ताने अंतिम पुष्टीकारक पुरावा म्हणून भगवान शिवाचा आशीर्वाद मागितला आहे.[12] पांडव आणि कुरुक्षेत्र युद्धाचा वृत्तांत देणाऱ्या महाभारतात केदारनाथ नावाच्या कोणत्याही ठिकाणाचा उल्लेख नाही. केदारनाथचा सर्वात जुना संदर्भ [[स्कंद पुराण|स्कंद पुराणात]] (इ.स. ७वे-८वे शतक) आढळतो, ज्यात गंगा नदीच्या उगमाचे वर्णन करणारी कथा आहे. मजकूरात केदारा (केदारनाथ) हे ठिकाण असे आहे जेथे शिवाने आपल्या मॅट केलेल्या केसांमधून पवित्र पाणी सोडले होते.[13] माधवाच्या संक्षेपा-शंकर-विजयावर आधारित हगिओग्राफीनुसार, 8व्या शतकातील तत्त्वज्ञ आदि शंकराचा मृत्यू केदारनाथजवळील पर्वतांवर झाला; आनंदगिरीच्या प्राचीना-शंकर-विजयावर आधारित इतर हागिओग्राफी जरी कांचीपुरम येथे मरण पावल्याचे सांगतात. शंकराच्या कथित मृत्यूचे ठिकाण दर्शविणाऱ्या स्मारकाचे अवशेष केदारनाथ येथे आहेत.[14] 12 व्या शतकापर्यंत केदारनाथ निश्चितपणे एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र होते, जेव्हा गहाडवाला मंत्री भट्ट लक्ष्मीधर यांनी लिहिलेल्या कृत्य-कल्पतरूमध्ये त्याचा उल्लेख आहे.[15] केदारनाथ तीर्थ पुरोहित हे या प्रदेशातील प्राचीन ब्राह्मण आहेत, त्यांचे पूर्वज (ऋषी-मुनी) नर-नारायणाच्या काळापासून लिंगाची पूजा करत आहेत. पांडवांचा नातू राजा जनमेजय याने त्यांना या मंदिराची पूजा करण्याचा अधिकार दिला आणि तेव्हापासून ते यात्रेकरूंची पूजा करत आहेत.[8][13][14] इंग्लिश गिर्यारोहक एरिक शिप्टन (1926) याने नोंदवलेल्या परंपरेनुसार, "अनेक शेकडो वर्षांपूर्वी" एक पुजारी केदारनाथ आणि बद्रीनाथ या दोन्ही मंदिरांमध्ये सेवा करत असे, दोन्ही ठिकाणी दररोज प्रवास करत असे.[16] == सुविधा == केदारनाथ मंदिराला वर्षभर लाखो भाविक भेट देतात. गर्दीचे नियोजन करण्यासाठी आणि प्रवाशांच्या सोयीसाठी येथे काही विशेष सुविधा उपलब्ध आहेत, जसे की व्हीआयपी (VIP) दर्शन, हेलिकॉप्टर सेवा आणि घोडा/पालखी सेवा. केदारनाथमधील 'व्हीआयपी दर्शन'<ref>[https://www.manchalamushafir.com/kedarnath-vip-darshan/ केदारनाथमध्ये व्हीआयपी दर्शन]</ref> ही एक विशेष सेवा आहे. तासनतास चालणाऱ्या लांब रांगांमध्ये उभे न राहता, भाविकांना मंदिराच्या आत दर्शनासाठी जलद आणि सुलभ प्रवेश मिळावा, या उद्देशाने ही सेवा सुरू करण्यात आली आहे. ज्येष्ठ नागरिक आणि दिव्यांग व्यक्तींसाठी ही सेवा अत्यंत उपयुक्त आहे, कारण त्यांना दर्शनासाठी रांगेत तासनतास उभे राहणे शक्य नसते. ज्यांना पायी चढाई (trek) टाळायची आहे आणि कोणत्याही शारीरिक श्रमाशिवाय मंदिरात पोहोचण्याचा सोपा व जलद मार्ग हवा आहे, त्यांच्यासाठी हेलिकॉप्टर सेवा उत्तम पर्याय आहे. तसेच, केदारनाथकडे जाणाऱ्या मार्गावर घोडा आणि पालखी सेवाही उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे भाविकांना पायी चालत न जाता मंदिरात पोहोचणे शक्य होते. ==हे सुद्धा पहा== * [[बद्रीनाथ मंदिर]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://www.badarikedar.org/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515133508/http://www.badarikedar.org/ |date=2008-05-15 }} {{कॉमन्स वर्ग|Kedarnath Temple|{{लेखनाव}}}} {{ज्योतिर्लिंग मंदिरे}} [[वर्ग:ज्योतिर्लिंगे]] [[वर्ग:भारतामधील हिंदू मंदिरे]] [[वर्ग:रुद्रप्रयाग जिल्हा]] jz49mwk96orb6mydzsd6azfopq0e559 0 199065 2715890 2361883 2026-10-01T19:53:37Z AlphaVictorDelta0107 158019 AlphaVictorDelta0107 ने लेख [[दिशा पटानी]] वरुन [[दिशा पाटनी]] ला हलविला: Misspelled title 2061382 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेत्री | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = दिशा पटानी | चित्र = Disha Patani'.jpg | चित्र_रुंदी = 250px | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1992|6|13}} | जन्म_स्थान = [[बरेली]], [[उत्तर प्रदेश]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[चित्रपट]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[तेलुगू सिनेमा|तेलुगू]] | कारकीर्द_काळ = २०१२ - चालू | पुरस्कार = | नातेवाईक = | अपत्ये = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''दिशा पटानी''' ( १३ जून १९९२) ही एक [[भारत]]ीय सिने-अभिनेत्री आहे. दिशाने २०१५ साली प्रदर्शित झालेल्या लोफर नावाच्या तेलुगू चित्रपटाद्वारे आपल्या कार्किर्दीची सुरुवात केली. २०१६ सालच्या [[एम.एस. धोनी: द अनटोल्ड स्टोरी]] हा दिशाचा पहिला हिंदी चित्रपट होता. २०१६ सालच्या ''बेफिक्रा'' नावाच्या व्हिडियोमध्ये ती [[टायगर श्रॉफ]]सोबत चमकली. ==बाह्य दुवे== *{{आय.एम.डी.बी. नाव|7796669}} {{कॉमन्स वर्ग|Disha Patani|{{लेखनाव}}}} {{DEFAULTSORT:पटानी, दिशा}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] kr3m6uttlqxqs5uueeiza2jsnnxlici 0 224341 2715833 2701283 2026-10-01T16:28:00Z ~2026-52310-38 187943 /* सामाजिक सर्वेक्षण */ 2715833 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्रात '''भटक्या जमाती (Nomadic Tribe)''' (NT- भ.ज.) प्रवर्गातील जमातींची संख्या (२८+१०) ३८ असून या संवर्गास २.५% [[आरक्षण]] आहे. == सामाजिक सर्वेक्षण == भटके-विमुक्तांच्या आर्थिक व सामाजिक समावेशनासाठी: * स्वातंत्र्यापूर्वी- # जेल्स (Jails) समिती (१९१९), # स्टार्ट समिती (१९१४), # सिमींग्टन (Symington) समिती (१९२७), # सायमन कमिटी (१९२८), # मुन्शी समिती (१९३७). * [[स्वातंत्र्य|स्वातंत्र्यानंतर]] (राज्य शासन) पुरस्कृत: # डॉ.कृष्ण भिमराव आंत्रोळीकर समिती (१९५०), # LB थाडे समिती (१९५९), # BD उर्फ भाऊराव दगडूराव देशमुख (१९६४), # मुटाटकर समिती (१९९२), # भिकुदास रामजी इदाते समिती (१९९७) व [[भारत सरकार]]ने स्थापिलेल्या: # BN लोकूर समिती (१९६५), # पी.के. मिश्रा समिती (१९७१), # [[बिंदेश्वरी प्रसाद मंडल]] आयोग (१९८०), # बाळकृष्ण रेणके आयोग (२००६) व # भि.रा. ईदाते आयोग (२०१५). === विशेष बाबी === * 09/04/1965: रोजी श्री. बीडी देशमुख समितीच्या निष्कर्षानुसार VJNT आरक्षण 4% देण्यात आले. * 23/05/1974 रोजी GAD resolution No. BCC - 1072-J नुसार पदोन्नतीत आरक्षण VJ/NT समाजास लागू. (as they were similarly situated with SC & ST and did not have adequate representation in the State Services). * ४ ऑगस्ट, १९९२ रोजी ४% वाढवून ६ टक्के करण्यात आले, कारण धनगर समाजाला २९ क्रमांकावर समाविष्ट करण्यात आले होते. * २३ मार्च, १९९४: वंजारी समाजाला भटक्या जमातीचे फायदे लागू करण्यात आले. == संवर्गातील '''जमाती''' == २३ मार्च, १९९४ नुसार २.५% आरक्षण. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''क्रमांक'''!! '''जमाती'''!! '''तत्सम''' |- | '''1'''|| [[बैरागी]]'''([[गोसावी]])'''|| '''बावा''', नाथ-गोसावी |- | '''2'''|| '''बेलदार'''||ओड, मुस्लिम बेलदार, कापेवार, मुन्नर कापेवार, मुन्नरकापु, तेलंगा, तेलगी, पेंटरेड्डी, बुकेकरी, मुस्लिम राज, मुसलमान राज, मुस्लिम मेमार, मेमार, '''मुस्लिम-गवंडी''' (शा.नि.दि.30 जानेवारी, 2014प्रमाणे समा‍विष्ट), '''कुमावत''' (शा.नि. दि.०४ जून २०१९ नुसार समाविष्ट) |- | '''3'''|| '''[[भराडी]]'''|| अ) बाळ संतोषी ब) किंगरीवाले क) नाथबावा ड) नाथ जोगी, गारपगारी इ) नाथपंथी डवरी गोसावी ई) नाथ, जोगी, नाथपंथी उ) डवरी |- | '''4'''||'''भुते'''|| '''भोपे''' |- | '''5'''|| '''**(वगळले)'''|| '''-----------चलवदी, ([[कांजरभट|कांजार भाट]])''' सध्या विमुक्तांमध्ये समावेश. |- | '''6'''|| '''चित्रकथी'''[https://marathivishwakosh.org/2973/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251006131833/https://marathivishwakosh.org/2973/ |date=2025-10-06 }}|| '''------------''' |- | '''7'''|| '''[[गारुडी]]'''||'''सापगारुडी (मुस्लिम धर्मियांसह)''' |- | '''8'''|| घिसाडी ('''[[लोहार]]''') ||घिसाडी, घिसाडी लोहार किंवा गाडी-लोहार किंवा चितोडी लोहार, रजपूत लोहार, पांचाळ लोहार, खाती, खातवाढई, जिनगर, चितोडीया-लोहार, '''चितारी/जिनगर''' (शा.नि. दि. 30 जानेवारी, 2014 प्रमाणे समा‍विष्ट) |- | '''९'''|| '''[[गोल्ला (जाती)|गोल्ला]]'''||गोल्लेवार, गोलेर, [[गोलकर]] |- | '''१०'''|| '''[[गोंधळी]]'''||'''--------'''कदम गोंधळी, रेणुराई गोंधळी, [[खिवारी]] गोंधळी. |- | '''११'''|| '''गोपाळ'''||अ) (गोपाळ) भोरपी ब) '''खेळकरी (गोपाळ)''' (शा.नि.दि. 4 सप्टेंबर, 2014 प्रमाणे सुधारित जात) |- | '''१२'''||'''हेळवे'''||'''12) हिलव''' |- | '''१३'''||'''[[कुडमुडे जोशी|जोशी]]'''||अ) बुडबुडकी, ब) डमरुवाले, क) कुडमुडे-(जोशी), ड) मेंढगी, इ) सरोदे, सरोदी, फ) सहदेव-जोशी, म) सरवदे, ह) सरोदा |- | '''१४'''|| '''काशी कापडी'''[http://kashikapadi.50webs.com/]||'''-----------''' |- | '''१५'''|| '''[[कोल्हाटी]]'''||'''डोंबारी''' |- | '''१६'''|| '''मैराळ'''||'''अ) दांगट, ब) वीर''' |- | '''१७'''|| '''मसनजोगी'''||1) सुदगडसिद्ध, 2) मपनजोशी, 3) शारदाकार/ शार्दाकार/शारदाकाळ/बालासंतु |- | '''१८'''|| '''नंदीवाले'''[https://marathivishwakosh.org/17865/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251008045636/https://marathivishwakosh.org/17865/ |date=2025-10-08 }}||'''तिरमल''' |- | '''१९'''|| '''[[पांगुळ]]'''||'''------------''' |- | '''२०'''|| '''रावळ'''||'''राऊळ किंवा रावळयोगी''' |- | '''२१'''|| '''सिक्कलगर'''|| कटारी, सेक्क्लगर (मुस्लिमधर्मिय), शिख-शिकलीगार, शिख-शिकलीकर, कातारी शिकलगार, मुस्लिम शिकलगार, शिकलीगार, शिकलीगर, शिकलगार, शिकीलगर, श्किलकर, शिकलीकर, शिकलकरी, सिकलकर, सिकलीकर, सिकीलगर, सिकीलकर, सिकलीघर, सिक्कलकर, सिकलीगर, सिकलगर, सिक्कलीगर, सायकलगर, सैकलकर, सैकलगर, '''कातारी-शिकलकर (शिकलीकरी) हिंदू धर्मीयांसह''' (शा.नि. दि. 30 जानेवारी, 2014 प्रमाणे समा‍विष्ट) |- | '''२२'''|| '''**'''वगळले||'''---------- ([[आदिवासी ठाकर समाज|ठाकर]]–रत्‍नागिरी जिल्हा)''' |- | '''२३'''|| '''[[वैदू]]'''||'''-----------''' |- | '''२४'''||'''[[वासुदेव (लोककलाकार)|वासुदेव]]'''||'''---------''' |- | '''२५'''|| '''[[भोई]]'''||1) झिंगा भोई 2) परदेशी भोई 3) राजभोई 4) भोई 5) कहार 6) गोडिया कहार 7) धुरिया कहार 8) किरात 9) मछुआ 10) मांझी 11) जातिया 12) [[केवट-तागवाले]] 13) ढीवर 14) धीवर 15) धीमर 16) पालेवार 17) मछेंद्र 18) नावाडी, भोई नावाडी, तारु-नावाडी 19) मल्हार 20) मल्हाव 21) बोई 22) गाढव भोई 23) खाडी भोई 24) खारे भोई 25) ढेवरा 26) भनारा, भनारी, भनारे '''27) निषाद 28) मल्ला 29) मल्लाह 30) नाविक 31) ओडा 32) ओडेवार 33) ओडेलू 34) बेस्तार 35) बेस्ता 36) बेस्ती 37) बेस्तालू 38) भनार 39) भूरे''' (शा.नि.दि 30 जानेवारी, 2014 प्रमाणे समा‍विष्ट) |- | '''२६'''||'''[[बहुरुपी]]'''||अ) बोहरशी, ब) बहुरुपिया, क) भोरपी, ड) रायरंध्र, इ) अय्यार व अय्यारी |- | '''२७'''||**वगळले '''[[ठेलारी]]''' (धुळे, नाशिक, जळगाव, व औरंगाबाद जिल्हयात)|| '''आता''' [[महाराष्ट्रातील भटक्या जमातींची (क) यादी|भटक्या जमाती(क)]] मध्ये समाविष्ट |- | '''२८'''|| '''ओतारी'''||अ) ओतनकर, ब) ओतकर, क) वतारी, ड) ओझारी इ) वतकर, वतकरी, वतनकर, वतोकर, ओतकरी, ओतोकारइ वतोकार |- | '''२९'''||*वगळले || '''धनगर''', आता स्वतंत्र प्रवर्ग ([[महाराष्ट्रातील भटक्या जमातींची (क) यादी|भटक्या जमाती-क]]) |- | '''३०'''||*वगळले || वंजारा ([[महाराष्ट्रातील भटक्या जमातींची (ड) यादी|स्वतंत्र प्रवर्ग]]) |- | '''३१'''||'''[[पोतराज|कडकलक्ष्मीवाले]]'''|| '''मरीआईवाले,मरगम्मावाले''' (१४ फेब्रुवारी,२००१ पासून) |- | '''३२'''|| '''गिहारा / गहरा'''||'''-------''' |- | '''३३'''|| '''गुसाई / गोसाई'''||'''-----------------''' |- | '''३४'''|| '''[[गारुडी]]'''|| सापवाले व जादूगर,मुस्लिम मदारी |- | '''३५'''|| '''भारतीय इराणी'''||'''---------------''' |- | '''३६'''|| [[गवळी समाज]] ||गवलान, ग्वालवंश,(१५/६/२००८) '''गोपाल-गवळी, गवळी-गोपाल''' (शा.नि.दि. 1 जुन, 2004 प्रमाणे सुधारित जात), मुस्लिम-(गवळी) |- | '''३७'''||'''[[दरवेशी]]'''|| अस्वलवाले, वाघवाले-शाह (मुस्लिमधर्मीय) |- | '''३८'''||'''बागडी''' ||'''(शा.नि. दि . 30 जानेवारी, 2014 प्रमाणे समा‍विष्ट)?''' |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील मागास वर्गीय जातींची यादी]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] [[वर्ग:भटक्या जमाती| ]] tknur17wsdf9qxzedduhnw52dczfp4o 0 224342 2715828 2714768 2026-10-01T16:22:11Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715828 wikitext text/x-wiki '''महाराष्ट्रात भटक्या जमाती (ड)''' (NT-D किंवा एनटी-३) मधील समुदायाची संख्या फक्त १ म्हणजेच वंजारी हा समाज असून या प्रवर्गास २ % [[आरक्षण]] आहे. == ईतिहास == सुरुवातीस [[इतर मागास वर्ग|ईतर मागास समुदाया]]मध्ये असणारा समाज श्री. [[गणपत संखे]] यांच्या प्रकरणामुळे '''भटक्या जमाती'''मध्ये क्र.-३० नुसार नोंद घेऊन भटक्या जमातीतून आरक्षण व पदोन्नतीचा लाभ देण्यात येवू लागला. परंतु [[बंजारा]] व वंजारा (अर्थात [[वंजारी]] जात) ही एक नाही, असे वाधवा आयोगाने स्पष्ट केले. तथापि लाभ मात्र जैसे थे ठेवले, पण नविनच असा वेगळा असा गट (संवर्ग) बनवण्याच्या सूचना पारित केल्या. * २३ मार्च,१९९४: Vanjara वंजारी समाज VJ/NT-3 समुदायांत सामील. ==यादी== {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! क्रमांक !! जाती !! तत्सम |- | १ || [[वंजारी]] || वंजार, वंजारा, लाड वंजारी |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जातींची यादी ]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] [[वर्ग:भटक्या जमाती| ]] pvfxt5jz4edw1hwx05v37sxaog0s385 2715829 2715828 2026-10-01T16:23:17Z ~2026-52310-38 187943 /* ईतिहास */ 2715829 wikitext text/x-wiki '''महाराष्ट्रात भटक्या जमाती (ड)''' (NT-D किंवा एनटी-३) मधील समुदायाची संख्या फक्त १ म्हणजेच वंजारी हा समाज असून या प्रवर्गास २ % [[आरक्षण]] आहे. == ईतिहास == सुरुवातीस OBC-Other Backward Community म्हणजेच [[इतर मागास वर्ग|ईतर मागास समुदाया]]मध्ये असणारा समाज श्री. [[गणपत संखे]] यांच्या प्रकरणामुळे '''भटक्या जमाती'''मध्ये क्र.-३० नुसार नोंद घेऊन भटक्या जमातीतून आरक्षण व पदोन्नतीचा लाभ देण्यात येवू लागला. परंतु [[बंजारा]] व वंजारा (अर्थात [[वंजारी]] जात) ही एक नाही, असे वाधवा आयोगाने स्पष्ट केले. तथापि लाभ मात्र जैसे थे ठेवले, पण नविनच असा वेगळा असा गट (संवर्ग) बनवण्याच्या सूचना पारित केल्या. * २३ मार्च,१९९४: Vanjara वंजारी समाज VJ/NT-3 समुदायांत सामील. ==यादी== {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! क्रमांक !! जाती !! तत्सम |- | १ || [[वंजारी]] || वंजार, वंजारा, लाड वंजारी |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जातींची यादी ]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] [[वर्ग:भटक्या जमाती| ]] fibjc76n1vm1x6n03ysbwmoe5yrlry2 2715830 2715829 2026-10-01T16:24:03Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715830 wikitext text/x-wiki '''महाराष्ट्रात भटक्या जमाती (ड)''' (NT-D किंवा एनटी-३) मधील समुदायाची संख्या फक्त १ म्हणजेच [[वंजारी]] हा समाज असून या प्रवर्गास २ % [[आरक्षण]] आहे. == ईतिहास == सुरुवातीस OBC-Other Backward Community म्हणजेच [[इतर मागास वर्ग|ईतर मागास समुदाया]]मध्ये असणारा समाज श्री. [[गणपत संखे]] यांच्या प्रकरणामुळे '''भटक्या जमाती'''मध्ये क्र.-३० नुसार नोंद घेऊन भटक्या जमातीतून आरक्षण व पदोन्नतीचा लाभ देण्यात येवू लागला. परंतु [[बंजारा]] व वंजारा (अर्थात [[वंजारी]] जात) ही एक नाही, असे वाधवा आयोगाने स्पष्ट केले. तथापि लाभ मात्र जैसे थे ठेवले, पण नविनच असा वेगळा असा गट (संवर्ग) बनवण्याच्या सूचना पारित केल्या. * २३ मार्च,१९९४: Vanjara वंजारी समाज VJ/NT-3 समुदायांत सामील. ==यादी== {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! क्रमांक !! जाती !! तत्सम |- | १ || [[वंजारी]] || वंजार, वंजारा, लाड वंजारी |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जातींची यादी ]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] [[वर्ग:भटक्या जमाती| ]] lt7vkdj4n82js8j4gyex7483o5ii59z 2715831 2715830 2026-10-01T16:24:39Z ~2026-52310-38 187943 /* ईतिहास */ 2715831 wikitext text/x-wiki '''महाराष्ट्रात भटक्या जमाती (ड)''' (NT-D किंवा एनटी-३) मधील समुदायाची संख्या फक्त १ म्हणजेच [[वंजारी]] हा समाज असून या प्रवर्गास २ % [[आरक्षण]] आहे. == ईतिहास == सुरुवातीस OBC-Other Backward Community म्हणजेच [[इतर मागास वर्ग|ईतर मागास समुदाया]]मध्ये असणारा समाज श्री. [[गणपत संखे]] यांच्या प्रकरणामुळे '''भटक्या जमाती'''मध्ये क्र.-३० नुसार नोंद घेऊन भटक्या जमातीतून आरक्षण व पदोन्नतीचा लाभ देण्यात येवू लागला. परंतु [[बंजारा]] व वंजारा (अर्थात [[वंजारी]] जात) ही एक नाही, असे वाधवा आयोगाने स्पष्ट केले. तथापि लाभ मात्र जैसे थे ठेवले, पण नविनच असा वेगळा असा गट (संवर्ग) बनवण्याच्या सूचना पारित केल्या. * २३ मार्च,१९९४: Vanjara [[वंजारी समाज]] VJ/NT-3 समुदायांत सामील. ==यादी== {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! क्रमांक !! जाती !! तत्सम |- | १ || [[वंजारी]] || वंजार, वंजारा, लाड वंजारी |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जातींची यादी ]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] [[वर्ग:भटक्या जमाती| ]] ih9y9r63rqha7p4tvtozd1foqngra05 2715832 2715831 2026-10-01T16:26:53Z ~2026-52310-38 187943 /* ईतिहास */ 2715832 wikitext text/x-wiki '''महाराष्ट्रात भटक्या जमाती (ड)''' (NT-D किंवा एनटी-३) मधील समुदायाची संख्या फक्त १ म्हणजेच [[वंजारी]] हा समाज असून या प्रवर्गास २ % [[आरक्षण]] आहे. == ईतिहास == सुरुवातीस OBC-Other Backward Community म्हणजेच [[इतर मागास वर्ग|ईतर मागास समुदाया]]मध्ये असणारा समाज श्री. [[गणपत संखे]] यांच्या प्रकरणामुळे '''भटक्या जमाती'''मध्ये क्र.-३० नुसार नोंद घेऊन भटक्या जमातीतून आरक्षण व पदोन्नतीचा लाभ देण्यात येवू लागला. * परंतु [[बंजारा]] व वंजारा (अर्थात [[वंजारी]] जात) ही एक नाही, असे वाधवा आयोगाने स्पष्ट केले. तथापि लाभ मात्र जैसे थे ठेवले, पण नविनच असा वेगळा असा गट (संवर्ग) बनवण्याच्या सूचना पारित केल्या. * २३ मार्च,१९९४: Vanjara [[वंजारी समाज]] VJ/NT-3 समुदायांत सामील. ==यादी== {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! क्रमांक !! जाती !! तत्सम |- | १ || [[वंजारी]] || वंजार, वंजारा, लाड वंजारी |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जातींची यादी ]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] [[वर्ग:भटक्या जमाती| ]] 01bga30zr4mck0rngs76utm1nz2oaa1 0 224343 2715826 2702537 2026-10-01T16:19:57Z ~2026-52310-38 187943 /* ईतिहास */ 2715826 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्रात भटक्या जमातींची (क) (NT-2) मध्ये धनगर या एकाच तत्सम भटक्या जमातींचा समावेश असून या प्रवर्गास ३.५% आरक्षण आहे.<ref>https://www.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/201401301152082722.pdf</ref> महाराष्ट्रात धनगर समाजाची लोकसंख्या सुमारे २ ते २.५ कोटी आहे. == ईतिहास == Social Welfare Dept Resolution No. CBC-1089/ (203)/MVK5 dated 25 th May 1990. * २५ मे, १९९०: '''धनगर समाज''' हा [[महाराष्ट्रातील इतर मागास वर्गीय जातींची यादी|ईतर मागास प्रवर्ग]] तून [[महाराष्ट्रातील भटक्या जमातींची (ब) यादी|भटक्या जमातीत]] समाविष्ट. [CBC-1089/ (203)/MVK5]. * ४ ऑगस्ट १९९२: ४% वरून ६%. == धनगर:तत्सम जाती यादी == {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! क्रमांक !! जाती || तत्सम |- | १ || [[धनगर]] ||हटकर 1) शेगर, सगर, सेगर 2) खुटेकर 3) ठेलारी 4) कोकणी-धनगर 5) वऱ्हाडे धनगर 6) झेंडे 7) [[कुरमार|कुरुबा 8 )]] सनगर 9) डोंगरी धनगर 10) (शा.नि.दि ३० जानेवारी, २०१४ प्रमाणे समा‍विष्ट) २७. ठेलारी (धुळे, नाशिक,जळगांव व संभाजीनगर) (२०२४) |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील मागास वर्गीय जातींची यादी]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] [[वर्ग:भटक्या जमाती| ]] tkka3lka60gz5zu5e0h75hb95rs4ecy 2715827 2715826 2026-10-01T16:21:08Z ~2026-52310-38 187943 /* ईतिहास */ 2715827 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्रात भटक्या जमातींची (क) (NT-2) मध्ये धनगर या एकाच तत्सम भटक्या जमातींचा समावेश असून या प्रवर्गास ३.५% आरक्षण आहे.<ref>https://www.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/201401301152082722.pdf</ref> महाराष्ट्रात धनगर समाजाची लोकसंख्या सुमारे २ ते २.५ कोटी आहे. == ईतिहास == Social Welfare Dept Resolution No. CBC-1089/ (203)/MVK5 dated 25 th May 1990. * २५ मे, १९९०: '''धनगर समाज''' हा [[महाराष्ट्रातील इतर मागास वर्गीय जातींची यादी|ईतर मागास प्रवर्ग]] तून [[महाराष्ट्रातील भटक्या जमातींची (ब) यादी|भटक्या जमातीत]] समाविष्ट. [CBC-1089/ (203)/MVK5]. * ४ ऑगस्ट, १९९२: त्यामुळे मूळ आरक्षण ४% वरून ६% असे एकत्रित वाढले होते. == धनगर:तत्सम जाती यादी == {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! क्रमांक !! जाती || तत्सम |- | १ || [[धनगर]] ||हटकर 1) शेगर, सगर, सेगर 2) खुटेकर 3) ठेलारी 4) कोकणी-धनगर 5) वऱ्हाडे धनगर 6) झेंडे 7) [[कुरमार|कुरुबा 8 )]] सनगर 9) डोंगरी धनगर 10) (शा.नि.दि ३० जानेवारी, २०१४ प्रमाणे समा‍विष्ट) २७. ठेलारी (धुळे, नाशिक,जळगांव व संभाजीनगर) (२०२४) |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील मागास वर्गीय जातींची यादी]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] [[वर्ग:भटक्या जमाती| ]] n2uwfnbfwu3xqh5x5rbuuvekg5kvmbj 2715834 2715827 2026-10-01T16:32:36Z ~2026-52310-38 187943 /* ईतिहास */ 2715834 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्रात भटक्या जमातींची (क) (NT-2) मध्ये धनगर या एकाच तत्सम भटक्या जमातींचा समावेश असून या प्रवर्गास ३.५% आरक्षण आहे.<ref>https://www.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/201401301152082722.pdf</ref> महाराष्ट्रात धनगर समाजाची लोकसंख्या सुमारे २ ते २.५ कोटी आहे. == ईतिहास == Social Welfare Dept Resolution No. CBC-1089/ (203)/MVK5 dated 25 th May 1990. धनगर समाजाच्या ओरॉन (धनगड) दाव्यामुळे त्यांची मागणी वादग्रस्त ठरली, परंतु राजकीय दबावाखाली त्यांना केंद्रीय पातळीवर अनुसूचित जनजातिमध्ये समावेश करण्यासाठी शिफारस करण्यात आली होती. * २५ मे, १९९०: '''धनगर समाज''' हा [[महाराष्ट्रातील इतर मागास वर्गीय जातींची यादी|ईतर मागास प्रवर्ग]] तून [[महाराष्ट्रातील भटक्या जमातींची (ब) यादी|भटक्या जमातीत]] समाविष्ट. [CBC-1089/ (203)/MVK5]. * ४ ऑगस्ट, १९९२: त्यामुळे मूळ आरक्षण ४% वरून ६% असे एकत्रित वाढले होते. == धनगर:तत्सम जाती यादी == {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! क्रमांक !! जाती || तत्सम |- | १ || [[धनगर]] ||हटकर 1) शेगर, सगर, सेगर 2) खुटेकर 3) ठेलारी 4) कोकणी-धनगर 5) वऱ्हाडे धनगर 6) झेंडे 7) [[कुरमार|कुरुबा 8 )]] सनगर 9) डोंगरी धनगर 10) (शा.नि.दि ३० जानेवारी, २०१४ प्रमाणे समा‍विष्ट) २७. ठेलारी (धुळे, नाशिक,जळगांव व संभाजीनगर) (२०२४) |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील मागास वर्गीय जातींची यादी]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] [[वर्ग:भटक्या जमाती| ]] 3txegpq4t4ro57ke8q3tyjuj2z9yjqr 0 225609 2715935 2644715 2026-10-02T01:53:46Z अभय नातू 206 माहिती 2715935 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सदमा''' हा [[इ.स. १९८३|१९८३मध्ये]] प्रदर्शित झालेला हिंदी चित्रपट आहे. यात [[कमल हासन]] आणि [[श्रीदेवी]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. याचे लेखन, दिग्दर्शन आणि छायांकन [[बालू महेंद्रा]] यांनी केले होते. हा चित्रपट बालू महेंद्रा यांच्याच १९८२ मधील [[मूंड्राम पिराई]] या तमिळ चित्रपटाचा रिमेक होता. या चित्रपटात [[कमल हासन]] आणि [[श्रीदेवी]] यांनी प्रमुख भूमिका साकारल्या आहेत, तर संगीत [[इलैयाराजा]] यांनी दिले आहे. चित्रपटातील उत्कृष्ट अभिनय, भावुक कथानक आणि संगीतासाठी हा चित्रपट भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक अभिजात (क्लासिक) चित्रपट मानला जातो. == कथानक == चित्रपटाची कथा नेहालता मल्होत्रा उर्फ ''रेशमी'' ([[श्रीदेवी]]) या तरुणीभोवती फिरते. एका कार अपघातात तिच्या डोक्याला गंभीर दुखापत झाल्यामुळे ती स्मृतीभ्रंश (अॅम्नेशिया) आजाराची शिकार होते आणि मानसिकदृष्ट्या ६-७ वर्षांच्या लहान मुलीच्या अवस्थेत जाते. या परिस्थितीत ती आपल्या कुटुंबापासून ताटातूट होऊन वेश्याव्यवसाय चालवणाऱ्या एका महिलेच्या तावडीत सापडते. सोमसुंदरम उर्फ ''सोमू'' ([[कमल हासन]]) हा [[उदगमंडलम|उटी]] येथील एका शाळेत एकाकी जीवन जगणारा शिक्षक असतो. तो योगायोगाने कोठ्यामध्ये रेशमीला पाहतो आणि तिची दयनीय अवस्था पाहून तिला त्या ठिकाणाहून सोडवून आपल्या उटी येथील घरी घेवून येतो. सोमू तिला ''रेशमी'' असे नाव देतो आणि तिची लहान बालकासारखी काळजी घेतो. हळूहळू दोघांमध्ये एक अतूट, निर्मळ आणि भावनिक नाते निर्माण होते. दरम्यान रेशमीचे कुटुंब तिचा शोध घेत उटीला पोहोचते. एका स्थानिक वैद्याच्या उपचारांमुळे रेशमीची स्मरणशक्ती पूर्ववत होते, परंतु या प्रक्रियेत ती अपघातानंतरचा आणि सोमूसोबत घालवलेला सर्व काळ पूर्णपणे विसरून जाते. शेवटी रेशमी तिच्या पालकांसोबत रेल्वेने परत जात असताना सोमू तिला ओळख दाखवण्याचा आणि आठवण करून देण्याचा पराकाष्ठा प्रयत्न करतो. परंतु पूर्ववत झालेली रेशमी त्याला एक वेडा/भिकारी समजून त्याच्याकडे दुर्लक्ष करते. हा हृदयद्रावक आणि कारुणिक शेवट चित्रपटाचा मुख्य गाभा आहे. == प्रमुख कलाकार == * [[कमल हासन]] - सोमसुंदरम उर्फ ''सोमू'' * [[श्रीदेवी]] - नेहालता मल्होत्रा उर्फ ''रेशमी'' * [[गुलशन ग्रोवर]] - बालू * [[रेश्मा]] - ताई (वेश्यागृह चालवणारी महिला) * [[सिल्क स्मिता]] - सोनी (शाळेच्या मुख्याध्यापकांची पत्नी) * [[पेंटल]] - पेंटल (सोमूचा मित्र) * [[अरविंद देशपांडे]] - जे. मल्होत्रा (नेहालताचे वडील) * [[विजू खोटे]] - पोलीस निरीक्षक == पुरस्कार आणि नामांकने == 'सदमा' चित्रपटाला समीक्षकांकडून प्रचंड प्रशंसा मिळाली. ३१ व्या [[फिल्मफेर पुरस्कार]] सोहळ्यात या चित्रपटाला तीन प्रमुख श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती: * **नामांकन:** फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता - [[कमल हासन]] * **नामांकन:** फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री - [[श्रीदेवी]] * **नामांकन:** फिल्मफेर सर्वोत्तम कथा - [[बालू महेंद्रा]] <small>(टीप: या चित्रपटाची मूळ तमिळ आवृत्ती 'मूंड्राम पिराई'साठी कमल हासन यांना सर्वोत्तम अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला होता.)</small> == हे सुद्धा पहा == * [[कमल हासन]] * [[श्रीदेवी]] * [[इलैयाराजा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:सदमा}} [[वर्ग:इ.स. १९८३ मधील हिंदी चित्रपट]] klutbgual1kxsbrvuwcnzilgvfnafys 2715936 2715935 2026-10-02T01:53:47Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम ८.९|शुद्धलेखनाचा नियम ८.९]]) 2715936 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सदमा''' हा [[इ.स. १९८३|१९८३मध्ये]] प्रदर्शित झालेला हिंदी चित्रपट आहे. यात [[कमल हासन]] आणि [[श्रीदेवी]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. याचे लेखन, दिग्दर्शन आणि छायांकन [[बालू महेंद्रा]] यांनी केले होते. हा चित्रपट बालू महेंद्रा यांच्याच १९८२ मधील [[मूंड्राम पिराई]] या तमिळ चित्रपटाचा रिमेक होता. या चित्रपटात [[कमल हासन]] आणि [[श्रीदेवी]] यांनी प्रमुख भूमिका साकारल्या आहेत, तर संगीत [[इलैयाराजा]] यांनी दिले आहे. चित्रपटातील उत्कृष्ट अभिनय, भावुक कथानक आणि संगीतासाठी हा चित्रपट भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक अभिजात (क्लासिक) चित्रपट मानला जातो. == कथानक == चित्रपटाची कथा नेहालता मल्होत्रा उर्फ ''रेशमी'' ([[श्रीदेवी]]) या तरुणीभोवती फिरते. एका कार अपघातात तिच्या डोक्याला गंभीर दुखापत झाल्यामुळे ती स्मृतीभ्रंश (अॅम्नेशिया) आजाराची शिकार होते आणि मानसिकदृष्ट्या ६-७ वर्षांच्या लहान मुलीच्या अवस्थेत जाते. या परिस्थितीत ती आपल्या कुटुंबापासून ताटातूट होऊन वेश्याव्यवसाय चालवणाऱ्या एका महिलेच्या तावडीत सापडते. सोमसुंदरम उर्फ ''सोमू'' ([[कमल हासन]]) हा [[उदगमंडलम|उटी]] येथील एका शाळेत एकाकी जीवन जगणारा शिक्षक असतो. तो योगायोगाने कोठ्यामध्ये रेशमीला पाहतो आणि तिची दयनीय अवस्था पाहून तिला त्या ठिकाणाहून सोडवून आपल्या उटी येथील घरी घेऊन येतो. सोमू तिला ''रेशमी'' असे नाव देतो आणि तिची लहान बालकासारखी काळजी घेतो. हळूहळू दोघांमध्ये एक अतूट, निर्मळ आणि भावनिक नाते निर्माण होते. दरम्यान रेशमीचे कुटुंब तिचा शोध घेत उटीला पोहोचते. एका स्थानिक वैद्याच्या उपचारांमुळे रेशमीची स्मरणशक्ती पूर्ववत होते, परंतु या प्रक्रियेत ती अपघातानंतरचा आणि सोमूसोबत घालवलेला सर्व काळ पूर्णपणे विसरून जाते. शेवटी रेशमी तिच्या पालकांसोबत रेल्वेने परत जात असताना सोमू तिला ओळख दाखवण्याचा आणि आठवण करून देण्याचा पराकाष्ठा प्रयत्न करतो. परंतु पूर्ववत झालेली रेशमी त्याला एक वेडा/भिकारी समजून त्याच्याकडे दुर्लक्ष करते. हा हृदयद्रावक आणि कारुणिक शेवट चित्रपटाचा मुख्य गाभा आहे. == प्रमुख कलाकार == * [[कमल हासन]] - सोमसुंदरम उर्फ ''सोमू'' * [[श्रीदेवी]] - नेहालता मल्होत्रा उर्फ ''रेशमी'' * [[गुलशन ग्रोवर]] - बालू * [[रेश्मा]] - ताई (वेश्यागृह चालवणारी महिला) * [[सिल्क स्मिता]] - सोनी (शाळेच्या मुख्याध्यापकांची पत्नी) * [[पेंटल]] - पेंटल (सोमूचा मित्र) * [[अरविंद देशपांडे]] - जे. मल्होत्रा (नेहालताचे वडील) * [[विजू खोटे]] - पोलीस निरीक्षक == पुरस्कार आणि नामांकने == 'सदमा' चित्रपटाला समीक्षकांकडून प्रचंड प्रशंसा मिळाली. ३१ व्या [[फिल्मफेर पुरस्कार]] सोहळ्यात या चित्रपटाला तीन प्रमुख श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती: * **नामांकन:** फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता - [[कमल हासन]] * **नामांकन:** फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री - [[श्रीदेवी]] * **नामांकन:** फिल्मफेर सर्वोत्तम कथा - [[बालू महेंद्रा]] <small>(टीप: या चित्रपटाची मूळ तमिळ आवृत्ती 'मूंड्राम पिराई'साठी कमल हासन यांना सर्वोत्तम अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला होता.)</small> == हे सुद्धा पहा == * [[कमल हासन]] * [[श्रीदेवी]] * [[इलैयाराजा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:सदमा}} [[वर्ग:इ.स. १९८३ मधील हिंदी चित्रपट]] j4p95fxnngsgjju3428so849esphrao 0 240437 2715824 2710366 2026-10-01T15:40:39Z AdvAnantGholam 172574 2715824 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र | प्रकार = गाव | स्थानिक_नाव = खडीकोळवण | आकाशदेखावा_शीर्षक = खडीकोळवण गावात आपले स्वागत | राज्य_नाव = महाराष्ट्र | राज्य_जिल्हा = [[रत्नागिरी]] | राज्य_तालुका = [[संगमेश्वर]] | प्रांत = [[कोकण]] | मुळ_नकाशा = India Maharashtra location map.svg | अक्षांश = 16.7578 | रेखांश = 73.6044 | नकाशा_शीर्षक = खडीकोळवण | क्षेत्रफळ_एकूण = 17.35 | क्षेत्रफळ_एकूण_एकक = चौ. कि.मी. | मुख्यालय = [[रत्नागिरी]] | जवळचे_शहर = [[देवरुख]] | लोकसंख्या_एकूण = ३४४ | लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | पीक = भात, नाचणी | न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = जिल्हा न्यायालय | न्यायक्षेत्र_नाव_१ = [[रत्नागिरी]] | न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = तहसिल कार्यालय | न्यायक्षेत्र_नाव_२ = [[देवरुख]] | न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = पोलिस स्थानक | न्यायक्षेत्र_नाव_३ = [[साखरपा]] | कोरे_शीर्षक_१ = [[कोकण रेल्वे]] | कोरे_उत्तर_१ = [[संगमेश्वर]] | एसटीडी_कोड = 02354 | पिन_कोड = 415802 | आरटीओ_कोड = MH 08 | दालन = महाराष्ट्र, रत्नागिरी जिल्हा }} [[File:खडीकोळवण.jpg|thumb|खडीकोळवण]] '''खडीकोळवण''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील दक्षिण [[कोकण]] प्रदेशातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील एक छोटे गाव आहे.<ref>{{Cite web |title=Khadi Kolvan Village – Sangameshwar, Ratnagiri |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ratnagiri/Sangameshwar/Khadi-Kolvan |website=Onefivenine |access-date=2025-06-13 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Gazetteer of Bombay Presidency – Ratnagiri |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/gen1_boundaries.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=2026-07-15 |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819105223/https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/gen1_boundaries.html |url-status=dead }}</ref> == भौगोलिक स्थान व नैसर्गिक वैशिष्ट्ये == === भौगोलिक स्थान व भूविवरण === '''खडीकोळवण''' हे गाव १६.७५७८° उत्तर अक्षांश व ७३.६०४४° पूर्व रेखांश या निर्देशांकांवर, [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील [[कोकण]] प्रदेशात वसलेले आहे. हे गाव भारताच्या [[दक्षिण-पश्चिम]] भागातील [[पश्चिम]] किनारपट्टी परिसरात स्थित आहे.<ref>{{Cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/directory1.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=2026-07-15 }}</ref> गावाचे एकूण [[क्षेत्रफळ]] सुमारे १,७३४.९८ हेक्टर (१७.३५ चौ. किमी.) आहे. स्थानिक परंपरेनुसार गावाची स्थापना सुमारे ५५० वर्षांपूर्वी झाली असल्याचे मानले जाते. [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील [[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] खडीकोळवण गावातून वाहते. त्यामुळे गाव बाव नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. गावाच्या पश्चिमेस [[बामणोली]], दक्षिणेस निवदे, पूर्वेस [[ओझरे]] तर उत्तर व ईशान्येस [[उदगीर]] (ता. [[शाहूवाडी तालुका|शाहूवाडी]], जि. [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]]) ही गावे आहेत. गावाचा परिसर डोंगराळ, वनसमृद्ध आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीने समृद्ध आहे. हा परिसर [[पश्चिम घाट]] या पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशाचा भाग असून येथे समृद्ध वनसंपदा, जलस्रोत आणि जैवविविधता आढळते. == जवळची गावे == * [[बामणोली]] * [[ओझरे]] * [[निनावे]] * निवदे === हवामान === खडीकोळवण येथे [[मान्सून]] काळात सरासरी ४०० ते ५०० सें.मी. पर्जन्यमान नोंदविले जाते. या काळात [[हवामान]] दमट व समशीतोष्ण असते. मुसळधार पावसामुळे [[बाव नदी]] अनेकदा धोक्याची पातळी गाठते. हिवाळ्यात हवामान थंड असून सकाळच्या वेळेस अनेकदा [[धुके]] पडते. उन्हाळ्यात हवामान तुलनेने उष्ण असते. परिसरात प्रामुख्याने [[भात]] व [[नाचणी]] (नागली) यांची लागवड केली जाते. === नैसर्गिक संपत्ती === '''खडीकोळवण''' हे गाव [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले असून त्याचा मोठा भाग घनदाट [[जंगल]]ाने व्यापलेला आहे. परिसरात विविध प्रकारच्या औषधी [[वनस्पती]], [[फळे]], [[फुले]] तसेच समृद्ध जैवविविधता आढळते. [[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] गावातून वाहत असल्यामुळे भूजलसाठा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे. त्यामुळे गावात पारंपरिकरीत्या पाण्याची टंचाई जाणवत नाही.<ref>{{Cite web |title=कोकणातील नद्यांची नैसर्गिक रचना बदलली! |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/the-natural-structure-of-the-rivers-in-konkan-changed |website=Agrowon |publisher=Sakal Media Group |date=2023-06-15 |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> गावात पारंपरिक जलव्यवस्थेचा समृद्ध वारसा आढळतो. त्यामध्ये पुढील जलस्रोत व जलरचना उल्लेखनीय आहेत: * '''बावोचा गोवंड''' – [[शेती]]साठी महत्त्वाचा पाणीमार्ग. येथून [[रहाट]] व कोळबाच्या साहाय्याने पाणी उपसले जात असे. * '''बुडवणूकीची बाव''' – महिलांच्या वापरासाठी बांधलेली तिरक्या रचनेची पारंपरिक [[विहीर]], जी विशेषतः रोपलावणीपूर्वी पाणी भरण्यासाठी वापरली जात असे. * '''वहाळे''' – नैसर्गिक ओहोळ. लेवाडी, बुचाची, रागरे, [[केळी]]ची आणि झारीची वळव हे प्रमुख वहाळे असून ते [[शेती]] व पिण्याच्या पाण्याचा महत्त्वाचा स्रोत होते. ही पारंपरिक जलव्यवस्था गावातील शाश्वत [[शेती]] व ग्रामजीवनाचा अविभाज्य भाग होती. आधुनिक जलसुविधांमुळे या व्यवस्थेचा वापर कमी झाला असला तरी तिचे ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्त्व आजही कायम आहे. === वनसंपदा व जैवविविधता === खडीकोळवण गावात विपुल [[जैवविविधता]] असून, येथे आढळणाऱ्या वनसंपत्तीचे अनेक प्रकार आहेत: * '''मोठे वृक्ष''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[वड]], [[पिंपळ]], [[सागवान]], [[शिसव]], [[कळंब]], साधनेर, जांबा, सातीवन, भेला, ऐन, किंजल, चीर, पायर, आमन, हरड, करंबेला, म्होवट, कुंबया व [[बांबू]] इत्यादी. खडीकोळवण परिसरातील वनसंपदेमध्ये [[बांबू]] प्रजातींचाही समावेश होतो. [[कोकण]] प्रदेशातील मांगा [[बांबू]] (''Dendrocalamus stocksii'') हा आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा [[बांबू]] मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात या प्रजातीवर ''Cyrtotrachelus'' वंशातील [[बांबू]] भुंग्याचा (Bamboo Weevil) प्रादुर्भाव नोंदविण्यात आला आहे. * उत्तर पश्चिम घाट व कोकण प्रदेशात आढळणाऱ्या काही स्थानिक वृक्षप्रजातींना ऐतिहासिक आणि आर्थिक महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील देरडे येथे सापडलेल्या प्राचीन लाकडी होडीच्या अभ्यासात Bridelia retusa (असन) या वृक्षाच्या लाकडाचा वापर होडी बांधणीसाठी झाल्याचे आढळून आले आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Marathe |first1=Ashok |last2=Shashikala |first2=S. |last3=Rao |first3=R. Vijendra |title=A unique example of a wooden boat of Bridelia retusa in ancient India entrapped in the Holocene sediments at Derde, Ratnagiri Coast, Maharashtra |journal=Current Science |volume=99 |issue=9 |pages=1271–1274 |year=2010 }}</ref> * '''पक्षी''' – [[मोर]], [[पोपट]], [[कबुतर]], कवडा, लाव्हा, [[धनेश]], सुतारपक्षी, [[घार]], रानकोंबडी, [[सुगरण]], किकेर्डी, [[चिमणी]] इत्यादी. गावाचा परिसर कोकण व उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असल्यामुळे येथे विविध प्रकारचे पक्षी, वनस्पती व वन्यजीव आढळतात.या प्रदेशातील विविध अधिवासांमध्ये सूक्ष्मजीव, शैवाल आणि इतर जैविक घटकांची समृद्ध विविधता आढळते. २०२५ मधील एका संशोधनात कोकण प्रदेशातून सायनोबॅक्टेरियाच्या अनेक नवीन प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Pant |first1=Harsh |last2=Kumar |first2=Naresh |last3=Pal |first3=Sagarika |last4=Singh |first4=Prashant |title=Exploring cyanobacteria from diverse habitats of the Konkan region of India, unveiling novel species of the genera Desikacharya, Pseudoaliinostoc, and Chlorogloeopsis using a polyphasic approach |journal=Journal of Phycology |volume=61 |issue=1 |pages=194–217 |year=2025 }}</ref>. * खडीकोळवण व परिसरातील कोकण पट्ट्यात आंबा, काजू, भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके घेतली जातात. रत्‍नागिरी जिल्हा विशेषतः हापूस आंबा (Alphonso Mango) उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असून, या पिकाच्या उत्पादनक्षमतेसाठी माती व पानांतील पोषणद्रव्यांचे संतुलन महत्त्वाचे मानले जाते. * '''बेटे (झुडुपे)''' – असोल, धावसड, निगड, कुडा, चितरंगा, [[बांबू]], वाकेरी, बगोली इत्यादी. * '''औषधी वनस्पती''' – सापधनी, वाकेरी, [[ओवी]], घनसरी, [[मुरुडशेंग]], देवनल, [[हळद]], [[तांबडा]], काजरा, [[निवडुंग]], पांगला, [[अडुळसा]] इत्यादी. * '''रानमेवा''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[करवंद]], [[काजू]], [[जांभूळ]], आटके, [[तोरणे]], [[उंबर]], कण्हेरी, चिकण्या इत्यादी. * '''रानभाज्या''' – [[टाकळा]], कवला, [[कुर्डू]], [[भारंग]], थरंबरे, फोडशी, काटले, कुडा, [[अळू]], [[शेवरी]], घोरकण, चायनीज घोरकण, [[सुरण]], करंडा, रताळी, नागरी फळे, [[काकडी]], [[भोपळा]], पावटा, [[शेवगा]] पाला, [[चवळी]], रताळी पानं, [[पडवळ]], [[दोडका]], [[कारली]], [[वांगी]], [[मिरची]], [[भेंडी]], [[टोमॅटो]] इत्यादी. * '''कंदमुळे''' – कनग, टका, [[रताळे]], घोरकंद, लोकरी, भिरंबोले, [[सुरण]] इत्यादी. * '''मासे''' – [[मलाया]], पिचकी, वांग, रत्तू, डोकरू, गंडलास, चिगल्या. * '''पाळीव प्राणी''' – [[गाय]], [[बैल]], [[म्हैस]], बकरा, [[शेळी]], [[कुत्रा]], [[मांजर]]. * '''जंगली प्राणी''' – [[वाघ]], [[बिबट्या]], भेकरे, [[रानडुक्कर]], [[हरीण]], [[कोल्हा]], गवारेडा, [[सांबर]], [[साळिंदर]], [[पिसोरी]], [[माकड]], [[ससा]], [[घोरपड]], खवल्यामांजर इत्यादी. खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथील वनसंपदा, वृक्षवैविध्य आणि नैसर्गिक अधिवास जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण मानले जातात.<ref>{{Cite journal |last1=Shigwan |first1=B.K. |last2=Kulkarni |first2=A. |last3=Smrithy |first3=V. |last4=Datar |first4=M.N. |title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India |journal=iForest - Biogeosciences and Forestry |volume=17 |issue=4 |pages=213–223 |year=2024 }}</ref> === पश्चिम घाट इको-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश === खडीकोळवण हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील गाव असून त्याचा परिसर [[पश्चिम घाट]]ाच्या जैवविविधता पट्ट्याचा भाग आहे. [[भारत सरकार]]च्या पर्यावरण, वन व [[हवामान]] बदल मंत्रालयाने २०१४ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या मसुदा अधिसूचनेनुसार खडीकोळवण गावाचा समावेश [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Western Ghats Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये प्रस्तावित करण्यात आला होता. या अधिसूचनेनुसार [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], [[चिपळूण तालुका|चिपळूण]] आणि [[राजापूर तालुका|राजापूर]] तालुक्यांतील अनेक गावे या क्षेत्रात समाविष्ट करण्यात आली होती<ref>{{Cite web |title=Western Ghats: ESA Draft Notification 2014 |url=https://moef.gov.in/wp-content/uploads/2018/04/Draft-notification-WG-ESA-2014.pdf |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |date=2014-03-10 |access-date=2025-06-24}}</ref> खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट (Northern Western Ghats) जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथे विविध प्रकारच्या [[वनस्पती]], वृक्षप्रजाती आणि [[वन्यजीव]] आढळतात. उत्तर पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.<ref>{{Cite journal |last=Shigwan |first=Bhushan K. |title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India |journal=iForest |year=2024 }}</ref> या क्षेत्रात जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्याच्या उद्देशाने खाणकाम, मोठे औद्योगिक प्रकल्प, थर्मल पॉवर प्रकल्प तसेच पर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या काही विकासकामांवर निर्बंध प्रस्तावित करण्यात आले होते. पर्यावरणपूरक शेती, शाश्वत विकास आणि जैवविविधता-अनुकूल पर्यटनाला प्रोत्साहन देण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला होता.<ref>{{Cite web |title=Western Ghats Biodiversity and Land Use |url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape |website=CEE India – Eco Tales |publisher=Centre for Environment Education |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> या अधिसूचनेनंतर स्थानिक ग्रामस्थ, [[शेतकरी]] आणि लोकप्रतिनिधींनी [[शेती]], घरबांधणी आणि विकासकामांवरील संभाव्य निर्बंधांबाबत चिंता व्यक्त केली होती. दुसरीकडे, पर्यावरण अभ्यासकांनी पश्चिम घाटातील वनसंपदा, जैवविविधता आणि जलस्रोतांच्या संरक्षणासाठी अशा उपाययोजनांचे समर्थन केले आहे. पर्यावरण संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांमध्ये संतुलन राखण्यासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि सुसंवाद आवश्यक असल्याचे विविध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web |title=Western Ghats ESA Opposition: Local Voices |url=https://www.downtoearth.org.in/news/western-ghats-esa-local-protests-50023 |website=Down To Earth |publisher=Centre for Science and Environment |date=2015-09-14 |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> === गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा === २०१४ मध्ये [[खडीकोळवण]] गावात [[भू-वैज्ञानिक]] उत्खननादरम्यान सुमारे १००० मीटर खोलीवर गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा आढळून आला.<ref>{{Cite news |title=कोकणात पर्यटकांसाठी गंधकयुक्त गरम पाण्याचा पर्याय |url=https://www.esakal.com/kokan/kokan-hot-spring-tourism-option-trying-people-kokan-marathi-news-425308 |work=सकाळ |publisher=Sakal Media Group |date=2021-06-30 |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> [[कोकण]] प्रदेशात भूगर्भीय हालचाली, भेगा आणि उष्णजल (Hydrothermal) घटना यांचा परस्परसंबंध असल्याचे काही [[भूगर्भशास्त्र|भूगर्भशास्त्रीय]] अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Thigale |first1=S. S. |last2=Umrikar |first2=Bhavana |title=Disastrous landslide episode of July 2005 in the Konkan plain of Maharashtra, India with special reference to tectonic control and hydrothermal anomaly |journal=Current Science |volume=92 |issue=3 |pages=383–385 |year=2007 }}</ref> या झऱ्यातील [[पाणी]] उच्च तापमानाचे असल्यामुळे ते पिण्यास किंवा [[शेती]]साठी वापरले जात नाही. स्थानिक परंपरेनुसार या पाण्याचा त्वचारोगवरील नैसर्गिक उपचारासाठी उपयोग केला जात असल्याचे मानले जाते; तथापि, यासंदर्भातील वैज्ञानिक वैद्यकीय निष्कर्ष मर्यादित आहेत. उत्खननादरम्यान या परिसरात गंधकयुक्त [[खनिज]]ांचे साठे आढळल्याची नोंद स्थानिक वृत्तांतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref>{{Cite news |title=खडीकोळवण : गरम पाण्याच्या झऱ्यामुळे पर्यटकांचा ओघ |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/borewell-hot-water-attraction-tourists-a703 |work=लोकमत |publisher=Lokmat Media Pvt. Ltd. |date=2023-12-18 |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> गंधकयुक्त गरम पाण्याचे झरे [[भारत]]ातील काही भागांत आढळतात आणि त्यांना [[भूगर्भशास्त्र|भूवैज्ञानिक]] तसेच [[पर्यटन]]ाच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त आहे. खडीकोळवण येथील झऱ्याच्या शाश्वत संवर्धन व पर्यावरणपूरक पर्यटन विकासाबाबत स्थानिक स्तरावर चर्चा होत असते. === KBH-9 मधून मिळालेली भूगर्भीय माहिती === खडीकोळवण येथील KBH-9 या वैज्ञानिक बोअरहोलमधून परिसराच्या भूगर्भरचनेविषयी प्रत्यक्ष माहिती मिळाली. या बोअरहोलची खोली सुमारे १,१३५ मीटर असून त्यामध्ये सुमारे ४१२ मीटर जाडीचा बेसॉल्ट थर नोंदविण्यात आला. बेसॉल्टखालील अधःस्तर खडकांपर्यंत बोअरहोल पोहोचले. Koyna-Warna परिसरातील इतर बोअरहोल्सच्या अभ्यासासह केलेल्या निरीक्षणांत बेसॉल्टच्या खाली ग्रॅनाइट-ग्नाइस प्रकारचे अधःस्तर खडक असल्याचे आढळले.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Rao |first2=M. N. |last3=Rao |first3=V. V. |last4=Roy |first4=S. |title=Investigations of continued reservoir triggered seismicity at Koyna, India |journal=Journal of Seismology |year=2016 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ghosh |first1=S. |last2=Ghosh |first2=P. |last1=Ray |first1=J. |last2=Roy |first2=S. |title=The subsurface megascopic characteristics of basalt and basement rocks from Koyna-Warna area of Maharashtra, India |journal=Journal of the Geological Society of India |volume=90 |year=2017 |pages=761–768 }}</ref> KBH-9 मध्ये अनेक जलवाहक स्तर आढळले. बोअरहोलमधून उष्ण पाण्याचा प्रवाह नोंदविण्यात आला आणि काही काळ पाण्याचा प्रवाह नैसर्गिक दाबाच्या स्थितीत (artesian conditions) सुरू राहिला. त्यामुळे या बोअरहोलमधील खडकांच्या भेगा, जलवाहक संरचना आणि भूजलाच्या हालचालींचा अभ्यास करण्यासाठी प्रत्यक्ष भूगर्भीय माहिती उपलब्ध झाली.<ref name="Gupta2016-Koyna"/> KBH-9 आणि Koyna-Warna परिसरातील इतर बोअरहोल्समधून मिळालेल्या कोअर नमुन्यांच्या अभ्यासामुळे दख्खनच्या बेसॉल्टच्या खालील भूगर्भरचनेत स्थानिक विविधता असल्याचे स्पष्ट झाले. या अभ्यासांमध्ये बेसॉल्ट, अधःस्तरातील खडक, गाळाचे थर आणि काही ठिकाणी पूर्वीच्या ज्वालामुखीजन्य प्रक्रियेशी संबंधित खडकांच्या अवशेषांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे या परिसरातील भूगर्भरचना एकसंध नसून तिच्यात स्थानिक पातळीवर विविधता असल्याचे संशोधनातून दिसून आले.<ref name="Ghosh2017-KoynaWarna"/> बोअरहोलच्या भिंतींमधील भेगा आणि इतर संरचनात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी Acoustic Televiewer (ATV) या भूभौतिकीय तंत्राचा वापर करण्यात आला. या नोंदींची कोअर नमुने आणि इतर बोअरहोल लॉग्सशी तुलना करून भूगर्भातील भेगांची स्थिती व दिशा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{Cite journal |last1=Srinivas |first1=K. N. S. S. S. |last2=Rao |first2=M. S. |last3=Kishore |first3=P. P. |last4=Gopinadh |first4=D. |last5=Raza |first5=H. |last6=Arora |first6=K. |last7=Satyanarayana |first7=H. V. S. |title=Delineation of Fractures through Acoustic Televiewer Log |journal=Journal of the Geological Society of India |volume=91 |pages=569–574 |year=2018 }}</ref> === Koyna–Warna भूकंप संशोधनाशी संबंधित माहिती === [[कोयना धरण]] आणि [[वारणा धरण]] परिसरात जलाशयांमध्ये पाणीसाठा सुरू झाल्यानंतर भूकंपीय हालचालींची नोंद होत राहिली आहे. Koyna-Warna प्रदेशात १९६२ पासून जलाशय-प्रेरित भूकंपांचा (Reservoir Triggered Seismicity; RTS) अभ्यास करण्यात येत आहे. १० डिसेंबर १९६७ रोजी या परिसरात क्षणिक परिमाण (Mw) ६.३चा मोठा भूकंप झाला. या प्रदेशातील सततच्या भूकंपीय हालचालींमुळे तो जलाशय-प्रेरित भूकंपांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा संशोधन परिसर ठरला आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Rastogi |first2=B. K. |title=Five decades of triggered earthquakes in Koyna-Warna Region, western India – A review |journal=Earth-Science Reviews |year=2017 }}</ref> या भूकंपांचा अभ्यास करण्यासाठी भूकंपमापन केंद्रे, बोअरहोलमधील निरीक्षणे, भूभौतिकीय सर्वेक्षण, भूजलपातळीतील बदल आणि वैज्ञानिक ड्रिलिंग यांचा वापर करण्यात आला आहे. २००५ मध्ये १३ स्थानकांचे डिजिटल भूकंपमापन जाळे कार्यान्वित करण्यात आले. त्यानंतर भूकंपांच्या केंद्रांची स्थिती अधिक अचूकपणे निश्चित करण्यासाठी बोअरहोल सिस्मिक नेटवर्क विकसित करण्यात आले.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Kumar |first2=A. |last3=Rao |first3=M. N. |last4=Rao |first4=V. V. |title=Location of the pilot borehole for investigations of reservoir triggered seismicity at Koyna, India |journal=Journal of Asian Earth Sciences |year=2017 }}</ref> Koyna परिसरात सहा बोअरहोल सिस्मिक स्थानकांचे जाळे सुमारे ९८१ ते १,५२२ मीटर खोलीवर बसविण्यात आले. मे ते डिसेंबर २०१५ या कालावधीत या नेटवर्कच्या साहाय्याने ०.५ किंवा त्याहून अधिक स्थानिक परिमाणाचे १,०३९ भूकंप निश्चित करण्यात आले. पृष्ठभागावरील २३ ब्रॉडबँड भूकंपमापन स्थानकांच्या माहितीबरोबर बोअरहोलमधील माहिती एकत्र केल्याने भूकंपांच्या स्थाननिर्धारणात सुधारणा झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Gupta2017-KoynaBorehole"/> वैज्ञानिक खोल ड्रिलिंगच्या पूर्वतयारीच्या अभ्यासातून Koyna-Warna परिसरातील भूगर्भरचना, तापमान, उष्णप्रवाह, खडकांचे गुणधर्म आणि संभाव्य भूकंपीय संरचना यांविषयी प्रत्यक्ष माहिती मिळविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या अभ्यासांचा उद्देश भूकंप निर्माण करणाऱ्या संरचनांजवळील भूगर्भातील परिस्थितीचा अधिक जवळून अभ्यास करणे हा होता.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Roy |first2=S. |last3=Bhattacharya |first3=S. N. |title=Investigations related to scientific deep drilling to study reservoir-triggered earthquakes at Koyna, India |journal=International Journal of Earth Sciences |volume=104 |year=2015 |pages=151–162 }}</ref> या संशोधनातून जलाशयातील पाण्याच्या पातळीतील बदल, भूगर्भातील द्रवदाब (pore-fluid pressure), खडकांतील भेगा आणि पूर्वीपासून अस्तित्वात असलेल्या दोषरेषा (faults) यांच्यातील संभाव्य संबंधांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. उपलब्ध संशोधनानुसार Koyna-Warna प्रदेशातील काही भूकंपांमध्ये जलाशयातील पाण्याच्या हंगामी चढ-उतारांशी संबंधित प्रतिसाद आढळतो; मात्र या संबंधाचे स्वरूप अनेक भूगर्भीय आणि जलवैज्ञानिक घटकांशी जोडलेले आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Rastogi |first2=B. K. |title=Five decades of triggered earthquakes in Koyna-Warna Region, western India – A review |journal=Earth-Science Reviews |year=2017 }}</ref> अलीकडील संशोधनात Koyna-Warna परिसरातील खोल भूगर्भातील दोषरेषा आणि भेगांमध्ये पर्जन्यजन्य पाण्याची घुसखोरी, द्रवदाबाचा प्रसार (pore-pressure diffusion) आणि खडकांच्या लवचिक प्रतिसादाचा (poroelastic response) भूकंपीय हालचालींशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. २०२५ मधील एका अभ्यासात सुमारे ३ ते १० किलोमीटर खोलीतील स्फटिकी अधःस्तरातील तीव्र उताराच्या दोषरेषा व भेगांचा अभ्यास करण्यात आला; हा अभ्यास KBH-1, KBH-6 आणि KBH-7 मधून मिळालेल्या खडकांच्या नमुन्यांवर आधारित होता. त्यामुळे या निष्कर्षांचा थेट संबंध KBH-9शी जोडता येत नाही; ते संपूर्ण Koyna-Warna भूकंपीय क्षेत्राच्या अभ्यासाचा भाग आहेत.<ref>{{Cite journal |last1=Gomila |first1=R. |title=Fault Zone Rocks Associated With the Reservoir-Triggered Seismicity of the Koyna-Warna Region (India) |journal=Geophysical Research Letters |volume=52 |issue=14 |year=2025 }}</ref> Koyna-Warna परिसरातील वैज्ञानिक ड्रिलिंग आणि भूकंपीय निरीक्षणांचा पुढील उद्देश भूकंपांच्या उगमाशी संबंधित भूगर्भीय संरचना, द्रवदाब, तापमान, खडकांचे भौतिक-यांत्रिक गुणधर्म आणि दोषरेषांतील प्रक्रियांचा अधिक जवळून अभ्यास करणे हा आहे. भारत सरकारच्या वैज्ञानिक ड्रिलिंग कार्यक्रमात खोल बोअरहोल्स आणि भूगर्भीय निरीक्षण सुविधांच्या माध्यमातून अशा प्रत्यक्ष निरीक्षणांना प्राधान्य देण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web |title=Scientific Deep Drilling Investigation in Koyna-Warna Region of Maharashtra |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=108694 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |date=2014-08-14 |access-date=2026-09-17 |language=en }}</ref> === वैज्ञानिक खोल ड्रिलिंग आणि KBH-9 === [[कोयना]]–[[वारणा]] परिसरातील जलाशय-प्रेरित भूकंपांचा (Reservoir Triggered Seismicity) अभ्यास करण्यासाठी भारत सरकारच्या पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या माध्यमातून वैज्ञानिक खोल ड्रिलिंग प्रकल्प हाती घेण्यात आला. या प्रकल्पाचा उद्देश भूगर्भातील खडकांचे भौतिक व यांत्रिक गुणधर्म, द्रवदाब, जलवैज्ञानिक स्थिती, तापमान आणि भूकंपाशी संबंधित भूगर्भीय प्रक्रिया यांचा प्रत्यक्ष अभ्यास करणे हा होता. या प्रकल्पासाठी २०१३ मध्ये केंद्र सरकारने पाच वर्षांसाठी ४७२.३ कोटी रुपयांची तरतूद मंजूर केली होती.<ref>{{Cite web |title=Scientific deep drilling in the Koyna intra-plate seismic zone in Maharashtra |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=100897 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |date=2013-11-28 |access-date=2026-09-17 |language=en }}</ref> या वैज्ञानिक प्रकल्पाच्या पूर्वतयारीच्या टप्प्यात कोयना–वारणा भूकंपीय क्षेत्राभोवती अनेक अन्वेषणात्मक बोअरहोल्स खोदण्यात आले. या बोअरहोल्समधून भूगर्भातील बेसॉल्ट थर, त्याखालील [[ग्रॅनाइट]]– ग्नाइस अधःस्तर (basement), तापमान, जलवाहक स्तर आणि इतर भूभौतिकीय वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासातून पुढील खोल ड्रिलिंग आणि भूगर्भातील निरीक्षण केंद्राच्या नियोजनासाठी आवश्यक माहिती मिळाली.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Roy |first2=S. |last3=Bhattacharya |first3=S. N. |title=Investigations related to scientific deep drilling to study reservoir-triggered earthquakes at Koyna, India |journal=International Journal of Earth Sciences |volume=104 |year=2015 |pages=151–162 }}</ref> या अन्वेषणात्मक '''बोअरहोल्स पैकी KBH-9 हे खडीकोळवण''' येथे खोदण्यात आले. त्याची '''अंतिम खोली सुमारे '''१,१३५ मीटर'''''' होती आणि त्यामध्ये सुमारे '''४१२ मीटर जाडीचा बेसॉल्ट थर''' नोंदविण्यात आला. बोअरहोलमध्ये बेसॉल्टखालील अधःस्तर खडकांपर्यंत प्रवेश करण्यात आला. KBH-9 मध्ये अनेक जलवाहक स्तर आढळले असून त्यातून उष्ण पाण्याचा प्रवाह नोंदविण्यात आला; या बोअरहोलमध्ये पाण्याचा प्रवाह काही काळ नैसर्गिक दाबाखाली (artesian conditions) सुरू राहिल्याची नोंद वैज्ञानिक अभ्यासात आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Rao |first2=M. N. |last3=Rao |first3=V. V. |last4=Roy |first4=S. |title=Investigations of continued reservoir triggered seismicity at Koyna, India |journal=Journal of Seismology |year=2016 }}</ref> KBH-9 मधून मिळालेल्या खडकांच्या नमुन्यांमुळे आणि भूभौतिकीय नोंदींमुळे खडीकोळवण परिसरातील भूगर्भरचनेचा प्रत्यक्ष अभ्यास करणे शक्य झाले. बोअरहोलमधील भेगांचा अभ्यास करण्यासाठी Acoustic Televiewer (ATV) या भूभौतिकीय उपकरणाचा वापर करण्यात आला. या तंत्राद्वारे बोअरहोलच्या भिंतींच्या ध्वनिचित्रांवरून खडकांतील भेगा व संरचनात्मक वैशिष्ट्ये ओळखण्यात आली आणि त्यांची इतर विद्युत व ध्वनिक नोंदी तसेच कोअर नमुन्यांशी तुलना करण्यात आली.<ref>{{Cite journal |last1=Srinivas |first1=K. N. S. S. S. |last2=Rao |first2=M. S. |last3=Kishore |first3=P. P. |last4=Gopinadh |first4=D. |last5=Raza |first5=H. |last6=Arora |first6=K. |last7=Satyanarayana |first7=H. V. S. |title=Delineation of Fractures through Acoustic Televiewer Log |journal=Journal of the Geological Society of India |volume=91 |pages=569–574 |year=2018 }}</ref> '''KBH-9 हा Koyna-Warna''' परिसरातील इतर बोअरहोल्ससह केलेल्या भूगर्भीय अभ्यासाचाही भाग आहे. चार बोअरहोल्समधील कोअर नमुन्यांच्या अभ्यासातून बेसॉल्टच्या खालील भूगर्भरचनेत स्थानिक पातळीवर विविधता असल्याचे आढळले. या अभ्यासात '''KBH-9 (खडीकोळवण) सोबत Phansavale, Udgiri आणि Paneri येथील बोअरहोल्सचा समावेश''' होता. काही कोअर नमुन्यांमध्ये पूर्वीच्या ज्वालामुखीजन्य खडकांचे अवशेष, गाळाचे थर, जीवाश्मांच्या खुणा असलेले राखेचे थर आणि अधःस्तरातील पुनर्रचित खडकांची नोंद करण्यात आली.<ref>{{Cite journal |last1=Ghosh |first1=S. |last2=Ghosh |first2=P. |last3=Ray |first3=J. |last4=Roy |first4=S. |title=Subsurface heterogeneity beneath the Deccan Volcanic Province: insights from borehole cores in the Koyna-Warna region |journal=Journal of Earth System Science |year=2020 }}</ref> या वैज्ञानिक ड्रिलिंगमुळे Koyna-Warna परिसरातील भूकंपांचा अभ्यास करण्यासाठी भूगर्भातील प्रत्यक्ष खडकांचे नमुने, बोअरहोल नोंदी आणि भूभौतिकीय माहिती उपलब्ध झाली. मात्र, या संशोधनातून नोंदविलेली भूकंपविषयक सर्व निरीक्षणे केवळ खडीकोळवण येथील KBH-9 शी संबंधित नसून संपूर्ण Koyna-Warna भूकंपीय क्षेत्रातील विविध बोअरहोल्स, भूकंपीय निरीक्षणे आणि इतर भूभौतिकीय अभ्यासांवर आधारित आहेत.<ref>{{Cite web |title=Scientific Deep Drilling Investigation in Koyna-Warna Region of Maharashtra |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=108694 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |date=2014-08-14 |access-date=2026-09-17 |language=en }}</ref> खडीकोळवण येथील KBH-9 त्यामुळे स्थानिक भूगर्भरचना, उष्णजलाचा प्रवाह, जलवाहक स्तर आणि खडकांतील भेगा यांच्या अभ्यासासाठी वापरले गेलेले वैज्ञानिक बोअरहोल ठरते. या अभ्यासातून मिळालेली माहिती Koyna-Warna परिसरातील भूगर्भीय रचना आणि जलाशय-प्रेरित भूकंपांच्या संशोधनासाठी वापरली गेली आहे. == लोकसंख्या व सामाजिक जीवन == === लोकसंख्या व सामाजिक रचना === २०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.<ref>{{cite web |title=Khadi Kolvan Village |url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html |website=MapsOfIndia |publisher=Compare Infobase Limited |access-date=2025-07-27 |language=en }}</ref>२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.<ref>{{Cite web |title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=2026-07-15 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Khadi Kolvan Village |url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html |website=Maps of India |publisher=Compare Infobase Limited |access-date=2025-07-27 |language=en }}</ref> गावात प्रामुख्याने [[कुणबी]] आणि [[बौद्ध]] समाजाचे लोक वास्तव्यास असून गावाची सामाजिक रचना पारंपरिक ग्रामीण स्वरूपाची आहे. गावात एकूण सहा वाड्या (वस्त्या) आहेत. गावाचा काही भाग [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये समाविष्ट आहे. [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक भूमी-वापर पद्धती, वनसंपदा आणि जैवविविधता यांचे पर्यावरणीय महत्त्व विविध अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web |title=Western Ghats Biodiversity and Land Use |url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape |website=Centre for Environment Education |publisher=CEE India |access-date=2025-07-25 }}</ref> == लोकजीवन == === सामाजिक === * स्थानिक परंपरेनुसार खडीकोळवण गावाचा [[इतिहास]] सुमारे १६व्या शतकापासून सुरू होतो. [[सह्याद्री]]च्या कुशीत वसलेल्या या भागात कृषिप्रधान व अध्यात्मप्रधान जीवनशैली विकसित झाली. गावात एका तपस्वी संताच्या प्रभावातून भक्तीपरंपरेचा प्रसार झाला. त्यातून प्रभू [[श्रीराम]] मंदिराची स्थापना झाली तसेच [[भजन]], [[कीर्तन]], [[व्रत]], [[वारी]], [[महाशिवरात्र]] आणि [[श्रावण]] महिन्यातील [[ग्रंथ]]वाचन यांसारख्या धार्मिक परंपरा रूढ झाल्या. * [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटीश कालखंडात]] गावातील काही व्यक्तींनी ग्रामस्वराज्य व ग्रामीण [[न्याय]]व्यवस्थेच्या उभारणीत योगदान दिले. त्यांनी प्रशासनात [[शिस्त]], व्यायामप्रेमी वृत्ती आणि सामाजिक सहभाग वाढवून गावकारभारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. [[पाटील]]पद आणि महालकरी जबाबदाऱ्यांमधून त्यांनी प्रभावी कार्य केले. * १९व्या व २०व्या शतकात गावातील नागरिकांनी [[शेती]], [[वन]]व्यवसाय आणि ग्रामविकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. [[लाकूड]], कडिपत्ता, [[करवंद]] आणि [[वेत]] यांचे संकलन व विक्री, तसेच [[पूल]], नळपाणी योजना आणि [[सार्वजनिक]] विहिरी यांसारख्या सुविधा उभारण्यात त्यांचा सहभाग होता. * गावाच्या सांस्कृतिक जीवनात [[नमन]], झांजगी, [[कीर्तन]], [[तमाशा]] आणि [[अभंग]] गायन या पारंपरिक लोककलांना महत्त्वाचे स्थान आहे. स्त्रीवेशातील [[अभिनय]], झांजगी सादरीकरण आणि लोककलांचे [[प्रशिक्षण]] ही परंपरा पिढ्यानपिढ्या जपली गेली आहे. [[गोंधळ]], [[भजन]] आणि [[सत्यनारायण पूजा]] यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांत गावकऱ्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.<ref>{{Cite book |last=Joshi |first=G. V. |title=कोकणातील लोकपरंपरा आणि सण-उत्सव |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळ |location=मुंबई |year=2009 |language=mr }}</ref> * गावात पारंपरिक [[सर्पदंश]] उपचारपद्धती, रानऔषधी ज्ञान आणि मंत्रोपचार यांचा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला वारसा आहे. हे [[ज्ञान]] प्रामुख्याने [[आजी]]-आजोबा आणि स्थानिक वैद्य यांच्या अनुभवातून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचले आहे. स्थानिक लोकपरंपरेत या उपचारपद्धतींचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{Cite book |last=Deshpande |first=M. V. |title=Folk Healing Traditions in Konkan |publisher=University of Pune |location=Pune |year=2011 |language=en }}</ref> * स्वातंत्र्योत्तर काळात गावातील युवकांनी [[भारतीय सैन्य]]ात भरती होऊन देशसेवेसाठी योगदान दिले. गावातील काही माजी सैनिकांनी १९७१ मधील [[भारत]]–[[पाकिस्तान]] युद्धात सहभाग घेऊन सेवा पदके प्राप्त केली.<ref>{{Cite web |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf |website=Wikimedia Commons |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण |date=2022 |access-date=2025-07-25 |language=mr |format=PDF }}</ref><ref>{{Cite web |title=1971 India–Pakistan War |url=https://www.britannica.com/event/1971-India-Pakistan-War |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Britannica, Inc. |access-date=2025-07-25 }}</ref> * ग्रामपंचायतीमार्फत [[शिक्षण]], [[आरोग्य]] आणि जलव्यवस्थापन क्षेत्रात विविध विकासकामे करण्यात आली. गावात [[सार्वजनिक]] [[शाळा]], [[पूल]], [[रस्ते]], नळपाणी योजना तसेच विविध सांस्कृतिक मंडळांची स्थापना करण्यात आली. [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]] मंडळ गावातील सामाजिक ऐक्य व सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.<ref>खडीकोळवण ग्रामपंचायत कार्यालय अभिलेख (2023), संगमेश्वर तालुका, रत्नागिरी जिल्हा.</ref> * गावाचा सामाजिक [[इतिहास]] सामुदायिक [[श्रम]], निःस्वार्थ सेवा, सांस्कृतिक वारसा आणि आध्यात्मिक परंपरेचे प्रतिबिंब मानला जातो. == सांस्कृतिक जीवन == * खडीकोळवण हे गाव [[कोकण]]ातील समृद्ध [[लोकसंगीत]] आणि पारंपरिक लोककलांच्या जतनासाठी ओळखले जाते.<ref>{{Cite web |title=कोकणातील पारंपरिक सण, लोककला आणि सांस्कृतिक उपक्रम |url=https://maharashtratimes.com/editorial/article/konkan-folk-culture-and-celebrations |website=महाराष्ट्र टाइम्स |publisher=The Times Group |date=2022-08-14 |access-date=2025-07-25 }}</ref> * गावात [[नमन]], झांजगी, [[ताशा]] वादन, जाखडी [[नृत्य]], [[भजन]] आणि [[लावणी]] यांचा दीर्घ सांस्कृतिक वारसा आहे. * गावात [[शिवजयंती]], [[बौद्ध]] [[पौर्णिमा]], [[आंबेडकर जयंती]], [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[दसरा]] आणि [[पितृपक्ष]] यांसारखे [[सण]] व धार्मिक उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. झांजगी, [[ताशा]] वादन, [[काठी नृत्य]] आणि सामूहिक सादरीकरण ही गावाची वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरा आहे. * गावात [[वारकरी]] संप्रदायाचा प्रभाव असून [[प्रवचन]], [[भजन]], [[ग्रंथ]]वाचन, [[वारी]] आणि [[कीर्तन]] यांची परंपरा आजही जपली जाते. [[श्रावण]] महिन्यातील [[भजन]] सप्ताह, [[महाशिवरात्र]] उत्सव आणि [[अभंग]] [[गायन]] हे गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. * गावात [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]]ाची सुरुवात १९९९ साली स्थानिक युवकांनी "गर्जना मित्र मंडळ" स्थापन करून केली. मंडळाच्या माध्यमातून [[सत्यनारायण पूजा]], [[अभिषेक]], [[आरती]], [[भजन]], [[अभंग]], [[फुगडी]] आणि [[नृत्य]] यांसह विविध धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. * मंडळाच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्य, संस्कृती संवर्धन आणि युवकांचा सहभाग वाढविण्यासाठी विविध उपक्रम राबविले जातात. गावात [[वारकरी संप्रदाय]] मंडळ, [[भजन]] मंडळ तसेच विविध युवा मंडळे कार्यरत असून, [[नमन]], जाखडी, [[फुगडी]] आणि [[पालखी]] [[नृत्य]] यांसारख्या पारंपरिक कलांचे जतन केले जाते. == जीवनपद्धती == * '''घरे''' – खडीकोळवण येथे अधिक पर्जन्यमान असल्यामुळे जांभ्या दगडाची व उतरत्या कौलारू छपरांची पारंपरिक घरे आढळतात. पूर्वी येथे कुडाची, शेणमातीने सारवलेली घरे, शेतीपूरक वाडे आणि ओढ्यांलगतची वस्ती प्रामुख्याने होती. * '''[[व्यवसाय]]''' – गावातील प्रमुख व्यवसाय [[शेती]] असून पशुपालन आणि [[कुक्कुटपालन]] हे प्रमुख जोडधंदे आहेत. * '''पिके''' – [[भात]] हे मुख्य पीक असून [[नाचणी]], [[वरी]], [[तीळ]] तसेच विविध [[पालेभाजी|पालेभाज्यांची]] लागवड केली जाते. * '''[[आहार]]''' – [[तांदूळ]] हे प्रमुख पीक असल्यामुळे [[भात]] आणि तांदळाची [[भाकरी]] हे येथील प्रमुख खाद्यपदार्थ आहेत. याशिवाय [[डाळ]], [[भाजी]] तसेच मांसाहार, मांसाहारी पदार्थांचाही आहारात समावेश असतो. * '''[[पोशाख]]''' – पुरुष प्रामुख्याने शर्ट व पँट, तर स्त्रिया [[साडी]] व [[चोळी]] परिधान करतात. तरुणींमध्ये [[पंजाबी]]ड्रेस प्रचलित आहे. * '''[[भाषा]]''' – गावातील लोक प्रामुख्याने [[मराठी]] तसेच [[कोकणी]]ची संगमेश्वरी बोली बोलतात. * '''वाड्या/वस्त्या''' – गावातील प्रमुख वाड्यांमध्ये वरची रिंगण घोलमवाडी, खालची घोलमवाडी, [[खाडेवाडी]], [[रामवाडी]] आणि [[बौद्ध]]वाडी यांचा समावेश होतो.<ref>{{Cite web |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf |website=Wikimedia Commons |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण |date=2022 |access-date=2025-07-25 |language=mr |format=PDF }}</ref> * '''गावचे प्रशासन''' – गावातील धार्मिक विधी, [[विवाह]], [[अंत्यसंस्कार]] तसेच इतर सामाजिक कार्यक्रमांच्या आयोजनात स्थानिक ग्रामस्थांचा सहभाग असतो. पारंपरिक पद्धतीने गावातील लहान-मोठ्या वादांचे सामोपचाराने निराकरण करण्याची प्रथा आजही काही प्रमाणात कायम आहे. == [[शिक्षण]] व [[नागरी]] सुविधा == === जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक [[मराठी]] [[शाळा]] === खडीकोळवण येथील जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक मराठी शाळेची स्थापना १२ नोव्हेंबर १९४६ रोजी झाली. स्थापनेपासून शाळेने गावातील प्राथमिक शिक्षणाच्या प्रसारात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. २०२१ मध्ये शाळेच्या अमृत महोत्सवी वर्षानिमित्त ७५ वर्षांचा समारंभ शासनाच्या मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करून साजरा करण्यात आला. या कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांनी स्वागतगीत, [[लेझीम]] तसेच विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर केले. विविध सामाजिक संस्थांच्या वतीने विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्याचे वितरण करण्यात आले. या निमित्ताने शाळेच्या इतिहास, कार्य आणि प्रगतीचा आढावा घेणारी स्मरणिका प्रकाशित करण्यात आली.<ref>{{Cite web |title=खडीकोळवण - शाळा - अमृत महोत्सव वर्ष - स्मरणिका |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण |access-date=2025-06-24 }}</ref> === उपक्रम, वैशिष्ट्ये आणि अडचणी === * [[कोविड-१९]] लॉकडाऊन कालावधीत शिक्षकांनी [[शाळा|शाळेच्या]] भिंतींवर शैक्षणिक भित्तीचित्र रेखाटून विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनासाठी पर्यायी शैक्षणिक उपक्रम राबवले. * शाळेच्या अमृत महोत्सवी स्मरणिका|स्मरणिकेत माजी [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांचे]] अनुभव, लेख आणि शाळेचा [[इतिहास]] समाविष्ट करण्यात आला. * शाळेच्या प्रगतीमध्ये मुख्याध्यापक व [[शिक्षक]] यांचे योगदान उल्लेखनीय मानले जाते. ==== अडचणी ==== गावात माध्यमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे विद्यार्थ्यांना पुढील शिक्षणासाठी शेजारील गावांमध्ये जावे लागते. त्यामुळे ग्रामीण भागातील [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांना]] शिक्षणासाठी अतिरिक्त प्रवास करावा लागतो. === नागरी सुविधा === * '''बँकिंग सुविधा''' – खडीकोळवण गावातील नागरिकांचे बँकिंग व्यवहार प्रामुख्याने [[बँक ऑफ इंडिया]]च्या [[रत्‍नागिरी]] शाखेमार्फत केले जातात. या शाखेमार्फत कृषी, दुग्धव्यवसाय, [[विहीर]] खोदकाम, [[शेळी]]पालन, किरकोळ व्यवसाय तसेच इतर उपजीविकेसाठी विविध प्रकारची [[कर्ज]] सुविधा उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Bank of India Ratnagiri Branch IFSC Code BKID0001400 |url=https://economictimes.indiatimes.com/wealth/ifsccode/bank-bank-of-india,state-maharashtra,district-ratnagiri,branch-ratnagiri,ifsccode-BKID0001400.cms |website=The Economic Times |publisher=Times Internet |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> * '''[[ग्रामपंचायत]]''' – खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महाराष्ट्र शासन]]ाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागाच्या अधिपत्याखाली कार्यरत आहे.<ref>{{Cite web |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/ |title=ग्राम विकास व पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |website=rdd.maharashtra.gov.in |publisher=महाराष्ट्र शासन |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> * '''[[तलाठी]] कार्यालय''' – खडीकोळवण व [[ओझरे]] या गावांसाठी एकच तलाठी कार्यालय कार्यरत असून महसूलविषयक कामकाज तेथून पाहिले जाते. * '''टपाल कार्यालय''' – गावाचे टपाल कार्यालय [[ओझरे]] येथे आहे. * '''[[पोलीस]]''' – खडीकोळवण गाव [[मुर्शी]] व [[साखरपा]] पोलीस दूरक्षेत्राच्या कार्यक्षेत्रात येते. गावपातळीवरील कायदा व सुव्यवस्थेसाठी [[पोलीस पाटील]] कार्यरत असतात. * '''[[पंचायत समिती]]''' – खडीकोळवण गाव [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] [[पंचायत समिती]]च्या कार्यक्षेत्रात येते. पंचायत समितीचे मुख्यालय [[देवरुख]] येथे आहे. * '''[[जिल्हा परिषद]]''' – गाव [[रत्‍नागिरी]]जिल्हा परिषदच्या [[संगमेश्वर]]<ref>{{Cite web |title=Places of Interest – Sangameshwar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=2026-07-15 }}</ref> गटांतर्गत येते.२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.<ref>{{Cite web |title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=2026-07-15 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Khadi Kolvan Village |url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html |website=Maps of India |publisher=Compare Infobase Limited |access-date=2025-07-27 |language=en }}</ref> * '''[[विधानसभा मतदारसंघ]]''' – खडीकोळवण [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ]]ात समाविष्ट आहे.<ref>{{Cite web |title=General Elections to State Legislative Assembly 2019 – Constituency Details |url=https://ceo.maharashtra.gov.in |publisher=Chief Electoral Officer, Maharashtra |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> === तंटामुक्त गाव अभियान === खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव अभियान]] राबवते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने १५ ऑगस्ट २००७ रोजी ही योजना सुरू केली. या अभियानाचा उद्देश गावांतील किरकोळ वाद स्थानिक पातळीवर संवाद व सामोपचाराने सोडवणे, न्यायालयीन प्रक्रिया कमी करणे आणि सामाजिक सलोखा वाढवणे हा आहे. == दळणवळण व परिवहन == '''खडीकोळवण''' गाव चारही बाजूंनी डोंगरांनी वेढलेले असून येथे पोहोचण्यासाठी दोन प्रमुख रस्तेमार्ग आहेत: * [[साखरपा]] – खडीकोळवण (कलकदरा मार्गे) * [[देवरुख]] – खडीकोळवण ([[बामणोली]] मार्गे) [[रत्‍नागिरी]]–[[कोल्हापूर]] महामार्गावरील [[साखरपा]] हे गावासाठी महत्त्वाचे [[बाजारपेठ]] केंद्र आहे. [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]]ची सेवा पूर्वी [[साखरपा]]–खडीकोळवण मार्गावर चालत होती. सध्या ही सेवा [[साखरपा]]–[[बामणोली]]–खडीकोळवण मार्गावर उपलब्ध आहे. [[कोकण रेल्वे]]वरील [[संगमेश्वर रोड]] हे खडीकोळवणच्या सर्वात जवळचे [[रेल्वे स्थानक]] असून ते गावापासून सुमारे २३ कि.मी. अंतरावर आहे. तेथून [[देवरुख]]मार्गे रस्त्याने खडीकोळवण येथे पोहोचता येते. [[साखरपा]] ते खडीकोळवण हे अंतर सुमारे २३ कि.मी. असून रस्त्याने प्रवासास साधारण ४५ मिनिटे ते १ तास लागतो. सन १९८५ मध्ये खडीकोळवण गावात थेट [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] सेवा सुरू करण्यात आली, ज्यामुळे गावाच्या दळणवळण सुविधेत लक्षणीय सुधारणा झाली.<ref name="transport">MSRTC स्थानिक सेवा अभिलेख (प्रादेशिक कार्यालय, रत्नागिरी)</ref> === एस.टी. मार्ग व परिवहन === खडीकोळवण गाव [[कोकण रेल्वे]] मार्गाशी थेट जोडलेले नसून, गावाजवळील प्रमुख [[रेल्वे स्थानक|रेल्वे स्थानके]] पुढीलप्रमाणे आहेत: * '''[[संगमेश्वर रोड]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ३० कि.मी.<ref>{{Cite web |title=Places of Interest – Sangameshwar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=2026-07-15 }}</ref> * '''[[रत्‍नागिरी]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ४५ कि.मी. गावापर्यंत पोहोचण्यासाठी सार्वजनिक परिवहन ([[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]])चे प्रमुख मार्ग पुढीलप्रमाणे आहेत: * '''[[संगमेश्वर]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे १४ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २० मिनिटे.<ref>{{Cite web |title=Distance from Sangameshwar to Devrukh |url=https://www.rome2rio.com/s/Sangmeshwar/Devrukh |website=Rome2Rio |publisher=Rome2Rio Pty Ltd |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> * '''[[रत्‍नागिरी]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे ३८ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे ४५ मिनिटे.<ref>{{Cite web |title=Distance from Devrukh to Ratnagiri |url=https://www.rome2rio.com/s/Devrukh/Ratnagiri |website=Rome2Rio |publisher=Rome2Rio Pty Ltd |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> * '''[[देवरुख]] ⇌ खडीकोळवण''' – गाव [[देवरुख]]पासून सुमारे १५ कि.मी. अंतरावर आहे.<ref>{{Cite web |title=Khadi Kolvan Village Map, PIN Code and Population |url=https://www.villagemaps.in/maharashtra/khadi-kolvan-sangameshwar-ratnagiri-565843/ |website=VillageMaps.in |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> * '''[[देवरुख]] ⇌ [[साखरपा]]''' – सुमारे १६ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २२ मिनिटे.<ref>{{Cite web |title=Distance from Devrukh to Sakharpa |url=https://www.distancesfrom.com/distance-from-Devrukh-to-Sakharpa/DistanceHistory/15530647.aspx |website=DistancesFrom.com |language=en |access-date=2025-07-25 }}</ref> गावासाठी प्रमुख [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] आगार [[देवरुख]] येथे असून, तेथून खडीकोळवणसाठी नियमित बस सेवा उपलब्ध आहे. === रस्ते विकास – चौपदरीकरण === [[खडीकोळवण]] गावातून पुढे [[मार्लेश्वर]] (ता. [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], जि. [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]]) येथे जाणाऱ्या मुख्य जिल्हा मार्गाच्या चौपदरीकरणाचा प्रस्ताव जिल्हाधिकारी कार्यालय, [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] यांनी प्रशासकीय मान्यतेसह पुढे नेला आहे. [[जिल्हाधिकारी]] कार्यालयाच्या (सुसंयोजन समन्वय शाखा) दिनांक १९ डिसेंबर २०२५ रोजीच्या अधिकृत पत्रानुसार, निवावे – [[ओझरे]] बुद्रुक – [[खडीकोळवण]] – [[बामणोली]] – निवे – [[मार्लेश्वर]] या मार्गाचे चौपदरीकरण करून रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे. या प्रकल्पामुळे स्थानिक [[शेतकरी]], [[विद्यार्थी]] तसेच नागरिकांच्या दळणवळण सुविधेत सुधारणा होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे. तसेच [[पर्यटन]]दृष्ट्या महत्त्वाच्या [[मार्लेश्वर]] मंदिरापर्यंत पोहोचणे अधिक सुलभ होण्याची अपेक्षा आहे. संबंधित अधिकाऱ्यांना आवश्यक कार्यवाही करून रस्त्याच्या चौपदरीकरणाचे काम नियोजनानुसार पूर्ण करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.<ref> District Collector Office, Ratnagiri. "Nivave–Ozhare Budruk–Khadikolvan–Bamnoli–Nive–Marleshwar Road Four-Laning". Dated: 19 December 2025. Signed by Jivan Desai, Deputy Collector (Land Acquisition), District Collector Office, Ratnagiri. [https://archive.org/details/20260109_20260109_1419 Official archived PDF]. </ref> === धार्मिक व सांस्कृतिक वारसा === === प्रमुख देवस्थाने === खडीकोळवण गावात अनेक पारंपरिक आणि श्रद्धास्थानी देवस्थाने आहेत. गावातील अनेक कुटुंबांची कुलदेवता श्री [[काळम्मा]] देवी]] (उदगिरी) आहे.<ref>{{Cite book |title=श्री काळाम्मा देवी यात्रा महोत्सव स्मरणिका २०२५ |publisher=श्री काळाम्मा देवी देवस्थान समिती |location=उदगिरी, ता. संगमेश्वर, जि. रत्नागिरी |year=2025 |language=mr }}</ref> * '''श्री देव गांगेश्वर मंदिर''' – गावाचे [[ग्रामदैवत]]; येथे स्वयंभू [[शिवलिंग]] असून [[महाशिवरात्र]]ीला विशेष पूजन व उत्सव साजरा केला जातो. * '''अत्रल देवी मंदिर''' – गावाच्या वेशीवर वसलेले स्थानिक देवीचे मंदिर. * '''ठोंगळ देवी मंदिर''' – गावाच्या सीमारेषेवर वसलेले पारंपरिक देवस्थान. * '''श्रीराममंदिर''' – गावाच्या मध्यवर्ती भागात वसलेले धार्मिक व सांस्कृतिक उपक्रमांचे प्रमुख केंद्र. === धार्मिक उत्सव === खडीकोळवण गावात विविध [[सण]] व [[उत्सव]] पारंपरिक, धार्मिक आणि सामाजिक एकात्मतेचे प्रतीक म्हणून साजरे केले जातात. * [[रामनवमी]], [[हनुमान जयंती]], अत्रल देवी उत्सव, [[गोंधळ]], [[वटपौर्णिमा]], [[नागपंचमी]] * [[गोकुळाष्टमी]], [[नवरात्र]], [[दसरा]], [[दिवाळी]], [[तुळशी विवाह]] * [[गणेशोत्सव]] (गौर गणपती), [[शिमगा]], [[बैलपोळा]], [[मकर संक्रांत]] * [[महाशिवरात्र]], [[देव दिवाळी]] आणि जागर या सणांच्या वेळी गावातील विविध वाड्यांतील ग्रामस्थ सामूहिक पूजन, [[भजन]], [[गोंधळ]], पारंपरिक वादन आणि [[नृत्य]] यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करतात. ग्रामदेवतेची पूजा, वार्षिक जत्रा आणि इतर पारंपरिक उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग मानले जातात. === सण व उत्सव === खडीकोळवण गावात विविध धार्मिक व पारंपरिक [[सण]] आणि [[उत्सव]] साजरे केले जातात. हे उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक परंपरा आणि सामुदायिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहेत. * '''[[होळी]]''' – [[फाल्गुन]] महिन्यात शुद्ध पंचमीपासून एकादशीपर्यंत 'फाग' साजरा केला जातो. द्वादशीला 'जांगलं होळी' तर [[पौर्णिमा]]ला होम विधी केला जातो. या काळात ग्रामदेवतेची [[पालखी]] गावातील विविध वाड्यांमध्ये नेण्याची परंपरा आहे.<ref>{{Cite web |title=कोकणातील अनोखी पालखी परंपरा; घराघरांत देवाचे आगमन |url=https://www.tv9marathi.com/festival/a-unique-tradition-of-palkhi-dancing-in-konkan-village-deity-goes-from-house-to-house-au128-885243.html |website=TV9 Marathi |publisher=TV9 नेटवर्क |date=2024-04-11 |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> * '''[[शिमगा]]''' – [[फाल्गुन]] [[पौर्णिमा]]ला ग्रामदेवतांना रूपे लावून [[पालखी]] गावातील प्रत्येक घरापर्यंत नेली जाते. या उत्सवात पारंपरिक धार्मिक विधी आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.<ref>{{Cite web |title=गावगाडा आणि मानपान चालीरीती |url=https://prahaar.in/2022/07/24/rice-planting-in-konkan/ |website=दैनिक प्रहार |publisher=Prahaar Media Group |date=2022-07-24 |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> * '''जागर''' – [[श्रावण]] शुद्ध त्रयोदशीला देवतांना 'पोवते' (रक्षासूत्र) अर्पण करून जागरण केले जाते. या प्रसंगी [[भजन]], [[गोंधळ]] आणि पारंपरिक धार्मिक सादरीकरणे होतात. * '''[[देव दिवाळी]]''' – या दिवशी देवस्थानात विशेष पूजा केली जाते. देवाच्या कळसाची सजावट करून पारंपरिक पद्धतीने दीपप्रज्वलन केले जाते. * '''कौली जत्रा''' – [[पौष]] [[पौर्णिमा]]पूर्वीच्या शुक्रवारी गावदेवीकडून शेतीच्या प्रारंभासाठी कौल घेतला जातो. त्यानंतर पारंपरिक पद्धतीने कृषी हंगामाची सुरुवात केली जाते. * '''पालिक सोमवार''' – प्रत्येक मराठी महिन्याचा पहिला सोमवार ग्रामदेवतांच्या नावाने पाळला जातो. या दिवशी धार्मिक विधी पार पाडले जातात आणि पारंपरिक श्रद्धेनुसार शेतीची कामे टाळली जातात. === मिरगाची राखण – पारंपरिक शेतीरक्षण विधी === खडीकोळवण गावात [[मृग नक्षत्र]]ाच्या प्रारंभी शेती हंगामाची सुरुवात करताना ग्रामदेवतेला नैवेद्य अर्पण करून 'मिरगाची राखण' हा पारंपरिक विधी केला जातो. पाण्याचा प्रवाह सुरू झाल्यानंतर ग्रामदेवतेला प्रथम राखण अर्पण करून शेतकरी पिकांच्या संरक्षणासाठी प्रार्थना करतात. 'राखण' ही उभ्या पिकांच्या संरक्षणाशी संबंधित पारंपरिक ग्रामीण पद्धत मानली जाते. बी पेरणीपूर्वी महिलांकडून शेतीची जमीन समतल करून 'दीपळ फोडणे' हा विधीही पार पाडला जातो. हा विधी [[शेती]], स्थानिक श्रद्धा आणि ग्रामसंस्कृतीशी निगडित असून गावाच्या पारंपरिक कृषी जीवनाचा एक भाग आहे.<ref>{{Cite web |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf |website=Wikimedia Commons |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण |date=2022 |access-date=2025-07-25 |language=mr |format=PDF }}</ref> * [[कोयना धरण]] * [[कोयना नदी]] * [[वारणा नदी]] * [[भूकंप]] * [[दख्खनचे पठार]] == चित्रदालन == <gallery widths="250" heights="200"> File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|'''देव गांगेश्वर ग्राम मंदिर'''<br>खडीकोळवण गावचे प्रमुख ग्रामदैवत असलेले हे मंदिर गावाच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचे केंद्र मानले जाते. File:गांगेश्वर समोर नतमस्तक नंदी.jpg|'''गांगेश्वर मंदिरातील नंदी'''<br>भगवान शिवाचे वाहन मानला जाणारा नंदी हा श्रद्धा, भक्ती आणि समर्पणाचे प्रतीक असून शिवमंदिराचा अविभाज्य घटक आहे. File:ग्रामदेवता मंदिर गाभारा.jpg|'''ग्रामदेवतेच्या मंदिराचा गाभारा'''<br>मंदिरातील गाभारा हा देवतेच्या मुख्य पूजास्थानाचा भाग असून येथे पारंपरिक धार्मिक विधी आणि उत्सव पार पडतात. File:कुलाचार.jpg|'''कुलाचार विधी'''<br>खडीकोळवण परिसरात पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या कुलाचारांच्या माध्यमातून कुटुंब, कुळ आणि ग्रामपरंपरांचे जतन केले जाते. File:देवता .jpg|खडीकोळवण गावातील एकाच पाषाणात कोरलेल्या प्राचीन कुलदेवता File:स्वयंभु देव गांगेश्वर.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वर'''<br>स्वयंभू स्वरूपातील देव गांगेश्वर हे खडीकोळवण गावाच्या लोकश्रद्धा आणि धार्मिक परंपरेचे प्रमुख केंद्र आहे. File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वराची प्रतिमा'''<br>स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार पूजली जाणारी देव गांगेश्वराची प्रतिमा ग्रामस्थांच्या सामूहिक श्रद्धेचे प्रतीक आहे. File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|'''होळी (होलिका दहन)'''<br>होलिका दहन हा वसंतोत्सवाचा पारंपरिक भाग असून ग्रामीण महाराष्ट्रात सामुदायिक ऐक्य, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक सहभागाचे प्रतीक मानला जातो. File:Tlr.jpg|खडीकोळवण गावातील कुलदेवता धनाईमाता </gallery> == बाह्य दुवे == * [https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47 Amazon Kindle वर "खडीकोळवण"] * [[:commons:Category:Khadikolvan|Wikimedia Commons वरील खडीकोळवणची माध्यमसामग्री]] * [[:commons:File:Khadikolvan Village.webm|Wikimedia Commons वरील खडीकोळवण गावाचा व्हिडिओ]] * [https://www.moes.gov.in/ पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय, भारत सरकार] * [https://www.icdp-online.org/projects/by-continent/asia/koyna-2-india/koyna-publications/ Koyna Scientific Drilling – International Continental Scientific Drilling Program (ICDP)] * [https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=100896 Koyna-Warna वैज्ञानिक खोल ड्रिलिंग प्रकल्प – भारत सरकार] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:संगमेश्वर तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] [[वर्ग:भूगर्भशास्त्र]] 9ye5936hcw8m2eozdqxvm2sdd698sec 2715825 2715824 2026-10-01T15:44:31Z AdvAnantGholam 172574 2715825 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र | प्रकार = गाव | स्थानिक_नाव = खडीकोळवण | आकाशदेखावा_शीर्षक = खडीकोळवण गावात आपले स्वागत | राज्य_नाव = महाराष्ट्र | राज्य_जिल्हा = [[रत्नागिरी]] | राज्य_तालुका = [[संगमेश्वर]] | प्रांत = [[कोकण]] | मुळ_नकाशा = India Maharashtra location map.svg | अक्षांश = 16.7578 | रेखांश = 73.6044 | नकाशा_शीर्षक = खडीकोळवण | क्षेत्रफळ_एकूण = 17.35 | क्षेत्रफळ_एकूण_एकक = चौ. कि.मी. | मुख्यालय = [[रत्नागिरी]] | जवळचे_शहर = [[देवरुख]] | लोकसंख्या_एकूण = ३४४ | लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | पीक = भात, नाचणी | न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = जिल्हा न्यायालय | न्यायक्षेत्र_नाव_१ = [[रत्नागिरी]] | न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = तहसिल कार्यालय | न्यायक्षेत्र_नाव_२ = [[देवरुख]] | न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = पोलिस स्थानक | न्यायक्षेत्र_नाव_३ = [[साखरपा]] | कोरे_शीर्षक_१ = [[कोकण रेल्वे]] | कोरे_उत्तर_१ = [[संगमेश्वर]] | एसटीडी_कोड = 02354 | पिन_कोड = 415802 | आरटीओ_कोड = MH 08 | दालन = महाराष्ट्र, रत्नागिरी जिल्हा }} [[File:खडीकोळवण.jpg|thumb|खडीकोळवण]] '''खडीकोळवण''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील दक्षिण [[कोकण]] प्रदेशातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील एक छोटे गाव आहे.<ref>{{Cite web |title=Khadi Kolvan Village – Sangameshwar, Ratnagiri |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ratnagiri/Sangameshwar/Khadi-Kolvan |website=Onefivenine |access-date=2025-06-13 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Gazetteer of Bombay Presidency – Ratnagiri |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/gen1_boundaries.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=2026-07-15 |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819105223/https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/gen1_boundaries.html |url-status=dead }}</ref> == भौगोलिक स्थान व नैसर्गिक वैशिष्ट्ये == === भौगोलिक स्थान व भूविवरण === '''खडीकोळवण''' हे गाव १६.७५७८° उत्तर अक्षांश व ७३.६०४४° पूर्व रेखांश या निर्देशांकांवर, [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील [[कोकण]] प्रदेशात वसलेले आहे. हे गाव भारताच्या [[दक्षिण-पश्चिम]] भागातील [[पश्चिम]] किनारपट्टी परिसरात स्थित आहे.<ref>{{Cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/directory1.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=2026-07-15 }}</ref> गावाचे एकूण [[क्षेत्रफळ]] सुमारे १,७३४.९८ हेक्टर (१७.३५ चौ. किमी.) आहे. स्थानिक परंपरेनुसार गावाची स्थापना सुमारे ५५० वर्षांपूर्वी झाली असल्याचे मानले जाते. [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील [[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] खडीकोळवण गावातून वाहते. त्यामुळे गाव बाव नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. गावाच्या पश्चिमेस [[बामणोली]], दक्षिणेस निवदे, पूर्वेस [[ओझरे]] तर उत्तर व ईशान्येस [[उदगीर]] (ता. [[शाहूवाडी तालुका|शाहूवाडी]], जि. [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]]) ही गावे आहेत. गावाचा परिसर डोंगराळ, वनसमृद्ध आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीने समृद्ध आहे. हा परिसर [[पश्चिम घाट]] या पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशाचा भाग असून येथे समृद्ध वनसंपदा, जलस्रोत आणि जैवविविधता आढळते. == जवळची गावे == * [[बामणोली]] * [[ओझरे]] * [[निनावे]] * निवदे === हवामान === खडीकोळवण येथे [[मान्सून]] काळात सरासरी ४०० ते ५०० सें.मी. पर्जन्यमान नोंदविले जाते. या काळात [[हवामान]] दमट व समशीतोष्ण असते. मुसळधार पावसामुळे [[बाव नदी]] अनेकदा धोक्याची पातळी गाठते. हिवाळ्यात हवामान थंड असून सकाळच्या वेळेस अनेकदा [[धुके]] पडते. उन्हाळ्यात हवामान तुलनेने उष्ण असते. परिसरात प्रामुख्याने [[भात]] व [[नाचणी]] (नागली) यांची लागवड केली जाते. === नैसर्गिक संपत्ती === '''खडीकोळवण''' हे गाव [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले असून त्याचा मोठा भाग घनदाट [[जंगल]]ाने व्यापलेला आहे. परिसरात विविध प्रकारच्या औषधी [[वनस्पती]], [[फळे]], [[फुले]] तसेच समृद्ध जैवविविधता आढळते. [[चांदोली अभयारण्य]] परिसरातून उगम पावणारी [[बाव नदी]] गावातून वाहत असल्यामुळे भूजलसाठा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे. त्यामुळे गावात पारंपरिकरीत्या पाण्याची टंचाई जाणवत नाही.<ref>{{Cite web |title=कोकणातील नद्यांची नैसर्गिक रचना बदलली! |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/the-natural-structure-of-the-rivers-in-konkan-changed |website=Agrowon |publisher=Sakal Media Group |date=2023-06-15 |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> गावात पारंपरिक जलव्यवस्थेचा समृद्ध वारसा आढळतो. त्यामध्ये पुढील जलस्रोत व जलरचना उल्लेखनीय आहेत: * '''बावोचा गोवंड''' – [[शेती]]साठी महत्त्वाचा पाणीमार्ग. येथून [[रहाट]] व कोळबाच्या साहाय्याने पाणी उपसले जात असे. * '''बुडवणूकीची बाव''' – महिलांच्या वापरासाठी बांधलेली तिरक्या रचनेची पारंपरिक [[विहीर]], जी विशेषतः रोपलावणीपूर्वी पाणी भरण्यासाठी वापरली जात असे. * '''वहाळे''' – नैसर्गिक ओहोळ. लेवाडी, बुचाची, रागरे, [[केळी]]ची आणि झारीची वळव हे प्रमुख वहाळे असून ते [[शेती]] व पिण्याच्या पाण्याचा महत्त्वाचा स्रोत होते. ही पारंपरिक जलव्यवस्था गावातील शाश्वत [[शेती]] व ग्रामजीवनाचा अविभाज्य भाग होती. आधुनिक जलसुविधांमुळे या व्यवस्थेचा वापर कमी झाला असला तरी तिचे ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्त्व आजही कायम आहे. === वनसंपदा व जैवविविधता === खडीकोळवण गावात विपुल [[जैवविविधता]] असून, येथे आढळणाऱ्या वनसंपत्तीचे अनेक प्रकार आहेत: * '''मोठे वृक्ष''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[वड]], [[पिंपळ]], [[सागवान]], [[शिसव]], [[कळंब]], साधनेर, जांबा, सातीवन, भेला, ऐन, किंजल, चीर, पायर, आमन, हरड, करंबेला, म्होवट, कुंबया व [[बांबू]] इत्यादी. खडीकोळवण परिसरातील वनसंपदेमध्ये [[बांबू]] प्रजातींचाही समावेश होतो. [[कोकण]] प्रदेशातील मांगा [[बांबू]] (''Dendrocalamus stocksii'') हा आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा [[बांबू]] मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात या प्रजातीवर ''Cyrtotrachelus'' वंशातील [[बांबू]] भुंग्याचा (Bamboo Weevil) प्रादुर्भाव नोंदविण्यात आला आहे. * उत्तर पश्चिम घाट व कोकण प्रदेशात आढळणाऱ्या काही स्थानिक वृक्षप्रजातींना ऐतिहासिक आणि आर्थिक महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील देरडे येथे सापडलेल्या प्राचीन लाकडी होडीच्या अभ्यासात Bridelia retusa (असन) या वृक्षाच्या लाकडाचा वापर होडी बांधणीसाठी झाल्याचे आढळून आले आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Marathe |first1=Ashok |last2=Shashikala |first2=S. |last3=Rao |first3=R. Vijendra |title=A unique example of a wooden boat of Bridelia retusa in ancient India entrapped in the Holocene sediments at Derde, Ratnagiri Coast, Maharashtra |journal=Current Science |volume=99 |issue=9 |pages=1271–1274 |year=2010 }}</ref> * '''पक्षी''' – [[मोर]], [[पोपट]], [[कबुतर]], कवडा, लाव्हा, [[धनेश]], सुतारपक्षी, [[घार]], रानकोंबडी, [[सुगरण]], किकेर्डी, [[चिमणी]] इत्यादी. गावाचा परिसर कोकण व उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असल्यामुळे येथे विविध प्रकारचे पक्षी, वनस्पती व वन्यजीव आढळतात.या प्रदेशातील विविध अधिवासांमध्ये सूक्ष्मजीव, शैवाल आणि इतर जैविक घटकांची समृद्ध विविधता आढळते. २०२५ मधील एका संशोधनात कोकण प्रदेशातून सायनोबॅक्टेरियाच्या अनेक नवीन प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Pant |first1=Harsh |last2=Kumar |first2=Naresh |last3=Pal |first3=Sagarika |last4=Singh |first4=Prashant |title=Exploring cyanobacteria from diverse habitats of the Konkan region of India, unveiling novel species of the genera Desikacharya, Pseudoaliinostoc, and Chlorogloeopsis using a polyphasic approach |journal=Journal of Phycology |volume=61 |issue=1 |pages=194–217 |year=2025 }}</ref>. * खडीकोळवण व परिसरातील कोकण पट्ट्यात आंबा, काजू, भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके घेतली जातात. रत्‍नागिरी जिल्हा विशेषतः हापूस आंबा (Alphonso Mango) उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असून, या पिकाच्या उत्पादनक्षमतेसाठी माती व पानांतील पोषणद्रव्यांचे संतुलन महत्त्वाचे मानले जाते. * '''बेटे (झुडुपे)''' – असोल, धावसड, निगड, कुडा, चितरंगा, [[बांबू]], वाकेरी, बगोली इत्यादी. * '''औषधी वनस्पती''' – सापधनी, वाकेरी, [[ओवी]], घनसरी, [[मुरुडशेंग]], देवनल, [[हळद]], [[तांबडा]], काजरा, [[निवडुंग]], पांगला, [[अडुळसा]] इत्यादी. * '''रानमेवा''' – [[आंबा]], [[फणस]], [[करवंद]], [[काजू]], [[जांभूळ]], आटके, [[तोरणे]], [[उंबर]], कण्हेरी, चिकण्या इत्यादी. * '''रानभाज्या''' – [[टाकळा]], कवला, [[कुर्डू]], [[भारंग]], थरंबरे, फोडशी, काटले, कुडा, [[अळू]], [[शेवरी]], घोरकण, चायनीज घोरकण, [[सुरण]], करंडा, रताळी, नागरी फळे, [[काकडी]], [[भोपळा]], पावटा, [[शेवगा]] पाला, [[चवळी]], रताळी पानं, [[पडवळ]], [[दोडका]], [[कारली]], [[वांगी]], [[मिरची]], [[भेंडी]], [[टोमॅटो]] इत्यादी. * '''कंदमुळे''' – कनग, टका, [[रताळे]], घोरकंद, लोकरी, भिरंबोले, [[सुरण]] इत्यादी. * '''मासे''' – [[मलाया]], पिचकी, वांग, रत्तू, डोकरू, गंडलास, चिगल्या. * '''पाळीव प्राणी''' – [[गाय]], [[बैल]], [[म्हैस]], बकरा, [[शेळी]], [[कुत्रा]], [[मांजर]]. * '''जंगली प्राणी''' – [[वाघ]], [[बिबट्या]], भेकरे, [[रानडुक्कर]], [[हरीण]], [[कोल्हा]], गवारेडा, [[सांबर]], [[साळिंदर]], [[पिसोरी]], [[माकड]], [[ससा]], [[घोरपड]], खवल्यामांजर इत्यादी. खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथील वनसंपदा, वृक्षवैविध्य आणि नैसर्गिक अधिवास जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण मानले जातात.<ref>{{Cite journal |last1=Shigwan |first1=B.K. |last2=Kulkarni |first2=A. |last3=Smrithy |first3=V. |last4=Datar |first4=M.N. |title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India |journal=iForest - Biogeosciences and Forestry |volume=17 |issue=4 |pages=213–223 |year=2024 }}</ref> === पश्चिम घाट इको-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश === खडीकोळवण हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] तालुक्यातील गाव असून त्याचा परिसर [[पश्चिम घाट]]ाच्या जैवविविधता पट्ट्याचा भाग आहे. [[भारत सरकार]]च्या पर्यावरण, वन व [[हवामान]] बदल मंत्रालयाने २०१४ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या मसुदा अधिसूचनेनुसार खडीकोळवण गावाचा समावेश [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Western Ghats Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये प्रस्तावित करण्यात आला होता. या अधिसूचनेनुसार [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], [[चिपळूण तालुका|चिपळूण]] आणि [[राजापूर तालुका|राजापूर]] तालुक्यांतील अनेक गावे या क्षेत्रात समाविष्ट करण्यात आली होती<ref>{{Cite web |title=Western Ghats: ESA Draft Notification 2014 |url=https://moef.gov.in/wp-content/uploads/2018/04/Draft-notification-WG-ESA-2014.pdf |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |date=2014-03-10 |access-date=2025-06-24}}</ref> खडीकोळवण परिसर हा उत्तर पश्चिम घाट (Northern Western Ghats) जैवविविधता पट्ट्याचा भाग असून येथे विविध प्रकारच्या [[वनस्पती]], वृक्षप्रजाती आणि [[वन्यजीव]] आढळतात. उत्तर पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.<ref>{{Cite journal |last=Shigwan |first=Bhushan K. |title=An overview of tree ecology and forest studies in the Northern Western Ghats of India |journal=iForest |year=2024 }}</ref> या क्षेत्रात जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्याच्या उद्देशाने खाणकाम, मोठे औद्योगिक प्रकल्प, थर्मल पॉवर प्रकल्प तसेच पर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या काही विकासकामांवर निर्बंध प्रस्तावित करण्यात आले होते. पर्यावरणपूरक शेती, शाश्वत विकास आणि जैवविविधता-अनुकूल पर्यटनाला प्रोत्साहन देण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला होता.<ref>{{Cite web |title=Western Ghats Biodiversity and Land Use |url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape |website=CEE India – Eco Tales |publisher=Centre for Environment Education |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> या अधिसूचनेनंतर स्थानिक ग्रामस्थ, [[शेतकरी]] आणि लोकप्रतिनिधींनी [[शेती]], घरबांधणी आणि विकासकामांवरील संभाव्य निर्बंधांबाबत चिंता व्यक्त केली होती. दुसरीकडे, पर्यावरण अभ्यासकांनी पश्चिम घाटातील वनसंपदा, जैवविविधता आणि जलस्रोतांच्या संरक्षणासाठी अशा उपाययोजनांचे समर्थन केले आहे. पर्यावरण संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांमध्ये संतुलन राखण्यासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि सुसंवाद आवश्यक असल्याचे विविध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web |title=Western Ghats ESA Opposition: Local Voices |url=https://www.downtoearth.org.in/news/western-ghats-esa-local-protests-50023 |website=Down To Earth |publisher=Centre for Science and Environment |date=2015-09-14 |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> === गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा === २०१४ मध्ये [[खडीकोळवण]] गावात [[भू-वैज्ञानिक]] उत्खननादरम्यान सुमारे १००० मीटर खोलीवर गंधकयुक्त गरम पाण्याचा झरा आढळून आला.<ref>{{Cite news |title=कोकणात पर्यटकांसाठी गंधकयुक्त गरम पाण्याचा पर्याय |url=https://www.esakal.com/kokan/kokan-hot-spring-tourism-option-trying-people-kokan-marathi-news-425308 |work=सकाळ |publisher=Sakal Media Group |date=2021-06-30 |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> [[कोकण]] प्रदेशात भूगर्भीय हालचाली, भेगा आणि उष्णजल (Hydrothermal) घटना यांचा परस्परसंबंध असल्याचे काही [[भूगर्भशास्त्र|भूगर्भशास्त्रीय]] अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Thigale |first1=S. S. |last2=Umrikar |first2=Bhavana |title=Disastrous landslide episode of July 2005 in the Konkan plain of Maharashtra, India with special reference to tectonic control and hydrothermal anomaly |journal=Current Science |volume=92 |issue=3 |pages=383–385 |year=2007 }}</ref> या झऱ्यातील [[पाणी]] उच्च तापमानाचे असल्यामुळे ते पिण्यास किंवा [[शेती]]साठी वापरले जात नाही. स्थानिक परंपरेनुसार या पाण्याचा त्वचारोगवरील नैसर्गिक उपचारासाठी उपयोग केला जात असल्याचे मानले जाते; तथापि, यासंदर्भातील वैज्ञानिक वैद्यकीय निष्कर्ष मर्यादित आहेत. उत्खननादरम्यान या परिसरात गंधकयुक्त [[खनिज]]ांचे साठे आढळल्याची नोंद स्थानिक वृत्तांतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref>{{Cite news |title=खडीकोळवण : गरम पाण्याच्या झऱ्यामुळे पर्यटकांचा ओघ |url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/borewell-hot-water-attraction-tourists-a703 |work=लोकमत |publisher=Lokmat Media Pvt. Ltd. |date=2023-12-18 |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> गंधकयुक्त गरम पाण्याचे झरे [[भारत]]ातील काही भागांत आढळतात आणि त्यांना [[भूगर्भशास्त्र|भूवैज्ञानिक]] तसेच [[पर्यटन]]ाच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त आहे. खडीकोळवण येथील झऱ्याच्या शाश्वत संवर्धन व पर्यावरणपूरक पर्यटन विकासाबाबत स्थानिक स्तरावर चर्चा होत असते. === KBH-9 मधून मिळालेली भूगर्भीय माहिती === खडीकोळवण येथील KBH-9 या वैज्ञानिक बोअरहोलमधून परिसराच्या भूगर्भरचनेविषयी प्रत्यक्ष माहिती मिळाली. या बोअरहोलची खोली सुमारे १,१३५ मीटर असून त्यामध्ये सुमारे ४१२ मीटर जाडीचा बेसॉल्ट थर नोंदविण्यात आला. बेसॉल्टखालील अधःस्तर खडकांपर्यंत बोअरहोल पोहोचले. Koyna-Warna परिसरातील इतर बोअरहोल्सच्या अभ्यासासह केलेल्या निरीक्षणांत बेसॉल्टच्या खाली ग्रॅनाइट-ग्नाइस प्रकारचे अधःस्तर खडक असल्याचे आढळले.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Rao |first2=M. N. |last3=Rao |first3=V. V. |last4=Roy |first4=S. |title=Investigations of continued reservoir triggered seismicity at Koyna, India |journal=Journal of Seismology |year=2016 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ghosh |first1=S. |last2=Ghosh |first2=P. |last1=Ray |first1=J. |last2=Roy |first2=S. |title=The subsurface megascopic characteristics of basalt and basement rocks from Koyna-Warna area of Maharashtra, India |journal=Journal of the Geological Society of India |volume=90 |year=2017 |pages=761–768 }}</ref> KBH-9 मध्ये अनेक जलवाहक स्तर आढळले. बोअरहोलमधून उष्ण पाण्याचा प्रवाह नोंदविण्यात आला आणि काही काळ पाण्याचा प्रवाह नैसर्गिक दाबाच्या स्थितीत (artesian conditions) सुरू राहिला. त्यामुळे या बोअरहोलमधील खडकांच्या भेगा, जलवाहक संरचना आणि भूजलाच्या हालचालींचा अभ्यास करण्यासाठी प्रत्यक्ष भूगर्भीय माहिती उपलब्ध झाली.<ref name="Gupta2016-Koyna"/> KBH-9 आणि Koyna-Warna परिसरातील इतर बोअरहोल्समधून मिळालेल्या कोअर नमुन्यांच्या अभ्यासामुळे दख्खनच्या बेसॉल्टच्या खालील भूगर्भरचनेत स्थानिक विविधता असल्याचे स्पष्ट झाले. या अभ्यासांमध्ये बेसॉल्ट, अधःस्तरातील खडक, गाळाचे थर आणि काही ठिकाणी पूर्वीच्या ज्वालामुखीजन्य प्रक्रियेशी संबंधित खडकांच्या अवशेषांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे या परिसरातील भूगर्भरचना एकसंध नसून तिच्यात स्थानिक पातळीवर विविधता असल्याचे संशोधनातून दिसून आले.<ref name="Ghosh2017-KoynaWarna"/> बोअरहोलच्या भिंतींमधील भेगा आणि इतर संरचनात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी Acoustic Televiewer (ATV) या भूभौतिकीय तंत्राचा वापर करण्यात आला. या नोंदींची कोअर नमुने आणि इतर बोअरहोल लॉग्सशी तुलना करून भूगर्भातील भेगांची स्थिती व दिशा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{Cite journal |last1=Srinivas |first1=K. N. S. S. S. |last2=Rao |first2=M. S. |last3=Kishore |first3=P. P. |last4=Gopinadh |first4=D. |last5=Raza |first5=H. |last6=Arora |first6=K. |last7=Satyanarayana |first7=H. V. S. |title=Delineation of Fractures through Acoustic Televiewer Log |journal=Journal of the Geological Society of India |volume=91 |pages=569–574 |year=2018 }}</ref> === Koyna–Warna भूकंप संशोधनाशी संबंधित माहिती === [[कोयना धरण]] आणि [[वारणा धरण]] परिसरात जलाशयांमध्ये पाणीसाठा सुरू झाल्यानंतर भूकंपीय हालचालींची नोंद होत राहिली आहे. Koyna-Warna प्रदेशात १९६२ पासून जलाशय-प्रेरित भूकंपांचा (Reservoir Triggered Seismicity; RTS) अभ्यास करण्यात येत आहे. १० डिसेंबर १९६७ रोजी या परिसरात क्षणिक परिमाण (Mw) ६.३चा मोठा भूकंप झाला. या प्रदेशातील सततच्या भूकंपीय हालचालींमुळे तो जलाशय-प्रेरित भूकंपांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा संशोधन परिसर ठरला आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Rastogi |first2=B. K. |title=Five decades of triggered earthquakes in Koyna-Warna Region, western India – A review |journal=Earth-Science Reviews |year=2017 }}</ref> या भूकंपांचा अभ्यास करण्यासाठी भूकंपमापन केंद्रे, बोअरहोलमधील निरीक्षणे, भूभौतिकीय सर्वेक्षण, भूजलपातळीतील बदल आणि वैज्ञानिक ड्रिलिंग यांचा वापर करण्यात आला आहे. २००५ मध्ये १३ स्थानकांचे डिजिटल भूकंपमापन जाळे कार्यान्वित करण्यात आले. त्यानंतर भूकंपांच्या केंद्रांची स्थिती अधिक अचूकपणे निश्चित करण्यासाठी बोअरहोल सिस्मिक नेटवर्क विकसित करण्यात आले.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Kumar |first2=A. |last3=Rao |first3=M. N. |last4=Rao |first4=V. V. |title=Location of the pilot borehole for investigations of reservoir triggered seismicity at Koyna, India |journal=Journal of Asian Earth Sciences |year=2017 }}</ref> Koyna परिसरात सहा बोअरहोल सिस्मिक स्थानकांचे जाळे सुमारे ९८१ ते १,५२२ मीटर खोलीवर बसविण्यात आले. मे ते डिसेंबर २०१५ या कालावधीत या नेटवर्कच्या साहाय्याने ०.५ किंवा त्याहून अधिक स्थानिक परिमाणाचे १,०३९ भूकंप निश्चित करण्यात आले. पृष्ठभागावरील २३ ब्रॉडबँड भूकंपमापन स्थानकांच्या माहितीबरोबर बोअरहोलमधील माहिती एकत्र केल्याने भूकंपांच्या स्थाननिर्धारणात सुधारणा झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Gupta2017-KoynaBorehole"/> वैज्ञानिक खोल ड्रिलिंगच्या पूर्वतयारीच्या अभ्यासातून Koyna-Warna परिसरातील भूगर्भरचना, तापमान, उष्णप्रवाह, खडकांचे गुणधर्म आणि संभाव्य भूकंपीय संरचना यांविषयी प्रत्यक्ष माहिती मिळविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या अभ्यासांचा उद्देश भूकंप निर्माण करणाऱ्या संरचनांजवळील भूगर्भातील परिस्थितीचा अधिक जवळून अभ्यास करणे हा होता.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Roy |first2=S. |last3=Bhattacharya |first3=S. N. |title=Investigations related to scientific deep drilling to study reservoir-triggered earthquakes at Koyna, India |journal=International Journal of Earth Sciences |volume=104 |year=2015 |pages=151–162 }}</ref> या संशोधनातून जलाशयातील पाण्याच्या पातळीतील बदल, भूगर्भातील द्रवदाब (pore-fluid pressure), खडकांतील भेगा आणि पूर्वीपासून अस्तित्वात असलेल्या दोषरेषा (faults) यांच्यातील संभाव्य संबंधांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. उपलब्ध संशोधनानुसार Koyna-Warna प्रदेशातील काही भूकंपांमध्ये जलाशयातील पाण्याच्या हंगामी चढ-उतारांशी संबंधित प्रतिसाद आढळतो; मात्र या संबंधाचे स्वरूप अनेक भूगर्भीय आणि जलवैज्ञानिक घटकांशी जोडलेले आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Rastogi |first2=B. K. |title=Five decades of triggered earthquakes in Koyna-Warna Region, western India – A review |journal=Earth-Science Reviews |year=2017 }}</ref> अलीकडील संशोधनात Koyna-Warna परिसरातील खोल भूगर्भातील दोषरेषा आणि भेगांमध्ये पर्जन्यजन्य पाण्याची घुसखोरी, द्रवदाबाचा प्रसार (pore-pressure diffusion) आणि खडकांच्या लवचिक प्रतिसादाचा (poroelastic response) भूकंपीय हालचालींशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. २०२५ मधील एका अभ्यासात सुमारे ३ ते १० किलोमीटर खोलीतील स्फटिकी अधःस्तरातील तीव्र उताराच्या दोषरेषा व भेगांचा अभ्यास करण्यात आला; हा अभ्यास KBH-1, KBH-6 आणि KBH-7 मधून मिळालेल्या खडकांच्या नमुन्यांवर आधारित होता. त्यामुळे या निष्कर्षांचा थेट संबंध KBH-9शी जोडता येत नाही; ते संपूर्ण Koyna-Warna भूकंपीय क्षेत्राच्या अभ्यासाचा भाग आहेत.<ref>{{Cite journal |last1=Gomila |first1=R. |title=Fault Zone Rocks Associated With the Reservoir-Triggered Seismicity of the Koyna-Warna Region (India) |journal=Geophysical Research Letters |volume=52 |issue=14 |year=2025 }}</ref> Koyna-Warna परिसरातील वैज्ञानिक ड्रिलिंग आणि भूकंपीय निरीक्षणांचा पुढील उद्देश भूकंपांच्या उगमाशी संबंधित भूगर्भीय संरचना, द्रवदाब, तापमान, खडकांचे भौतिक-यांत्रिक गुणधर्म आणि दोषरेषांतील प्रक्रियांचा अधिक जवळून अभ्यास करणे हा आहे. भारत सरकारच्या वैज्ञानिक ड्रिलिंग कार्यक्रमात खोल बोअरहोल्स आणि भूगर्भीय निरीक्षण सुविधांच्या माध्यमातून अशा प्रत्यक्ष निरीक्षणांना प्राधान्य देण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web |title=Scientific Deep Drilling Investigation in Koyna-Warna Region of Maharashtra |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=108694 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |date=2014-08-14 |access-date=2026-09-17 |language=en }}</ref> === वैज्ञानिक खोल ड्रिलिंग आणि KBH-9 === [[कोयना]]–[[वारणा]] परिसरातील जलाशय-प्रेरित भूकंपांचा (Reservoir Triggered Seismicity) अभ्यास करण्यासाठी भारत सरकारच्या पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या माध्यमातून वैज्ञानिक खोल ड्रिलिंग प्रकल्प हाती घेण्यात आला. या प्रकल्पाचा उद्देश भूगर्भातील खडकांचे भौतिक व यांत्रिक गुणधर्म, द्रवदाब, जलवैज्ञानिक स्थिती, तापमान आणि भूकंपाशी संबंधित भूगर्भीय प्रक्रिया यांचा प्रत्यक्ष अभ्यास करणे हा होता. या प्रकल्पासाठी २०१३ मध्ये केंद्र सरकारने पाच वर्षांसाठी ४७२.३ कोटी रुपयांची तरतूद मंजूर केली होती.<ref>{{Cite web |title=Scientific deep drilling in the Koyna intra-plate seismic zone in Maharashtra |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=100897 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |date=2013-11-28 |access-date=2026-09-17 |language=en }}</ref> या वैज्ञानिक प्रकल्पाच्या पूर्वतयारीच्या टप्प्यात कोयना–वारणा भूकंपीय क्षेत्राभोवती अनेक अन्वेषणात्मक बोअरहोल्स खोदण्यात आले. या बोअरहोल्समधून भूगर्भातील बेसॉल्ट थर, त्याखालील [[ग्रॅनाइट]]– ग्नाइस अधःस्तर (basement), तापमान, जलवाहक स्तर आणि इतर भूभौतिकीय वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासातून पुढील खोल ड्रिलिंग आणि भूगर्भातील निरीक्षण केंद्राच्या नियोजनासाठी आवश्यक माहिती मिळाली.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Roy |first2=S. |last3=Bhattacharya |first3=S. N. |title=Investigations related to scientific deep drilling to study reservoir-triggered earthquakes at Koyna, India |journal=International Journal of Earth Sciences |volume=104 |year=2015 |pages=151–162 }}</ref> या अन्वेषणात्मक '''बोअरहोल्स पैकी KBH-9 हे खडीकोळवण''' येथे खोदण्यात आले. त्याची '''अंतिम खोली सुमारे '''१,१३५ मीटर'''''' होती आणि त्यामध्ये सुमारे '''४१२ मीटर जाडीचा बेसॉल्ट थर''' नोंदविण्यात आला. बोअरहोलमध्ये बेसॉल्टखालील अधःस्तर खडकांपर्यंत प्रवेश करण्यात आला. KBH-9 मध्ये अनेक जलवाहक स्तर आढळले असून त्यातून उष्ण पाण्याचा प्रवाह नोंदविण्यात आला; या बोअरहोलमध्ये पाण्याचा प्रवाह काही काळ नैसर्गिक दाबाखाली (artesian conditions) सुरू राहिल्याची नोंद वैज्ञानिक अभ्यासात आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=H. K. |last2=Rao |first2=M. N. |last3=Rao |first3=V. V. |last4=Roy |first4=S. |title=Investigations of continued reservoir triggered seismicity at Koyna, India |journal=Journal of Seismology |year=2016 }}</ref> KBH-9 मधून मिळालेल्या खडकांच्या नमुन्यांमुळे आणि भूभौतिकीय नोंदींमुळे खडीकोळवण परिसरातील भूगर्भरचनेचा प्रत्यक्ष अभ्यास करणे शक्य झाले. बोअरहोलमधील भेगांचा अभ्यास करण्यासाठी Acoustic Televiewer (ATV) या भूभौतिकीय उपकरणाचा वापर करण्यात आला. या तंत्राद्वारे बोअरहोलच्या भिंतींच्या ध्वनिचित्रांवरून खडकांतील भेगा व संरचनात्मक वैशिष्ट्ये ओळखण्यात आली आणि त्यांची इतर विद्युत व ध्वनिक नोंदी तसेच कोअर नमुन्यांशी तुलना करण्यात आली.<ref name="Srinivas2018-ATV"/> '''KBH-9 हा Koyna-Warna''' परिसरातील इतर बोअरहोल्ससह केलेल्या भूगर्भीय अभ्यासाचाही भाग आहे. चार बोअरहोल्समधील कोअर नमुन्यांच्या अभ्यासातून बेसॉल्टच्या खालील भूगर्भरचनेत स्थानिक पातळीवर विविधता असल्याचे आढळले. या अभ्यासात '''KBH-9 (खडीकोळवण) सोबत Phansavale, Udgiri आणि Paneri येथील बोअरहोल्सचा समावेश''' होता. काही कोअर नमुन्यांमध्ये पूर्वीच्या ज्वालामुखीजन्य खडकांचे अवशेष, गाळाचे थर, जीवाश्मांच्या खुणा असलेले राखेचे थर आणि अधःस्तरातील पुनर्रचित खडकांची नोंद करण्यात आली.<ref>{{Cite journal |last1=Ghosh |first1=S. |last2=Ghosh |first2=P. |last3=Ray |first3=J. |last4=Roy |first4=S. |title=Subsurface heterogeneity beneath the Deccan Volcanic Province: insights from borehole cores in the Koyna-Warna region |journal=Journal of Earth System Science |year=2020 }}</ref> या वैज्ञानिक ड्रिलिंगमुळे Koyna-Warna परिसरातील भूकंपांचा अभ्यास करण्यासाठी भूगर्भातील प्रत्यक्ष खडकांचे नमुने, बोअरहोल नोंदी आणि भूभौतिकीय माहिती उपलब्ध झाली. मात्र, या संशोधनातून नोंदविलेली भूकंपविषयक सर्व निरीक्षणे केवळ खडीकोळवण येथील KBH-9 शी संबंधित नसून संपूर्ण Koyna-Warna भूकंपीय क्षेत्रातील विविध बोअरहोल्स, भूकंपीय निरीक्षणे आणि इतर भूभौतिकीय अभ्यासांवर आधारित आहेत.<ref>{{Cite web |title=Scientific Deep Drilling Investigation in Koyna-Warna Region of Maharashtra |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=108694 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |date=2014-08-14 |access-date=2026-09-17 |language=en }}</ref> खडीकोळवण येथील KBH-9 त्यामुळे स्थानिक भूगर्भरचना, उष्णजलाचा प्रवाह, जलवाहक स्तर आणि खडकांतील भेगा यांच्या अभ्यासासाठी वापरले गेलेले वैज्ञानिक बोअरहोल ठरते. या अभ्यासातून मिळालेली माहिती Koyna-Warna परिसरातील भूगर्भीय रचना आणि जलाशय-प्रेरित भूकंपांच्या संशोधनासाठी वापरली गेली आहे. == लोकसंख्या व सामाजिक जीवन == === लोकसंख्या व सामाजिक रचना === २०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.<ref>{{cite web |title=Khadi Kolvan Village |url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html |website=MapsOfIndia |publisher=Compare Infobase Limited |access-date=2025-07-27 |language=en }}</ref>२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.<ref>{{Cite web |title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=2026-07-15 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Khadi Kolvan Village |url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html |website=Maps of India |publisher=Compare Infobase Limited |access-date=2025-07-27 |language=en }}</ref> गावात प्रामुख्याने [[कुणबी]] आणि [[बौद्ध]] समाजाचे लोक वास्तव्यास असून गावाची सामाजिक रचना पारंपरिक ग्रामीण स्वरूपाची आहे. गावात एकूण सहा वाड्या (वस्त्या) आहेत. गावाचा काही भाग [[पश्चिम घाट]] इको-संवेदनशील क्षेत्र (Ecologically Sensitive Area – ESA) मध्ये समाविष्ट आहे. [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक भूमी-वापर पद्धती, वनसंपदा आणि जैवविविधता यांचे पर्यावरणीय महत्त्व विविध अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web |title=Western Ghats Biodiversity and Land Use |url=https://www.ceeindia.org/eco-tales/konkan-biodiversity-landscape |website=Centre for Environment Education |publisher=CEE India |access-date=2025-07-25 }}</ref> == लोकजीवन == === सामाजिक === * स्थानिक परंपरेनुसार खडीकोळवण गावाचा [[इतिहास]] सुमारे १६व्या शतकापासून सुरू होतो. [[सह्याद्री]]च्या कुशीत वसलेल्या या भागात कृषिप्रधान व अध्यात्मप्रधान जीवनशैली विकसित झाली. गावात एका तपस्वी संताच्या प्रभावातून भक्तीपरंपरेचा प्रसार झाला. त्यातून प्रभू [[श्रीराम]] मंदिराची स्थापना झाली तसेच [[भजन]], [[कीर्तन]], [[व्रत]], [[वारी]], [[महाशिवरात्र]] आणि [[श्रावण]] महिन्यातील [[ग्रंथ]]वाचन यांसारख्या धार्मिक परंपरा रूढ झाल्या. * [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटीश कालखंडात]] गावातील काही व्यक्तींनी ग्रामस्वराज्य व ग्रामीण [[न्याय]]व्यवस्थेच्या उभारणीत योगदान दिले. त्यांनी प्रशासनात [[शिस्त]], व्यायामप्रेमी वृत्ती आणि सामाजिक सहभाग वाढवून गावकारभारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. [[पाटील]]पद आणि महालकरी जबाबदाऱ्यांमधून त्यांनी प्रभावी कार्य केले. * १९व्या व २०व्या शतकात गावातील नागरिकांनी [[शेती]], [[वन]]व्यवसाय आणि ग्रामविकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. [[लाकूड]], कडिपत्ता, [[करवंद]] आणि [[वेत]] यांचे संकलन व विक्री, तसेच [[पूल]], नळपाणी योजना आणि [[सार्वजनिक]] विहिरी यांसारख्या सुविधा उभारण्यात त्यांचा सहभाग होता. * गावाच्या सांस्कृतिक जीवनात [[नमन]], झांजगी, [[कीर्तन]], [[तमाशा]] आणि [[अभंग]] गायन या पारंपरिक लोककलांना महत्त्वाचे स्थान आहे. स्त्रीवेशातील [[अभिनय]], झांजगी सादरीकरण आणि लोककलांचे [[प्रशिक्षण]] ही परंपरा पिढ्यानपिढ्या जपली गेली आहे. [[गोंधळ]], [[भजन]] आणि [[सत्यनारायण पूजा]] यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांत गावकऱ्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.<ref>{{Cite book |last=Joshi |first=G. V. |title=कोकणातील लोकपरंपरा आणि सण-उत्सव |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळ |location=मुंबई |year=2009 |language=mr }}</ref> * गावात पारंपरिक [[सर्पदंश]] उपचारपद्धती, रानऔषधी ज्ञान आणि मंत्रोपचार यांचा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला वारसा आहे. हे [[ज्ञान]] प्रामुख्याने [[आजी]]-आजोबा आणि स्थानिक वैद्य यांच्या अनुभवातून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचले आहे. स्थानिक लोकपरंपरेत या उपचारपद्धतींचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{Cite book |last=Deshpande |first=M. V. |title=Folk Healing Traditions in Konkan |publisher=University of Pune |location=Pune |year=2011 |language=en }}</ref> * स्वातंत्र्योत्तर काळात गावातील युवकांनी [[भारतीय सैन्य]]ात भरती होऊन देशसेवेसाठी योगदान दिले. गावातील काही माजी सैनिकांनी १९७१ मधील [[भारत]]–[[पाकिस्तान]] युद्धात सहभाग घेऊन सेवा पदके प्राप्त केली.<ref>{{Cite web |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf |website=Wikimedia Commons |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण |date=2022 |access-date=2025-07-25 |language=mr |format=PDF }}</ref><ref>{{Cite web |title=1971 India–Pakistan War |url=https://www.britannica.com/event/1971-India-Pakistan-War |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Britannica, Inc. |access-date=2025-07-25 }}</ref> * ग्रामपंचायतीमार्फत [[शिक्षण]], [[आरोग्य]] आणि जलव्यवस्थापन क्षेत्रात विविध विकासकामे करण्यात आली. गावात [[सार्वजनिक]] [[शाळा]], [[पूल]], [[रस्ते]], नळपाणी योजना तसेच विविध सांस्कृतिक मंडळांची स्थापना करण्यात आली. [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]] मंडळ गावातील सामाजिक ऐक्य व सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.<ref>खडीकोळवण ग्रामपंचायत कार्यालय अभिलेख (2023), संगमेश्वर तालुका, रत्नागिरी जिल्हा.</ref> * गावाचा सामाजिक [[इतिहास]] सामुदायिक [[श्रम]], निःस्वार्थ सेवा, सांस्कृतिक वारसा आणि आध्यात्मिक परंपरेचे प्रतिबिंब मानला जातो. == सांस्कृतिक जीवन == * खडीकोळवण हे गाव [[कोकण]]ातील समृद्ध [[लोकसंगीत]] आणि पारंपरिक लोककलांच्या जतनासाठी ओळखले जाते.<ref>{{Cite web |title=कोकणातील पारंपरिक सण, लोककला आणि सांस्कृतिक उपक्रम |url=https://maharashtratimes.com/editorial/article/konkan-folk-culture-and-celebrations |website=महाराष्ट्र टाइम्स |publisher=The Times Group |date=2022-08-14 |access-date=2025-07-25 }}</ref> * गावात [[नमन]], झांजगी, [[ताशा]] वादन, जाखडी [[नृत्य]], [[भजन]] आणि [[लावणी]] यांचा दीर्घ सांस्कृतिक वारसा आहे. * गावात [[शिवजयंती]], [[बौद्ध]] [[पौर्णिमा]], [[आंबेडकर जयंती]], [[गणेशोत्सव]], [[शिमगा]], [[दसरा]] आणि [[पितृपक्ष]] यांसारखे [[सण]] व धार्मिक उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. झांजगी, [[ताशा]] वादन, [[काठी नृत्य]] आणि सामूहिक सादरीकरण ही गावाची वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरा आहे. * गावात [[वारकरी]] संप्रदायाचा प्रभाव असून [[प्रवचन]], [[भजन]], [[ग्रंथ]]वाचन, [[वारी]] आणि [[कीर्तन]] यांची परंपरा आजही जपली जाते. [[श्रावण]] महिन्यातील [[भजन]] सप्ताह, [[महाशिवरात्र]] उत्सव आणि [[अभंग]] [[गायन]] हे गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. * गावात [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]]ाची सुरुवात १९९९ साली स्थानिक युवकांनी "गर्जना मित्र मंडळ" स्थापन करून केली. मंडळाच्या माध्यमातून [[सत्यनारायण पूजा]], [[अभिषेक]], [[आरती]], [[भजन]], [[अभंग]], [[फुगडी]] आणि [[नृत्य]] यांसह विविध धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. * मंडळाच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्य, संस्कृती संवर्धन आणि युवकांचा सहभाग वाढविण्यासाठी विविध उपक्रम राबविले जातात. गावात [[वारकरी संप्रदाय]] मंडळ, [[भजन]] मंडळ तसेच विविध युवा मंडळे कार्यरत असून, [[नमन]], जाखडी, [[फुगडी]] आणि [[पालखी]] [[नृत्य]] यांसारख्या पारंपरिक कलांचे जतन केले जाते. == जीवनपद्धती == * '''घरे''' – खडीकोळवण येथे अधिक पर्जन्यमान असल्यामुळे जांभ्या दगडाची व उतरत्या कौलारू छपरांची पारंपरिक घरे आढळतात. पूर्वी येथे कुडाची, शेणमातीने सारवलेली घरे, शेतीपूरक वाडे आणि ओढ्यांलगतची वस्ती प्रामुख्याने होती. * '''[[व्यवसाय]]''' – गावातील प्रमुख व्यवसाय [[शेती]] असून पशुपालन आणि [[कुक्कुटपालन]] हे प्रमुख जोडधंदे आहेत. * '''पिके''' – [[भात]] हे मुख्य पीक असून [[नाचणी]], [[वरी]], [[तीळ]] तसेच विविध [[पालेभाजी|पालेभाज्यांची]] लागवड केली जाते. * '''[[आहार]]''' – [[तांदूळ]] हे प्रमुख पीक असल्यामुळे [[भात]] आणि तांदळाची [[भाकरी]] हे येथील प्रमुख खाद्यपदार्थ आहेत. याशिवाय [[डाळ]], [[भाजी]] तसेच मांसाहार, मांसाहारी पदार्थांचाही आहारात समावेश असतो. * '''[[पोशाख]]''' – पुरुष प्रामुख्याने शर्ट व पँट, तर स्त्रिया [[साडी]] व [[चोळी]] परिधान करतात. तरुणींमध्ये [[पंजाबी]]ड्रेस प्रचलित आहे. * '''[[भाषा]]''' – गावातील लोक प्रामुख्याने [[मराठी]] तसेच [[कोकणी]]ची संगमेश्वरी बोली बोलतात. * '''वाड्या/वस्त्या''' – गावातील प्रमुख वाड्यांमध्ये वरची रिंगण घोलमवाडी, खालची घोलमवाडी, [[खाडेवाडी]], [[रामवाडी]] आणि [[बौद्ध]]वाडी यांचा समावेश होतो.<ref>{{Cite web |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf |website=Wikimedia Commons |publisher=जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण |date=2022 |access-date=2025-07-25 |language=mr |format=PDF }}</ref> * '''गावचे प्रशासन''' – गावातील धार्मिक विधी, [[विवाह]], [[अंत्यसंस्कार]] तसेच इतर सामाजिक कार्यक्रमांच्या आयोजनात स्थानिक ग्रामस्थांचा सहभाग असतो. पारंपरिक पद्धतीने गावातील लहान-मोठ्या वादांचे सामोपचाराने निराकरण करण्याची प्रथा आजही काही प्रमाणात कायम आहे. == [[शिक्षण]] व [[नागरी]] सुविधा == === जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक [[मराठी]] [[शाळा]] === खडीकोळवण येथील जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक मराठी शाळेची स्थापना १२ नोव्हेंबर १९४६ रोजी झाली. स्थापनेपासून शाळेने गावातील प्राथमिक शिक्षणाच्या प्रसारात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. २०२१ मध्ये शाळेच्या अमृत महोत्सवी वर्षानिमित्त ७५ वर्षांचा समारंभ शासनाच्या मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करून साजरा करण्यात आला. या कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांनी स्वागतगीत, [[लेझीम]] तसेच विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर केले. विविध सामाजिक संस्थांच्या वतीने विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्याचे वितरण करण्यात आले. या निमित्ताने शाळेच्या इतिहास, कार्य आणि प्रगतीचा आढावा घेणारी स्मरणिका प्रकाशित करण्यात आली.<ref>{{Cite web |title=खडीकोळवण - शाळा - अमृत महोत्सव वर्ष - स्मरणिका |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण |access-date=2025-06-24 }}</ref> === उपक्रम, वैशिष्ट्ये आणि अडचणी === * [[कोविड-१९]] लॉकडाऊन कालावधीत शिक्षकांनी [[शाळा|शाळेच्या]] भिंतींवर शैक्षणिक भित्तीचित्र रेखाटून विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनासाठी पर्यायी शैक्षणिक उपक्रम राबवले. * शाळेच्या अमृत महोत्सवी स्मरणिका|स्मरणिकेत माजी [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांचे]] अनुभव, लेख आणि शाळेचा [[इतिहास]] समाविष्ट करण्यात आला. * शाळेच्या प्रगतीमध्ये मुख्याध्यापक व [[शिक्षक]] यांचे योगदान उल्लेखनीय मानले जाते. ==== अडचणी ==== गावात माध्यमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे विद्यार्थ्यांना पुढील शिक्षणासाठी शेजारील गावांमध्ये जावे लागते. त्यामुळे ग्रामीण भागातील [[विद्यार्थी|विद्यार्थ्यांना]] शिक्षणासाठी अतिरिक्त प्रवास करावा लागतो. === नागरी सुविधा === * '''बँकिंग सुविधा''' – खडीकोळवण गावातील नागरिकांचे बँकिंग व्यवहार प्रामुख्याने [[बँक ऑफ इंडिया]]च्या [[रत्‍नागिरी]] शाखेमार्फत केले जातात. या शाखेमार्फत कृषी, दुग्धव्यवसाय, [[विहीर]] खोदकाम, [[शेळी]]पालन, किरकोळ व्यवसाय तसेच इतर उपजीविकेसाठी विविध प्रकारची [[कर्ज]] सुविधा उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Bank of India Ratnagiri Branch IFSC Code BKID0001400 |url=https://economictimes.indiatimes.com/wealth/ifsccode/bank-bank-of-india,state-maharashtra,district-ratnagiri,branch-ratnagiri,ifsccode-BKID0001400.cms |website=The Economic Times |publisher=Times Internet |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> * '''[[ग्रामपंचायत]]''' – खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महाराष्ट्र शासन]]ाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागाच्या अधिपत्याखाली कार्यरत आहे.<ref>{{Cite web |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/ |title=ग्राम विकास व पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |website=rdd.maharashtra.gov.in |publisher=महाराष्ट्र शासन |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> * '''[[तलाठी]] कार्यालय''' – खडीकोळवण व [[ओझरे]] या गावांसाठी एकच तलाठी कार्यालय कार्यरत असून महसूलविषयक कामकाज तेथून पाहिले जाते. * '''टपाल कार्यालय''' – गावाचे टपाल कार्यालय [[ओझरे]] येथे आहे. * '''[[पोलीस]]''' – खडीकोळवण गाव [[मुर्शी]] व [[साखरपा]] पोलीस दूरक्षेत्राच्या कार्यक्षेत्रात येते. गावपातळीवरील कायदा व सुव्यवस्थेसाठी [[पोलीस पाटील]] कार्यरत असतात. * '''[[पंचायत समिती]]''' – खडीकोळवण गाव [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] [[पंचायत समिती]]च्या कार्यक्षेत्रात येते. पंचायत समितीचे मुख्यालय [[देवरुख]] येथे आहे. * '''[[जिल्हा परिषद]]''' – गाव [[रत्‍नागिरी]]जिल्हा परिषदच्या [[संगमेश्वर]]<ref>{{Cite web |title=Places of Interest – Sangameshwar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=2026-07-15 }}</ref> गटांतर्गत येते.२०११ च्या [[भारत सरकार]]च्या [[जनगणना]] अहवालानुसार, [[खडीकोळवण]] गावाची एकूण [[लोकसंख्या]] ३४४ असून गावात ११८ घरे आहेत. गावाचा [[साक्षरता]] दर ६३.२४% आहे.<ref>{{Cite web |title=Primary Census Abstract C.D. Block Wise – Maharashtra – Ratnagiri District |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/41204/study-description |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=2026-07-15 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Khadi Kolvan Village |url=https://www.mapsofindia.com/villages/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html |website=Maps of India |publisher=Compare Infobase Limited |access-date=2025-07-27 |language=en }}</ref> * '''[[विधानसभा मतदारसंघ]]''' – खडीकोळवण [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ]]ात समाविष्ट आहे.<ref>{{Cite web |title=General Elections to State Legislative Assembly 2019 – Constituency Details |url=https://ceo.maharashtra.gov.in |publisher=Chief Electoral Officer, Maharashtra |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> === तंटामुक्त गाव अभियान === खडीकोळवण ग्रामपंचायत [[महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव अभियान]] राबवते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने १५ ऑगस्ट २००७ रोजी ही योजना सुरू केली. या अभियानाचा उद्देश गावांतील किरकोळ वाद स्थानिक पातळीवर संवाद व सामोपचाराने सोडवणे, न्यायालयीन प्रक्रिया कमी करणे आणि सामाजिक सलोखा वाढवणे हा आहे. == दळणवळण व परिवहन == '''खडीकोळवण''' गाव चारही बाजूंनी डोंगरांनी वेढलेले असून येथे पोहोचण्यासाठी दोन प्रमुख रस्तेमार्ग आहेत: * [[साखरपा]] – खडीकोळवण (कलकदरा मार्गे) * [[देवरुख]] – खडीकोळवण ([[बामणोली]] मार्गे) [[रत्‍नागिरी]]–[[कोल्हापूर]] महामार्गावरील [[साखरपा]] हे गावासाठी महत्त्वाचे [[बाजारपेठ]] केंद्र आहे. [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]]ची सेवा पूर्वी [[साखरपा]]–खडीकोळवण मार्गावर चालत होती. सध्या ही सेवा [[साखरपा]]–[[बामणोली]]–खडीकोळवण मार्गावर उपलब्ध आहे. [[कोकण रेल्वे]]वरील [[संगमेश्वर रोड]] हे खडीकोळवणच्या सर्वात जवळचे [[रेल्वे स्थानक]] असून ते गावापासून सुमारे २३ कि.मी. अंतरावर आहे. तेथून [[देवरुख]]मार्गे रस्त्याने खडीकोळवण येथे पोहोचता येते. [[साखरपा]] ते खडीकोळवण हे अंतर सुमारे २३ कि.मी. असून रस्त्याने प्रवासास साधारण ४५ मिनिटे ते १ तास लागतो. सन १९८५ मध्ये खडीकोळवण गावात थेट [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] सेवा सुरू करण्यात आली, ज्यामुळे गावाच्या दळणवळण सुविधेत लक्षणीय सुधारणा झाली.<ref name="transport">MSRTC स्थानिक सेवा अभिलेख (प्रादेशिक कार्यालय, रत्नागिरी)</ref> === एस.टी. मार्ग व परिवहन === खडीकोळवण गाव [[कोकण रेल्वे]] मार्गाशी थेट जोडलेले नसून, गावाजवळील प्रमुख [[रेल्वे स्थानक|रेल्वे स्थानके]] पुढीलप्रमाणे आहेत: * '''[[संगमेश्वर रोड]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ३० कि.मी.<ref>{{Cite web |title=Places of Interest – Sangameshwar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Sangameshvar.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=2026-07-15 }}</ref> * '''[[रत्‍नागिरी]] रेल्वे स्थानक''' – गावापासून सुमारे ४५ कि.मी. गावापर्यंत पोहोचण्यासाठी सार्वजनिक परिवहन ([[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]])चे प्रमुख मार्ग पुढीलप्रमाणे आहेत: * '''[[संगमेश्वर]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे १४ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २० मिनिटे.<ref>{{Cite web |title=Distance from Sangameshwar to Devrukh |url=https://www.rome2rio.com/s/Sangmeshwar/Devrukh |website=Rome2Rio |publisher=Rome2Rio Pty Ltd |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> * '''[[रत्‍नागिरी]] ⇌ [[देवरुख]]''' – सुमारे ३८ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे ४५ मिनिटे.<ref>{{Cite web |title=Distance from Devrukh to Ratnagiri |url=https://www.rome2rio.com/s/Devrukh/Ratnagiri |website=Rome2Rio |publisher=Rome2Rio Pty Ltd |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> * '''[[देवरुख]] ⇌ खडीकोळवण''' – गाव [[देवरुख]]पासून सुमारे १५ कि.मी. अंतरावर आहे.<ref>{{Cite web |title=Khadi Kolvan Village Map, PIN Code and Population |url=https://www.villagemaps.in/maharashtra/khadi-kolvan-sangameshwar-ratnagiri-565843/ |website=VillageMaps.in |access-date=2025-07-25 |language=en }}</ref> * '''[[देवरुख]] ⇌ [[साखरपा]]''' – सुमारे १६ कि.मी.; प्रवासाचा कालावधी सुमारे २२ मिनिटे.<ref>{{Cite web |title=Distance from Devrukh to Sakharpa |url=https://www.distancesfrom.com/distance-from-Devrukh-to-Sakharpa/DistanceHistory/15530647.aspx |website=DistancesFrom.com |language=en |access-date=2025-07-25 }}</ref> गावासाठी प्रमुख [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी.]] आगार [[देवरुख]] येथे असून, तेथून खडीकोळवणसाठी नियमित बस सेवा उपलब्ध आहे. === रस्ते विकास – चौपदरीकरण === [[खडीकोळवण]] गावातून पुढे [[मार्लेश्वर]] (ता. [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]], जि. [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]]) येथे जाणाऱ्या मुख्य जिल्हा मार्गाच्या चौपदरीकरणाचा प्रस्ताव जिल्हाधिकारी कार्यालय, [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] यांनी प्रशासकीय मान्यतेसह पुढे नेला आहे. [[जिल्हाधिकारी]] कार्यालयाच्या (सुसंयोजन समन्वय शाखा) दिनांक १९ डिसेंबर २०२५ रोजीच्या अधिकृत पत्रानुसार, निवावे – [[ओझरे]] बुद्रुक – [[खडीकोळवण]] – [[बामणोली]] – निवे – [[मार्लेश्वर]] या मार्गाचे चौपदरीकरण करून रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे. या प्रकल्पामुळे स्थानिक [[शेतकरी]], [[विद्यार्थी]] तसेच नागरिकांच्या दळणवळण सुविधेत सुधारणा होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे. तसेच [[पर्यटन]]दृष्ट्या महत्त्वाच्या [[मार्लेश्वर]] मंदिरापर्यंत पोहोचणे अधिक सुलभ होण्याची अपेक्षा आहे. संबंधित अधिकाऱ्यांना आवश्यक कार्यवाही करून रस्त्याच्या चौपदरीकरणाचे काम नियोजनानुसार पूर्ण करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.<ref> District Collector Office, Ratnagiri. "Nivave–Ozhare Budruk–Khadikolvan–Bamnoli–Nive–Marleshwar Road Four-Laning". Dated: 19 December 2025. Signed by Jivan Desai, Deputy Collector (Land Acquisition), District Collector Office, Ratnagiri. [https://archive.org/details/20260109_20260109_1419 Official archived PDF]. </ref> === धार्मिक व सांस्कृतिक वारसा === === प्रमुख देवस्थाने === खडीकोळवण गावात अनेक पारंपरिक आणि श्रद्धास्थानी देवस्थाने आहेत. गावातील अनेक कुटुंबांची कुलदेवता श्री [[काळम्मा]] देवी]] (उदगिरी) आहे.<ref>{{Cite book |title=श्री काळाम्मा देवी यात्रा महोत्सव स्मरणिका २०२५ |publisher=श्री काळाम्मा देवी देवस्थान समिती |location=उदगिरी, ता. संगमेश्वर, जि. रत्नागिरी |year=2025 |language=mr }}</ref> * '''श्री देव गांगेश्वर मंदिर''' – गावाचे [[ग्रामदैवत]]; येथे स्वयंभू [[शिवलिंग]] असून [[महाशिवरात्र]]ीला विशेष पूजन व उत्सव साजरा केला जातो. * '''अत्रल देवी मंदिर''' – गावाच्या वेशीवर वसलेले स्थानिक देवीचे मंदिर. * '''ठोंगळ देवी मंदिर''' – गावाच्या सीमारेषेवर वसलेले पारंपरिक देवस्थान. * '''श्रीराममंदिर''' – गावाच्या मध्यवर्ती भागात वसलेले धार्मिक व सांस्कृतिक उपक्रमांचे प्रमुख केंद्र. === धार्मिक उत्सव === खडीकोळवण गावात विविध [[सण]] व [[उत्सव]] पारंपरिक, धार्मिक आणि सामाजिक एकात्मतेचे प्रतीक म्हणून साजरे केले जातात. * [[रामनवमी]], [[हनुमान जयंती]], अत्रल देवी उत्सव, [[गोंधळ]], [[वटपौर्णिमा]], [[नागपंचमी]] * [[गोकुळाष्टमी]], [[नवरात्र]], [[दसरा]], [[दिवाळी]], [[तुळशी विवाह]] * [[गणेशोत्सव]] (गौर गणपती), [[शिमगा]], [[बैलपोळा]], [[मकर संक्रांत]] * [[महाशिवरात्र]], [[देव दिवाळी]] आणि जागर या सणांच्या वेळी गावातील विविध वाड्यांतील ग्रामस्थ सामूहिक पूजन, [[भजन]], [[गोंधळ]], पारंपरिक वादन आणि [[नृत्य]] यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करतात. ग्रामदेवतेची पूजा, वार्षिक जत्रा आणि इतर पारंपरिक उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग मानले जातात. === सण व उत्सव === खडीकोळवण गावात विविध धार्मिक व पारंपरिक [[सण]] आणि [[उत्सव]] साजरे केले जातात. हे उत्सव गावाच्या सांस्कृतिक परंपरा आणि सामुदायिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहेत. * '''[[होळी]]''' – [[फाल्गुन]] महिन्यात शुद्ध पंचमीपासून एकादशीपर्यंत 'फाग' साजरा केला जातो. द्वादशीला 'जांगलं होळी' तर [[पौर्णिमा]]ला होम विधी केला जातो. या काळात ग्रामदेवतेची [[पालखी]] गावातील विविध वाड्यांमध्ये नेण्याची परंपरा आहे.<ref>{{Cite web |title=कोकणातील अनोखी पालखी परंपरा; घराघरांत देवाचे आगमन |url=https://www.tv9marathi.com/festival/a-unique-tradition-of-palkhi-dancing-in-konkan-village-deity-goes-from-house-to-house-au128-885243.html |website=TV9 Marathi |publisher=TV9 नेटवर्क |date=2024-04-11 |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> * '''[[शिमगा]]''' – [[फाल्गुन]] [[पौर्णिमा]]ला ग्रामदेवतांना रूपे लावून [[पालखी]] गावातील प्रत्येक घरापर्यंत नेली जाते. या उत्सवात पारंपरिक धार्मिक विधी आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.<ref>{{Cite web |title=गावगाडा आणि मानपान चालीरीती |url=https://prahaar.in/2022/07/24/rice-planting-in-konkan/ |website=दैनिक प्रहार |publisher=Prahaar Media Group |date=2022-07-24 |access-date=2025-07-25 |language=mr }}</ref> * '''जागर''' – [[श्रावण]] शुद्ध त्रयोदशीला देवतांना 'पोवते' (रक्षासूत्र) अर्पण करून जागरण केले जाते. या प्रसंगी [[भजन]], [[गोंधळ]] आणि पारंपरिक धार्मिक सादरीकरणे होतात. * '''[[देव दिवाळी]]''' – या दिवशी देवस्थानात विशेष पूजा केली जाते. देवाच्या कळसाची सजावट करून पारंपरिक पद्धतीने दीपप्रज्वलन केले जाते. * '''कौली जत्रा''' – [[पौष]] [[पौर्णिमा]]पूर्वीच्या शुक्रवारी गावदेवीकडून शेतीच्या प्रारंभासाठी कौल घेतला जातो. त्यानंतर पारंपरिक पद्धतीने कृषी हंगामाची सुरुवात केली जाते. * '''पालिक सोमवार''' – प्रत्येक मराठी महिन्याचा पहिला सोमवार ग्रामदेवतांच्या नावाने पाळला जातो. या दिवशी धार्मिक विधी पार पाडले जातात आणि पारंपरिक श्रद्धेनुसार शेतीची कामे टाळली जातात. === मिरगाची राखण – पारंपरिक शेतीरक्षण विधी === खडीकोळवण गावात [[मृग नक्षत्र]]ाच्या प्रारंभी शेती हंगामाची सुरुवात करताना ग्रामदेवतेला नैवेद्य अर्पण करून 'मिरगाची राखण' हा पारंपरिक विधी केला जातो. पाण्याचा प्रवाह सुरू झाल्यानंतर ग्रामदेवतेला प्रथम राखण अर्पण करून शेतकरी पिकांच्या संरक्षणासाठी प्रार्थना करतात. 'राखण' ही उभ्या पिकांच्या संरक्षणाशी संबंधित पारंपरिक ग्रामीण पद्धत मानली जाते. बी पेरणीपूर्वी महिलांकडून शेतीची जमीन समतल करून 'दीपळ फोडणे' हा विधीही पार पाडला जातो. हा विधी [[शेती]], स्थानिक श्रद्धा आणि ग्रामसंस्कृतीशी निगडित असून गावाच्या पारंपरिक कृषी जीवनाचा एक भाग आहे.<ref>{{Cite web |title=खडीकोळवण – शाळा – अमृत महोत्सव वर्ष – स्मरणिका (२०२१–२२) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:खडीकोळवण_-_शाळा_-_अमृत_महोत्सव_वर्ष_-_स्मरणिका_२०२१-२०२२.pdf |website=Wikimedia Commons |publisher=जिल्हा परिषद पूर्व प्राथमिक शाळा, खडीकोळवण |date=2022 |access-date=2025-07-25 |language=mr |format=PDF }}</ref> * [[कोयना धरण]] * [[कोयना नदी]] * [[वारणा नदी]] * [[भूकंप]] * [[दख्खनचे पठार]] == चित्रदालन == <gallery widths="250" heights="200"> File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|'''देव गांगेश्वर ग्राम मंदिर'''<br>खडीकोळवण गावचे प्रमुख ग्रामदैवत असलेले हे मंदिर गावाच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचे केंद्र मानले जाते. File:गांगेश्वर समोर नतमस्तक नंदी.jpg|'''गांगेश्वर मंदिरातील नंदी'''<br>भगवान शिवाचे वाहन मानला जाणारा नंदी हा श्रद्धा, भक्ती आणि समर्पणाचे प्रतीक असून शिवमंदिराचा अविभाज्य घटक आहे. File:ग्रामदेवता मंदिर गाभारा.jpg|'''ग्रामदेवतेच्या मंदिराचा गाभारा'''<br>मंदिरातील गाभारा हा देवतेच्या मुख्य पूजास्थानाचा भाग असून येथे पारंपरिक धार्मिक विधी आणि उत्सव पार पडतात. File:कुलाचार.jpg|'''कुलाचार विधी'''<br>खडीकोळवण परिसरात पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या कुलाचारांच्या माध्यमातून कुटुंब, कुळ आणि ग्रामपरंपरांचे जतन केले जाते. File:देवता .jpg|खडीकोळवण गावातील एकाच पाषाणात कोरलेल्या प्राचीन कुलदेवता File:स्वयंभु देव गांगेश्वर.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वर'''<br>स्वयंभू स्वरूपातील देव गांगेश्वर हे खडीकोळवण गावाच्या लोकश्रद्धा आणि धार्मिक परंपरेचे प्रमुख केंद्र आहे. File:स्वयंभु देव गांगेश्वर देवता.jpg|'''स्वयंभू देव गांगेश्वराची प्रतिमा'''<br>स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार पूजली जाणारी देव गांगेश्वराची प्रतिमा ग्रामस्थांच्या सामूहिक श्रद्धेचे प्रतीक आहे. File:Holika Dahan Bhaindar East in Maharashtra, India 2026.jpg|'''होळी (होलिका दहन)'''<br>होलिका दहन हा वसंतोत्सवाचा पारंपरिक भाग असून ग्रामीण महाराष्ट्रात सामुदायिक ऐक्य, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक सहभागाचे प्रतीक मानला जातो. File:Tlr.jpg|खडीकोळवण गावातील कुलदेवता धनाईमाता </gallery> == बाह्य दुवे == * [https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47 Amazon Kindle वर "खडीकोळवण"] * [[:commons:Category:Khadikolvan|Wikimedia Commons वरील खडीकोळवणची माध्यमसामग्री]] * [[:commons:File:Khadikolvan Village.webm|Wikimedia Commons वरील खडीकोळवण गावाचा व्हिडिओ]] * [https://www.moes.gov.in/ पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय, भारत सरकार] * [https://www.icdp-online.org/projects/by-continent/asia/koyna-2-india/koyna-publications/ Koyna Scientific Drilling – International Continental Scientific Drilling Program (ICDP)] * [https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=100896 Koyna-Warna वैज्ञानिक खोल ड्रिलिंग प्रकल्प – भारत सरकार] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:संगमेश्वर तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] [[वर्ग:भूगर्भशास्त्र]] 5z34ms2gbqaqrvg18eiysoqpvp24wq2 0 240680 2715999 1805644 2026-10-02T03:16:20Z अभय नातू 206 माहिती 2715999 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पाटनेम''' तथा '''पाटणे''' हे [[दक्षिण गोवा जिल्हा|दक्षिण गोव्यातील]] [[काणकोण तालुका|काणकोण तालुक्यातील]] एक गाव आहे. इथला समुद्रकिनारा पर्यटकांमध्ये प्रसिद्ध आहे. पाटनेमचा समुद्रकिनारा हा त्याच्या शांत, निसर्गरम्य आणि नयनरम्य वातावरणासाठी ओळखला जातो. शेजारीच असलेल्या प्रसिद्ध [[पालोलेम किनारा|पालोलेम किनाऱ्याच्या]] तुलनेत हा परिसर अधिक शांत असल्यामुळे गर्दीपासून दूर राहू इच्छिणाऱ्या आणि विश्रांतीसाठी येणाऱ्या पर्यटकांची येथे मोठी पसंती असते. या किनाऱ्यावर योग आणि ध्यानसाधनेचे अनेक वर्ग आयोजित केले जातात. तसेच येथे पर्यटकांसाठी विविध उपाहारगृहे, लाकडी कुटी (हट्स) आणि वॉटर स्पोर्ट्सची सोय उपलब्ध आहे. स्थानिक मासेमारी आणि पारंपरिक गोवन संस्कृतीचा प्रभाव असलेल्या या गावात पर्यटनामुळे स्थानिक रोजगाराला मोठा हातभार लागतो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोव्यामधील शहरे]] [[वर्ग:गोव्यातील पर्यटन स्थळे]] [[वर्ग:गोव्यातील समुद्रकिनारे]] q3zxndz9w6vwsatar5zbjkr3gwdk1it 0 249006 2715943 2691830 2026-10-02T02:06:08Z ~2026-52310-38 187943 /* स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) */ 2715943 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८ सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत. * बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}</ref> राज्यघटनेच्या कलम १६९(१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१नुसार विधान परिषदेत किमान ४० सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात. * विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबतीत कमी अधिकार आहेत. (विधानसभेच्या तुलनेत)<ref>{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}</ref> ==सद्यस्थितीत संख्याबळ(सदस्यांप्रमाणे)== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! colspan=2|आघाडी ! colspan="2" | पक्ष ! सदस्य संख्या ! गटनेता ! मतदारसंघ |- | rowspan="4" bgcolor="FF99933" | | rowspan="4" | '''सरकार'''<br>'''[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]''' '''(६०)''' | bgcolor=#FF99933| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३५ | [[प्रवीण दरेकर]] | विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले |- |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] | ११ | [[किशोर दराडे]] | [[नाशिक शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक शिक्षक]] |- |bgcolor=#00B2B2| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | १० | [[अनिकेत सुनील तटकरे]] | [[रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग स्थानिक प्राधिकरण]] |- | bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | ४ | [[गोकुळ बबन गीते]]<br>[[किरण सरनाईक]]<br>[[सुधाकर गोविंद आडबाले]]<br>[[सत्यजित तांबे पाटील|सत्यजित सुधीर तांबे]] | [[नाशिक स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक स्थानिक प्राधिकरण]]<br>[[अमरावती शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती शिक्षक]]<br>[[नागपूर शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर शिक्षक]]<br>[[नाशिक पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक पदवीधर]] |- | rowspan="3" bgcolor="#00B7EB" | | rowspan="3" | '''विरोधी आघाडी'''<br>'''[[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]''' '''(१३)''' |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | ५+१ | [[अनिल परब]] | [[मुंबई पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई पदवीधर]] |- |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ५ | [[सतेज पाटील|सतेज ज्ञानदेवराव पाटील]] | [[कोल्हापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|कोल्हापूर स्थानिक प्राधिकरण]] |- |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | २ | [[एकनाथ गणपत खडसे]] | विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले |- | colspan="4" | '''रिक्त''' <br>'''(५)''' | ५ | |- ! colspan="4"|एकूण ! ७८ ! ! |} == महाराष्ट्र विधानपरिषदेबद्दल माहिती== घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे? याबाबत निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये ६ घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.<br> == विधानपरिषदेची रचना == १९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४० पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८ इतकी सदस्य संख्या आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}</ref> घटना कलम क्र. १७१/२ नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६ सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६ सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.<br> == विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी == '''रचना :''' <br> १/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.<br> १/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.<br> १/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.<br> १/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}</ref> <br> १/६ राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.<br> == सदस्यांची पात्रता == #तो भारताचा नागरिक असावा.<br> #त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}</ref> <br> #संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.<br> == सदस्यांचा कार्यकाल == सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो. == विधानपरिषदेचा कार्यकाल == विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}</ref> == गणसंख्या == १/१० इतकी गणसंख्या असतो. == अधिवेशन == दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे. == सभापती व उपसभापती == विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}</ref> == मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)== महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत<ref>http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> === विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! कार्यकाळ सुरुवात ! कार्यकाळ समाप्ती ! नोंदी |- | colspan="9" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले'''</span> |- | १ | [[प्रवीण दरेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | २ | [[राम शिंदे|राम शंकरराव शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ३ | [[श्रीकांत भारतीय]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ४ | [[उमा खापरे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ५ | [[प्रसाद लाड]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | rowspan="2"| ६ | [[आमश्या फुलजी पाडवी]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | rowspan="2"|८ जुलै २०२२ | rowspan="2"|७ जुलै २०२८ | २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले) |- | [[चंद्रकांत रघुवंशी]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २३ नोव्हेंबर २०२४ ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड |- | ७ | [[रामराजे नाईक निंबाळकर]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ८ | [[सचिन अहिर]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ९ | [[भाई जगताप]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | १० | [[एकनाथ गणपत खडसे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ११ | [[पंकजा गोपीनाथ मुंडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १२ | [[योगेश कुंडलिक टिळेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १३ | [[परिणय फुके|परिणय रमेश फुके]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १४ | [[अमित गणपत गोरखे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १५ | [[सदाभाऊ खोत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | rowspan="2"| १६ | [[प्रज्ञा राजीव सातव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | rowspan="2"|२८ जुलै २०२४ | rowspan="2"|२७ जुलै २०३० | १५ डिसेंबर २०२५ रोजी राजीनामा ([[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश) |- | [[प्रज्ञा राजीव सातव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ डिसेंबर २०२५ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड (पक्षबदल करून पुन्हा निवडून आल्या) |- | १७ | [[कृपाल तुमाने|कृपाल बाळाजी तुमाने]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १८ | [[भावना पुंडलिकराव गवळी]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १९ | [[शिवाजीराव गर्जे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | rowspan="2"| २० | [[राजेश उत्तम विटेकर]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | rowspan="2"|२८ जुलै २०२४ | rowspan="2"|२७ जुलै २०३० | २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले) |- | [[संजय विनायक खोडके]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २३ नोव्हेंबर २०२४ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड |- | २१ | [[मिलिंद नार्वेकर]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | २२ | [[प्रमोद जठार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २३ | [[सुनील कर्जतकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २४ | [[संजय भेंडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २५ | [[माधवी नाईक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २६ | [[विवेक कोल्हे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २७ | [[बच्चू कडू|ओमप्रकाश बाबाराव ''बच्चू'' कडू]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २८ | [[नीलम गोऱ्हे|डॉ. नीलम दिवाकर गोऱ्हे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २९ | [[झीशान सिद्दिकी|झीशान झियाउद्दीन सिद्दिकी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | ३० | [[अंबादास दानवे|अंबादास एकनाथराव दानवे]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |} === स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! कार्यकाळ सुरुवात ! कार्यकाळ समाप्ती ! नोंदी |- | colspan="10" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले'''</span> |- | १ | [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई I]] | [[सुनील शिंदे]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | |- | २ | [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई II]] | [[राजहंस धनंजय सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | |- | ३ | [[धुळे-नंदूरबार स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|धुळे-नंदूरबार]] | [[अमरीश रसिकलाल पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | |- | rowspan="2"| ४ | rowspan="2"|[[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] | [[चंद्रशेखर बावनकुळे|चंद्रशेखर कृष्णराव बावनकुळे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले) |- | [[राजीव भास्कर पोतदार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | २३ नोव्हेंबर २०२४ ते १ जानेवारी २०२८ या उर्वरीत शेष काळासाठी २२ जून २०२६ रोजी पोट-निवडणूकीद्वारे निवड |- | ५ | [[अकोला-वाशिम-बुलढाणा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अकोला-वाशिम-बुलढाणा]] | [[वसंत खंडेलवाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | |- | ६ | [[कोल्हापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|कोल्हापूर]] | [[सतेज पाटील|सतेज ज्ञानदेवराव पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | |- | ७ | [[औरंगाबाद-जालना स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद-जालना]] | [[सुहास त्र्यंबक शिरसाट]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | ८ | [[उस्मानाबाद-लातूर-बीड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|उस्मानाबाद-लातूर-बीड]] | [[बसवराज माधवराव पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | ९ | [[अमरावती स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] | [[प्रवीण रामचंद्र पोते]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १० | [[वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली]] | [[अरुण हनुमंत लखानी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | ११ | [[नाशिक स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] | [[गोकुळ बबन गीते]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १२ | [[परभणी-हिंगोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|परभणी-हिंगोली]] | [[सईद शर्गुल खान]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १३ | [[रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]] | अनिकेत सुनील तटकरे | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १४ | [[जळगाव स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|जळगाव]] | [[नंदकिशोर भागवत महाजन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १५ | [[भंडारा-गोंदिया स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]] | [[अविनाश आनंदराव ब्राम्हणकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १६ | [[पुणे स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] | [[विक्रम संजय काकडे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १७ | [[सांगली-सातारा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सांगली-सातारा]] | [[धैर्यशील ज्ञानदेव कदम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १८ | [[नांदेड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नांदेड]] | [[अमर राजूरकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १९ | [[यवतमाळ स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|यवतमाळ]] | [[दुष्यंत सतीश चतुर्वेदी]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | २० | [[ठाणे-पालघर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|ठाणे-पालघर]] | [[रविंद्र सदानंद फाटक]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | २१ | [[अहमदनगर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अहमदनगर]] | [[प्राजक्त तनपुरे|प्राजक्त प्रसाद तनपुरे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | २२ | [[सोलापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सोलापूर]] | [[राजेंद्र राऊत|राजेंद्र विठ्ठल राऊत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |} === शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! कार्यकाळ सुरुवात ! कार्यकाळ समाप्ती ! नोंदी |- | colspan="10" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले'''</span> |- | १ | [[पुणे शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] | [[जयंत आसगावकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ७ डिसेंबर २०२० | ६ डिसेंबर २०२६ | |- | २ | [[अमरावती शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] | [[किरण सरनाईक]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ७ डिसेंबर २०२० | ६ डिसेंबर २०२६ | |- | ३ | [[कोकण शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] | [[ज्ञानेश्वर बारकू म्हात्रे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ फेब्रुवारी २०२३ | ७ फेब्रुवारी २०२९ | |- | ४ | [[औरंगाबाद शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[विक्रम काळे|विक्रम वसंतराव काळे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ फेब्रुवारी २०२३ | ७ फेब्रुवारी २०२९ | |- | ५ | [[नागपूर शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] | [[सुधाकर गोविंद आडबाले]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ फेब्रुवारी २०२३ | ७ फेब्रुवारी २०२९ | |- | ६ | [[मुंबई शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] | [[जगन्नाथ अभ्यंकर]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ जुलै २०२४ | ७ जुलै २०३० | |- | ७ | [[नाशिक शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] | [[किशोर दराडे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२४ | ७ जुलै २०३० | |} === पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! कार्यकाळ सुरुवात ! कार्यकाळ समाप्ती ! नोंदी |- | colspan="10" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले'''</span> |- | १ | [[नागपूर पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] | [[अभिजीत वामनराव वंजारी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ७ डिसेंबर २०२० | ६ डिसेंबर २०२६ | |- | २ | [[औरंगाबाद पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[सतीश भानूदास चव्हाण]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ७ डिसेंबर २०२० | ६ डिसेंबर २०२६ | |- | ३ | [[पुणे पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] | [[अरुण गणपती लाड]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ७ डिसेंबर २०२० | ६ डिसेंबर २०२६ | |- | ४ | [[अमरावती पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] | [[धिरज रामभाऊ लिंगाडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ फेब्रुवारी २०२३ | ७ फेब्रुवारी २०२९ | |- | ५ | [[नाशिक पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] | [[सत्यजित तांबे पाटील|सत्यजित सुधीर तांबे]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ फेब्रुवारी २०२३ | ७ फेब्रुवारी २०२९ | |- | ६ | [[कोकण पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] | [[निरंजन डावखरे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२४ | ७ जुलै २०३० | |- | ७ | [[मुंबई पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] | [[अनिल परब]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ जुलै २०२४ | ७ जुलै २०३० | |} === राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! कार्यकाळ सुरुवात ! कार्यकाळ समाप्ती ! नोंदी |- | colspan="9" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''मनोनित आमदार'''</span> |- | १ | [[चित्रा वाघ]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | २ | [[विक्रांत पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ३ | [[बाबूसिंह महाराज राठोड]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ४ | [[हेमंत श्रीराम पाटील]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ५ | [[मनीषा कायंदे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ६ | [[पंकज छगन भुजबळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ७ | [[इद्रिस नाईकवाडी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ८ | colspan="8" rowspan="5" align="center"| ''२०२० पासून रिक्त'' |- | ९ |- | १० |- | ११ |- | १२ |} ==२०२६ सालच्या पोट-निवडणूका== {| class="wikitable sortable" ! तारीख ! मतदारसंघ ! मूळ आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! मूळ कार्यकाळ सुरुवात ! मूळ कार्यकाळ समाप्ती ! पोट-निवडणूक कारण ! निर्वाचित आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! शेष कार्यकाळ सुरुवात ! शेष कार्यकाळ समाप्ती |- | १२ मे २०२६ | [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले]] | [[प्रज्ञा राजीव सातव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | राजीनामा | [[प्रज्ञा राजीव सातव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १२ मे २०२६ | २७ जुलै २०३० |- | १८ जून २०२६ | [[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर स्थानिक प्राधिकरण]] | [[चंद्रशेखर बावनकुळे|चंद्रशेखर कृष्णराव बावनकुळे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | राजीनामा | [[राजीव भास्कर पोतदार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २२ जून २०२६ | १ जानेवारी २०२८ |} == बाह्य दुवे == # http://103.23.150.139/Home/Index # https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112100101/https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }} # https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }} #http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf == संदर्भ आणि नोंदी == {{भारताची विधिमंडळे}} [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]] [[वर्ग:विधान परिषद]] <references /> ehjdxf87t32gz75ml1tdtnliy7b1bya 2715944 2715943 2026-10-02T02:07:55Z ~2026-52310-38 187943 /* स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) */ 2715944 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८ सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत. * बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}</ref> राज्यघटनेच्या कलम १६९(१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१नुसार विधान परिषदेत किमान ४० सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात. * विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबतीत कमी अधिकार आहेत. (विधानसभेच्या तुलनेत)<ref>{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}</ref> ==सद्यस्थितीत संख्याबळ(सदस्यांप्रमाणे)== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! colspan=2|आघाडी ! colspan="2" | पक्ष ! सदस्य संख्या ! गटनेता ! मतदारसंघ |- | rowspan="4" bgcolor="FF99933" | | rowspan="4" | '''सरकार'''<br>'''[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]''' '''(६०)''' | bgcolor=#FF99933| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३५ | [[प्रवीण दरेकर]] | विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले |- |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] | ११ | [[किशोर दराडे]] | [[नाशिक शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक शिक्षक]] |- |bgcolor=#00B2B2| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | १० | [[अनिकेत सुनील तटकरे]] | [[रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग स्थानिक प्राधिकरण]] |- | bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | ४ | [[गोकुळ बबन गीते]]<br>[[किरण सरनाईक]]<br>[[सुधाकर गोविंद आडबाले]]<br>[[सत्यजित तांबे पाटील|सत्यजित सुधीर तांबे]] | [[नाशिक स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक स्थानिक प्राधिकरण]]<br>[[अमरावती शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती शिक्षक]]<br>[[नागपूर शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर शिक्षक]]<br>[[नाशिक पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक पदवीधर]] |- | rowspan="3" bgcolor="#00B7EB" | | rowspan="3" | '''विरोधी आघाडी'''<br>'''[[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]''' '''(१३)''' |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | ५+१ | [[अनिल परब]] | [[मुंबई पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई पदवीधर]] |- |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ५ | [[सतेज पाटील|सतेज ज्ञानदेवराव पाटील]] | [[कोल्हापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|कोल्हापूर स्थानिक प्राधिकरण]] |- |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | २ | [[एकनाथ गणपत खडसे]] | विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले |- | colspan="4" | '''रिक्त''' <br>'''(५)''' | ५ | |- ! colspan="4"|एकूण ! ७८ ! ! |} == महाराष्ट्र विधानपरिषदेबद्दल माहिती== घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे? याबाबत निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये ६ घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.<br> == विधानपरिषदेची रचना == १९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४० पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८ इतकी सदस्य संख्या आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}</ref> घटना कलम क्र. १७१/२ नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६ सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६ सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.<br> == विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी == '''रचना :''' <br> १/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.<br> १/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.<br> १/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.<br> १/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}</ref> <br> १/६ राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.<br> == सदस्यांची पात्रता == #तो भारताचा नागरिक असावा.<br> #त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}</ref> <br> #संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.<br> == सदस्यांचा कार्यकाल == सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो. == विधानपरिषदेचा कार्यकाल == विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}</ref> == गणसंख्या == १/१० इतकी गणसंख्या असतो. == अधिवेशन == दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे. == सभापती व उपसभापती == विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}</ref> == मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)== महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत<ref>http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> === विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! कार्यकाळ सुरुवात ! कार्यकाळ समाप्ती ! नोंदी |- | colspan="9" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले'''</span> |- | १ | [[प्रवीण दरेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | २ | [[राम शिंदे|राम शंकरराव शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ३ | [[श्रीकांत भारतीय]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ४ | [[उमा खापरे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ५ | [[प्रसाद लाड]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | rowspan="2"| ६ | [[आमश्या फुलजी पाडवी]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | rowspan="2"|८ जुलै २०२२ | rowspan="2"|७ जुलै २०२८ | २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले) |- | [[चंद्रकांत रघुवंशी]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २३ नोव्हेंबर २०२४ ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड |- | ७ | [[रामराजे नाईक निंबाळकर]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ८ | [[सचिन अहिर]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ९ | [[भाई जगताप]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | १० | [[एकनाथ गणपत खडसे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ जुलै २०२२ | ७ जुलै २०२८ | |- | ११ | [[पंकजा गोपीनाथ मुंडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १२ | [[योगेश कुंडलिक टिळेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १३ | [[परिणय फुके|परिणय रमेश फुके]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १४ | [[अमित गणपत गोरखे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १५ | [[सदाभाऊ खोत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | rowspan="2"| १६ | [[प्रज्ञा राजीव सातव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | rowspan="2"|२८ जुलै २०२४ | rowspan="2"|२७ जुलै २०३० | १५ डिसेंबर २०२५ रोजी राजीनामा ([[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश) |- | [[प्रज्ञा राजीव सातव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ डिसेंबर २०२५ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड (पक्षबदल करून पुन्हा निवडून आल्या) |- | १७ | [[कृपाल तुमाने|कृपाल बाळाजी तुमाने]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १८ | [[भावना पुंडलिकराव गवळी]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | १९ | [[शिवाजीराव गर्जे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | rowspan="2"| २० | [[राजेश उत्तम विटेकर]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | rowspan="2"|२८ जुलै २०२४ | rowspan="2"|२७ जुलै २०३० | २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले) |- | [[संजय विनायक खोडके]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २३ नोव्हेंबर २०२४ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड |- | २१ | [[मिलिंद नार्वेकर]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | |- | २२ | [[प्रमोद जठार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २३ | [[सुनील कर्जतकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २४ | [[संजय भेंडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २५ | [[माधवी नाईक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २६ | [[विवेक कोल्हे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २७ | [[बच्चू कडू|ओमप्रकाश बाबाराव ''बच्चू'' कडू]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २८ | [[नीलम गोऱ्हे|डॉ. नीलम दिवाकर गोऱ्हे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | २९ | [[झीशान सिद्दिकी|झीशान झियाउद्दीन सिद्दिकी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |- | ३० | [[अंबादास दानवे|अंबादास एकनाथराव दानवे]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ मे २०२६ | १३ मे २०३२ | |} === स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! कार्यकाळ सुरुवात ! कार्यकाळ समाप्ती ! नोंदी |- | colspan="10" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले'''</span> |- | १ | [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई I]] | [[सुनील शिंदे]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | |- | २ | [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई II]] | [[राजहंस धनंजय सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | |- | ३ | [[धुळे-नंदूरबार स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|धुळे-नंदूरबार]] | [[अमरीश रसिकलाल पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | |- | rowspan="2"| ४ | rowspan="2"|[[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] | [[चंद्रशेखर बावनकुळे|चंद्रशेखर कृष्णराव बावनकुळे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले) |- | [[राजीव भास्कर पोतदार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | १ जानेवारी २०२८ | २३ नोव्हेंबर २०२४ ते १ जानेवारी २०२८ या उर्वरीत शेष काळासाठी २२ जून २०२६ रोजी पोट-निवडणूकीद्वारे निवड |- | ५ | [[अकोला-वाशिम-बुलढाणा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अकोला-वाशिम-बुलढाणा]] | [[वसंत खंडेलवाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | |- | ६ | [[कोल्हापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|कोल्हापूर]] | [[सतेज पाटील|सतेज ज्ञानदेवराव पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | |- | ७ | [[औरंगाबाद-जालना स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद-जालना]] | [[सुहास त्र्यंबक शिरसाट]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | ८ | [[उस्मानाबाद-लातूर-बीड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|उस्मानाबाद-लातूर-बीड]] | [[बसवराज माधवराव पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | ९ | [[अमरावती स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] | [[प्रवीण रामचंद्र पोते]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १० | [[वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली]] | [[अरुण हनुमंत लखानी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | ११ | [[नाशिक स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] | [[गोकुळ बबन गीते]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १२ | [[परभणी-हिंगोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|परभणी-हिंगोली]] | [[सईद शर्गुल खान]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १३ | [[रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]] | अनिकेत सुनील तटकरे | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १४ | [[जळगाव स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|जळगाव]] | [[नंदकिशोर भागवत महाजन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १५ | [[भंडारा-गोंदिया स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]] | [[अविनाश आनंदराव ब्राम्हणकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १६ | [[पुणे स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] | [[विक्रम संजय काकडे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १७ | [[सांगली-सातारा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सांगली-सातारा]] | [[धैर्यशील ज्ञानदेव कदम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १८ | [[नांदेड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नांदेड]] | [[अमर राजूरकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | १९ | [[यवतमाळ स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|यवतमाळ]] | [[दुष्यंत सतीश चतुर्वेदी]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | २० | [[ठाणे-पालघर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|ठाणे-पालघर]] | [[रविंद्र सदानंद फाटक]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | २१ | [[अहमदनगर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अहमदनगर]] | [[प्राजक्त तनपुरे|प्राजक्त प्रसाद तनपुरे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |- | २२ | [[सोलापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सोलापूर]] | [[राजेंद्र राऊत|राजेंद्र विठ्ठल राऊत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ जून २०२६ | २१ जून २०२६ | |} === शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! कार्यकाळ सुरुवात ! कार्यकाळ समाप्ती ! नोंदी |- | colspan="10" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले'''</span> |- | १ | [[पुणे शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] | [[जयंत आसगावकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ७ डिसेंबर २०२० | ६ डिसेंबर २०२६ | |- | २ | [[अमरावती शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] | [[किरण सरनाईक]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ७ डिसेंबर २०२० | ६ डिसेंबर २०२६ | |- | ३ | [[कोकण शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] | [[ज्ञानेश्वर बारकू म्हात्रे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ फेब्रुवारी २०२३ | ७ फेब्रुवारी २०२९ | |- | ४ | [[औरंगाबाद शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[विक्रम काळे|विक्रम वसंतराव काळे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ फेब्रुवारी २०२३ | ७ फेब्रुवारी २०२९ | |- | ५ | [[नागपूर शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] | [[सुधाकर गोविंद आडबाले]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ फेब्रुवारी २०२३ | ७ फेब्रुवारी २०२९ | |- | ६ | [[मुंबई शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] | [[जगन्नाथ अभ्यंकर]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ जुलै २०२४ | ७ जुलै २०३० | |- | ७ | [[नाशिक शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] | [[किशोर दराडे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२४ | ७ जुलै २०३० | |} === पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! कार्यकाळ सुरुवात ! कार्यकाळ समाप्ती ! नोंदी |- | colspan="10" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले'''</span> |- | १ | [[नागपूर पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] | [[अभिजीत वामनराव वंजारी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ७ डिसेंबर २०२० | ६ डिसेंबर २०२६ | |- | २ | [[औरंगाबाद पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[सतीश भानूदास चव्हाण]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ७ डिसेंबर २०२० | ६ डिसेंबर २०२६ | |- | ३ | [[पुणे पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] | [[अरुण गणपती लाड]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ७ डिसेंबर २०२० | ६ डिसेंबर २०२६ | |- | ४ | [[अमरावती पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] | [[धिरज रामभाऊ लिंगाडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ फेब्रुवारी २०२३ | ७ फेब्रुवारी २०२९ | |- | ५ | [[नाशिक पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] | [[सत्यजित तांबे पाटील|सत्यजित सुधीर तांबे]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ फेब्रुवारी २०२३ | ७ फेब्रुवारी २०२९ | |- | ६ | [[कोकण पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] | [[निरंजन डावखरे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जुलै २०२४ | ७ जुलै २०३० | |- | ७ | [[मुंबई पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] | [[अनिल परब]] | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | ८ जुलै २०२४ | ७ जुलै २०३० | |} === राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! कार्यकाळ सुरुवात ! कार्यकाळ समाप्ती ! नोंदी |- | colspan="9" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''मनोनित आमदार'''</span> |- | १ | [[चित्रा वाघ]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | २ | [[विक्रांत पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ३ | [[बाबूसिंह महाराज राठोड]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ४ | [[हेमंत श्रीराम पाटील]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ५ | [[मनीषा कायंदे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ६ | [[पंकज छगन भुजबळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ७ | [[इद्रिस नाईकवाडी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १६ ऑक्टोबर २०२४ | १५ ऑक्टोबर २०३० | |- | ८ | colspan="8" rowspan="5" align="center"| ''२०२० पासून रिक्त'' |- | ९ |- | १० |- | ११ |- | १२ |} ==२०२६ सालच्या पोट-निवडणूका== {| class="wikitable sortable" ! तारीख ! मतदारसंघ ! मूळ आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! मूळ कार्यकाळ सुरुवात ! मूळ कार्यकाळ समाप्ती ! पोट-निवडणूक कारण ! निर्वाचित आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! शेष कार्यकाळ सुरुवात ! शेष कार्यकाळ समाप्ती |- | १२ मे २०२६ | [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले]] | [[प्रज्ञा राजीव सातव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २८ जुलै २०२४ | २७ जुलै २०३० | राजीनामा | [[प्रज्ञा राजीव सातव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १२ मे २०२६ | २७ जुलै २०३० |- | १८ जून २०२६ | [[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर स्थानिक प्राधिकरण]] | [[चंद्रशेखर बावनकुळे|चंद्रशेखर कृष्णराव बावनकुळे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २ जानेवारी २०२२ | १ जानेवारी २०२८ | राजीनामा | [[राजीव भास्कर पोतदार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २२ जून २०२६ | १ जानेवारी २०२८ |} == बाह्य दुवे == # http://103.23.150.139/Home/Index # https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112100101/https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }} # https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }} #http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf == संदर्भ आणि नोंदी == {{भारताची विधिमंडळे}} [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]] [[वर्ग:विधान परिषद]] <references /> ca6nwkwwh42l3eh2v2mebkoedbksjzj 0 253547 2715871 2618146 2026-10-01T18:21:06Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715871 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट विधानसभा सदस्य | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = प्रा. | नाव = देवयानी फरांदे | सन्मानवाचक प्रत्यय= M.Sc., Ph.D |शिक्षण = एम.एस्सी.(सुक्ष्म जीवशास्त्र) ([[पुणे विद्यापीठ]]), पी.एच.डी ([[उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ]]) | मतदार_संघ = [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ]] | पद = आमदार | कार्यकाळ_आरंभ = २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती = २०१९ | राष्ट्रपती = | मागील = | पुढील = | क्रम2 = | पद2 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|सदस्य, महाराष्ट्र विधानसभा]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २०२४ |निवासस्थान = अजिंक्यतारा चोपडा इस्टेट,कलानगर गंगापूर रोड, नाशिक-४२२००२ |ई_मेल = |भ्रमण_ध्वनी = |नोकरी= प्राध्यापिका |भाषा_ज्ञान = मराठी,हिंदी,इंग्रजी,गुजराती | चित्र = | चित्र शीर्षक = प्रा.सौ.देवयानी सुहास फरांदे मतदारसंघ_विस =<!नाशिक मध्य--> | संसद = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | बहुमत = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | कार्यकाळ_आरंभ = <!-- सन२०१४ते२०१९/२०१९ ते २०२४ --> | कार्यकाळ_समाप्ती = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | मागील = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | पुढील = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो -->}} '''सौ.देवयानी सुहास फरांदे''' या विधानसभेत [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ| नाशिक (मध्य)]] मतदारसंघातून सदस्य असून विधानपरिषदेचे माजी सभापती [[प्रा.नारायण सदाशिव फरांदे]] यांच्या स्नुषा आहेत. ==राजकीय कारकीर्द== * गेल्या ३० वर्षांपासून [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] निष्ठावंत कार्यकर्त्या * महाविद्यालयीन जीवनात '''जनरल सेक्रेटरी''' म्हणून काम सांभाळले. * सन १९९७ ते सन २०१४ या कालावधीत ३ वेळा नाशिक महानगरपालिका '''नगरसेवक''' म्हणून उल्लेखनीय काम * सन २००९ ते सन २०१२ या कालावधीत नाशिक महानगरपालिका '''उपमहापौर''' म्हणून भरीव कामगिरी * सन २००४ ते २०१३ या कालावधीत महिला मोर्चा प्रदेश चिटणीसपद भूषविले. * अभ्यासू व परखड नेतृत्व गुणांमुळे विधानसभेत पक्ष-प्रतोदपदी निवड. * महाराष्ट्र राज्य विधान मंडळाच्या इतर मागासवर्गीय समिती व उपविधान समिती सदस्या. * सन २०१५ च्या तृतीय (हिवाळी) अधिवेशनातील सभाध्यक्ष तालिकेवर नियुक्ती. * सन २०१९ मध्ये [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ]]तून दुसऱ्यांदा आमदार म्हणून निवड. * लोकप्रिय व अभ्यासू आमदार म्हणून ख्याती. ==उल्लेखनीय कामे== * नाशिक औद्योगिक क्षेत्र विकासासाठी उद्योजकांना सवलतीत वीज पुरवठा मिळण्यासाठी विधानभवनात आवाज उठविला. * आ. देवयानी फरांदे यांनी धान्य वितरणाचा 400 कोटींचा घोटाळा उघडकीस आणून दिला. त्याची दखल तत्कालीन अन्न व नागरी पुरवठामंत्री मा. [[गिरीश बापट]] यांनी घेत यंत्रणेतील दोष दूर करत धान्य पुरवठा सुरळीत केला. ==सामाजिक योगदान== * वुमन्स फोरम आणि दुर्ग विकास महिला बहुउद्देशीय संस्थेची स्थापना करून महिलांच्या प्रश्नांच्या सोडवणुकीसाठी सातत्याने प्रयत्नशील == पुरस्कार == * नाशिक सिटीझन फोरमतर्फे '''आदर्श नगरसेविका''' पुरस्काराने सन्मानित * महात्मा फुले समाज विकास संस्था, नाशिक यांच्यावतीने '''दिव्य ज्योती''' पुरस्काराने सन्मानित [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:नाशिक मध्यचे आमदार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] 5jhtvxeertwike60ltkwq9q1t7he1bq 2715872 2715871 2026-10-01T18:22:46Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715872 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट विधानसभा सदस्य | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = प्रा. | नाव = देवयानी फरांदे | सन्मानवाचक प्रत्यय= M.Sc., Ph.D |शिक्षण = एम.एस्सी.(सुक्ष्म जीवशास्त्र) ([[पुणे विद्यापीठ]]), पी.एच.डी ([[उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ]]) | मतदार_संघ = [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ]] | पद = आमदार | कार्यकाळ_आरंभ = २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती = २०१९ | राष्ट्रपती = | मागील = | पुढील = | क्रम2 = | पद2 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|सदस्य, महाराष्ट्र विधानसभा]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २०२४ |निवासस्थान = अजिंक्यतारा चोपडा इस्टेट,कलानगर गंगापूर रोड, नाशिक-४२२००२ |ई_मेल = |भ्रमण_ध्वनी = |नोकरी= प्राध्यापिका |भाषा_ज्ञान = मराठी,हिंदी,इंग्रजी,गुजराती | चित्र = | चित्र शीर्षक = प्रा.सौ.देवयानी सुहास फरांदे मतदारसंघ_विस =<!नाशिक मध्य--> | संसद = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | बहुमत = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | कार्यकाळ_आरंभ = <!-- सन२०१४ते२०१९/२०१९ ते २०२४ --> | कार्यकाळ_समाप्ती = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | मागील = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | पुढील = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो -->}} '''सौ.देवयानी सुहास फरांदे''' या विधानसभेत [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ| नाशिक (मध्य)]] मतदारसंघातून सदस्य असून विधानपरिषदेचे माजी सभापती प्रा.[[नारायण सदाशिव फरांदे]] यांच्या स्नुषा आहेत. ==राजकीय कारकीर्द== * गेल्या ३० वर्षांपासून [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] निष्ठावंत कार्यकर्त्या * महाविद्यालयीन जीवनात '''जनरल सेक्रेटरी''' म्हणून काम सांभाळले. * सन १९९७ ते सन २०१४ या कालावधीत ३ वेळा नाशिक महानगरपालिका '''नगरसेवक''' म्हणून उल्लेखनीय काम * सन २००९ ते सन २०१२ या कालावधीत नाशिक महानगरपालिका '''उपमहापौर''' म्हणून भरीव कामगिरी * सन २००४ ते २०१३ या कालावधीत महिला मोर्चा प्रदेश चिटणीसपद भूषविले. * अभ्यासू व परखड नेतृत्व गुणांमुळे विधानसभेत पक्ष-प्रतोदपदी निवड. * महाराष्ट्र राज्य विधान मंडळाच्या इतर मागासवर्गीय समिती व उपविधान समिती सदस्या. * सन २०१५ च्या तृतीय (हिवाळी) अधिवेशनातील सभाध्यक्ष तालिकेवर नियुक्ती. * सन २०१९ मध्ये [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ]]तून दुसऱ्यांदा आमदार म्हणून निवड. * लोकप्रिय व अभ्यासू आमदार म्हणून ख्याती. ==उल्लेखनीय कामे== * नाशिक औद्योगिक क्षेत्र विकासासाठी उद्योजकांना सवलतीत वीज पुरवठा मिळण्यासाठी विधानभवनात आवाज उठविला. * आ. देवयानी फरांदे यांनी धान्य वितरणाचा 400 कोटींचा घोटाळा उघडकीस आणून दिला. त्याची दखल तत्कालीन अन्न व नागरी पुरवठामंत्री मा. [[गिरीश बापट]] यांनी घेत यंत्रणेतील दोष दूर करत धान्य पुरवठा सुरळीत केला. ==सामाजिक योगदान== * वुमन्स फोरम आणि दुर्ग विकास महिला बहुउद्देशीय संस्थेची स्थापना करून महिलांच्या प्रश्नांच्या सोडवणुकीसाठी सातत्याने प्रयत्नशील == पुरस्कार == * नाशिक सिटीझन फोरमतर्फे '''आदर्श नगरसेविका''' पुरस्काराने सन्मानित * महात्मा फुले समाज विकास संस्था, नाशिक यांच्यावतीने '''दिव्य ज्योती''' पुरस्काराने सन्मानित [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:नाशिक मध्यचे आमदार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] j3l7oqwou21iqxslzb8y6ndqxwxpmqk 2715881 2715872 2026-10-01T18:33:04Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715881 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट विधानसभा सदस्य | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = प्रा. | नाव = देवयानी फरांदे | सन्मानवाचक प्रत्यय= M.Sc., Ph.D |शिक्षण = एम.एस्सी.(Micro Biology) ([[पुणे विद्यापीठ]]), पी.एच.डी ([[उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ]]) | मतदार_संघ = [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ]] | पद = आमदार | कार्यकाळ_आरंभ = २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती = २०१९ | राष्ट्रपती = | मागील = | पुढील = | क्रम2 = | पद2 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|सदस्य, महाराष्ट्र विधानसभा]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २०२४ |निवासस्थान = अजिंक्यतारा चोपडा इस्टेट,कलानगर गंगापूर रोड, नाशिक-४२२००२ |ई_मेल = |भ्रमण_ध्वनी = |नोकरी= प्राध्यापिका |भाषा_ज्ञान = मराठी,हिंदी,इंग्रजी,गुजराती | चित्र = | चित्र शीर्षक = प्रा.सौ.देवयानी सुहास फरांदे मतदारसंघ_विस =<!नाशिक मध्य--> | संसद = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | बहुमत = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | कार्यकाळ_आरंभ = <!-- सन२०१४ते२०१९/२०१९ ते २०२४ --> | कार्यकाळ_समाप्ती = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | मागील = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | पुढील = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो -->}} '''सौ.देवयानी सुहास फरांदे''' या विधानसभेत [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ| नाशिक (मध्य)]] मतदारसंघातून सदस्य असून विधानपरिषदेचे माजी सभापती प्रा.[[नारायण सदाशिव फरांदे]] यांच्या स्नुषा आहेत. ==राजकीय कारकीर्द== * गेल्या ३० वर्षांपासून [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] निष्ठावंत कार्यकर्त्या * महाविद्यालयीन जीवनात '''जनरल सेक्रेटरी''' म्हणून काम सांभाळले. * सन १९९७ ते सन २०१४ या कालावधीत ३ वेळा नाशिक महानगरपालिका '''नगरसेवक''' म्हणून उल्लेखनीय काम * सन २००९ ते सन २०१२ या कालावधीत नाशिक महानगरपालिका '''उपमहापौर''' म्हणून भरीव कामगिरी * सन २००४ ते २०१३ या कालावधीत महिला मोर्चा प्रदेश चिटणीसपद भूषविले. * अभ्यासू व परखड नेतृत्व गुणांमुळे विधानसभेत पक्ष-प्रतोदपदी निवड. * महाराष्ट्र राज्य विधान मंडळाच्या इतर मागासवर्गीय समिती व उपविधान समिती सदस्या. * सन २०१५ च्या तृतीय (हिवाळी) अधिवेशनातील सभाध्यक्ष तालिकेवर नियुक्ती. * सन २०१९ मध्ये [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ]]तून दुसऱ्यांदा आमदार म्हणून निवड. * लोकप्रिय व अभ्यासू आमदार म्हणून ख्याती. ==उल्लेखनीय कामे== * नाशिक औद्योगिक क्षेत्र विकासासाठी उद्योजकांना सवलतीत वीज पुरवठा मिळण्यासाठी विधानभवनात आवाज उठविला. * आ. देवयानी फरांदे यांनी धान्य वितरणाचा 400 कोटींचा घोटाळा उघडकीस आणून दिला. त्याची दखल तत्कालीन अन्न व नागरी पुरवठामंत्री मा. [[गिरीश बापट]] यांनी घेत यंत्रणेतील दोष दूर करत धान्य पुरवठा सुरळीत केला. ==सामाजिक योगदान== * वुमन्स फोरम आणि दुर्ग विकास महिला बहुउद्देशीय संस्थेची स्थापना करून महिलांच्या प्रश्नांच्या सोडवणुकीसाठी सातत्याने प्रयत्नशील == पुरस्कार == * नाशिक सिटीझन फोरमतर्फे '''आदर्श नगरसेविका''' पुरस्काराने सन्मानित * महात्मा फुले समाज विकास संस्था, नाशिक यांच्यावतीने '''दिव्य ज्योती''' पुरस्काराने सन्मानित [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:नाशिक मध्यचे आमदार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] 1nfmnnjwvq5bewgdlo75pb93iayg0u3 2715882 2715881 2026-10-01T18:33:54Z ~2026-52310-38 187943 /* राजकीय कारकीर्द */ 2715882 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट विधानसभा सदस्य | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = प्रा. | नाव = देवयानी फरांदे | सन्मानवाचक प्रत्यय= M.Sc., Ph.D |शिक्षण = एम.एस्सी.(Micro Biology) ([[पुणे विद्यापीठ]]), पी.एच.डी ([[उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ]]) | मतदार_संघ = [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ]] | पद = आमदार | कार्यकाळ_आरंभ = २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती = २०१९ | राष्ट्रपती = | मागील = | पुढील = | क्रम2 = | पद2 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|सदस्य, महाराष्ट्र विधानसभा]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २०२४ |निवासस्थान = अजिंक्यतारा चोपडा इस्टेट,कलानगर गंगापूर रोड, नाशिक-४२२००२ |ई_मेल = |भ्रमण_ध्वनी = |नोकरी= प्राध्यापिका |भाषा_ज्ञान = मराठी,हिंदी,इंग्रजी,गुजराती | चित्र = | चित्र शीर्षक = प्रा.सौ.देवयानी सुहास फरांदे मतदारसंघ_विस =<!नाशिक मध्य--> | संसद = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | बहुमत = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | कार्यकाळ_आरंभ = <!-- सन२०१४ते२०१९/२०१९ ते २०२४ --> | कार्यकाळ_समाप्ती = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | मागील = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | पुढील = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो -->}} '''सौ.देवयानी सुहास फरांदे''' या विधानसभेत [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ| नाशिक (मध्य)]] मतदारसंघातून सदस्य असून विधानपरिषदेचे माजी सभापती प्रा.[[नारायण सदाशिव फरांदे]] यांच्या स्नुषा आहेत. ==राजकीय कारकीर्द== * गेल्या ३० वर्षांपासून [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] निष्ठावंत कार्यकर्त्या * महाविद्यालयीन जीवनात '''जनरल सेक्रेटरी''' म्हणून काम सांभाळले. # सन १९९७ ते सन २०१४ या कालावधीत ३ वेळा नाशिक महानगरपालिका '''नगरसेवक''' म्हणून उल्लेखनीय काम # सन २००९ ते सन २०१२ या कालावधीत नाशिक महानगरपालिका '''उपमहापौर''' म्हणून भरीव कामगिरी * सन २००४ ते २०१३ या कालावधीत महिला मोर्चा प्रदेश चिटणीसपद भूषविले. * अभ्यासू व परखड नेतृत्व गुणांमुळे विधानसभेत पक्ष-प्रतोदपदी निवड. * महाराष्ट्र राज्य विधान मंडळाच्या इतर मागासवर्गीय समिती व उपविधान समिती सदस्या. * सन २०१५ च्या तृतीय (हिवाळी) अधिवेशनातील सभाध्यक्ष तालिकेवर नियुक्ती. * सन २०१९ मध्ये [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ]]तून दुसऱ्यांदा आमदार म्हणून निवड. ==उल्लेखनीय कामे== * नाशिक औद्योगिक क्षेत्र विकासासाठी उद्योजकांना सवलतीत वीज पुरवठा मिळण्यासाठी विधानभवनात आवाज उठविला. * आ. देवयानी फरांदे यांनी धान्य वितरणाचा 400 कोटींचा घोटाळा उघडकीस आणून दिला. त्याची दखल तत्कालीन अन्न व नागरी पुरवठामंत्री मा. [[गिरीश बापट]] यांनी घेत यंत्रणेतील दोष दूर करत धान्य पुरवठा सुरळीत केला. ==सामाजिक योगदान== * वुमन्स फोरम आणि दुर्ग विकास महिला बहुउद्देशीय संस्थेची स्थापना करून महिलांच्या प्रश्नांच्या सोडवणुकीसाठी सातत्याने प्रयत्नशील == पुरस्कार == * नाशिक सिटीझन फोरमतर्फे '''आदर्श नगरसेविका''' पुरस्काराने सन्मानित * महात्मा फुले समाज विकास संस्था, नाशिक यांच्यावतीने '''दिव्य ज्योती''' पुरस्काराने सन्मानित [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:नाशिक मध्यचे आमदार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] e0am1hcqmft08h7ohd36dyubjz6xjkp 2715883 2715882 2026-10-01T18:38:02Z ~2026-52310-38 187943 /* राजकीय कारकीर्द */ 2715883 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट विधानसभा सदस्य | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = प्रा. | नाव = देवयानी फरांदे | सन्मानवाचक प्रत्यय= M.Sc., Ph.D |शिक्षण = एम.एस्सी.(Micro Biology) ([[पुणे विद्यापीठ]]), पी.एच.डी ([[उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ]]) | मतदार_संघ = [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ]] | पद = आमदार | कार्यकाळ_आरंभ = २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती = २०१९ | राष्ट्रपती = | मागील = | पुढील = | क्रम2 = | पद2 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|सदस्य, महाराष्ट्र विधानसभा]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २०२४ |निवासस्थान = अजिंक्यतारा चोपडा इस्टेट,कलानगर गंगापूर रोड, नाशिक-४२२००२ |ई_मेल = |भ्रमण_ध्वनी = |नोकरी= प्राध्यापिका |भाषा_ज्ञान = मराठी,हिंदी,इंग्रजी,गुजराती | चित्र = | चित्र शीर्षक = प्रा.सौ.देवयानी सुहास फरांदे मतदारसंघ_विस =<!नाशिक मध्य--> | संसद = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | बहुमत = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | कार्यकाळ_आरंभ = <!-- सन२०१४ते२०१९/२०१९ ते २०२४ --> | कार्यकाळ_समाप्ती = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | मागील = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | पुढील = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो -->}} '''सौ.देवयानी सुहास फरांदे''' या विधानसभेत [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ| नाशिक (मध्य)]] मतदारसंघातून सदस्य असून विधानपरिषदेचे माजी सभापती प्रा.[[नारायण सदाशिव फरांदे]] यांच्या स्नुषा आहेत. ==राजकीय कारकीर्द== * गेल्या ३० वर्षांपासून [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] निष्ठावंत कार्यकर्त्या * महाविद्यालयीन जीवनात '''जनरल सेक्रेटरी''' म्हणून काम सांभाळले. # सन १९९७ ते सन २०१४ या कालावधीत ३ वेळा नाशिक महानगरपालिका '''नगरसेवक''' म्हणून उल्लेखनीय काम # सन २००९ ते सन २०१२ या कालावधीत नाशिक महानगरपालिका '''उपमहापौर''' म्हणून भरीव कामगिरी * सन २००४ ते २०१३ या कालावधीत महिला मोर्चा प्रदेश चिटणीसपद भूषविले. * अभ्यासू व परखड नेतृत्व गुणांमुळे विधानसभेत पक्ष-प्रतोदपदी निवड. * महाराष्ट्र राज्य विधान मंडळाच्या इतर मागासवर्गीय समिती व उपविधान समिती सदस्या. # सन-२०१५ च्या तृतीय (हिवाळी) अधिवेशनातील सभाध्यक्ष तालिकेवर नियुक्ती. # सन-२०१९ मध्ये [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ]]तून दुसऱ्यांदा आमदार म्हणून निवड. # सन-२०२४ मध्ये तिसऱ्या वेळेस निवड ==उल्लेखनीय कामे== * नाशिक औद्योगिक क्षेत्र विकासासाठी उद्योजकांना सवलतीत वीज पुरवठा मिळण्यासाठी विधानभवनात आवाज उठविला. * आ. देवयानी फरांदे यांनी धान्य वितरणाचा 400 कोटींचा घोटाळा उघडकीस आणून दिला. त्याची दखल तत्कालीन अन्न व नागरी पुरवठामंत्री मा. [[गिरीश बापट]] यांनी घेत यंत्रणेतील दोष दूर करत धान्य पुरवठा सुरळीत केला. ==सामाजिक योगदान== * वुमन्स फोरम आणि दुर्ग विकास महिला बहुउद्देशीय संस्थेची स्थापना करून महिलांच्या प्रश्नांच्या सोडवणुकीसाठी सातत्याने प्रयत्नशील == पुरस्कार == * नाशिक सिटीझन फोरमतर्फे '''आदर्श नगरसेविका''' पुरस्काराने सन्मानित * महात्मा फुले समाज विकास संस्था, नाशिक यांच्यावतीने '''दिव्य ज्योती''' पुरस्काराने सन्मानित [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:नाशिक मध्यचे आमदार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] ktc8q5ywb419qbrmtt8ycfema4kxtjd 0 254012 2715974 2226930 2026-10-02T02:37:28Z Wingstem 157534 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2715974 wikitext text/x-wiki {{short description|जागतिक महासागराच्या मोठ्या विभागांमध्ये, पाण्याचे क्षेत्र यासह विविध प्रकारचे गल्फ, झुबके, खाडी आणि सामुद्रधुनी म्हणून ओळखले जाते.}} [[File:Oceans and seas boundaries map-en.svg|thumb|400px|आंतरराष्ट्रीय समुद्री संघटनेने परिभाषित केल्यानुसार सीमान्त समुद्र]] ह्या पानात '' 'समुद्रांची यादी' '' केलेली आहे - जागतिक महासागरच्या मोठ्या भागामध्ये, पाण्याचे क्षेत्र, विविध प्रकारचे गल्फ्स, बेट्स, बे आणि स्ट्रिट्स यांचा समावेश आहे. ==संज्ञा== * महासागर - जागतिक महासागरातील पाण्याचे चार ते सात सर्वात मोठे नावे असलेले मुख्य भाग, त्या सर्वांच्या नावावर "महासागर" आहे. * समुद्राच्या अनेक व्याख्या आहेत {{efn|There is no accepted technical definition of ''sea'' among oceanographers. A rather weak definition is that a sea is a subdivision of an ocean, which means that it must have [[oceanic basin]] crust on its floor. This definition, for example, accepts the [[Caspian Sea]], which was once part of an ancient ocean, as a sea.<ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=tLcin2NyJQgC&pg=PA237&lpg=PA237 | title = The Italian Yearbook of International Law 2004 | isbn = 9789004150270 | last1 = Conforti | first1 = B | last2 = Bravo | first2 = Luigi Ferrari | date = 2005}}</ref> The ''Introduction to Marine Biology'' defines a sea as a "landlocked" body of water, adding that the term "sea" is only one of convenience, but the book is written by marine biologists, not oceanographers.<ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=0JkKOFIj5pgC&pg=PA47&lpg=PA47 | title = Introduction to Marine Biology | isbn = 9780495561972 | last1 = Karleskint | first1 = George | last2 = Turner | first2 = Richard L | last3 = Small | first3 = James W | date = 2009}}</ref> ''The Glossary of Mapping Sciences'' similarly states that the boundaries between seas and other bodies of water are arbitrary.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jPVxSDzVRP0C&pg=PA365&lpg=PA365 |title=The Glossary of the Mapping Sciences – Google Books |accessdate=2013-04-19|isbn=9780784475706|year=1994}}</ref>}} ** सीमान्त समुद्र हा महासागराचा विभाग आहे, अंशतः [[बेट]], द्वीपसमूह किंवा द्वीपकल्प द्वारे बंदिस्त केलेला, पृष्ठभागावरील मुक्त समुद्राजवळील किंवा मोठ्या प्रमाणात खुला, आणि / किंवा समुद्राच्या मजल्यावरील पाणबुडी ओलांडून बांधलेला आहे. <ref name="Mapping 1994">{{cite book|author=American Congress on Surveying and Mapping|title=Glossary of the mapping sciences|url=https://books.google.com/books?id=jPVxSDzVRP0C&pg=PA469|access-date=9 December 2010|year=1994|publisher=ASCE Publications|isbn=978-0-7844-0050-0|page=469}}</ref> ** लँडफॉर्म, <ref name="oceanservice.noaa">{{cite web|url=http://oceanservice.noaa.gov/facts/oceanorsea.html |title=What's the difference between an ocean and a sea? |publisher=Oceanservice.noaa.gov |date=11 January 2013 |access-date=19 April 2013}}</ref> प्रवाह (उदा. सारगासो समुद्र), किंवा विशिष्ट अक्षांश किंवा [[रेखांश]] सीमांद्वारे रेखांकित केलेले समुद्राचे विभाग. यात सामील समुद्रांचा समावेश आहे परंतु ते मर्यादित नाही आणि या यादीमध्ये समाविष्ट करण्यासाठी ही व्याख्या वापरली जाते. ** विश्व महासागर. उदाहरणार्थ, समुद्राचा कायदा म्हणतो की सर्व महासागर हे "समुद्र" आहेत. <ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=sbqBvQy04XwC&pg=PA271#v=onepage&q&f=true | title = The Law of the Sea: Selected Writings | isbn = 9789004138636 | last1 = Vukas | first1 = B | year = 2004}}</ref><ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=5zpbN8I2ZR4C&pg=PA57#v=onepage&q&f=true | title = Indian Ocean Region: Maritime Regimes for Regional Cooperation | isbn = 9781441959898 | last1 = Gupta | first1 = Manoj | year = 2010}}</ref><ref name="geography.about">{{cite web |url=http://geography.about.com/od/waterandice/a/sevenseas.htm |title=Discover The Seven Seas of the Earth |publisher=Geography.about.com |date= |accessdate=2013-04-19 |archive-date=2016-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160720014642/http://geography.about.com/od/waterandice/a/sevenseas.htm |url-status=dead }}</ref>{{efn|According to this definition, the Caspian would be excluded as it is legally an "international lake".<ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=uxmInSrE9vQC&pg=PA74#v=onepage&q&f=true | title = The Politics of Caspian Oil | isbn = 9780333739730 | last1 = Gokay | first1 = Bulent | date = 2001}}</ref>}} ** पाण्याचा कोणताही मोठा साठा ज्याच्या नावात "समुद्र" आहे. * सामुद्रधुनी - पाण्याचे दोन विस्तृत क्षेत्र जोडणारे पाण्याचे एक अरुंद क्षेत्र समुद्राशी संबधीत वापरल्या जाणाऱ्या बऱ्याच संज्ञांचा उपयोग जमिनीच्या प्रभावामुळे बदलत जातो, यामध्ये सातत्याने फरक होत नाही. <ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/gulf-coastal-feature|title=gulf – coastal feature|publisher=}}</ref> * उपसागर - सामान्य शब्द. नाव जरी "उपसागर" असले तरी काही उपसागरे फार मोठी आहेत * आखात - एक फार मोठी खाडी, बहुधा महासागर किंवा समुद्राचा उच्च-स्तर विभाग * एफजॉर्ड - एक सामान्यतः हिमनदीद्वारे बनलेली लांब खाडी * बाईट - एक उपसागर जो सामान्यत: "साउंड"पेक्षा उथळ असतो * साउंड - एक मोठा आणि रुंद उपसागर जो सामान्यत: "बाईट" किंवा सामुद्रधुनी पेक्षा खोल असतो * कोव्ह - एक अतिशय लहान, सामान्यतः झाकलेला उपसागर वरील पैकी बरीच वैशिष्ट्ये एकापेक्षा जास्त ठिकाणी वापरली जाऊ शकतात. या सर्व संज्ञा विसंगतपणे वापरल्या जातात; विशेषतः उपसागर, आखात आणि बाइट्स, जे खूप मोठे किंवा खूप लहान असू शकतात. या यादीमध्ये नावाच्या शब्दाचा वापर न करता पाण्याचे मोठ्या भागांचा समावेश आहे. ==सीमान्त समुद्र== कोणत्या समुद्रांना सीमान्त समुद्र मानले जाते तसेच समुद्र कोणत्या समुद्राचा सीमांत भाग मानला जातो यावर वाद आहेत. या प्रकरणात कोणतेही अंतिम विधान नाही. <ref>{{cite book|last=Wang|first=James C. F.|title=Handbook on Ocean Politics & Law|url=https://books.google.com/books?id=GrEOofrVra4C|year=1992|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26434-4|page=[https://books.google.com/books?id=GrEOofrVra4C&pg=PA14&dq=%22the+problem+is+basically+definition%22 14]}}</ref> ==अटलांटिक महासागर== खाली तीन उप-विभागात सूचीबद्ध सीमान्त समुद्र व्यतिरिक्त, आर्कटिक महासागर स्वतःच कधीकधी अटलांटिकचा एक सीमान्त समुद्र देखील मानला जातो. <ref name="Wang1992">{{cite book|author=James C. F. Wang|title=Handbook on ocean politics & law|url=https://books.google.com/books?id=GrEOofrVra4C&pg=PA14|accessdate=9 December 2010|year=1992|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313264344|pages=14–}}</ref><ref name="Longhurst2007">{{cite book|last=Longhurt|first=Alan R.|title=Ecological Geography of the Sea|url=https://books.google.com/books?id=QdJZezzrCfQC&pg=PA104|year=2007|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-455521-1|page=104}}</ref> ===अमेरिकेतील=== (किनारे उत्तरेकडून दक्षिणेकडे ) * डेव्हिस सामुद्रधुनी * लॅब्राडोर समुद्र * सेंट लॉरेन्स आखात * मेन आखात ** फंडी उपसागर ** मॅसॅच्युसेट्स उपसागर ** केप कॉड उपसागर * नानटकेट साउंड * व्हाइनयार्ड साउंड * बझार्ड्स उपसागर * नॅरॅगॅसेटसेट उपसागर * ऱ्होड आयलँड साउंड * ब्लॉक बेट साउंड * फिशर्स आयलँड साउंड * लाँग आयलँड साउंड ** शेल्टर बेट साउंड ** नोयॅक उपसागर ** पेकोनिक उपसागर ** गार्डिनर्स उपसागर ** टोबॅकोलॉट उपसागर ** साग हार्बर उपसागर ** थ्री माईल हार्बर ** लाँग बीच उपसागर ** पाईप्स कोव्ह ** साउथल्ड उपसागर ** फ्लेंडर्स उपसागर ** नेपिएग उपसागर ** फोर्ट पॉन्ड उपसागर ** उत्तर सी हार्बर * न्यू यॉर्क उपसागर ** अप्पर न्यू यॉर्क उपसागर ** लोअर न्यू यॉर्क उपसागर * जमैका उपसागर * रॅरिटन उपसागर * सॅंडी हूक उपसागर * डेलवेअर उपसागर * चेसापीक उपसागर * अल्बेमरले साउंड * पामलीको साउंड * मेक्सिकोचे आखात ** फ्लोरिडा उपसागर ** टँपा उपसागर ** शार्लोट हार्बर इस्ट्यूरी ** पेनसकोला उपसागर ** मोबाइल उपसागर ** व्हर्मिलियन (लुईझियाना) उपसागर ** कॅम्पे उपसागर * [[कॅरिबियन]] समुद्र ** गोन्वेची आखात (हैती) ** होंडुरासची आखात ** गोल्फो डे लॉस मच्छीटो ** व्हेनेझुएलाचा आखात *** मराकाइबो लेक ** पारियाची आखात ** डॅरिनची आखात * अर्जेंटिना सी ==नोटस्== {{reflist|group=lower-alpha}} ==संदर्भ== <references /> [[वर्ग:समुद्र]] [[वर्ग:पाण्याचे साठे]] [[वर्ग:सीमान्त समुद्र]] [[वर्ग:भौगोलिक वर्गीकरण]] [[वर्ग:समुद्रशास्त्र]] s6uyajdh2cah669o1ftdxpmb55dnfnk 0 255205 2715950 2610119 2026-10-02T02:15:23Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715950 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = अभिमन्यू पवार | चित्र = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1971|7|1}} | जन्मस्थान = कासार शिर्शी, ता.निलंगा | निवास = ता.औसा,जि.लातूर | पक्ष = भारतीय जनता पक्ष | अपत्ये = २ | संकेतस्थळ = {{url|http://www.abhimanyupawar.in}} | व्यवसाय = राजकारणी | मतदारसंघ = औसा | पद = सदस्य, विधानसभा | मागील = बस्वराज पाटील | कार्यकाळआरंभ = ८ नोव्हेंबर २०१९ | वडील = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पत्नी = | शाळा_महाविद्यालय = भारतीय व्यवस्थापन संशोधन संस्था, पुणे (वैयक्तिक व्यवस्थापन पदव्यूत्तर) }} '''अभिमन्यू दत्तात्रय पवार''' हे भारतीय जनता पक्षाचे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चौदाव्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/elections/maharashtra-assembly-election-candidates-list-2019/abhimanyu-dattatray-pawar-13239-2|title=Abhimanyu Dattatray Pawar ,BJP: Latest Updates on Abhimanyu Dattatray Pawar, Lok Sabha Constituency Seat|website=NDTV.com}}</ref> त्यांनी लातूरच्या दयानंद वाणिज्य महाविद्यालयमधून वाणिज्य मध्ये पदवी पूर्ण केली. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातून कर्मचारी व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी घेतली. ते २०१४ ते २०१९ या कालावधीत महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांचे वैयक्तिक सहाय्यक होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-devendra-fadnavis-sworn-is-as-27th-chief-minister-of-maharashtra-2030849|title=Devendra Fadnavis sworn is as 27th Chief Minister of Maharashtra|last=Mukane|first=Pratik|date=31 October 2014|website=DNA India|language=en|access-date=19 November 2019}}</ref> ते विशेष कर्तव्यावर अग्रणी अधिकारी (ओएसडी), वैयक्तिक सहाय्यक (पीए)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://cmo.maharashtra.gov.in/en/team-cmo|title=Team CMO {{!}} Chief Minister’s Office (CMO), Government of Maharashtra|website=cmo.maharashtra.gov.in|language=en|access-date=19 November 2019}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आहेत. ==पुर्वीचे जीवन== त्यांचा जन्म १ जुलै १९७१ रोजी झाला. त्यांच्या वडिलांनी वनवासी कल्याण आश्रम येथे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ प्रचारक म्हणुन सुमारे १५ वर्षे पूर्ण-वेळ काम केले. २०१० मध्ये त्यांना रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी पुरस्कार मिळाला. तेथून ते रा.स्व.सं.मध्ये दाखल झाले.{{संदर्भ हवा}} ==भुषवलेली पदे== * २०१४ ते २०१९: महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांचे वैयक्तिक सहाय्यक.<ref name=":0" /> * २०१९: महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य * २०२४ : महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य (दुसऱ्यांदा) ==सामाजिक कार्य== अभिमन्यू पवार यांनी लातूर जिल्ह्यात रेल्वे बोगी कारखाना बांधकामासाठी रेल्वे मंत्रालयाकडून (भारत) स्विकृती मिळवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. पीयूष गोयल यांनी फेब्रुवारी २०१८ मध्ये या प्रकल्पाची घोषणा केली, मार्च २०१८ मध्ये महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यासह पायाभरणी केली, १८ ऑगस्टमध्ये लिलाव जिंकण्यासाठी कंत्राट देण्यात आले, प्रत्यक्ष काम १८ सप्टेंबरमध्ये सुरू झाले आणि पहिल्या डब्याचे प्रत्यक्ष उत्पादन डिसेंबर २०१९ मध्ये सुरू होणे अपेक्षित आहे.<ref>{{Cite web|url=http://www.abhimanyupawar.in/priorities-detail.php|title=Abhimanyu Pawar {{!}} Official Website|website=www.abhimanyupawar.in|access-date=19 November 2019|archive-date=2020-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402174515/http://www.abhimanyupawar.in/priorities-detail.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/elections/got-ticket-only-on-basis-of-work-i-had-done-abhimanyu-pawar-bjp-candidate-form-ausa-6065276/|title=Abhimanyu Pawar, BJP candidate from AUSA: Got ticket only on basis of work I had done|date=25 October 2019|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|access-date=19 November 2019}}</ref> त्यांनी आपले पथक आणि लातूर जिल्हा प्रशासनासह सर्वप्रथम लातूर येथे महा अटल आरोग्य शिबीर<ref>{{Cite web|url=https://www.saamana.com/latur-for-maarthwada-drought-we-commit-samit/|title=मराठवाड्यातील दुष्काळाच्या पाहणीसाठी समिती बोलावणार…मुख्यमंत्री {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=19 November 2019|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013182027/http://www.saamana.com/latur-for-maarthwada-drought-we-commit-samit/|url-status=dead}}</ref> यशस्वीरित्या आयोजित केले. वैद्यकीय क्षेत्रातील २५० हून अधिक तज्ज्ञांनी हजारो लोकांचा निशुल्क उपचार केला. लातूर जिल्हा शासकीय रुग्णालयसाठी जमीन देण्याचा मुद्दा लांब पडून होता. त्यांनी लातूर जिल्ह्यातील हजारो गरजूंना मुख्यमंत्री सहाय्यता निधीतून<ref>{{Cite web|url=https://cmrf.maharashtra.gov.in/CMRFCitizen/index.action|title=Chief Ministers Relief Fund, Maharashtra|website=cmrf.maharashtra.gov.in|access-date=19 November 2019}}</ref> कोट्यवधी रुपयांची आर्थिक मदत केली आहे. ==संदर्भ== [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] h2mzm7rl0rw0cgkr1lfhx0r055apniu 2715951 2715950 2026-10-02T02:16:19Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715951 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = अभिमन्यू पवार | चित्र = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1971|7|1}} | जन्मस्थान = कासार शिर्शी, ता.निलंगा | निवास = ता.औसा,जि.लातूर | पक्ष = भारतीय जनता पक्ष | अपत्ये = २ | संकेतस्थळ = {{url|http://www.abhimanyupawar.in}} | व्यवसाय = राजकारणी | मतदारसंघ = औसा | पद = सदस्य, विधानसभा | मागील = बस्वराज पाटील | कार्यकाळआरंभ = ८ नोव्हेंबर २०१९ | वडील = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पत्नी = | शाळा_महाविद्यालय = भारतीय व्यवस्थापन संशोधन संस्था, पुणे (वैयक्तिक व्यवस्थापन पदव्यूत्तर) }} '''अभिमन्यू दत्तात्रय पवार''' हे भारतीय जनता पक्षाचे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चौदाव्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/elections/maharashtra-assembly-election-candidates-list-2019/abhimanyu-dattatray-pawar-13239-2|title=Abhimanyu Dattatray Pawar ,BJP: Latest Updates on Abhimanyu Dattatray Pawar, Lok Sabha Constituency Seat|website=NDTV.com}}</ref> त्यांनी लातूरच्या दयानंद वाणिज्य महाविद्यालयमधून वाणिज्य मध्ये पदवी पूर्ण केली. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातून कर्मचारी व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी घेतली. ते २०१४ ते २०१९ या कालावधीत महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांचे वैयक्तिक सहाय्यक होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-devendra-fadnavis-sworn-is-as-27th-chief-minister-of-maharashtra-2030849|title=Devendra Fadnavis sworn is as 27th Chief Minister of Maharashtra|last=Mukane|first=Pratik|date=31 October 2014|website=DNA India|language=en|access-date=19 November 2019}}</ref> ते विशेष कर्तव्यावर अग्रणी अधिकारी (ओएसडी), वैयक्तिक सहाय्यक (पीए)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://cmo.maharashtra.gov.in/en/team-cmo|title=Team CMO {{!}} Chief Minister’s Office (CMO), Government of Maharashtra|website=cmo.maharashtra.gov.in|language=en|access-date=19 November 2019}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आहेत. ==पुर्वीचे जीवन== त्यांचा जन्म १ जुलै १९७१ रोजी झाला. त्यांच्या वडिलांनी वनवासी कल्याण आश्रम येथे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ प्रचारक म्हणुन सुमारे १५ वर्षे पूर्ण-वेळ काम केले. २०१० मध्ये त्यांना रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी पुरस्कार मिळाला. तेथून ते रा.स्व.सं.मध्ये दाखल झाले.{{संदर्भ हवा}} ==भुषवलेली पदे== * २०१४ ते २०१९: महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांचे वैयक्तिक सहाय्यक.<ref name=":0" /> * २०१९: महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य * २०२४ : महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य (दुसऱ्यांदा) ==सामाजिक कार्य== अभिमन्यू पवार यांनी लातूर जिल्ह्यात रेल्वे बोगी कारखाना बांधकामासाठी रेल्वे मंत्रालयाकडून (भारत) स्विकृती मिळवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. पीयूष गोयल यांनी फेब्रुवारी २०१८ मध्ये या प्रकल्पाची घोषणा केली, मार्च २०१८ मध्ये महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यासह पायाभरणी केली, १८ ऑगस्टमध्ये लिलाव जिंकण्यासाठी कंत्राट देण्यात आले, प्रत्यक्ष काम १८ सप्टेंबरमध्ये सुरू झाले आणि पहिल्या डब्याचे प्रत्यक्ष उत्पादन डिसेंबर २०१९ मध्ये सुरू होणे अपेक्षित आहे.<ref>{{Cite web|url=http://www.abhimanyupawar.in/priorities-detail.php|title=Abhimanyu Pawar {{!}} Official Website|website=www.abhimanyupawar.in|access-date=19 November 2019|archive-date=2020-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402174515/http://www.abhimanyupawar.in/priorities-detail.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/elections/got-ticket-only-on-basis-of-work-i-had-done-abhimanyu-pawar-bjp-candidate-form-ausa-6065276/|title=Abhimanyu Pawar, BJP candidate from AUSA: Got ticket only on basis of work I had done|date=25 October 2019|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|access-date=19 November 2019}}</ref> त्यांनी आपले पथक आणि लातूर जिल्हा प्रशासनासह सर्वप्रथम लातूर येथे महा अटल आरोग्य शिबीर<ref>{{Cite web|url=https://www.saamana.com/latur-for-maarthwada-drought-we-commit-samit/|title=मराठवाड्यातील दुष्काळाच्या पाहणीसाठी समिती बोलावणार…मुख्यमंत्री {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=19 November 2019|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013182027/http://www.saamana.com/latur-for-maarthwada-drought-we-commit-samit/|url-status=dead}}</ref> यशस्वीरित्या आयोजित केले. वैद्यकीय क्षेत्रातील २५० हून अधिक तज्ज्ञांनी हजारो लोकांचा निशुल्क उपचार केला. लातूर जिल्हा शासकीय रुग्णालयसाठी जमीन देण्याचा मुद्दा लांब पडून होता. त्यांनी लातूर जिल्ह्यातील हजारो गरजूंना मुख्यमंत्री सहाय्यता निधीतून<ref>{{Cite web|url=https://cmrf.maharashtra.gov.in/CMRFCitizen/index.action|title=Chief Ministers Relief Fund, Maharashtra|website=cmrf.maharashtra.gov.in|access-date=19 November 2019}}</ref> कोट्यवधी रुपयांची आर्थिक मदत केली आहे. ==संदर्भ== [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] 5ep9eiarjba900eo0nw87pk51tra4nb 2715952 2715951 2026-10-02T02:16:54Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715952 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = अभिमन्यू पवार | चित्र = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1971|7|1}} | जन्मस्थान = कासार शिर्शी, ता.निलंगा | निवास = ता.औसा,जि.लातूर | पक्ष = भारतीय जनता पक्ष | अपत्ये = २ | संकेतस्थळ = {{url|http://www.abhimanyupawar.in}} | व्यवसाय = राजकारणी | मतदारसंघ = औसा | पद = सदस्य, विधानसभा | मागील = बस्वराज पाटील | कार्यकाळआरंभ = ८ नोव्हेंबर २०१९ | वडील = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पत्नी = | शाळा_महाविद्यालय = भारतीय व्यवस्थापन संशोधन संस्था, पुणे (वैयक्तिक व्यवस्थापन पदव्यूत्तर) }} '''अभिमन्यू दत्तात्रय पवार''' हे भारतीय जनता पक्षाचे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चौदाव्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/elections/maharashtra-assembly-election-candidates-list-2019/abhimanyu-dattatray-pawar-13239-2|title=Abhimanyu Dattatray Pawar ,BJP: Latest Updates on Abhimanyu Dattatray Pawar, Lok Sabha Constituency Seat|website=NDTV.com}}</ref> त्यांनी लातूरच्या दयानंद वाणिज्य महाविद्यालयमधून वाणिज्य मध्ये पदवी पूर्ण केली. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातून कर्मचारी व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी घेतली. * ते २०१४ ते २०१९ या कालावधीत महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांचे वैयक्तिक सहाय्यक होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-devendra-fadnavis-sworn-is-as-27th-chief-minister-of-maharashtra-2030849|title=Devendra Fadnavis sworn is as 27th Chief Minister of Maharashtra|last=Mukane|first=Pratik|date=31 October 2014|website=DNA India|language=en|access-date=19 November 2019}}</ref> ते विशेष कर्तव्यावर अग्रणी अधिकारी (ओएसडी), वैयक्तिक सहाय्यक (पीए)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://cmo.maharashtra.gov.in/en/team-cmo|title=Team CMO {{!}} Chief Minister’s Office (CMO), Government of Maharashtra|website=cmo.maharashtra.gov.in|language=en|access-date=19 November 2019}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आहेत. ==पुर्वीचे जीवन== त्यांचा जन्म १ जुलै १९७१ रोजी झाला. त्यांच्या वडिलांनी वनवासी कल्याण आश्रम येथे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ प्रचारक म्हणुन सुमारे १५ वर्षे पूर्ण-वेळ काम केले. २०१० मध्ये त्यांना रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी पुरस्कार मिळाला. तेथून ते रा.स्व.सं.मध्ये दाखल झाले.{{संदर्भ हवा}} ==भुषवलेली पदे== * २०१४ ते २०१९: महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांचे वैयक्तिक सहाय्यक.<ref name=":0" /> * २०१९: महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य * २०२४ : महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य (दुसऱ्यांदा) ==सामाजिक कार्य== अभिमन्यू पवार यांनी लातूर जिल्ह्यात रेल्वे बोगी कारखाना बांधकामासाठी रेल्वे मंत्रालयाकडून (भारत) स्विकृती मिळवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. पीयूष गोयल यांनी फेब्रुवारी २०१८ मध्ये या प्रकल्पाची घोषणा केली, मार्च २०१८ मध्ये महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यासह पायाभरणी केली, १८ ऑगस्टमध्ये लिलाव जिंकण्यासाठी कंत्राट देण्यात आले, प्रत्यक्ष काम १८ सप्टेंबरमध्ये सुरू झाले आणि पहिल्या डब्याचे प्रत्यक्ष उत्पादन डिसेंबर २०१९ मध्ये सुरू होणे अपेक्षित आहे.<ref>{{Cite web|url=http://www.abhimanyupawar.in/priorities-detail.php|title=Abhimanyu Pawar {{!}} Official Website|website=www.abhimanyupawar.in|access-date=19 November 2019|archive-date=2020-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402174515/http://www.abhimanyupawar.in/priorities-detail.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/elections/got-ticket-only-on-basis-of-work-i-had-done-abhimanyu-pawar-bjp-candidate-form-ausa-6065276/|title=Abhimanyu Pawar, BJP candidate from AUSA: Got ticket only on basis of work I had done|date=25 October 2019|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|access-date=19 November 2019}}</ref> त्यांनी आपले पथक आणि लातूर जिल्हा प्रशासनासह सर्वप्रथम लातूर येथे महा अटल आरोग्य शिबीर<ref>{{Cite web|url=https://www.saamana.com/latur-for-maarthwada-drought-we-commit-samit/|title=मराठवाड्यातील दुष्काळाच्या पाहणीसाठी समिती बोलावणार…मुख्यमंत्री {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=19 November 2019|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013182027/http://www.saamana.com/latur-for-maarthwada-drought-we-commit-samit/|url-status=dead}}</ref> यशस्वीरित्या आयोजित केले. वैद्यकीय क्षेत्रातील २५० हून अधिक तज्ज्ञांनी हजारो लोकांचा निशुल्क उपचार केला. लातूर जिल्हा शासकीय रुग्णालयसाठी जमीन देण्याचा मुद्दा लांब पडून होता. त्यांनी लातूर जिल्ह्यातील हजारो गरजूंना मुख्यमंत्री सहाय्यता निधीतून<ref>{{Cite web|url=https://cmrf.maharashtra.gov.in/CMRFCitizen/index.action|title=Chief Ministers Relief Fund, Maharashtra|website=cmrf.maharashtra.gov.in|access-date=19 November 2019}}</ref> कोट्यवधी रुपयांची आर्थिक मदत केली आहे. ==संदर्भ== [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] 9gh21h1h9jv3m0isreuf61o1tu7rqpe 2715953 2715952 2026-10-02T02:17:27Z ~2026-52310-38 187943 /* बालपण */ 2715953 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = अभिमन्यू पवार | चित्र = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1971|7|1}} | जन्मस्थान = कासार शिर्शी, ता.निलंगा | निवास = ता.औसा,जि.लातूर | पक्ष = भारतीय जनता पक्ष | अपत्ये = २ | संकेतस्थळ = {{url|http://www.abhimanyupawar.in}} | व्यवसाय = राजकारणी | मतदारसंघ = औसा | पद = सदस्य, विधानसभा | मागील = बस्वराज पाटील | कार्यकाळआरंभ = ८ नोव्हेंबर २०१९ | वडील = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पत्नी = | शाळा_महाविद्यालय = भारतीय व्यवस्थापन संशोधन संस्था, पुणे (वैयक्तिक व्यवस्थापन पदव्यूत्तर) }} '''अभिमन्यू दत्तात्रय पवार''' हे भारतीय जनता पक्षाचे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चौदाव्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/elections/maharashtra-assembly-election-candidates-list-2019/abhimanyu-dattatray-pawar-13239-2|title=Abhimanyu Dattatray Pawar ,BJP: Latest Updates on Abhimanyu Dattatray Pawar, Lok Sabha Constituency Seat|website=NDTV.com}}</ref> त्यांनी लातूरच्या दयानंद वाणिज्य महाविद्यालयमधून वाणिज्य मध्ये पदवी पूर्ण केली. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातून कर्मचारी व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी घेतली. * ते २०१४ ते २०१९ या कालावधीत महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांचे वैयक्तिक सहाय्यक होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-devendra-fadnavis-sworn-is-as-27th-chief-minister-of-maharashtra-2030849|title=Devendra Fadnavis sworn is as 27th Chief Minister of Maharashtra|last=Mukane|first=Pratik|date=31 October 2014|website=DNA India|language=en|access-date=19 November 2019}}</ref> ते विशेष कर्तव्यावर अग्रणी अधिकारी (ओएसडी), वैयक्तिक सहाय्यक (पीए)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://cmo.maharashtra.gov.in/en/team-cmo|title=Team CMO {{!}} Chief Minister’s Office (CMO), Government of Maharashtra|website=cmo.maharashtra.gov.in|language=en|access-date=19 November 2019}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आहेत. ==बालपण== त्यांचा जन्म १ जुलै १९७१ रोजी झाला. त्यांच्या वडिलांनी वनवासी कल्याण आश्रम येथे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ प्रचारक म्हणुन सुमारे १५ वर्षे पूर्ण-वेळ काम केले. २०१० मध्ये त्यांना रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी पुरस्कार मिळाला. तेथून ते रा.स्व.सं.मध्ये दाखल झाले.{{संदर्भ हवा}} ==भुषवलेली पदे== * २०१४ ते २०१९: महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांचे वैयक्तिक सहाय्यक.<ref name=":0" /> * २०१९: महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य * २०२४ : महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य (दुसऱ्यांदा) ==सामाजिक कार्य== अभिमन्यू पवार यांनी लातूर जिल्ह्यात रेल्वे बोगी कारखाना बांधकामासाठी रेल्वे मंत्रालयाकडून (भारत) स्विकृती मिळवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. पीयूष गोयल यांनी फेब्रुवारी २०१८ मध्ये या प्रकल्पाची घोषणा केली, मार्च २०१८ मध्ये महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यासह पायाभरणी केली, १८ ऑगस्टमध्ये लिलाव जिंकण्यासाठी कंत्राट देण्यात आले, प्रत्यक्ष काम १८ सप्टेंबरमध्ये सुरू झाले आणि पहिल्या डब्याचे प्रत्यक्ष उत्पादन डिसेंबर २०१९ मध्ये सुरू होणे अपेक्षित आहे.<ref>{{Cite web|url=http://www.abhimanyupawar.in/priorities-detail.php|title=Abhimanyu Pawar {{!}} Official Website|website=www.abhimanyupawar.in|access-date=19 November 2019|archive-date=2020-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402174515/http://www.abhimanyupawar.in/priorities-detail.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/elections/got-ticket-only-on-basis-of-work-i-had-done-abhimanyu-pawar-bjp-candidate-form-ausa-6065276/|title=Abhimanyu Pawar, BJP candidate from AUSA: Got ticket only on basis of work I had done|date=25 October 2019|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|access-date=19 November 2019}}</ref> त्यांनी आपले पथक आणि लातूर जिल्हा प्रशासनासह सर्वप्रथम लातूर येथे महा अटल आरोग्य शिबीर<ref>{{Cite web|url=https://www.saamana.com/latur-for-maarthwada-drought-we-commit-samit/|title=मराठवाड्यातील दुष्काळाच्या पाहणीसाठी समिती बोलावणार…मुख्यमंत्री {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=19 November 2019|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013182027/http://www.saamana.com/latur-for-maarthwada-drought-we-commit-samit/|url-status=dead}}</ref> यशस्वीरित्या आयोजित केले. वैद्यकीय क्षेत्रातील २५० हून अधिक तज्ज्ञांनी हजारो लोकांचा निशुल्क उपचार केला. लातूर जिल्हा शासकीय रुग्णालयसाठी जमीन देण्याचा मुद्दा लांब पडून होता. त्यांनी लातूर जिल्ह्यातील हजारो गरजूंना मुख्यमंत्री सहाय्यता निधीतून<ref>{{Cite web|url=https://cmrf.maharashtra.gov.in/CMRFCitizen/index.action|title=Chief Ministers Relief Fund, Maharashtra|website=cmrf.maharashtra.gov.in|access-date=19 November 2019}}</ref> कोट्यवधी रुपयांची आर्थिक मदत केली आहे. ==संदर्भ== [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] b5xmxh6qzq4e23a4eox3ymoa9ezkrya 2715954 2715953 2026-10-02T02:19:04Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715954 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = अभिमन्यू पवार | चित्र = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1971|7|1}} | जन्मस्थान = कासार शिर्शी, ता.निलंगा | निवास = ता.औसा,जि.लातूर | पक्ष = भारतीय जनता पक्ष | अपत्ये = २ | संकेतस्थळ = {{url|http://www.abhimanyupawar.in}} | व्यवसाय = राजकारणी | मतदारसंघ = औसा | पद = सदस्य, विधानसभा | मागील = [[बसवराज माधवराव पाटील]] | कार्यकाळआरंभ = ८ नोव्हेंबर २०१९ | वडील = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पत्नी = | शाळा_महाविद्यालय = भारतीय व्यवस्थापन संशोधन संस्था, पुणे (वैयक्तिक व्यवस्थापन पदव्यूत्तर) }} '''अभिमन्यू दत्तात्रय पवार''' हे भारतीय जनता पक्षाचे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते चौदाव्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/elections/maharashtra-assembly-election-candidates-list-2019/abhimanyu-dattatray-pawar-13239-2|title=Abhimanyu Dattatray Pawar ,BJP: Latest Updates on Abhimanyu Dattatray Pawar, Lok Sabha Constituency Seat|website=NDTV.com}}</ref> त्यांनी लातूरच्या दयानंद वाणिज्य महाविद्यालयमधून वाणिज्य मध्ये पदवी पूर्ण केली. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातून कर्मचारी व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी घेतली. * ते २०१४ ते २०१९ या कालावधीत महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांचे वैयक्तिक सहाय्यक होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-devendra-fadnavis-sworn-is-as-27th-chief-minister-of-maharashtra-2030849|title=Devendra Fadnavis sworn is as 27th Chief Minister of Maharashtra|last=Mukane|first=Pratik|date=31 October 2014|website=DNA India|language=en|access-date=19 November 2019}}</ref> ते विशेष कर्तव्यावर अग्रणी अधिकारी (ओएसडी), वैयक्तिक सहाय्यक (पीए)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://cmo.maharashtra.gov.in/en/team-cmo|title=Team CMO {{!}} Chief Minister’s Office (CMO), Government of Maharashtra|website=cmo.maharashtra.gov.in|language=en|access-date=19 November 2019}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आहेत. ==बालपण== त्यांचा जन्म १ जुलै १९७१ रोजी झाला. त्यांच्या वडिलांनी वनवासी कल्याण आश्रम येथे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ प्रचारक म्हणुन सुमारे १५ वर्षे पूर्ण-वेळ काम केले. २०१० मध्ये त्यांना रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी पुरस्कार मिळाला. तेथून ते रा.स्व.सं.मध्ये दाखल झाले.{{संदर्भ हवा}} ==भुषवलेली पदे== * २०१४ ते २०१९: महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांचे वैयक्तिक सहाय्यक.<ref name=":0" /> * २०१९: महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य * २०२४ : महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य (दुसऱ्यांदा) ==सामाजिक कार्य== अभिमन्यू पवार यांनी लातूर जिल्ह्यात रेल्वे बोगी कारखाना बांधकामासाठी रेल्वे मंत्रालयाकडून (भारत) स्विकृती मिळवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. पीयूष गोयल यांनी फेब्रुवारी २०१८ मध्ये या प्रकल्पाची घोषणा केली, मार्च २०१८ मध्ये महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यासह पायाभरणी केली, १८ ऑगस्टमध्ये लिलाव जिंकण्यासाठी कंत्राट देण्यात आले, प्रत्यक्ष काम १८ सप्टेंबरमध्ये सुरू झाले आणि पहिल्या डब्याचे प्रत्यक्ष उत्पादन डिसेंबर २०१९ मध्ये सुरू होणे अपेक्षित आहे.<ref>{{Cite web|url=http://www.abhimanyupawar.in/priorities-detail.php|title=Abhimanyu Pawar {{!}} Official Website|website=www.abhimanyupawar.in|access-date=19 November 2019|archive-date=2020-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402174515/http://www.abhimanyupawar.in/priorities-detail.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/elections/got-ticket-only-on-basis-of-work-i-had-done-abhimanyu-pawar-bjp-candidate-form-ausa-6065276/|title=Abhimanyu Pawar, BJP candidate from AUSA: Got ticket only on basis of work I had done|date=25 October 2019|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|access-date=19 November 2019}}</ref> त्यांनी आपले पथक आणि लातूर जिल्हा प्रशासनासह सर्वप्रथम लातूर येथे महा अटल आरोग्य शिबीर<ref>{{Cite web|url=https://www.saamana.com/latur-for-maarthwada-drought-we-commit-samit/|title=मराठवाड्यातील दुष्काळाच्या पाहणीसाठी समिती बोलावणार…मुख्यमंत्री {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=19 November 2019|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013182027/http://www.saamana.com/latur-for-maarthwada-drought-we-commit-samit/|url-status=dead}}</ref> यशस्वीरित्या आयोजित केले. वैद्यकीय क्षेत्रातील २५० हून अधिक तज्ज्ञांनी हजारो लोकांचा निशुल्क उपचार केला. लातूर जिल्हा शासकीय रुग्णालयसाठी जमीन देण्याचा मुद्दा लांब पडून होता. त्यांनी लातूर जिल्ह्यातील हजारो गरजूंना मुख्यमंत्री सहाय्यता निधीतून<ref>{{Cite web|url=https://cmrf.maharashtra.gov.in/CMRFCitizen/index.action|title=Chief Ministers Relief Fund, Maharashtra|website=cmrf.maharashtra.gov.in|access-date=19 November 2019}}</ref> कोट्यवधी रुपयांची आर्थिक मदत केली आहे. ==संदर्भ== [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] 2b5x69bjy357xrydhwmi26d3glqy530 0 268367 2715844 2714194 2026-10-01T16:41:25Z ~2026-52310-38 187943 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2715844 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली रासप मधून जिल्हा परिषद निवडणूक लढवली - जिल्हा परिषद गट करगणी - दुसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये भाजप मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ४) २०१९ ला वंचित बहुजन आघाडी मधून सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ५) २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. ६) २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - जवळपास ३८२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] 7nlqwxz7hprns19ie3r7lyrdnt5krez 2715845 2715844 2026-10-01T16:41:55Z ~2026-52310-38 187943 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2715845 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[रासप]] मधून जिल्हा परिषद निवडणूक लढवली - जिल्हा परिषद गट करगणी - दुसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]] मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ४) २०१९ ला वंचित बहुजन आघाडी मधून सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ५) २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. ६) २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - जवळपास ३८२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] it80vdz0uj8n4s3wkletlm7287oz9wn 2715846 2715845 2026-10-01T16:43:17Z ~2026-52310-38 187943 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2715846 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]] मधून जिल्हा परिषद निवडणूक लढवली - जिल्हा परिषद गट करगणी - दुसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]] मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला वंचित बहुजन आघाडी मधून सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - जवळपास ३८२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] axdnq3m6f2tsnypni4sswb1g2lomvuz 2715847 2715846 2026-10-01T16:43:36Z ~2026-52310-38 187943 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2715847 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]] मधून जिल्हा परिषद निवडणूक लढवली - जिल्हा परिषद गट करगणी - दुसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]] मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला वंचित बहुजन आघाडी मधून सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - जवळपास ३८२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] lwawskng3bdw509au8mcwqhxos8u3zv 2715849 2715847 2026-10-01T16:46:06Z ~2026-52310-38 187943 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2715849 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]] मधून जिल्हा परिषद निवडणूक लढवली - जिल्हा परिषद गट करगणी - दुसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]] मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला वंचित बहुजन आघाडी मधून सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] be4q68vs3ii4z06d4rynlrfubpkhkt4 2715850 2715849 2026-10-01T16:50:35Z ~2026-52310-38 187943 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2715850 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]] मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला वंचित बहुजन आघाडी मधून सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] jxfmdufd8s24gv7c8q69k7dj4qs98w5 2715851 2715850 2026-10-01T16:51:26Z ~2026-52310-38 187943 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2715851 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] nu1218erq1pmznfqtgbvphc37v6sfgg 2715852 2715851 2026-10-01T16:52:11Z ~2026-52310-38 187943 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2715852 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] p9k6lcuffishuvctoj7c17ebj1trrn8 2715853 2715852 2026-10-01T16:52:47Z ~2026-52310-38 187943 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2715853 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] jhhq472sl7k7i3lum0hvuk0m00401om 2715854 2715853 2026-10-01T17:01:20Z ~2026-52310-38 187943 /* पदे */ 2715854 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] hn70no9gi39cw9a6su2ac572wkf5y5h 2715855 2715854 2026-10-01T17:03:32Z ~2026-52310-38 187943 /* पदे */ 2715855 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # सदस्य- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]]([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] hhgw13qohcfrdf18el3a04hm8c83pff 2715856 2715855 2026-10-01T17:04:18Z ~2026-52310-38 187943 /* पदे */ 2715856 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # [[जत विधानसभा मतदारसंघ]]सदस्य,([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] lc45clx4iq2cayv3tfctk3q76l4l30l 2715857 2715856 2026-10-01T17:05:22Z ~2026-52310-38 187943 2715857 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] सदस्य,([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] khc0c93s5px6rybqn2j44dtt51jfa25 2715858 2715857 2026-10-01T17:06:10Z ~2026-52310-38 187943 /* पदे */ 2715858 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # 288 - [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] सदस्य ([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] rb63fs6g6bx0kbn9l0lyx3wkmi70c1s 2715859 2715858 2026-10-01T17:07:43Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715859 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # 288 - [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] सदस्य ([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] 74wh54tu5gh9jxdqsbz48qpubvwnda5 2715860 2715859 2026-10-01T17:08:16Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715860 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] ([[KWC]]), [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # 288 - [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] सदस्य ([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] 6mggb62dzsr2vl6v3rkqy4rrvdc448a 2715861 2715860 2026-10-01T17:09:07Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715861 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] ([[KWC]]), [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # 288 - [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] सदस्य ([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] blefyreznq4j72il6zw5rmwpd28c1ba 2715938 2715861 2026-10-02T02:00:03Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715938 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे (१२ वे) आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] ([[KWC]]), [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # 288 - [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] सदस्य ([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] o4cahlvqgaaqtcjdvajdf59r3we46ud 2715939 2715938 2026-10-02T02:00:58Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715939 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे (१२ वे) आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]], [[आटपाडी]] व कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज ([[KWC]]) | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # 288 - [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] सदस्य ([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] aaaa1dgi6msxrwrk8a90ag68t8bsto0 2715940 2715939 2026-10-02T02:01:30Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715940 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे (१२ वे) आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]], [[आटपाडी]] व कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज ([[KWC]]) | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू ([[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान) | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # 288 - [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] सदस्य ([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] d39bifsegu7eeie7f76gd2h75926qc2 2715941 2715940 2026-10-02T02:02:15Z ~2026-52310-38 187943 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2715941 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे (१२ वे) आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]], [[आटपाडी]] व कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज ([[KWC]]) | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू ([[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान) | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला महाराष्ट्र [[विधानपरिषद]] [[सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # 288 - [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] सदस्य ([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] 7zhdrpjesf0ehcia887yzsf75a6m6la 2715942 2715941 2026-10-02T02:02:39Z ~2026-52310-38 187943 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2715942 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे (१२ वे) आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]], [[आटपाडी]] व कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज ([[KWC]]) | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू ([[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान) | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य झाले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== # २००९ साली [[रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी]] (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१२ साली [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|राष्ट्रीय समाज पक्ष]]तर्फे [[जिल्हा परिषद]] निवडणूक लढवली, जिल्हा परिषद गट करगणी - २ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१४ मध्ये [[भाजप]]तर्फे खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - ३ऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. # २०१९ ला [[वंचित बहुजन आघाडी]]तर्फे सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली. (तिसऱ्या स्थानी) # २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली, त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. # २०२० ला [[महाराष्ट्र विधानपरिषद]] [[सदस्य]] म्हणून बिनविरोध निवड. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. जवळपास ३८,२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[उपाध्यक्ष]]- [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] # 288 - [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] सदस्य ([[आमदार]]) == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] taa38i0p82iohnhc21bah0vtlkysa5q 0 295206 2715803 2640070 2026-10-01T12:21:03Z Ketaki Modak 21590 Ketaki Modak ने लेख [[सावित्री: एक आख्यायिका आणि एक प्रतीक]] वरुन [[सावित्री महाकाव्य]] ला हलविला: सावित्री महाकाव्य हे प्रचलित नाव आहे. वाचकाला ते शोधणे सोपे जाईल म्हणून नाव बदलत आहे. 2640070 wikitext text/x-wiki '''सावित्री: एक आख्यायिका आणि प्रतीक''' हे [[महाभारत|महाभारतातील]] सावित्रीच्या आख्यानावर आधारित श्रीअरविंद ऊर्फ [[अरविंद घोष]] यांनी इंग्लिश भाषेत लिहिलेले एक महाकाव्य आहे. == लेखन - इतिहास == श्रीअरविंदांनी देह ठेवल्यानंतर चार वर्षांनी, म्हणजे दि. १५ ऑगस्ट १९५४ रोजी, ''Savitri, a Legend and a Symbol'' या ग्रंथाचे [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रमा]]<nowiki/>तर्फे प्रकाशन करण्यात आले. हे महाकाव्य श्री अरविंद आपल्या हयातीत ५० वर्षे लिहीत होते. `सावित्री’चे पहिले उपलब्ध हस्तलिखित इ.स.१९१६ मधील आहे. इ.स.१९३० च्या सुमारास, त्याचा अधिक विस्तार करून आणि त्याला सखोल प्रतीकात्मकता देऊन, त्यांनी त्याचे महाकाव्यामध्ये रूपांतर करण्यास सुरुवात केली. सुरुवातीला वर्णनात्मक कविता एवढेच स्वरूप असलेल्या या काव्यावर नंतर अनेक परिष्करणे करण्यात आली. आपल्या चढत्या-वाढत्या आध्यात्मिक अनुभवानुसार श्री अरविंद या महाकाव्याच्या रचनेत उत्तरोत्तर बदल करीत होते. इ. स. १९४० च्या उत्तरार्धात, जेव्हा त्यांना त्यांचे डोळे साथ देईनासे झाले तेव्हा ते केवळ नोंदी करून ठेवत असत आणि नंतर अगदी अंतिम टप्प्यावर ते तो मजकूर [[निरोदबरन]] नावाच्या साधकाला सांगून, त्याच्याकरवी लिहून घेत असत. डिसेंबर १९५० मध्ये झालेल्या महासमाधीच्या थोडेच दिवस आधी श्रीअरविंदांनी`सावित्री’ या महाकाव्याची रचना पूर्ण केली होती. == मध्यवर्ती कल्पना == मरणाधीन झालेल्या सत्यवानाचे प्राण यमराजाच्या पाशातून खेचून आणणाऱ्या सावित्रीचे महाभारतातील आख्यान सर्वश्रुत आहे. श्रीअरविंदांनी या कथेचे रूपक वापरून, आध्यात्मिक जीवनाच्या वाटचालीचा प्रवासच आपल्याला ज्ञात करून देण्याचा प्रयत्न 'सावित्री' या महाकाव्याच्या माध्यमातून केला आहे. प्रेमाचा मृत्युवरील विजय व आत्म्याचा अंतिम विजय आणि जीवनाचे रूपांतरण ही या महाकाव्याची मध्यवर्ती कल्पना आहे. ही संकल्पना चेतनेच्या [[उत्क्रांती|उत्क्रांतीचे]] पूर्णत्व आणि पृथ्वीवरील अतिमानसिक जीव-वंशाचा उदय याच्याशी संबंधित आहे. मानवाच्या अभ्युदयासाठी दिव्य शक्तीचे पृथ्वीवरील अवतरण हा सावित्रीचा गाभा आहे. == सावित्रीमधील व्यक्तिरेखा आणि त्यांची प्रतीकात्मकता == * [[अश्वपती]] = अश्वपती हे सावित्रीचे मानव जन्मातील वडील आहेत, ते तपस्येचे देव आहेत. मर्त्यतेकडून अमर्त्य अशा प्रतलावंर चढून जाण्यासाठी साहाय्य करणाऱ्या आध्यात्मिक प्रयासांच्या घनीभूत ऊर्जेचे ते प्रतीक आहेत. * [[सत्यवान]] = ‘सत्यवान' हा स्वतःच्या अंतरंगामध्ये दिव्य सत्य बाळगणाऱ्या जीवाचे प्रतीक आहे पण तो मृत्यू आणि अज्ञानाच्या कचाट्यामध्ये सापडलेला आहे. * [[सत्यवानाची सावित्री|सावित्री]] (सत्यवानाची सावित्री) = 'सावित्री' ही दैवी वाणी आहे, ती सूर्याची कन्या आहे आणि ती परमसत्याची देवता असून ती तारणहार म्हणूनच या भूतलावर अवतरली आहे; जन्माला आली आहे. * [[द्युमत्सेन]] = ते सत्यवानाचे वडील आहेत. द्युमत्सेन हे दृष्टीचे दिव्य साम्राज्य हरल्यामुळे, वैभवाचे साम्राज्यदेखील गमावलेल्या, आणि येथे अंध होऊन पडलेल्या दिव्य मनाचे प्रतीक आहे.<ref>Collected Works of Sri Aurobindo Vol 33-34, Author's Note</ref> * [[नारद मुनी]] * [[यम]] (मृत्यूदेव) == वैशिष्ट्ये == * सावित्रीच्या काव्यविस्ताराची कल्पना येण्यासाठी त्यातील ओळींचा विचार करता येईल. या महाकाव्यामध्ये २३८१३ पंक्ती असून, हे इंग्रजी भाषेतील सर्वांत मोठे दीर्घ काव्य आहे. श्री. [[निरोदबरन]] हे या महाकाव्याचे लेखनिक झाले. * ‘सावित्री’मधील पंचपदी मुक्तछंदात्मक काव्याची रचना ही एकमेवाद्वितीय आहे, इंग्रजी काव्यात सर्वसाधारणतः मुक्तछंदात्मक काव्यरचनेचा जो आराखडा असतो त्याच्यापेक्षा ही रचना वेगळी आहे. * या काव्यातील प्रत्येक पंक्ती स्वतंत्र आहे आणि जास्तीत जास्त पाच ते सात पंक्तींचे मिळून एक वाक्य आहे. वाक्यामध्ये सहसा एक, दोन, तीन किंवा चार पंक्ती येतात, अगदी क्वचित पाच किंवा सहा किंवा सात पंक्ती येतात. * प्रत्येक पंक्ती स्वतंत्रपणे आस्वाद्य होऊ शकेल इतपत सशक्त असली पाहिजे आणि त्याच वेळी, जणूकाही एका चिऱ्यावर दुसरा चिरा रचावा त्याप्रमाणे ती एखाद्या वाक्यामध्ये किंवा एखाद्या परिच्छेदामध्ये, अगदी समर्पकपणे रचलीदेखील गेली पाहिजे, अशी या महाकाव्याची रचना आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=(Perspectives of Savitri - Part I|last=R.Y. Deshpande|publisher=Aurobharati Trust, Pondicherry|year=2000}}</ref> * सावित्री म्हणजे 'आधुनिक काळातील वेद' होय असे म्हणले जाते. या महाकाव्यात अध्यात्माचा इतिहास, तत्त्वज्ञान, गूढवाद, परलोकज्ञान, भविष्याचे दर्शन या गोष्टी आहेत.<ref>(मराठी) डॉ.[[ग.ना. जोशी|ग.ना.जोशी]], [[महाकवी श्रीअरविंद यांच्या सावित्री महाकाव्यातील तत्त्वज्ञान]], मॅजेस्टिक प्रकाशन, पृष्ठ ४६४</ref> == मांडणी == * या महाकाव्यामध्ये एकूण ३ खंड आहेत. यातील पहिला भाग - अश्वपतीचा योग, दुसरा भाग - सावित्रीचा योग आणि तिसरा भाग - सावित्री व यम संवाद यास वाहिलेला आहे. * यामध्ये १२ पर्व असून ४९ अध्याय आहेत. त्यांची मांडणी पुढीलप्रमाणे आहे - {| class="wikitable" |+ !खंड !पर्व (बुक) क्र. !पर्वाचे शीर्षक !अध्यायांची / सर्गांची संख्या (कँटो) !अध्यायांची शीर्षके |- |०१ |०१ |प्रारंभ |०५ |प्रतीकात्मक उषा, संघर्षाचा विजय, राजाची योगसाधना, आत्म्याच्या बंधमुक्तीचा योग, गुह्य ज्ञान, राजाची योगसाधना -आत्मचैतन्याची बंधमुक्ती व महानता यांचा योग |- | |०२ |लोकलोकांतराचा प्रवासी |१५ |वैश्विक जगतांमधला प्रवासी, विविध जगताची शिडीसारखी मांडणी, सूक्ष्म-तरल वास्तव पदार्थाचे राज्य, जीवनाचे वैभव व पतन, लहानखुरे जीवन असणारी राज्ये, लहान जीवनाच्या देवता, अधिक उच्च जीवनाची राज्ये व देवता, महारात्रीच्या आतमध्ये शिरकाव, असत्याचे जग, दुष्टपणाची माता व अंध:काराचे पुत्र, जीवनाच्या देवतांचे नंदनवन, लहानखुऱ्या मनाची राज्ये व त्यांची देवत्वे, उच्चतर मनाची राज्ये व त्यांची देवत्वे, आदर्शाचे स्वर्ग, मनाच्या आत्म्याच्या ठिकाणी, जगदात्मा, अधिक श्रेष्ठ ज्ञानाचे प्रदेश |- | |०३ |दिव्य माता |०४ |अज्ञेयाचा शोध, दिव्य मातेची आराधना, आत्म्याचे निवासस्थान व नवनिर्मिती, दिव्य दर्शन व वरप्राप्ती |- |०२ |०४ |जन्म आणि शोध |०४ |दिव्य ज्योतीचा जन्म व बालपण, दिव्य ज्योतीची वाढ,शोधकार्याविषयी आंतरिक आवाजाची प्रेरणा, शोधकार्य |- | |०५ |प्रेम |०३ |भेटीचे विधिलिखित स्थळ, सत्यवान, सत्यवान व सावित्री |- | |०६ |प्रारब्ध (कर्म) |०२ |नियतीचा शब्द, नियतीचा मार्ग व वेदनेचा प्रश्न |- | |०७ |योग |०७ |आत्म्याच्या शोधासंबंधीची कथा, आंतरिक प्रदेशांमध्ये प्रवेश, आत्म्याचे तिहेरी सामर्थ्यप्रवाह, आत्म्याचा शोध व साक्षात्कार, निर्वाण व सर्व-नकारात्मक एकमेवाद्वितीयाचा शोध |- | |०८ |मृत्यू |०१ |अरण्यातील मृत्यूची घटना |- |०३ |०९ |शाश्वत रात्र |०२ |काळ्याकभिन्न महा-रिक्ततेच्या दिशेने, शाश्वत महारात्रीतील प्रवास व महाअंधकाराचा आवाज |- | |१० |दोन संधिप्रकाश |०४ |आदर्शाच्या संधिप्रकाशाचे स्वप्न, मृत्युविषयीचे सत्य व आदर्शांसंबंधीचा व्यर्थ पोकळपणा, प्रेम व मृत्यू या विषयावर चर्चा, पृथ्वीवरील सत्याविषयीचा स्वप्नवत संधिप्रकाश |- | |११ |शाश्वत दिन |०१ |शाश्वत दिवस - आत्म्याने केलेली निवड व परम ग्रास |- | |१२ |उपसंहार. |०१ |पृथ्वीवर पुनरागमन |} == आवृत्त्या == * '''इंग्रजी आवृत्त्या''' * (इंग्रजी) अरबिंदो घोष, श्री अरबिंदो आश्रम (1954) ASIN B0007ILK7W * (इंग्रजी) लोटस प्रेस (1995) {{ISBN|0-941524-80-9}} * '''मराठी आवृत्त्या''' * मराठीमध्ये सावित्रीचा अनुवाद करण्याचे आजवर दोन प्रयत्न झालेले आहेत. सौ.[[शैलजादेवी वहिनीसाहेब प्रतिनिधी]] यांनी केलेला अनुवाद “[https://motherandsriaurobindo.in/Sri-Aurobindo/books/sabcl/marathi/savitri/ सावित्री - एक आख्यायिका आणि एक प्रतीक”], श्रीअरविंद आश्रम, पुडुचेरी यांच्यातर्फे प्रकाशित झालेला आहे. तो छंदोबद्ध भावानुवाद आहे. हा अनुवाद १९९३ साली प्रकाशित झाला. ISBN 81-7058-334-9 * दुसरा अनुवाद कवी नृसिंहाग्रज यांनी केला आहे. तो अनुवाद “[[श्रीअरविंद सावित्री (पुस्तक)]] ” या नावाने प्रकाशित झाला आहे. १९९५ साली प्रकाशित झालेले हे पुस्तक मुक्तछंदात अनुवादित करण्यात आलेले आहे. == सावित्रीची समीक्षा == * एक पाश्चात्य तत्त्वज्ञ व समीक्षक, मि. रेमंड फ्रँक पायपर याने लिहिले आहे - श्रीअरविंदांनी निर्माण केलेले हे महाकाव्य कदाचित इंग्रजी भाषेतील सर्वांत महान महाकाव्य असावे. आजवर झालेल्या रचनांपैकी सर्वात जास्त सर्वसमावेशक, समग्र, सुंदर आणि परिपूर्ण वैश्विक काव्यरचना म्हणून ‘सावित्री’चा उल्लेख करता येईल, असे विधान करण्याचे मी धाडस करत आहे. यामध्ये प्रतीकात्मक रितीने अगदी आदिम वैश्विक शून्यापासून, पृथ्वीच्या अंधकार आणि संघर्षातून प्रवास करत करत, अतिमानसिक आध्यात्मिक अस्तित्वाच्या उच्चतम क्षेत्रापर्यंतच्या सर्व श्रेणी आलेल्या आहेत आणि त्यामध्ये मनुष्याच्या प्रत्येक समस्येवर अतुलनीय अशा विशाल, भव्य आणि रूपकात्मक तेजस्वी श्लोकांच्या माध्यमातून प्रकाश टाकण्यात आला आहे. <ref>Raymond F. Piper, The Hungry Eye, pp. 131 - 132. See Perspectives of Savitri.</ref> * आजवर [[नोलिनी कांत गुप्ता|नलिनीकांत गुप्ता]], अंबालाल पुराणी, के.डी.सेठना, [[माधव पु. पंडित|माधव पंडित]], [[प्रेमा नंदकुमार]], रामेश्वर गुप्ता, व्ही.के.गोकाक, शिशिरकुमार घोष आदी मंडळींनी सावित्रीवर लिखाण केले आहे. == संबंधित साहित्य == * (मराठी) [[श्रीमाताजी सावित्रीविषयी (पुस्तक)|श्रीमाताजी सावित्रीविषयी]] (संकलन) - ले.आर.वाय.देशपांडे, भावानुवाद - प्रभाकर नुलकर, सावित्री फाऊन्डेशन, दिल्ली, प्रथम आवृत्ती - २४ एप्रिल २०१५ *(मराठी) डॉ.[[ग.ना. जोशी|ग.ना.जोशी]], [[महाकवी श्रीअरविंद यांच्या सावित्री महाकाव्यातील तत्त्वज्ञान]], मॅजेस्टिक प्रकाशन, पृष्ठ ४६४ * (मराठी) संक्षिप्त सावित्री - लेखक श्री.[[माधव पु. पंडित|माधव पंडित]] - The summary of Savitri या इंग्रजी पुस्तकाचा अनुवाद - सुहास टिल्लू <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=संक्षिप्त सावित्री|last=पंडित|first=माधव|publisher=सुहास टिल्लू|year=१९९९|location=पुणे}}</ref> * (मराठी) सूर्यकन्या सावित्री - ले. मृणालिनी फळणीकर, बुकमार्क पब्लिकेशन्स, २१ जून २००५, पृष्ठ ९२ * (मराठी) सावित्री महाकाव्य - [[संजीवन (मराठी नियतकालिक)|संजीवन कार्यालय]] प्रकाशन, नोव्हेंबर १९८५, पृष्ठ १८, मूळ लेखक - श्री.व्योहार राजेंद्रसिंहजी, अनुवादक - श्री.ल.गो.जोशी * (इंग्रजी) जुगल किशोर मुखर्जी, T''he ascent of sight in Sri Aurobindo's Savitri'' (2001) {{ISBN|81-7058-656-9}} * (इंग्रजी) डी.एस.मिश्रा, ''Poetry and philosophy in Sri Aurobindo's Savitri'' (1989) {{ISBN|81-85151-21-0}} * (इंग्रजी) रोहित मेहता, [https://savitri.in/books/rohit-mehta/the-dialogue-with-death The dialogue with death] == बाह्य दुवे == * https://motherandsriaurobindo.in/Sri-Aurobindo/books/sabcl/marathi/savitri/ *[https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5707527257995278624&title=Savitri%20-%20Sri%20Aurobindo&SectionId=1002&SectionName=Be%20Positive&TagName=%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%80%20%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6 महर्षी अरविंद यांचे अजरामर महाकाव्य - सावित्री, ले.रवींद्र गुर्जर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130155653/https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5707527257995278624&title=Savitri%20-%20Sri%20Aurobindo&SectionId=1002&SectionName=Be%20Positive&TagName=%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%80%20%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6 |date=2021-11-30 }} *[http://savitri.in/1/1/1 saviti.in] (सावित्रीच्या परिपूर्ण अभ्यासासाठी उपयुक्त) == अधिक वाचनासाठी == * सावित्री - एक दर्शन ([[अभीप्सा (मासिक)|अभीप्सा]] मराठी मासिक - जानेवारी २०२२ विशेषांक) * सावित्री महाकाव्याच्या कथानकाचा सारांश (अभीप्सा मराठी मासिक - जानेवारी २०२३ विशेषांक) {{पूर्णयोग}} == संदर्भ सूची == [[वर्ग:अरविंद घोष यांचे साहित्य]] [[वर्ग:भारतीय महाकाव्ये]] [[वर्ग:सावित्रीमधील व्यक्तिरेखा]] [[वर्ग:पूर्णयोग]] [[वर्ग:मराठीतील तत्त्वज्ञान विषयक पुस्तके]] elt7y5nytx7nr6ydikwx37nx3mtyj6g 2715807 2715803 2026-10-01T13:20:09Z Ketaki Modak 21590 पुनर्मांडणी, आशयाची भर - संदर्भांसहित 2715807 wikitext text/x-wiki '''सावित्री: एक आख्यायिका आणि प्रतीक''' हे [[महाभारत|महाभारतातील]] सावित्रीच्या आख्यानावर आधारित श्रीअरविंद ऊर्फ [[अरविंद घोष]] यांनी इंग्लिश भाषेत लिहिलेले एक महाकाव्य आहे. == लेखन - इतिहास == श्रीअरविंदांनी देह ठेवल्यानंतर चार वर्षांनी, म्हणजे दि. १५ ऑगस्ट १९५४ रोजी, ''Savitri, a Legend and a Symbol'' या ग्रंथाचे [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रमा]]<nowiki/>तर्फे प्रकाशन करण्यात आले. हे महाकाव्य श्री अरविंद आपल्या हयातीत ५० वर्षे लिहीत होते. `सावित्री’चे पहिले उपलब्ध हस्तलिखित इ.स.१९१६ मधील आहे. इ.स.१९३० च्या सुमारास, त्याचा अधिक विस्तार करून आणि त्याला सखोल प्रतीकात्मकता देऊन, त्यांनी त्याचे महाकाव्यामध्ये रूपांतर करण्यास सुरुवात केली. सुरुवातीला वर्णनात्मक कविता एवढेच स्वरूप असलेल्या या काव्यावर नंतर अनेक परिष्करणे करण्यात आली. आपल्या चढत्या-वाढत्या आध्यात्मिक अनुभवानुसार श्री अरविंद या महाकाव्याच्या रचनेत उत्तरोत्तर बदल करीत होते. इ. स. १९४० च्या उत्तरार्धात, जेव्हा त्यांना त्यांचे डोळे साथ देईनासे झाले तेव्हा ते केवळ नोंदी करून ठेवत असत आणि नंतर अगदी अंतिम टप्प्यावर ते तो मजकूर [[निरोदबरन]] नावाच्या साधकाला सांगून, त्याच्याकरवी लिहून घेत असत. डिसेंबर १९५० मध्ये झालेल्या महासमाधीच्या थोडेच दिवस आधी श्रीअरविंदांनी`सावित्री’ या महाकाव्याची रचना पूर्ण केली होती. == मध्यवर्ती कल्पना == मरणाधीन झालेल्या सत्यवानाचे प्राण यमराजाच्या पाशातून खेचून आणणाऱ्या सावित्रीचे महाभारतातील आख्यान सर्वश्रुत आहे. श्रीअरविंदांनी या कथेचे रूपक वापरून, आध्यात्मिक जीवनाच्या वाटचालीचा प्रवासच आपल्याला ज्ञात करून देण्याचा प्रयत्न 'सावित्री' या महाकाव्याच्या माध्यमातून केला आहे. प्रेमाचा मृत्युवरील विजय व आत्म्याचा अंतिम विजय आणि जीवनाचे रूपांतरण ही या महाकाव्याची मध्यवर्ती कल्पना आहे. ही संकल्पना चेतनेच्या [[उत्क्रांती|उत्क्रांतीचे]] पूर्णत्व आणि पृथ्वीवरील अतिमानसिक जीव-वंशाचा उदय याच्याशी संबंधित आहे. मानवाच्या अभ्युदयासाठी दिव्य शक्तीचे पृथ्वीवरील अवतरण हा सावित्रीचा गाभा आहे. == सावित्रीमधील व्यक्तिरेखा आणि त्यांची प्रतीकात्मकता == * [[अश्वपती]] = अश्वपती हे सावित्रीचे मानव जन्मातील वडील आहेत, ते तपस्येचे देव आहेत. मर्त्यतेकडून अमर्त्य अशा प्रतलावंर चढून जाण्यासाठी साहाय्य करणाऱ्या आध्यात्मिक प्रयासांच्या घनीभूत ऊर्जेचे ते प्रतीक आहेत. * [[सत्यवान]] = ‘सत्यवान' हा स्वतःच्या अंतरंगामध्ये दिव्य सत्य बाळगणाऱ्या जीवाचे प्रतीक आहे पण तो मृत्यू आणि अज्ञानाच्या कचाट्यामध्ये सापडलेला आहे. * [[सत्यवानाची सावित्री|सावित्री]] (सत्यवानाची सावित्री) = 'सावित्री' ही दैवी वाणी आहे, ती सूर्याची कन्या आहे आणि ती परमसत्याची देवता असून ती तारणहार म्हणूनच या भूतलावर अवतरली आहे; जन्माला आली आहे. * [[द्युमत्सेन]] = ते सत्यवानाचे वडील आहेत. द्युमत्सेन हे दृष्टीचे दिव्य साम्राज्य हरल्यामुळे, वैभवाचे साम्राज्यदेखील गमावलेल्या, आणि येथे अंध होऊन पडलेल्या दिव्य मनाचे प्रतीक आहे.<ref>Collected Works of Sri Aurobindo Vol 33-34, Author's Note</ref> * [[नारद मुनी]] * [[यम]] (मृत्यूदेव) == वैशिष्ट्ये == * सावित्रीच्या काव्यविस्ताराची कल्पना येण्यासाठी त्यातील ओळींचा विचार करता येईल. या महाकाव्यामध्ये २३८१३ पंक्ती असून, हे इंग्रजी भाषेतील सर्वांत मोठे दीर्घ काव्य आहे. श्री. [[निरोदबरन]] हे या महाकाव्याचे लेखनिक झाले. * ‘सावित्री’मधील पंचपदी मुक्तछंदात्मक काव्याची रचना ही एकमेवाद्वितीय आहे, इंग्रजी काव्यात सर्वसाधारणतः मुक्तछंदात्मक काव्यरचनेचा जो आराखडा असतो त्याच्यापेक्षा ही रचना वेगळी आहे. * या काव्यातील प्रत्येक पंक्ती स्वतंत्र आहे आणि जास्तीत जास्त पाच ते सात पंक्तींचे मिळून एक वाक्य आहे. वाक्यामध्ये सहसा एक, दोन, तीन किंवा चार पंक्ती येतात, अगदी क्वचित पाच किंवा सहा किंवा सात पंक्ती येतात. * प्रत्येक पंक्ती स्वतंत्रपणे आस्वाद्य होऊ शकेल इतपत सशक्त असली पाहिजे आणि त्याच वेळी, जणूकाही एका चिऱ्यावर दुसरा चिरा रचावा त्याप्रमाणे ती एखाद्या वाक्यामध्ये किंवा एखाद्या परिच्छेदामध्ये, अगदी समर्पकपणे रचलीदेखील गेली पाहिजे, अशी या महाकाव्याची रचना आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=(Perspectives of Savitri - Part I|last=R.Y. Deshpande|publisher=Aurobharati Trust, Pondicherry|year=2000}}</ref> * सावित्री म्हणजे 'आधुनिक काळातील वेद' होय असे म्हणले जाते. या महाकाव्यात अध्यात्माचा इतिहास, तत्त्वज्ञान, गूढवाद, परलोकज्ञान, भविष्याचे दर्शन या गोष्टी आहेत.<ref>(मराठी) डॉ.[[ग.ना. जोशी|ग.ना.जोशी]], [[महाकवी श्रीअरविंद यांच्या सावित्री महाकाव्यातील तत्त्वज्ञान]], मॅजेस्टिक प्रकाशन, पृष्ठ ४६४</ref> == मांडणी == * या महाकाव्यामध्ये एकूण ३ खंड आहेत. यातील पहिला भाग - अश्वपतीचा योग, दुसरा भाग - सावित्रीचा योग आणि तिसरा भाग - सावित्री व यम संवाद यास वाहिलेला आहे. * यामध्ये १२ पर्व असून ४९ अध्याय आहेत. त्यांची मांडणी पुढीलप्रमाणे आहे - {| class="wikitable" |+ !खंड !पर्व (बुक) क्र. !पर्वाचे शीर्षक !अध्यायांची / सर्गांची संख्या (कँटो) !अध्यायांची शीर्षके |- |०१ |०१ |प्रारंभ |०५ |प्रतीकात्मक उषा, संघर्षाचा विजय, राजाची योगसाधना, आत्म्याच्या बंधमुक्तीचा योग, गुह्य ज्ञान, राजाची योगसाधना -आत्मचैतन्याची बंधमुक्ती व महानता यांचा योग |- | |०२ |लोकलोकांतराचा प्रवासी |१५ |वैश्विक जगतांमधला प्रवासी, विविध जगताची शिडीसारखी मांडणी, सूक्ष्म-तरल वास्तव पदार्थाचे राज्य, जीवनाचे वैभव व पतन, लहानखुरे जीवन असणारी राज्ये, लहान जीवनाच्या देवता, अधिक उच्च जीवनाची राज्ये व देवता, महारात्रीच्या आतमध्ये शिरकाव, असत्याचे जग, दुष्टपणाची माता व अंध:काराचे पुत्र, जीवनाच्या देवतांचे नंदनवन, लहानखुऱ्या मनाची राज्ये व त्यांची देवत्वे, उच्चतर मनाची राज्ये व त्यांची देवत्वे, आदर्शाचे स्वर्ग, मनाच्या आत्म्याच्या ठिकाणी, जगदात्मा, अधिक श्रेष्ठ ज्ञानाचे प्रदेश |- | |०३ |दिव्य माता |०४ |अज्ञेयाचा शोध, दिव्य मातेची आराधना, आत्म्याचे निवासस्थान व नवनिर्मिती, दिव्य दर्शन व वरप्राप्ती |- |०२ |०४ |जन्म आणि शोध |०४ |दिव्य ज्योतीचा जन्म व बालपण, दिव्य ज्योतीची वाढ,शोधकार्याविषयी आंतरिक आवाजाची प्रेरणा, शोधकार्य |- | |०५ |प्रेम |०३ |भेटीचे विधिलिखित स्थळ, सत्यवान, सत्यवान व सावित्री |- | |०६ |प्रारब्ध (कर्म) |०२ |नियतीचा शब्द, नियतीचा मार्ग व वेदनेचा प्रश्न |- | |०७ |योग |०७ |आत्म्याच्या शोधासंबंधीची कथा, आंतरिक प्रदेशांमध्ये प्रवेश, आत्म्याचे तिहेरी सामर्थ्यप्रवाह, आत्म्याचा शोध व साक्षात्कार, निर्वाण व सर्व-नकारात्मक एकमेवाद्वितीयाचा शोध |- | |०८ |मृत्यू |०१ |अरण्यातील मृत्यूची घटना |- |०३ |०९ |शाश्वत रात्र |०२ |काळ्याकभिन्न महा-रिक्ततेच्या दिशेने, शाश्वत महारात्रीतील प्रवास व महाअंधकाराचा आवाज |- | |१० |दोन संधिप्रकाश |०४ |आदर्शाच्या संधिप्रकाशाचे स्वप्न, मृत्युविषयीचे सत्य व आदर्शांसंबंधीचा व्यर्थ पोकळपणा, प्रेम व मृत्यू या विषयावर चर्चा, पृथ्वीवरील सत्याविषयीचा स्वप्नवत संधिप्रकाश |- | |११ |शाश्वत दिन |०१ |शाश्वत दिवस - आत्म्याने केलेली निवड व परम ग्रास |- | |१२ |उपसंहार. |०१ |पृथ्वीवर पुनरागमन |} == आवृत्त्या == * '''इंग्रजी आवृत्त्या''' * (इंग्रजी) अरबिंदो घोष, श्री अरबिंदो आश्रम (1954) ASIN B0007ILK7W * (इंग्रजी) लोटस प्रेस (1995) {{ISBN|0-941524-80-9}} * '''मराठी आवृत्त्या''' * मराठीमध्ये सावित्रीचा अनुवाद करण्याचे आजवर दोन प्रयत्न झालेले आहेत. सौ.[[शैलजादेवी वहिनीसाहेब प्रतिनिधी]] यांनी केलेला अनुवाद “[https://motherandsriaurobindo.in/Sri-Aurobindo/books/sabcl/marathi/savitri/ सावित्री - एक आख्यायिका आणि एक प्रतीक”], श्रीअरविंद आश्रम, पुडुचेरी यांच्यातर्फे प्रकाशित झालेला आहे. तो छंदोबद्ध भावानुवाद आहे. हा अनुवाद १९९३ साली प्रकाशित झाला. ISBN 81-7058-334-9 * दुसरा अनुवाद कवी नृसिंहाग्रज यांनी केला आहे. तो अनुवाद “[[श्रीअरविंद सावित्री (पुस्तक)]] ” या नावाने प्रकाशित झाला आहे. १९९५ साली प्रकाशित झालेले हे पुस्तक मुक्तछंदात अनुवादित करण्यात आलेले आहे. * श्रीअरविंद विरचित सावित्री (भावानुवाद)  - श्रीमती प्रज्ञा सुखटणकरकृत हा भावानुवाद गद्य स्वरूपातील आहे. तो द्विखंडात्मक आहे. == सावित्रीची समीक्षा == * एक पाश्चात्य तत्त्वज्ञ व समीक्षक, मि. रेमंड फ्रँक पायपर याने लिहिले आहे - श्रीअरविंदांनी निर्माण केलेले हे महाकाव्य कदाचित इंग्रजी भाषेतील सर्वांत महान महाकाव्य असावे. आजवर झालेल्या रचनांपैकी सर्वात जास्त सर्वसमावेशक, समग्र, सुंदर आणि परिपूर्ण वैश्विक काव्यरचना म्हणून ‘सावित्री’चा उल्लेख करता येईल, असे विधान करण्याचे मी धाडस करत आहे. यामध्ये प्रतीकात्मक रितीने अगदी आदिम वैश्विक शून्यापासून, पृथ्वीच्या अंधकार आणि संघर्षातून प्रवास करत करत, अतिमानसिक आध्यात्मिक अस्तित्वाच्या उच्चतम क्षेत्रापर्यंतच्या सर्व श्रेणी आलेल्या आहेत आणि त्यामध्ये मनुष्याच्या प्रत्येक समस्येवर अतुलनीय अशा विशाल, भव्य आणि रूपकात्मक तेजस्वी श्लोकांच्या माध्यमातून प्रकाश टाकण्यात आला आहे. <ref>Raymond F. Piper, The Hungry Eye, pp. 131 - 132. See Perspectives of Savitri.</ref> * आजवर [[नोलिनी कांत गुप्ता|नलिनीकांत गुप्ता]], अंबालाल पुराणी, के.डी.सेठना, [[माधव पु. पंडित|माधव पंडित]], [[प्रेमा नंदकुमार]], रामेश्वर गुप्ता, व्ही.के.गोकाक, शिशिरकुमार घोष आदी मंडळींनी सावित्रीवर लिखाण केले आहे. == सावित्री महाकाव्यासंबंधी अन्य लेखन == * (मराठी) [[श्रीमाताजी सावित्रीविषयी (पुस्तक)|श्रीमाताजी सावित्रीविषयी]] (संकलन) - ले.आर.वाय.देशपांडे, भावानुवाद - [[प्रभाकर नुलकर]], सावित्री फाऊन्डेशन, दिल्ली, प्रथम आवृत्ती - २४ एप्रिल २०१५ - श्रीमाताजींनी सावित्री महाकाव्याविषयी वेळोवेळी जे कथन केले, भाष्य केले, पत्रे लिहिली, प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून काही सांगितले, त्यांनी जे संदेश दिले त्या साऱ्याचे इंग्रजीमध्ये संकलन श्री. आर. वाय. देशपांडे यांनी केले आहे. The Mother on Savitri या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद श्री. प्रभाकर नुलकर यांनी केला आहे. * (मराठी) डॉ.[[ग.ना. जोशी|ग.ना.जोशी]], [[महाकवी श्रीअरविंद यांच्या सावित्री महाकाव्यातील तत्त्वज्ञान]], मॅजेस्टिक प्रकाशन, पृष्ठ ४६४ * (मराठी) सावित्री महाकाव्य - [[संजीवन (मराठी नियतकालिक)|संजीवन कार्यालय]] प्रकाशन, नोव्हेंबर १९८५, पृष्ठ १८, मूळ लेखक - श्री.व्योहार राजेंद्रसिंहजी, अनुवादक - श्री.ल.गो.जोशी * (मराठी) संक्षिप्त सावित्री - लेखक श्री.[[माधव पु. पंडित|माधव पंडित]] - The summary of Savitri या इंग्रजी पुस्तकाचा अनुवाद - सुहास टिल्लू, १९९९ <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=संक्षिप्त सावित्री|last=पंडित|first=माधव|publisher=सुहास टिल्लू|year=१९९९|location=पुणे}}</ref> * श्री अरविंदविरचित सावित्री - भावानुवाद सारांश, श्रीमती प्रज्ञा सुखटणकर यांनी लिहिलेले हे पुस्तक ६० पानी आहे. यामध्ये सावित्री महाकाव्याच्या प्रत्येक सर्गातील मुद्दे सारांशरूपाने मांडले आहेत.   * श्रीअरबिंदो कृत सावित्री (निवडक)  - डॉ. विजया देशपांडे, औरंगाबाद यांनी अनुवादित केलेल्या या पुस्तकात प्रतीकात्मक उषाकाळ आणि प्रेम व मृत्युदेवता यांच्यातील संवाद या निवडक भागाचा अनुवाद करण्यात आला आहे. प्रकाशन वर्ष - २०२१ * श्रीअरविंद लिखित सावित्री - अल्पपरिचय, डॉ. उत्तरा शास्त्री लिखित हे पुस्तक १०१ पानी आहे. याचे प्रकाशन डी. के. एजन्सीज, ठाणे यांनी केले आहे. * महायोगी श्रीअरविंद विरचित सावित्री महाकाव्य - अल्पपरिचय, डॉ. [[केतकी मोडक]] किंडल ॲमेझॉन आवृत्ती, ASIN '''‏ : ‎''' B0HFN91KQD * (इंग्रजी) जुगल किशोर मुखर्जी, T''he ascent of sight in Sri Aurobindo's Savitri'' (2001) {{ISBN|81-7058-656-9}} * (इंग्रजी) डी.एस.मिश्रा, ''Poetry and philosophy in Sri Aurobindo's Savitri'' (1989) {{ISBN|81-85151-21-0}} * (इंग्रजी) रोहित मेहता, [https://savitri.in/books/rohit-mehta/the-dialogue-with-death The dialogue with death] == साहित्य रूपांतरे == * सावित्री (योगी अरविंद यांच्या सावित्री या महाकाव्याचे कथारूप) - श्रीमंत सौ. शैलजादेवी पंतप्रतिनिधी लिखित हे पुस्तक, महाराष्ट्र ग्रंथ भांडार, कोल्हापूर यांच्यातर्फे प्रकाशित करण्यात आले आहे. ते ३३३ पानी आहे. * (मराठी) सूर्यकन्या सावित्री - ले. मृणालिनी फळणीकर, बुकमार्क पब्लिकेशन्स, २१ जून २००५, पृष्ठ ९२, * (मराठी) सूर्यकन्या सावित्री - सौ. [[विनीता तेलंग]] लिखित ही कादंबरी श्रीअरविंद विरचित सावित्री महाकाव्यावर आधारित असून, तरुण पिढीला तेजस्विनी सावित्रीची ओळख करून द्यावी हा या लेखनामागील विचार असल्याचे लेखिकेने सांगितले आहे. * जगावेगळे जीवनपुष्प “अर्थात सावित्री : श्री अरविंदांचे एक अपूर्व भावविश्व” स्वामी विद्यानंदांनी ऊर्फ कै. श्री. दा. के. पांडे यांनी सावित्री या महाकाव्याचा कादंबरी स्वरूपात केलेला हा स्वैर अनुवाद आहे. == बाह्य दुवे == * https://motherandsriaurobindo.in/Sri-Aurobindo/books/sabcl/marathi/savitri/ (सौ.शैलजादेवी वहिनीसाहेब प्रतिनिधी यांनी केलेला अनुवाद) *[https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5707527257995278624&title=Savitri%20-%20Sri%20Aurobindo&SectionId=1002&SectionName=Be%20Positive&TagName=%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%80%20%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6 महर्षी अरविंद यांचे अजरामर महाकाव्य - सावित्री, ले.रवींद्र गुर्जर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130155653/https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5707527257995278624&title=Savitri%20-%20Sri%20Aurobindo&SectionId=1002&SectionName=Be%20Positive&TagName=%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%80%20%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6 |date=2021-11-30 }} *[http://savitri.in/1/1/1 saviti.in] (सावित्रीच्या परिपूर्ण अभ्यासासाठी उपयुक्त) - त्यामध्ये विविध भाषांमधील विविध लेखकांच्या, वक्त्यांच्या सावित्रीवरील अभ्यासाची नोंद करण्यात आलेली आहे. त्यावर संबंधित लेखन उपलब्ध आहे. विविध भाषांमध्ये सावित्रीचे झालेले अनुवाद देखील या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहेत. == अधिक वाचनासाठी == * सावित्री - एक दर्शन ([[अभीप्सा (मासिक)|अभीप्सा]] मराठी मासिक - जानेवारी २०२२ विशेषांक) * सावित्री महाकाव्याच्या कथानकाचा सारांश (अभीप्सा मराठी मासिक - जानेवारी २०२३ विशेषांक) {{पूर्णयोग}} == संदर्भ सूची == [[वर्ग:अरविंद घोष यांचे साहित्य]] [[वर्ग:भारतीय महाकाव्ये]] [[वर्ग:सावित्रीमधील व्यक्तिरेखा]] [[वर्ग:पूर्णयोग]] [[वर्ग:मराठीतील तत्त्वज्ञान विषयक पुस्तके]] 4eadydny44igsqd12um4om0btgfe15f 2715808 2715807 2026-10-01T13:20:52Z Ketaki Modak 21590 2715808 wikitext text/x-wiki '''सावित्री: एक आख्यायिका आणि प्रतीक''' हे [[महाभारत|महाभारतातील]] सावित्रीच्या आख्यानावर आधारित श्रीअरविंद ऊर्फ [[अरविंद घोष]] यांनी इंग्लिश भाषेत लिहिलेले एक महाकाव्य आहे. == लेखन - इतिहास == श्रीअरविंदांनी देह ठेवल्यानंतर चार वर्षांनी, म्हणजे दि. १५ ऑगस्ट १९५४ रोजी, ''Savitri, a Legend and a Symbol'' या ग्रंथाचे [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रमा]]<nowiki/>तर्फे प्रकाशन करण्यात आले. हे महाकाव्य श्री अरविंद आपल्या हयातीत ५० वर्षे लिहीत होते. `सावित्री’चे पहिले उपलब्ध हस्तलिखित इ.स.१९१६ मधील आहे. इ.स.१९३० च्या सुमारास, त्याचा अधिक विस्तार करून आणि त्याला सखोल प्रतीकात्मकता देऊन, त्यांनी त्याचे महाकाव्यामध्ये रूपांतर करण्यास सुरुवात केली. सुरुवातीला वर्णनात्मक कविता एवढेच स्वरूप असलेल्या या काव्यावर नंतर अनेक परिष्करणे करण्यात आली. आपल्या चढत्या-वाढत्या आध्यात्मिक अनुभवानुसार श्री अरविंद या महाकाव्याच्या रचनेत उत्तरोत्तर बदल करीत होते. इ. स. १९४० च्या उत्तरार्धात, जेव्हा त्यांना त्यांचे डोळे साथ देईनासे झाले तेव्हा ते केवळ नोंदी करून ठेवत असत आणि नंतर अगदी अंतिम टप्प्यावर ते तो मजकूर [[निरोदबरन]] नावाच्या साधकाला सांगून, त्याच्याकरवी लिहून घेत असत. डिसेंबर १९५० मध्ये झालेल्या महासमाधीच्या थोडेच दिवस आधी श्रीअरविंदांनी`सावित्री’ या महाकाव्याची रचना पूर्ण केली होती. == मध्यवर्ती कल्पना == मरणाधीन झालेल्या सत्यवानाचे प्राण यमराजाच्या पाशातून खेचून आणणाऱ्या सावित्रीचे महाभारतातील आख्यान सर्वश्रुत आहे. श्रीअरविंदांनी या कथेचे रूपक वापरून, आध्यात्मिक जीवनाच्या वाटचालीचा प्रवासच आपल्याला ज्ञात करून देण्याचा प्रयत्न 'सावित्री' या महाकाव्याच्या माध्यमातून केला आहे. प्रेमाचा मृत्युवरील विजय व आत्म्याचा अंतिम विजय आणि जीवनाचे रूपांतरण ही या महाकाव्याची मध्यवर्ती कल्पना आहे. ही संकल्पना चेतनेच्या [[उत्क्रांती|उत्क्रांतीचे]] पूर्णत्व आणि पृथ्वीवरील अतिमानसिक जीव-वंशाचा उदय याच्याशी संबंधित आहे. मानवाच्या अभ्युदयासाठी दिव्य शक्तीचे पृथ्वीवरील अवतरण हा सावित्रीचा गाभा आहे. == सावित्रीमधील व्यक्तिरेखा आणि त्यांची प्रतीकात्मकता == * [[अश्वपती]] = अश्वपती हे सावित्रीचे मानव जन्मातील वडील आहेत, ते तपस्येचे देव आहेत. मर्त्यतेकडून अमर्त्य अशा प्रतलावंर चढून जाण्यासाठी साहाय्य करणाऱ्या आध्यात्मिक प्रयासांच्या घनीभूत ऊर्जेचे ते प्रतीक आहेत. * [[सत्यवान]] = ‘सत्यवान' हा स्वतःच्या अंतरंगामध्ये दिव्य सत्य बाळगणाऱ्या जीवाचे प्रतीक आहे पण तो मृत्यू आणि अज्ञानाच्या कचाट्यामध्ये सापडलेला आहे. * [[सत्यवानाची सावित्री|सावित्री]] (सत्यवानाची सावित्री) = 'सावित्री' ही दैवी वाणी आहे, ती सूर्याची कन्या आहे आणि ती परमसत्याची देवता असून ती तारणहार म्हणूनच या भूतलावर अवतरली आहे; जन्माला आली आहे. * [[द्युमत्सेन]] = ते सत्यवानाचे वडील आहेत. द्युमत्सेन हे दृष्टीचे दिव्य साम्राज्य हरल्यामुळे, वैभवाचे साम्राज्यदेखील गमावलेल्या, आणि येथे अंध होऊन पडलेल्या दिव्य मनाचे प्रतीक आहे.<ref>Collected Works of Sri Aurobindo Vol 33-34, Author's Note</ref> * [[नारद मुनी]] * [[यम]] (मृत्यूदेव) == वैशिष्ट्ये == * सावित्रीच्या काव्यविस्ताराची कल्पना येण्यासाठी त्यातील ओळींचा विचार करता येईल. या महाकाव्यामध्ये २३८१३ पंक्ती असून, हे इंग्रजी भाषेतील सर्वांत मोठे दीर्घ काव्य आहे. श्री. [[निरोदबरन]] हे या महाकाव्याचे लेखनिक झाले. * ‘सावित्री’मधील पंचपदी मुक्तछंदात्मक काव्याची रचना ही एकमेवाद्वितीय आहे, इंग्रजी काव्यात सर्वसाधारणतः मुक्तछंदात्मक काव्यरचनेचा जो आराखडा असतो त्याच्यापेक्षा ही रचना वेगळी आहे. * या काव्यातील प्रत्येक पंक्ती स्वतंत्र आहे आणि जास्तीत जास्त पाच ते सात पंक्तींचे मिळून एक वाक्य आहे. वाक्यामध्ये सहसा एक, दोन, तीन किंवा चार पंक्ती येतात, अगदी क्वचित पाच किंवा सहा किंवा सात पंक्ती येतात. * प्रत्येक पंक्ती स्वतंत्रपणे आस्वाद्य होऊ शकेल इतपत सशक्त असली पाहिजे आणि त्याच वेळी, जणूकाही एका चिऱ्यावर दुसरा चिरा रचावा त्याप्रमाणे ती एखाद्या वाक्यामध्ये किंवा एखाद्या परिच्छेदामध्ये, अगदी समर्पकपणे रचलीदेखील गेली पाहिजे, अशी या महाकाव्याची रचना आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=(Perspectives of Savitri - Part I|last=R.Y. Deshpande|publisher=Aurobharati Trust, Pondicherry|year=2000}}</ref> * सावित्री म्हणजे 'आधुनिक काळातील वेद' होय असे म्हणले जाते. या महाकाव्यात अध्यात्माचा इतिहास, तत्त्वज्ञान, गूढवाद, परलोकज्ञान, भविष्याचे दर्शन या गोष्टी आहेत.<ref>(मराठी) डॉ.[[ग.ना. जोशी|ग.ना.जोशी]], [[महाकवी श्रीअरविंद यांच्या सावित्री महाकाव्यातील तत्त्वज्ञान]], मॅजेस्टिक प्रकाशन, पृष्ठ ४६४</ref> == मांडणी == * या महाकाव्यामध्ये एकूण ३ खंड आहेत. यातील पहिला भाग - अश्वपतीचा योग, दुसरा भाग - सावित्रीचा योग आणि तिसरा भाग - सावित्री व यम संवाद यास वाहिलेला आहे. * यामध्ये १२ पर्व असून ४९ अध्याय आहेत. त्यांची मांडणी पुढीलप्रमाणे आहे - {| class="wikitable" |+ !खंड !पर्व (बुक) क्र. !पर्वाचे शीर्षक !अध्यायांची / सर्गांची संख्या (कँटो) !अध्यायांची शीर्षके |- |०१ |०१ |प्रारंभ |०५ |प्रतीकात्मक उषा, संघर्षाचा विजय, राजाची योगसाधना, आत्म्याच्या बंधमुक्तीचा योग, गुह्य ज्ञान, राजाची योगसाधना -आत्मचैतन्याची बंधमुक्ती व महानता यांचा योग |- | |०२ |लोकलोकांतराचा प्रवासी |१५ |वैश्विक जगतांमधला प्रवासी, विविध जगताची शिडीसारखी मांडणी, सूक्ष्म-तरल वास्तव पदार्थाचे राज्य, जीवनाचे वैभव व पतन, लहानखुरे जीवन असणारी राज्ये, लहान जीवनाच्या देवता, अधिक उच्च जीवनाची राज्ये व देवता, महारात्रीच्या आतमध्ये शिरकाव, असत्याचे जग, दुष्टपणाची माता व अंध:काराचे पुत्र, जीवनाच्या देवतांचे नंदनवन, लहानखुऱ्या मनाची राज्ये व त्यांची देवत्वे, उच्चतर मनाची राज्ये व त्यांची देवत्वे, आदर्शाचे स्वर्ग, मनाच्या आत्म्याच्या ठिकाणी, जगदात्मा, अधिक श्रेष्ठ ज्ञानाचे प्रदेश |- | |०३ |दिव्य माता |०४ |अज्ञेयाचा शोध, दिव्य मातेची आराधना, आत्म्याचे निवासस्थान व नवनिर्मिती, दिव्य दर्शन व वरप्राप्ती |- |०२ |०४ |जन्म आणि शोध |०४ |दिव्य ज्योतीचा जन्म व बालपण, दिव्य ज्योतीची वाढ,शोधकार्याविषयी आंतरिक आवाजाची प्रेरणा, शोधकार्य |- | |०५ |प्रेम |०३ |भेटीचे विधिलिखित स्थळ, सत्यवान, सत्यवान व सावित्री |- | |०६ |प्रारब्ध (कर्म) |०२ |नियतीचा शब्द, नियतीचा मार्ग व वेदनेचा प्रश्न |- | |०७ |योग |०७ |आत्म्याच्या शोधासंबंधीची कथा, आंतरिक प्रदेशांमध्ये प्रवेश, आत्म्याचे तिहेरी सामर्थ्यप्रवाह, आत्म्याचा शोध व साक्षात्कार, निर्वाण व सर्व-नकारात्मक एकमेवाद्वितीयाचा शोध |- | |०८ |मृत्यू |०१ |अरण्यातील मृत्यूची घटना |- |०३ |०९ |शाश्वत रात्र |०२ |काळ्याकभिन्न महा-रिक्ततेच्या दिशेने, शाश्वत महारात्रीतील प्रवास व महाअंधकाराचा आवाज |- | |१० |दोन संधिप्रकाश |०४ |आदर्शाच्या संधिप्रकाशाचे स्वप्न, मृत्युविषयीचे सत्य व आदर्शांसंबंधीचा व्यर्थ पोकळपणा, प्रेम व मृत्यू या विषयावर चर्चा, पृथ्वीवरील सत्याविषयीचा स्वप्नवत संधिप्रकाश |- | |११ |शाश्वत दिन |०१ |शाश्वत दिवस - आत्म्याने केलेली निवड व परम ग्रास |- | |१२ |उपसंहार. |०१ |पृथ्वीवर पुनरागमन |} == आवृत्त्या == * '''इंग्रजी आवृत्त्या''' * (इंग्रजी) अरबिंदो घोष, श्री अरबिंदो आश्रम (1954) ASIN B0007ILK7W * (इंग्रजी) लोटस प्रेस (1995) {{ISBN|0-941524-80-9}} * '''मराठी आवृत्त्या''' * मराठीमध्ये सावित्रीचा अनुवाद करण्याचे आजवर दोन प्रयत्न झालेले आहेत. सौ.[[शैलजादेवी वहिनीसाहेब प्रतिनिधी]] यांनी केलेला अनुवाद “[https://motherandsriaurobindo.in/Sri-Aurobindo/books/sabcl/marathi/savitri/ सावित्री - एक आख्यायिका आणि एक प्रतीक”], श्रीअरविंद आश्रम, पुडुचेरी यांच्यातर्फे प्रकाशित झालेला आहे. तो छंदोबद्ध भावानुवाद आहे. हा अनुवाद १९९३ साली प्रकाशित झाला. ISBN 81-7058-334-9 * दुसरा अनुवाद कवी नृसिंहाग्रज यांनी केला आहे. तो अनुवाद “[[श्रीअरविंद सावित्री (पुस्तक)]] ” या नावाने प्रकाशित झाला आहे. १९९५ साली प्रकाशित झालेले हे पुस्तक मुक्तछंदात अनुवादित करण्यात आलेले आहे. * श्रीअरविंद विरचित सावित्री (भावानुवाद)  - श्रीमती प्रज्ञा सुखटणकरकृत हा भावानुवाद गद्य स्वरूपातील आहे. तो द्विखंडात्मक आहे. == सावित्रीची समीक्षा == * एक पाश्चात्य तत्त्वज्ञ व समीक्षक, मि. रेमंड फ्रँक पायपर याने लिहिले आहे - श्रीअरविंदांनी निर्माण केलेले हे महाकाव्य कदाचित इंग्रजी भाषेतील सर्वांत महान महाकाव्य असावे. आजवर झालेल्या रचनांपैकी सर्वात जास्त सर्वसमावेशक, समग्र, सुंदर आणि परिपूर्ण वैश्विक काव्यरचना म्हणून ‘सावित्री’चा उल्लेख करता येईल, असे विधान करण्याचे मी धाडस करत आहे. यामध्ये प्रतीकात्मक रितीने अगदी आदिम वैश्विक शून्यापासून, पृथ्वीच्या अंधकार आणि संघर्षातून प्रवास करत करत, अतिमानसिक आध्यात्मिक अस्तित्वाच्या उच्चतम क्षेत्रापर्यंतच्या सर्व श्रेणी आलेल्या आहेत आणि त्यामध्ये मनुष्याच्या प्रत्येक समस्येवर अतुलनीय अशा विशाल, भव्य आणि रूपकात्मक तेजस्वी श्लोकांच्या माध्यमातून प्रकाश टाकण्यात आला आहे. <ref>Raymond F. Piper, The Hungry Eye, pp. 131 - 132. See Perspectives of Savitri.</ref> * आजवर [[नोलिनी कांत गुप्ता|नलिनीकांत गुप्ता]], अंबालाल पुराणी, के.डी.सेठना, [[माधव पु. पंडित|माधव पंडित]], [[प्रेमा नंदकुमार]], रामेश्वर गुप्ता, व्ही.के.गोकाक, शिशिरकुमार घोष आदी मंडळींनी सावित्रीवर लिखाण केले आहे. == सावित्री महाकाव्यासंबंधी अन्य लेखन == * (मराठी) [[श्रीमाताजी सावित्रीविषयी (पुस्तक)|श्रीमाताजी सावित्रीविषयी]] (संकलन) - ले.आर.वाय.देशपांडे, भावानुवाद - [[प्रभाकर नुलकर]], सावित्री फाऊन्डेशन, दिल्ली, प्रथम आवृत्ती - २४ एप्रिल २०१५ - श्रीमाताजींनी सावित्री महाकाव्याविषयी वेळोवेळी जे कथन केले, भाष्य केले, पत्रे लिहिली, प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून काही सांगितले, त्यांनी जे संदेश दिले त्या साऱ्याचे इंग्रजीमध्ये संकलन श्री. आर. वाय. देशपांडे यांनी केले आहे. The Mother on Savitri या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद श्री. प्रभाकर नुलकर यांनी केला आहे. * (मराठी) डॉ.[[ग.ना. जोशी|ग.ना.जोशी]], [[महाकवी श्रीअरविंद यांच्या सावित्री महाकाव्यातील तत्त्वज्ञान]], मॅजेस्टिक प्रकाशन, पृष्ठ ४६४ * (मराठी) सावित्री महाकाव्य - [[संजीवन (मराठी नियतकालिक)|संजीवन कार्यालय]] प्रकाशन, नोव्हेंबर १९८५, पृष्ठ १८, मूळ लेखक - श्री.व्योहार राजेंद्रसिंहजी, अनुवादक - श्री.ल.गो.जोशी * (मराठी) संक्षिप्त सावित्री - लेखक श्री.[[माधव पु. पंडित|माधव पंडित]] - The summary of Savitri या इंग्रजी पुस्तकाचा अनुवाद - सुहास टिल्लू, १९९९ <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=संक्षिप्त सावित्री|last=पंडित|first=माधव|publisher=सुहास टिल्लू|year=१९९९|location=पुणे}}</ref> * श्री अरविंदविरचित सावित्री - भावानुवाद सारांश, श्रीमती प्रज्ञा सुखटणकर यांनी लिहिलेले हे पुस्तक ६० पानी आहे. यामध्ये सावित्री महाकाव्याच्या प्रत्येक सर्गातील मुद्दे सारांशरूपाने मांडले आहेत.   * श्रीअरबिंदो कृत सावित्री (निवडक)  - डॉ. विजया देशपांडे, औरंगाबाद यांनी अनुवादित केलेल्या या पुस्तकात प्रतीकात्मक उषाकाळ आणि प्रेम व मृत्युदेवता यांच्यातील संवाद या निवडक भागाचा अनुवाद करण्यात आला आहे. प्रकाशन वर्ष - २०२१ * श्रीअरविंद लिखित सावित्री - अल्पपरिचय, डॉ. उत्तरा शास्त्री लिखित हे पुस्तक १०१ पानी आहे. याचे प्रकाशन डी. के. एजन्सीज, ठाणे यांनी केले आहे. * महायोगी श्रीअरविंद विरचित सावित्री महाकाव्य - अल्पपरिचय, डॉ. [[केतकी मोडक]] किंडल ॲमेझॉन आवृत्ती, ASIN '''‏ : ‎''' B0HFN91KQD * (इंग्रजी) जुगल किशोर मुखर्जी, T''he ascent of sight in Sri Aurobindo's Savitri'' (2001) {{ISBN|81-7058-656-9}} * (इंग्रजी) डी.एस.मिश्रा, ''Poetry and philosophy in Sri Aurobindo's Savitri'' (1989) {{ISBN|81-85151-21-0}} * (इंग्रजी) रोहित मेहता, [https://savitri.in/books/rohit-mehta/the-dialogue-with-death The dialogue with death] == साहित्य रूपांतरे == * सावित्री (योगी अरविंद यांच्या सावित्री या महाकाव्याचे कथारूप) - श्रीमंत सौ. शैलजादेवी पंतप्रतिनिधी लिखित हे पुस्तक, महाराष्ट्र ग्रंथ भांडार, कोल्हापूर यांच्यातर्फे प्रकाशित करण्यात आले आहे. ते ३३३ पानी आहे. * (मराठी) सूर्यकन्या सावित्री - ले. मृणालिनी फळणीकर, बुकमार्क पब्लिकेशन्स, २१ जून २००५, पृष्ठ ९२, * (मराठी) सूर्यकन्या सावित्री - सौ. [[विनीता तेलंग]] लिखित ही कादंबरी श्रीअरविंद विरचित सावित्री महाकाव्यावर आधारित असून, तरुण पिढीला तेजस्विनी सावित्रीची ओळख करून द्यावी हा या लेखनामागील विचार असल्याचे लेखिकेने सांगितले आहे. * जगावेगळे जीवनपुष्प अर्थात 'सावित्री: श्री अरविंदांचे एक अपूर्व भावविश्व' स्वामी विद्यानंदांनी ऊर्फ कै. श्री. दा. के. पांडे यांनी सावित्री या महाकाव्याचा कादंबरी स्वरूपात केलेला हा स्वैर अनुवाद आहे. == बाह्य दुवे == * https://motherandsriaurobindo.in/Sri-Aurobindo/books/sabcl/marathi/savitri/ (सौ.शैलजादेवी वहिनीसाहेब प्रतिनिधी यांनी केलेला अनुवाद) *[https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5707527257995278624&title=Savitri%20-%20Sri%20Aurobindo&SectionId=1002&SectionName=Be%20Positive&TagName=%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%80%20%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6 महर्षी अरविंद यांचे अजरामर महाकाव्य - सावित्री, ले.रवींद्र गुर्जर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130155653/https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5707527257995278624&title=Savitri%20-%20Sri%20Aurobindo&SectionId=1002&SectionName=Be%20Positive&TagName=%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%80%20%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6 |date=2021-11-30 }} *[http://savitri.in/1/1/1 saviti.in] (सावित्रीच्या परिपूर्ण अभ्यासासाठी उपयुक्त) - त्यामध्ये विविध भाषांमधील विविध लेखकांच्या, वक्त्यांच्या सावित्रीवरील अभ्यासाची नोंद करण्यात आलेली आहे. त्यावर संबंधित लेखन उपलब्ध आहे. विविध भाषांमध्ये सावित्रीचे झालेले अनुवाद देखील या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहेत. == अधिक वाचनासाठी == * सावित्री - एक दर्शन ([[अभीप्सा (मासिक)|अभीप्सा]] मराठी मासिक - जानेवारी २०२२ विशेषांक) * सावित्री महाकाव्याच्या कथानकाचा सारांश (अभीप्सा मराठी मासिक - जानेवारी २०२३ विशेषांक) {{पूर्णयोग}} == संदर्भ सूची == [[वर्ग:अरविंद घोष यांचे साहित्य]] [[वर्ग:भारतीय महाकाव्ये]] [[वर्ग:सावित्रीमधील व्यक्तिरेखा]] [[वर्ग:पूर्णयोग]] [[वर्ग:मराठीतील तत्त्वज्ञान विषयक पुस्तके]] 0xm6lmbuj8y1kdmbpqkcuk7cqm4aan0 2715810 2715808 2026-10-01T13:21:59Z Ketaki Modak 21590 2715810 wikitext text/x-wiki '''सावित्री: एक आख्यायिका आणि प्रतीक''' हे [[महाभारत|महाभारतातील]] सावित्रीच्या आख्यानावर आधारित श्रीअरविंद ऊर्फ [[अरविंद घोष]] यांनी इंग्लिश भाषेत लिहिलेले एक महाकाव्य आहे. == लेखन - इतिहास == श्रीअरविंदांनी देह ठेवल्यानंतर चार वर्षांनी, म्हणजे दि. १५ ऑगस्ट १९५४ रोजी, ''Savitri, a Legend and a Symbol'' या ग्रंथाचे [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रमा]]<nowiki/>तर्फे प्रकाशन करण्यात आले. हे महाकाव्य श्री अरविंद आपल्या हयातीत ५० वर्षे लिहीत होते. `सावित्री’चे पहिले उपलब्ध हस्तलिखित इ.स.१९१६ मधील आहे. इ.स.१९३० च्या सुमारास, त्याचा अधिक विस्तार करून आणि त्याला सखोल प्रतीकात्मकता देऊन, त्यांनी त्याचे महाकाव्यामध्ये रूपांतर करण्यास सुरुवात केली. सुरुवातीला वर्णनात्मक कविता एवढेच स्वरूप असलेल्या या काव्यावर नंतर अनेक परिष्करणे करण्यात आली. आपल्या चढत्या-वाढत्या आध्यात्मिक अनुभवानुसार श्री अरविंद या महाकाव्याच्या रचनेत उत्तरोत्तर बदल करीत होते. इ. स. १९४० च्या उत्तरार्धात, जेव्हा त्यांना त्यांचे डोळे साथ देईनासे झाले तेव्हा ते केवळ नोंदी करून ठेवत असत आणि नंतर अगदी अंतिम टप्प्यावर ते तो मजकूर [[निरोदबरन]] नावाच्या साधकाला सांगून, त्याच्याकरवी लिहून घेत असत. डिसेंबर १९५० मध्ये झालेल्या महासमाधीच्या थोडेच दिवस आधी श्रीअरविंदांनी`सावित्री’ या महाकाव्याची रचना पूर्ण केली होती. == मध्यवर्ती कल्पना == मरणाधीन झालेल्या सत्यवानाचे प्राण यमराजाच्या पाशातून खेचून आणणाऱ्या सावित्रीचे महाभारतातील आख्यान सर्वश्रुत आहे. श्रीअरविंदांनी या कथेचे रूपक वापरून, आध्यात्मिक जीवनाच्या वाटचालीचा प्रवासच आपल्याला ज्ञात करून देण्याचा प्रयत्न 'सावित्री' या महाकाव्याच्या माध्यमातून केला आहे. प्रेमाचा मृत्युवरील विजय व आत्म्याचा अंतिम विजय आणि जीवनाचे रूपांतरण ही या महाकाव्याची मध्यवर्ती कल्पना आहे. ही संकल्पना चेतनेच्या [[उत्क्रांती|उत्क्रांतीचे]] पूर्णत्व आणि पृथ्वीवरील अतिमानसिक जीव-वंशाचा उदय याच्याशी संबंधित आहे. मानवाच्या अभ्युदयासाठी दिव्य शक्तीचे पृथ्वीवरील अवतरण हा सावित्रीचा गाभा आहे. == सावित्रीमधील व्यक्तिरेखा आणि त्यांची प्रतीकात्मकता == * [[अश्वपती]] = अश्वपती हे सावित्रीचे मानव जन्मातील वडील आहेत, ते तपस्येचे देव आहेत. मर्त्यतेकडून अमर्त्य अशा प्रतलावंर चढून जाण्यासाठी साहाय्य करणाऱ्या आध्यात्मिक प्रयासांच्या घनीभूत ऊर्जेचे ते प्रतीक आहेत. * [[सत्यवान]] = ‘सत्यवान' हा स्वतःच्या अंतरंगामध्ये दिव्य सत्य बाळगणाऱ्या जीवाचे प्रतीक आहे पण तो मृत्यू आणि अज्ञानाच्या कचाट्यामध्ये सापडलेला आहे. * [[सत्यवानाची सावित्री|सावित्री]] (सत्यवानाची सावित्री) = 'सावित्री' ही दैवी वाणी आहे, ती सूर्याची कन्या आहे आणि ती परमसत्याची देवता असून ती तारणहार म्हणूनच या भूतलावर अवतरली आहे; जन्माला आली आहे. * [[द्युमत्सेन]] = ते सत्यवानाचे वडील आहेत. द्युमत्सेन हे दृष्टीचे दिव्य साम्राज्य हरल्यामुळे, वैभवाचे साम्राज्यदेखील गमावलेल्या, आणि येथे अंध होऊन पडलेल्या दिव्य मनाचे प्रतीक आहे.<ref>Collected Works of Sri Aurobindo Vol 33-34, Author's Note</ref> * [[नारद मुनी]] * [[यम]] (मृत्यू) == वैशिष्ट्ये == * सावित्रीच्या काव्यविस्ताराची कल्पना येण्यासाठी त्यातील ओळींचा विचार करता येईल. या महाकाव्यामध्ये २३८१३ पंक्ती असून, हे इंग्रजी भाषेतील सर्वांत मोठे दीर्घ काव्य आहे. श्री. [[निरोदबरन]] हे या महाकाव्याचे लेखनिक झाले. * ‘सावित्री’मधील पंचपदी मुक्तछंदात्मक काव्याची रचना ही एकमेवाद्वितीय आहे, इंग्रजी काव्यात सर्वसाधारणतः मुक्तछंदात्मक काव्यरचनेचा जो आराखडा असतो त्याच्यापेक्षा ही रचना वेगळी आहे. * या काव्यातील प्रत्येक पंक्ती स्वतंत्र आहे आणि जास्तीत जास्त पाच ते सात पंक्तींचे मिळून एक वाक्य आहे. वाक्यामध्ये सहसा एक, दोन, तीन किंवा चार पंक्ती येतात, अगदी क्वचित पाच किंवा सहा किंवा सात पंक्ती येतात. * प्रत्येक पंक्ती स्वतंत्रपणे आस्वाद्य होऊ शकेल इतपत सशक्त असली पाहिजे आणि त्याच वेळी, जणूकाही एका चिऱ्यावर दुसरा चिरा रचावा त्याप्रमाणे ती एखाद्या वाक्यामध्ये किंवा एखाद्या परिच्छेदामध्ये, अगदी समर्पकपणे रचलीदेखील गेली पाहिजे, अशी या महाकाव्याची रचना आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=(Perspectives of Savitri - Part I|last=R.Y. Deshpande|publisher=Aurobharati Trust, Pondicherry|year=2000}}</ref> * सावित्री म्हणजे 'आधुनिक काळातील वेद' होय असे म्हणले जाते. या महाकाव्यात अध्यात्माचा इतिहास, तत्त्वज्ञान, गूढवाद, परलोकज्ञान, भविष्याचे दर्शन या गोष्टी आहेत.<ref>(मराठी) डॉ.[[ग.ना. जोशी|ग.ना.जोशी]], [[महाकवी श्रीअरविंद यांच्या सावित्री महाकाव्यातील तत्त्वज्ञान]], मॅजेस्टिक प्रकाशन, पृष्ठ ४६४</ref> == मांडणी == * या महाकाव्यामध्ये एकूण ३ खंड आहेत. यातील पहिला भाग - अश्वपतीचा योग, दुसरा भाग - सावित्रीचा योग आणि तिसरा भाग - सावित्री व यम संवाद यास वाहिलेला आहे. * यामध्ये १२ पर्व असून ४९ अध्याय आहेत. त्यांची मांडणी पुढीलप्रमाणे आहे - {| class="wikitable" |+ !खंड !पर्व (बुक) क्र. !पर्वाचे शीर्षक !अध्यायांची / सर्गांची संख्या (कँटो) !अध्यायांची शीर्षके |- |०१ |०१ |प्रारंभ |०५ |प्रतीकात्मक उषा, संघर्षाचा विजय, राजाची योगसाधना, आत्म्याच्या बंधमुक्तीचा योग, गुह्य ज्ञान, राजाची योगसाधना -आत्मचैतन्याची बंधमुक्ती व महानता यांचा योग |- | |०२ |लोकलोकांतराचा प्रवासी |१५ |वैश्विक जगतांमधला प्रवासी, विविध जगताची शिडीसारखी मांडणी, सूक्ष्म-तरल वास्तव पदार्थाचे राज्य, जीवनाचे वैभव व पतन, लहानखुरे जीवन असणारी राज्ये, लहान जीवनाच्या देवता, अधिक उच्च जीवनाची राज्ये व देवता, महारात्रीच्या आतमध्ये शिरकाव, असत्याचे जग, दुष्टपणाची माता व अंध:काराचे पुत्र, जीवनाच्या देवतांचे नंदनवन, लहानखुऱ्या मनाची राज्ये व त्यांची देवत्वे, उच्चतर मनाची राज्ये व त्यांची देवत्वे, आदर्शाचे स्वर्ग, मनाच्या आत्म्याच्या ठिकाणी, जगदात्मा, अधिक श्रेष्ठ ज्ञानाचे प्रदेश |- | |०३ |दिव्य माता |०४ |अज्ञेयाचा शोध, दिव्य मातेची आराधना, आत्म्याचे निवासस्थान व नवनिर्मिती, दिव्य दर्शन व वरप्राप्ती |- |०२ |०४ |जन्म आणि शोध |०४ |दिव्य ज्योतीचा जन्म व बालपण, दिव्य ज्योतीची वाढ,शोधकार्याविषयी आंतरिक आवाजाची प्रेरणा, शोधकार्य |- | |०५ |प्रेम |०३ |भेटीचे विधिलिखित स्थळ, सत्यवान, सत्यवान व सावित्री |- | |०६ |प्रारब्ध (कर्म) |०२ |नियतीचा शब्द, नियतीचा मार्ग व वेदनेचा प्रश्न |- | |०७ |योग |०७ |आत्म्याच्या शोधासंबंधीची कथा, आंतरिक प्रदेशांमध्ये प्रवेश, आत्म्याचे तिहेरी सामर्थ्यप्रवाह, आत्म्याचा शोध व साक्षात्कार, निर्वाण व सर्व-नकारात्मक एकमेवाद्वितीयाचा शोध |- | |०८ |मृत्यू |०१ |अरण्यातील मृत्यूची घटना |- |०३ |०९ |शाश्वत रात्र |०२ |काळ्याकभिन्न महा-रिक्ततेच्या दिशेने, शाश्वत महारात्रीतील प्रवास व महाअंधकाराचा आवाज |- | |१० |दोन संधिप्रकाश |०४ |आदर्शाच्या संधिप्रकाशाचे स्वप्न, मृत्युविषयीचे सत्य व आदर्शांसंबंधीचा व्यर्थ पोकळपणा, प्रेम व मृत्यू या विषयावर चर्चा, पृथ्वीवरील सत्याविषयीचा स्वप्नवत संधिप्रकाश |- | |११ |शाश्वत दिन |०१ |शाश्वत दिवस - आत्म्याने केलेली निवड व परम ग्रास |- | |१२ |उपसंहार. |०१ |पृथ्वीवर पुनरागमन |} == आवृत्त्या == * '''इंग्रजी आवृत्त्या''' * (इंग्रजी) अरबिंदो घोष, श्री अरबिंदो आश्रम (1954) ASIN B0007ILK7W * (इंग्रजी) लोटस प्रेस (1995) {{ISBN|0-941524-80-9}} * '''मराठी आवृत्त्या''' * मराठीमध्ये सावित्रीचा अनुवाद करण्याचे आजवर दोन प्रयत्न झालेले आहेत. सौ.[[शैलजादेवी वहिनीसाहेब प्रतिनिधी]] यांनी केलेला अनुवाद “[https://motherandsriaurobindo.in/Sri-Aurobindo/books/sabcl/marathi/savitri/ सावित्री - एक आख्यायिका आणि एक प्रतीक”], श्रीअरविंद आश्रम, पुडुचेरी यांच्यातर्फे प्रकाशित झालेला आहे. तो छंदोबद्ध भावानुवाद आहे. हा अनुवाद १९९३ साली प्रकाशित झाला. ISBN 81-7058-334-9 * दुसरा अनुवाद कवी नृसिंहाग्रज यांनी केला आहे. तो अनुवाद “[[श्रीअरविंद सावित्री (पुस्तक)]] ” या नावाने प्रकाशित झाला आहे. १९९५ साली प्रकाशित झालेले हे पुस्तक मुक्तछंदात अनुवादित करण्यात आलेले आहे. * श्रीअरविंद विरचित सावित्री (भावानुवाद)  - श्रीमती प्रज्ञा सुखटणकरकृत हा भावानुवाद गद्य स्वरूपातील आहे. तो द्विखंडात्मक आहे. == सावित्रीची समीक्षा == * एक पाश्चात्य तत्त्वज्ञ व समीक्षक, मि. रेमंड फ्रँक पायपर याने लिहिले आहे - श्रीअरविंदांनी निर्माण केलेले हे महाकाव्य कदाचित इंग्रजी भाषेतील सर्वांत महान महाकाव्य असावे. आजवर झालेल्या रचनांपैकी सर्वात जास्त सर्वसमावेशक, समग्र, सुंदर आणि परिपूर्ण वैश्विक काव्यरचना म्हणून ‘सावित्री’चा उल्लेख करता येईल, असे विधान करण्याचे मी धाडस करत आहे. यामध्ये प्रतीकात्मक रितीने अगदी आदिम वैश्विक शून्यापासून, पृथ्वीच्या अंधकार आणि संघर्षातून प्रवास करत करत, अतिमानसिक आध्यात्मिक अस्तित्वाच्या उच्चतम क्षेत्रापर्यंतच्या सर्व श्रेणी आलेल्या आहेत आणि त्यामध्ये मनुष्याच्या प्रत्येक समस्येवर अतुलनीय अशा विशाल, भव्य आणि रूपकात्मक तेजस्वी श्लोकांच्या माध्यमातून प्रकाश टाकण्यात आला आहे. <ref>Raymond F. Piper, The Hungry Eye, pp. 131 - 132. See Perspectives of Savitri.</ref> * आजवर [[नोलिनी कांत गुप्ता|नलिनीकांत गुप्ता]], अंबालाल पुराणी, के.डी.सेठना, [[माधव पु. पंडित|माधव पंडित]], [[प्रेमा नंदकुमार]], रामेश्वर गुप्ता, व्ही.के.गोकाक, शिशिरकुमार घोष आदी मंडळींनी सावित्रीवर लिखाण केले आहे. == सावित्री महाकाव्यासंबंधी अन्य लेखन == * (मराठी) [[श्रीमाताजी सावित्रीविषयी (पुस्तक)|श्रीमाताजी सावित्रीविषयी]] (संकलन) - ले.आर.वाय.देशपांडे, भावानुवाद - [[प्रभाकर नुलकर]], सावित्री फाऊन्डेशन, दिल्ली, प्रथम आवृत्ती - २४ एप्रिल २०१५ - श्रीमाताजींनी सावित्री महाकाव्याविषयी वेळोवेळी जे कथन केले, भाष्य केले, पत्रे लिहिली, प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून काही सांगितले, त्यांनी जे संदेश दिले त्या साऱ्याचे इंग्रजीमध्ये संकलन श्री. आर. वाय. देशपांडे यांनी केले आहे. The Mother on Savitri या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद श्री. प्रभाकर नुलकर यांनी केला आहे. * (मराठी) डॉ.[[ग.ना. जोशी|ग.ना.जोशी]], [[महाकवी श्रीअरविंद यांच्या सावित्री महाकाव्यातील तत्त्वज्ञान]], मॅजेस्टिक प्रकाशन, पृष्ठ ४६४ * (मराठी) सावित्री महाकाव्य - [[संजीवन (मराठी नियतकालिक)|संजीवन कार्यालय]] प्रकाशन, नोव्हेंबर १९८५, पृष्ठ १८, मूळ लेखक - श्री.व्योहार राजेंद्रसिंहजी, अनुवादक - श्री.ल.गो.जोशी * (मराठी) संक्षिप्त सावित्री - लेखक श्री.[[माधव पु. पंडित|माधव पंडित]] - The summary of Savitri या इंग्रजी पुस्तकाचा अनुवाद - सुहास टिल्लू, १९९९ <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=संक्षिप्त सावित्री|last=पंडित|first=माधव|publisher=सुहास टिल्लू|year=१९९९|location=पुणे}}</ref> * श्री अरविंदविरचित सावित्री - भावानुवाद सारांश, श्रीमती प्रज्ञा सुखटणकर यांनी लिहिलेले हे पुस्तक ६० पानी आहे. यामध्ये सावित्री महाकाव्याच्या प्रत्येक सर्गातील मुद्दे सारांशरूपाने मांडले आहेत.   * श्रीअरबिंदो कृत सावित्री (निवडक)  - डॉ. विजया देशपांडे, औरंगाबाद यांनी अनुवादित केलेल्या या पुस्तकात प्रतीकात्मक उषाकाळ आणि प्रेम व मृत्युदेवता यांच्यातील संवाद या निवडक भागाचा अनुवाद करण्यात आला आहे. प्रकाशन वर्ष - २०२१ * श्रीअरविंद लिखित सावित्री - अल्पपरिचय, डॉ. उत्तरा शास्त्री लिखित हे पुस्तक १०१ पानी आहे. याचे प्रकाशन डी. के. एजन्सीज, ठाणे यांनी केले आहे. * महायोगी श्रीअरविंद विरचित सावित्री महाकाव्य - अल्पपरिचय, डॉ. [[केतकी मोडक]] किंडल ॲमेझॉन आवृत्ती, ASIN '''‏ : ‎''' B0HFN91KQD * (इंग्रजी) जुगल किशोर मुखर्जी, T''he ascent of sight in Sri Aurobindo's Savitri'' (2001) {{ISBN|81-7058-656-9}} * (इंग्रजी) डी.एस.मिश्रा, ''Poetry and philosophy in Sri Aurobindo's Savitri'' (1989) {{ISBN|81-85151-21-0}} * (इंग्रजी) रोहित मेहता, [https://savitri.in/books/rohit-mehta/the-dialogue-with-death The dialogue with death] == साहित्य रूपांतरे == * सावित्री (योगी अरविंद यांच्या सावित्री या महाकाव्याचे कथारूप) - श्रीमंत सौ. शैलजादेवी पंतप्रतिनिधी लिखित हे पुस्तक, महाराष्ट्र ग्रंथ भांडार, कोल्हापूर यांच्यातर्फे प्रकाशित करण्यात आले आहे. ते ३३३ पानी आहे. * (मराठी) सूर्यकन्या सावित्री - ले. मृणालिनी फळणीकर, बुकमार्क पब्लिकेशन्स, २१ जून २००५, पृष्ठ ९२, * (मराठी) सूर्यकन्या सावित्री - सौ. [[विनीता तेलंग]] लिखित ही कादंबरी श्रीअरविंद विरचित सावित्री महाकाव्यावर आधारित असून, तरुण पिढीला तेजस्विनी सावित्रीची ओळख करून द्यावी हा या लेखनामागील विचार असल्याचे लेखिकेने सांगितले आहे. * जगावेगळे जीवनपुष्प अर्थात 'सावित्री: श्री अरविंदांचे एक अपूर्व भावविश्व' स्वामी विद्यानंदांनी ऊर्फ कै. श्री. दा. के. पांडे यांनी सावित्री या महाकाव्याचा कादंबरी स्वरूपात केलेला हा स्वैर अनुवाद आहे. == बाह्य दुवे == * https://motherandsriaurobindo.in/Sri-Aurobindo/books/sabcl/marathi/savitri/ (सौ.शैलजादेवी वहिनीसाहेब प्रतिनिधी यांनी केलेला अनुवाद) *[https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5707527257995278624&title=Savitri%20-%20Sri%20Aurobindo&SectionId=1002&SectionName=Be%20Positive&TagName=%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%80%20%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6 महर्षी अरविंद यांचे अजरामर महाकाव्य - सावित्री, ले.रवींद्र गुर्जर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130155653/https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5707527257995278624&title=Savitri%20-%20Sri%20Aurobindo&SectionId=1002&SectionName=Be%20Positive&TagName=%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%80%20%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6 |date=2021-11-30 }} *[http://savitri.in/1/1/1 saviti.in] (सावित्रीच्या परिपूर्ण अभ्यासासाठी उपयुक्त) - त्यामध्ये विविध भाषांमधील विविध लेखकांच्या, वक्त्यांच्या सावित्रीवरील अभ्यासाची नोंद करण्यात आलेली आहे. त्यावर संबंधित लेखन उपलब्ध आहे. विविध भाषांमध्ये सावित्रीचे झालेले अनुवाद देखील या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहेत. == अधिक वाचनासाठी == * सावित्री - एक दर्शन ([[अभीप्सा (मासिक)|अभीप्सा]] मराठी मासिक - जानेवारी २०२२ विशेषांक) * सावित्री महाकाव्याच्या कथानकाचा सारांश (अभीप्सा मराठी मासिक - जानेवारी २०२३ विशेषांक) {{पूर्णयोग}} == संदर्भ सूची == [[वर्ग:अरविंद घोष यांचे साहित्य]] [[वर्ग:भारतीय महाकाव्ये]] [[वर्ग:सावित्रीमधील व्यक्तिरेखा]] [[वर्ग:पूर्णयोग]] [[वर्ग:मराठीतील तत्त्वज्ञान विषयक पुस्तके]] tcgfqdxtafp4eflludpzi4mclph3q2w 0 297954 2715991 2553426 2026-10-02T02:59:21Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715991 wikitext text/x-wiki '''नारायण ज्ञानदेव पाटील''' (१५ जुलै १९२९- १७ जानेवारी २०२२) हे महाराष्ट्रातील राजकारणी, सामाजिक कार्यकर्ते आणि लेखक होते. '''एन. डी. पाटील''' या नावाने ते ओळखले जातात. [[शेतकरी कामगार पक्ष|शेतकरी कामगार पक्षाचे]] ते नेते होते.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/nd-patil-passed-away-msr-87-2764346/|title=‘शेकाप’चे ज्येष्ठ नेते एन.डी.पाटील यांचं निधन|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-01-17}}</ref> आ. पाटील यांनी [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर]] व [[रयत शिक्षण संस्था|रयत शिक्षण संस्थेमध्ये]] अनेक महत्त्वाच्या पदांचे काम पाहिले होते. ते महाराष्ट्राच्या [[महाराष्ट्र विधान परिषद|विधान परिषदेचे]] १८ वर्षे सदस्य होते. १९७८ ते १९८० या काळात ते राज्याचे सहकार मंत्री होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/kolhapur/veteran-leader-social-activist-professor-n-d-patil-passes-away-at-93/articleshow/88946476.cms|title=सर्वसामान्यांचा आवाज हरपला! ज्येष्ठ नेते प्रा. एन. डी. पाटील यांचं निधन|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-01-17}}</ref> ते १९८५-९० दरम्यान [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] कोल्हापूरचे [[आमदार]] होते. तसेच १९९९-२००२ या काळात त्यांनी लोकशाही आघाडी सरकारचे निमंत्रक म्हणून काम केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/marathi/international-60021394|title=एन. डी. पाटील यांचं निधन, 'या' 3 इच्छा अपूर्णच राहिल्या|date=2022-01-17|website=BBC News मराठी|language=mr|access-date=2022-01-17}}</ref> * नात्याने ते [[शरद पवार]] यांच्या मोठ्या बहीणीचे पती होते. १७ जानेवारी २०२२ रोजी [[कोल्हापूर|कोल्हापूरात]] वयाच्या ९३ व्या वर्षी वृद्धापकळाने त्यांचे निधन झाले.<ref name=":0" /> == संदर्भ == [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म]] [[वर्ग:शेतकरी कामगार पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:रयत शिक्षण संस्था]] [[वर्ग:शिवाजी विद्यापीठ]] [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] gru2mjg209mnlria8hbxpihrvrt0zxu 0 301933 2715945 2427307 2026-10-02T02:10:26Z ~2026-52310-38 187943 /* भुषवलेली पदे */ 2715945 wikitext text/x-wiki '''बसवराज माधवराव पाटील ('''[[:en:Basavraj_Madhavrao_Patil|English - Basavraj Madhavrao Patil]]''')''' (जन्म २३ एप्रिल १९५७) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पार्टी]] पक्षाचे एक भारतीय राजकारणी आहेत. बसवराज पाटील हे मूळचे मुरुम, [[उमरगा तालुका|उमरगा तालुक्या]]<nowiki/>तील ( [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]]) आहेत. ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून पहिल्यांदा निवडुण आले होते. १९९९-२००४ मध्ये ते महाराष्ट्राचे माजी ग्रामविकास मंत्री होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या विधानसभा निवडणुकी]]<nowiki/>मध्ये [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]] यांच्याकडून निवडणुकीत पराभूत झालेले ते स्थायी मंत्री होते. पुन्हा ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] आणि [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा विधानसभा मतदारसं]]<nowiki/>घातून विधानसभेवर निवडुण गेले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]च्या निवडणुकीत ते औसा विधानसभा मतदारसंघातून [[अभिमन्यू पवार]] यांच्याकडून पराभूत झाले. == भुषवलेली पदे == * १९९९ - २००४: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] ११वी विधानसभा निवडणूक (आमदार [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ]]) * १९९९ - २००४: ग्रामविकास मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन]] * २००९ - २०१९: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] १३वी व १४वी विधानसभा निवडणूक (दोन वेळा आमदार [[औसा विधानसभा मतदारसंघ]]) * २०२० - अध्यक्ष 'विठ्ठल साई' कारखाना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/news-about-vitthal-sai-cooperative-sugar-factory-election-256766|title='विठ्ठल साई' कारखान्याची निवडणूक बिनविरोध|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> * २०२१ - काँग्रेसच्या प्रदेश समितीचे कार्यकारी अध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/osmanabad-political-news-basavaraj-patil-elected-executive-chairman-maharashtra-pradesh|title=सामान्य कार्यकर्ता ते प्रदेश काँग्रेस समितीचा कार्यकारी अध्यक्ष! जाणून घ्या बसवराज पाटलांचा प्रवास|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:उमरगाचे आमदार]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] 5om09qgaal96kwiu9c56inwnlpa0idh 2715946 2715945 2026-10-02T02:12:24Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715946 wikitext text/x-wiki '''बसवराज माधवराव पाटील ('''[[:en:Basavraj_Madhavrao_Patil|English - Basavraj Madhavrao Patil]]''')''' (जन्म २३ एप्रिल १९५७) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] एक भारतीय राजकारणी आहेत. बसवराज पाटील हे मूळचे मुरुम, [[उमरगा तालुका|उमरगा तालुक्या]]<nowiki/>तील ([[धाराशिव जिल्हा|जिल्हा- धाराशिव]]) आहेत. * ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून पहिल्यांदा निवडुन आले होते. * १९९९-२००४ मध्ये ते महाराष्ट्राचे माजी ग्रामविकास मंत्री होते. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या विधानसभा निवडणुकी]]<nowiki/>मध्ये [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]] यांच्याकडून निवडणुकीत पराभूत झालेले ते स्थायी मंत्री होते. * पुन्हा ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] आणि [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा विधानसभा मतदारसं]]<nowiki/>घातून विधानसभेवर निवडुण गेले. * [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]च्या निवडणुकीत ते औसा विधानसभा मतदारसंघातून [[अभिमन्यू पवार]] यांच्याकडून पराभूत झाले. == भुषवलेली पदे == * १९९९ - २००४: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] ११वी विधानसभा निवडणूक (आमदार [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ]]) * १९९९ - २००४: ग्रामविकास मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन]] * २००९ - २०१९: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] १३वी व १४वी विधानसभा निवडणूक (दोन वेळा आमदार [[औसा विधानसभा मतदारसंघ]]) * २०२० - अध्यक्ष 'विठ्ठल साई' कारखाना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/news-about-vitthal-sai-cooperative-sugar-factory-election-256766|title='विठ्ठल साई' कारखान्याची निवडणूक बिनविरोध|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> * २०२१ - काँग्रेसच्या प्रदेश समितीचे कार्यकारी अध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/osmanabad-political-news-basavaraj-patil-elected-executive-chairman-maharashtra-pradesh|title=सामान्य कार्यकर्ता ते प्रदेश काँग्रेस समितीचा कार्यकारी अध्यक्ष! जाणून घ्या बसवराज पाटलांचा प्रवास|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:उमरगाचे आमदार]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] 5hes5udciqlo4kh4sw5d60kmanu9fl2 2715947 2715946 2026-10-02T02:12:55Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715947 wikitext text/x-wiki '''बसवराज माधवराव पाटील ('''[[:en:Basavraj_Madhavrao_Patil|English - Basavraj Madhavrao Patil]]''')''' (जन्म २३ एप्रिल १९५७) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] एक भारतीय राजकारणी आहेत. बसवराज पाटील हे मूळचे मुरुम, [[उमरगा तालुका|उमरगा तालुक्या]]<nowiki/>तील ([[धाराशिव जिल्हा|जिल्हा- धाराशिव]]) आहेत. * ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून पहिल्यांदा निवडुन आले होते. * १९९९-२००४ मध्ये ते महाराष्ट्राचे माजी ग्रामविकास मंत्री होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या विधानसभा निवडणुकी]]<nowiki/>मध्ये [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]] यांच्याकडून निवडणुकीत पराभूत झालेले ते स्थायी मंत्री होते. * पुन्हा ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] आणि [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा विधानसभा मतदारसं]]<nowiki/>घातून विधानसभेवर निवडुण गेले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]च्या निवडणुकीत ते औसा विधानसभा मतदारसंघातून [[अभिमन्यू पवार]] यांच्याकडून पराभूत झाले. == भुषवलेली पदे == * १९९९ - २००४: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] ११वी विधानसभा निवडणूक (आमदार [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ]]) * १९९९ - २००४: ग्रामविकास मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन]] * २००९ - २०१९: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] १३वी व १४वी विधानसभा निवडणूक (दोन वेळा आमदार [[औसा विधानसभा मतदारसंघ]]) * २०२० - अध्यक्ष 'विठ्ठल साई' कारखाना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/news-about-vitthal-sai-cooperative-sugar-factory-election-256766|title='विठ्ठल साई' कारखान्याची निवडणूक बिनविरोध|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> * २०२१ - काँग्रेसच्या प्रदेश समितीचे कार्यकारी अध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/osmanabad-political-news-basavaraj-patil-elected-executive-chairman-maharashtra-pradesh|title=सामान्य कार्यकर्ता ते प्रदेश काँग्रेस समितीचा कार्यकारी अध्यक्ष! जाणून घ्या बसवराज पाटलांचा प्रवास|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:उमरगाचे आमदार]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] hx3t1sot3uqbhhq7so4h5qyc464t3rn 2715948 2715947 2026-10-02T02:14:05Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715948 wikitext text/x-wiki '''बसवराज माधवराव पाटील ('''[[:en:Basavraj_Madhavrao_Patil|English - Basavraj Madhavrao Patil]]''')''' (जन्म २३ एप्रिल १९५७) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] एक भारतीय राजकारणी आहेत. बसवराज पाटील हे मूळचे मुरुम, [[उमरगा तालुका|उमरगा तालुक्या]]<nowiki/>तील ([[धाराशिव जिल्हा|जिल्हा- धाराशिव]]) आहेत. * ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून पहिल्यांदा निवडुन आले होते, याच १९९९-२००४मध्ये ते महाराष्ट्राचे [[ग्रामविकास मंत्री]] होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या विधानसभा निवडणुकी]]<nowiki/>मध्ये [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]] यांच्याकडून निवडणुकीत पराभूत झाले, त्यावेळी ते मंत्री पदावर होते. * पुन्हा ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] आणि [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा विधानसभा मतदारसं]]<nowiki/>घातून विधानसभेवर निवडुण गेले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]च्या निवडणुकीत ते औसा विधानसभा मतदारसंघातून [[अभिमन्यू पवार]] यांच्याकडून पराभूत झाले. == भुषवलेली पदे == * १९९९ - २००४: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] ११वी विधानसभा निवडणूक (आमदार [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ]]) * १९९९ - २००४: ग्रामविकास मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन]] * २००९ - २०१९: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] १३वी व १४वी विधानसभा निवडणूक (दोन वेळा आमदार [[औसा विधानसभा मतदारसंघ]]) * २०२० - अध्यक्ष 'विठ्ठल साई' कारखाना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/news-about-vitthal-sai-cooperative-sugar-factory-election-256766|title='विठ्ठल साई' कारखान्याची निवडणूक बिनविरोध|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> * २०२१ - काँग्रेसच्या प्रदेश समितीचे कार्यकारी अध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/osmanabad-political-news-basavaraj-patil-elected-executive-chairman-maharashtra-pradesh|title=सामान्य कार्यकर्ता ते प्रदेश काँग्रेस समितीचा कार्यकारी अध्यक्ष! जाणून घ्या बसवराज पाटलांचा प्रवास|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:उमरगाचे आमदार]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] mfghg0j8ajip4pzhavpllx0zlxjaic2 2715949 2715948 2026-10-02T02:14:36Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715949 wikitext text/x-wiki '''बसवराज माधवराव पाटील ('''[[:en:Basavraj_Madhavrao_Patil|English - Basavraj Madhavrao Patil]]''')''' (जन्म २३ एप्रिल १९५७) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] एक भारतीय राजकारणी आहेत. बसवराज पाटील हे मूळचे मुरुम, [[उमरगा तालुका|उमरगा तालुक्या]]<nowiki/>तील ([[धाराशिव जिल्हा|जिल्हा- धाराशिव]]) आहेत. * ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून पहिल्यांदा निवडुन आले होते, याच १९९९-२००४मध्ये ते महाराष्ट्राचे [[ग्रामविकास मंत्री]] होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या विधानसभा निवडणुकी]]<nowiki/>मध्ये [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]] यांच्याकडून निवडणुकीत पराभूत झाले, त्यावेळी ते मंत्री पदावर होते. * पुन्हा ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] आणि [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा विधानसभा मतदारसं]]<nowiki/>घातून विधानसभेवर निवडून गेले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]च्या निवडणुकीत ते औसा विधानसभा मतदारसंघातून [[अभिमन्यू पवार]] यांच्याकडून पराभूत झाले. == भुषवलेली पदे == * १९९९ - २००४: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] ११वी विधानसभा निवडणूक (आमदार [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ]]) * १९९९ - २००४: ग्रामविकास मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन]] * २००९ - २०१९: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] १३वी व १४वी विधानसभा निवडणूक (दोन वेळा आमदार [[औसा विधानसभा मतदारसंघ]]) * २०२० - अध्यक्ष 'विठ्ठल साई' कारखाना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/news-about-vitthal-sai-cooperative-sugar-factory-election-256766|title='विठ्ठल साई' कारखान्याची निवडणूक बिनविरोध|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> * २०२१ - काँग्रेसच्या प्रदेश समितीचे कार्यकारी अध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/osmanabad-political-news-basavaraj-patil-elected-executive-chairman-maharashtra-pradesh|title=सामान्य कार्यकर्ता ते प्रदेश काँग्रेस समितीचा कार्यकारी अध्यक्ष! जाणून घ्या बसवराज पाटलांचा प्रवास|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:उमरगाचे आमदार]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] mr4s0lw8rflsefmn2l1pbair8m1wws2 2715957 2715949 2026-10-02T02:20:26Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715957 wikitext text/x-wiki '''बसवराज माधवराव पाटील ('''[[:en:Basavraj_Madhavrao_Patil|English - Basavraj Madhavrao Patil]]''')''' (जन्म २३ एप्रिल १९५७) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] एक भारतीय राजकारणी आहेत. बसवराज पाटील यांचा जन्म मुरुम, [[उमरगा तालुका|उमरगा तालुक्या]]<nowiki/>तील ([[धाराशिव जिल्हा|जिल्हा- धाराशिव]]) येथे झाला होता. * ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून पहिल्यांदा निवडुन आले होते, याच १९९९-२००४मध्ये ते महाराष्ट्राचे [[ग्रामविकास मंत्री]] होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या विधानसभा निवडणुकी]]<nowiki/>मध्ये [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]] यांच्याकडून निवडणुकीत पराभूत झाले, त्यावेळी ते मंत्री पदावर होते. * पुन्हा ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] आणि [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा विधानसभा मतदारसं]]<nowiki/>घातून विधानसभेवर निवडून गेले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]च्या निवडणुकीत ते औसा विधानसभा मतदारसंघातून [[अभिमन्यू पवार]] यांच्याकडून पराभूत झाले. == भुषवलेली पदे == * १९९९ - २००४: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] ११वी विधानसभा निवडणूक (आमदार [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ]]) * १९९९ - २००४: ग्रामविकास मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन]] * २००९ - २०१९: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] १३वी व १४वी विधानसभा निवडणूक (दोन वेळा आमदार [[औसा विधानसभा मतदारसंघ]]) * २०२० - अध्यक्ष 'विठ्ठल साई' कारखाना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/news-about-vitthal-sai-cooperative-sugar-factory-election-256766|title='विठ्ठल साई' कारखान्याची निवडणूक बिनविरोध|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> * २०२१ - काँग्रेसच्या प्रदेश समितीचे कार्यकारी अध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/osmanabad-political-news-basavaraj-patil-elected-executive-chairman-maharashtra-pradesh|title=सामान्य कार्यकर्ता ते प्रदेश काँग्रेस समितीचा कार्यकारी अध्यक्ष! जाणून घ्या बसवराज पाटलांचा प्रवास|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:उमरगाचे आमदार]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] rxhgx8t50mrdexxe7y1beqaaw1zlylo 2715958 2715957 2026-10-02T02:21:08Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715958 wikitext text/x-wiki '''बसवराज माधवराव पाटील ('''[[:en:Basavraj_Madhavrao_Patil|English - Basavraj Madhavrao Patil]]''')''' (जन्म २३ एप्रिल १९५७) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] एक भारतीय राजकारणी आहेत. बसवराज पाटील यांचा जन्म [[उमरगा तालुका|उमरगा तालुक्या]]<nowiki/>तील [[मुरुम]] येथे ([[धाराशिव जिल्हा|जिल्हा- धाराशिव]]) झाला होता. * ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून पहिल्यांदा निवडुन आले होते, याच १९९९-२००४मध्ये ते महाराष्ट्राचे [[ग्रामविकास मंत्री]] होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या विधानसभा निवडणुकी]]<nowiki/>मध्ये [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]] यांच्याकडून निवडणुकीत पराभूत झाले, त्यावेळी ते मंत्री पदावर होते. * पुन्हा ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] आणि [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा विधानसभा मतदारसं]]<nowiki/>घातून विधानसभेवर निवडून गेले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]च्या निवडणुकीत ते औसा विधानसभा मतदारसंघातून [[अभिमन्यू पवार]] यांच्याकडून पराभूत झाले. == भुषवलेली पदे == * १९९९ - २००४: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] ११वी विधानसभा निवडणूक (आमदार [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ]]) * १९९९ - २००४: ग्रामविकास मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन]] * २००९ - २०१९: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] १३वी व १४वी विधानसभा निवडणूक (दोन वेळा आमदार [[औसा विधानसभा मतदारसंघ]]) * २०२० - अध्यक्ष 'विठ्ठल साई' कारखाना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/news-about-vitthal-sai-cooperative-sugar-factory-election-256766|title='विठ्ठल साई' कारखान्याची निवडणूक बिनविरोध|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> * २०२१ - काँग्रेसच्या प्रदेश समितीचे कार्यकारी अध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/osmanabad-political-news-basavaraj-patil-elected-executive-chairman-maharashtra-pradesh|title=सामान्य कार्यकर्ता ते प्रदेश काँग्रेस समितीचा कार्यकारी अध्यक्ष! जाणून घ्या बसवराज पाटलांचा प्रवास|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:उमरगाचे आमदार]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] 45sphrewcer6eyjtwex452d0nvtqzfu 2715959 2715958 2026-10-02T02:22:01Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715959 wikitext text/x-wiki '''बसवराज माधवराव पाटील ('''[[:en:Basavraj_Madhavrao_Patil|English - Basavraj Madhavrao Patil]]''')''' (जन्म २३ एप्रिल १९५७) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] एक भारतीय राजकारणी आहेत. *बसवराज पाटील यांचा जन्म [[उमरगा तालुका|उमरगा तालुक्या]]<nowiki/>तील [[मुरुम]] येथे ([[धाराशिव जिल्हा|जिल्हा- धाराशिव]]) झाला होता. * ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून पहिल्यांदा निवडुन आले होते, याच १९९९-२००४मध्ये ते महाराष्ट्राचे [[ग्रामविकास मंत्री]] होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या विधानसभा निवडणुकी]]<nowiki/>मध्ये [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]] यांच्याकडून निवडणुकीत पराभूत झाले, त्यावेळी ते मंत्री पदावर होते. * पुन्हा ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] आणि [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा विधानसभा मतदारसं]]<nowiki/>घातून विधानसभेवर निवडून गेले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]च्या निवडणुकीत ते औसा विधानसभा मतदारसंघातून [[अभिमन्यू पवार]] यांच्याकडून पराभूत झाले. == भुषवलेली पदे == * १९९९ - २००४: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] ११वी विधानसभा निवडणूक (आमदार [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ]]) * १९९९ - २००४: ग्रामविकास मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन]] * २००९ - २०१९: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] १३वी व १४वी विधानसभा निवडणूक (दोन वेळा आमदार [[औसा विधानसभा मतदारसंघ]]) * २०२० - अध्यक्ष 'विठ्ठल साई' कारखाना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/news-about-vitthal-sai-cooperative-sugar-factory-election-256766|title='विठ्ठल साई' कारखान्याची निवडणूक बिनविरोध|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> * २०२१ - काँग्रेसच्या प्रदेश समितीचे कार्यकारी अध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/osmanabad-political-news-basavaraj-patil-elected-executive-chairman-maharashtra-pradesh|title=सामान्य कार्यकर्ता ते प्रदेश काँग्रेस समितीचा कार्यकारी अध्यक्ष! जाणून घ्या बसवराज पाटलांचा प्रवास|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:उमरगाचे आमदार]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] 6x8e33e1p290hcu6l8ajinx847xcqgt 2715960 2715959 2026-10-02T02:23:38Z ~2026-52310-38 187943 /* भुषवलेली पदे */ 2715960 wikitext text/x-wiki '''बसवराज माधवराव पाटील ('''[[:en:Basavraj_Madhavrao_Patil|English - Basavraj Madhavrao Patil]]''')''' (जन्म २३ एप्रिल १९५७) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] एक भारतीय राजकारणी आहेत. *बसवराज पाटील यांचा जन्म [[उमरगा तालुका|उमरगा तालुक्या]]<nowiki/>तील [[मुरुम]] येथे ([[धाराशिव जिल्हा|जिल्हा- धाराशिव]]) झाला होता. * ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून पहिल्यांदा निवडुन आले होते, याच १९९९-२००४मध्ये ते महाराष्ट्राचे [[ग्रामविकास मंत्री]] होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या विधानसभा निवडणुकी]]<nowiki/>मध्ये [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]] यांच्याकडून निवडणुकीत पराभूत झाले, त्यावेळी ते मंत्री पदावर होते. * पुन्हा ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] आणि [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा विधानसभा मतदारसं]]<nowiki/>घातून विधानसभेवर निवडून गेले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]च्या निवडणुकीत ते औसा विधानसभा मतदारसंघातून [[अभिमन्यू पवार]] यांच्याकडून पराभूत झाले. == भुषवलेली पदे == * १९९९-२००४:११वी विधानसभा निवडणूक [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] तथा (आमदार-[[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ]]) * १९९९ - २००४: ग्रामविकास मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन]] * २००९ - २०१९: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] १३वी व १४वी विधानसभा निवडणूक (दोन वेळा आमदार [[औसा विधानसभा मतदारसंघ]]) * २०२० - अध्यक्ष 'विठ्ठल साई' कारखाना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/news-about-vitthal-sai-cooperative-sugar-factory-election-256766|title='विठ्ठल साई' कारखान्याची निवडणूक बिनविरोध|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> * २०२१ - काँग्रेसच्या प्रदेश समितीचे कार्यकारी अध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/osmanabad-political-news-basavaraj-patil-elected-executive-chairman-maharashtra-pradesh|title=सामान्य कार्यकर्ता ते प्रदेश काँग्रेस समितीचा कार्यकारी अध्यक्ष! जाणून घ्या बसवराज पाटलांचा प्रवास|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:उमरगाचे आमदार]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] reetm2ot45rb8n3kep8i5t0k2qt1pio 2715961 2715960 2026-10-02T02:24:32Z ~2026-52310-38 187943 /* भुषवलेली पदे */ 2715961 wikitext text/x-wiki '''बसवराज माधवराव पाटील ('''[[:en:Basavraj_Madhavrao_Patil|English - Basavraj Madhavrao Patil]]''')''' (जन्म २३ एप्रिल १९५७) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] एक भारतीय राजकारणी आहेत. *बसवराज पाटील यांचा जन्म [[उमरगा तालुका|उमरगा तालुक्या]]<nowiki/>तील [[मुरुम]] येथे ([[धाराशिव जिल्हा|जिल्हा- धाराशिव]]) झाला होता. * ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून पहिल्यांदा निवडुन आले होते, याच १९९९-२००४मध्ये ते महाराष्ट्राचे [[ग्रामविकास मंत्री]] होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या विधानसभा निवडणुकी]]<nowiki/>मध्ये [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]] यांच्याकडून निवडणुकीत पराभूत झाले, त्यावेळी ते मंत्री पदावर होते. * पुन्हा ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] आणि [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा विधानसभा मतदारसं]]<nowiki/>घातून विधानसभेवर निवडून गेले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]च्या निवडणुकीत ते औसा विधानसभा मतदारसंघातून [[अभिमन्यू पवार]] यांच्याकडून पराभूत झाले. == भुषवलेली पदे == * १९९९-२००४:११वी विधानसभा निवडणूक [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] तथा (आमदार-[[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ]]) * १९९९ - २००४: ग्रामविकास मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन]] * २००९ - २०१९: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] १३वी व १४वी विधानसभा निवडणूक (२ वेळा आमदार, [[औसा विधानसभा मतदारसंघ]]) * २०२० - अध्यक्ष '''विठ्ठल साई''' कारखाना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/news-about-vitthal-sai-cooperative-sugar-factory-election-256766|title='विठ्ठल साई' कारखान्याची निवडणूक बिनविरोध|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> * २०२१ - काँग्रेसच्या प्रदेश समितीचे कार्यकारी अध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/osmanabad-political-news-basavaraj-patil-elected-executive-chairman-maharashtra-pradesh|title=सामान्य कार्यकर्ता ते प्रदेश काँग्रेस समितीचा कार्यकारी अध्यक्ष! जाणून घ्या बसवराज पाटलांचा प्रवास|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:उमरगाचे आमदार]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] 920ninsi3up1g487oxmyg9uc737qiii 2715962 2715961 2026-10-02T02:25:16Z ~2026-52310-38 187943 /* भुषवलेली पदे */ 2715962 wikitext text/x-wiki '''बसवराज माधवराव पाटील ('''[[:en:Basavraj_Madhavrao_Patil|English - Basavraj Madhavrao Patil]]''')''' (जन्म २३ एप्रिल १९५७) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] एक भारतीय राजकारणी आहेत. *बसवराज पाटील यांचा जन्म [[उमरगा तालुका|उमरगा तालुक्या]]<nowiki/>तील [[मुरुम]] येथे ([[धाराशिव जिल्हा|जिल्हा- धाराशिव]]) झाला होता. * ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९ च्या विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा मतदारसंघा]]<nowiki/>तून पहिल्यांदा निवडुन आले होते, याच १९९९-२००४मध्ये ते महाराष्ट्राचे [[ग्रामविकास मंत्री]] होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४ च्या विधानसभा निवडणुकी]]<nowiki/>मध्ये [[रवींद्र विश्वनाथ गायकवाड]] यांच्याकडून निवडणुकीत पराभूत झाले, त्यावेळी ते मंत्री पदावर होते. * पुन्हा ते [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] आणि [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा विधानसभा मतदारसं]]<nowiki/>घातून विधानसभेवर निवडून गेले. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]च्या निवडणुकीत ते औसा विधानसभा मतदारसंघातून [[अभिमन्यू पवार]] यांच्याकडून पराभूत झाले. == भुषवलेली पदे == * १९९९-२००४:११वी विधानसभा निवडणूक [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] तथा (आमदार-[[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ]]) * १९९९ - २००४: ग्रामविकास मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन]] * २००९ - २०१९: [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] १३वी व १४वी विधानसभा निवडणूक (२ वेळा आमदार, [[औसा विधानसभा मतदारसंघ]]) * २०२० - अध्यक्ष, '''विठ्ठल साई''' कारखाना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/news-about-vitthal-sai-cooperative-sugar-factory-election-256766|title='विठ्ठल साई' कारखान्याची निवडणूक बिनविरोध|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> * २०२१ - काँग्रेसच्या प्रदेश समितीचे कार्यकारी अध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/marathwada/osmanabad-political-news-basavaraj-patil-elected-executive-chairman-maharashtra-pradesh|title=सामान्य कार्यकर्ता ते प्रदेश काँग्रेस समितीचा कार्यकारी अध्यक्ष! जाणून घ्या बसवराज पाटलांचा प्रवास|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-13}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:उमरगाचे आमदार]] [[वर्ग:औसाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] h6hoq0kf4c3whivbbbruo4hfo67bgl4 0 324289 2715877 2618150 2026-10-01T18:29:04Z ~2026-52310-38 187943 /* सभापतींनी यादी */ 2715877 wikitext text/x-wiki '''सभापती, विधानपरिषद''' हे महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या कामकाजाचे अध्यक्षस्थान भुषवतात. सभापतींची निवड महाराष्ट्र विधान परिषदेद्वारे अंतर्गतरित्या केली जाते. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती अध्यक्षपदी विराजमान असतात. {{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा | post = सभापती | body = महाराष्ट्र विधान परिषद | native_name = _{Chairman Maharashtra Legislative Council} | flag = Flag of India.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = '''भारती ध्वजचिन्ह''' | insignia = Seal of Maharashtra.svg | insigniasize = 150 | insigniacaption = '''महाराष्ट्रा शासनाची मुद्रा''' | image = | imagesize = 250px | alt = | incumbent = [[राम शिंदे|प्रा.राम शंकरराव शिंदे]] | acting = | incumbentsince = ०७ जुलै २०२२ | type = | status = प्रमुख महाराष्ट्र विधान परिषद | department = [[महाराष्ट्र सरकार]] | style = | member_of = [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | reports_to = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | residence = | seat = राज्यभवन, मुंबई | nominator = सदस्य [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | appointer = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | appointer_qualified = | termlength = ५ वर्ष | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = रामराजे नाईक-निंबाळकर (२०१५ - २०२२) | formation = १९३५ | first = मंगल दास पाकवास <br/>(१९३७ - १९४७) | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = [[नीलम गोऱ्हे]] (उप सभापती) | salary = २ लाख | website = |}} == सभापतींनी यादी == **'''स्वातंत्र्यपूर्व मुंबई विधान परिषद (१९३७ - ४७)''' * ०१) मंगल दास पकवास २२ जुलै १९३७ - १६ ऑगस्ट १९४७ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) **'''स्वातंत्र्योत्तर बॉम्बे विधान परिषद (१९४७ - १९६०)''' * ०२) रामचंद्र सोमण १८ ऑगस्ट १९४७ - ०५ मे १९५२ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०३) रामाराव श्रीनिवासराव हुक्केरीकर ०५ मे १९५२ - २० नोव्हेंबर १९५६ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०४) भोगीलाल धीरजलाल लाला २१ नोव्हेंबर १९५२ - १० जुलै १९६० <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) **'''महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०)''' *०५) [[विठ्ठल सखाराम पागे]] (वि.स.पागे) ११ जुलै १९६० - २४ एप्रिल १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०६) राम मेघे (कार्यवाहक) १३ जून १९७८ - १५ जून १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०७) [[रा. सु. गवई]] १५ जून १९७८ - २२ सप्टेंबर १९८२ *([[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]]) *०८) [[जयंत श्रीधर टिळक]] २२ सप्टेंबर १९८२ - ०७ जुलै १९९८ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ०९) भाऊराव तुळशीराम देशमुख (कार्यवाहक) *२० जुलै १९९८ - २४ जुलै १९९८ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) १०) [[प्रा.ना.स. फरांदे]] ([[नारायण सदाशिव फरांदे]]) *२४ जुलै १९९८ - ०७ जुलै २००४ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) ११) [[वसंत डावखरे]] (कार्यवाहक) *०९ जुलै २००४ - १३ ऑगस्ट २००४ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १२) [[शिवाजीराव देशमुख]] *१३ ऑगस्ट २००४ - १६ मार्च २०१५ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) १३) रामराजे नाईक-निंबाळकर *२० मार्च, २०१५ - ०७ जुलै, २०१६ व *०८ जुलै, २०१६ - ०७ जुलै, २०२२ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १४) [[नीलम गोऱ्हे]] (कार्यवाहक) *०८ जुलै २०२२ - २०२४) **([[शिवसेना]]) १५) [[प्रा.राम शिंदे]] *२०२४ पासून- [[आजपर्यंत]] **[[भारतीय जनता पक्ष]] ==प्रमुख नेते== *[[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] *[[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या उप सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या अध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या उपाध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या सभागृह नेत्याची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभागृहातील नेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा|सभापती]] gykcn02a28o2padcnnegxunt4a5ucf8 2715879 2715877 2026-10-01T18:30:56Z ~2026-52310-38 187943 /* सभापतींनी यादी */ 2715879 wikitext text/x-wiki '''सभापती, विधानपरिषद''' हे महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या कामकाजाचे अध्यक्षस्थान भुषवतात. सभापतींची निवड महाराष्ट्र विधान परिषदेद्वारे अंतर्गतरित्या केली जाते. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती अध्यक्षपदी विराजमान असतात. {{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा | post = सभापती | body = महाराष्ट्र विधान परिषद | native_name = _{Chairman Maharashtra Legislative Council} | flag = Flag of India.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = '''भारती ध्वजचिन्ह''' | insignia = Seal of Maharashtra.svg | insigniasize = 150 | insigniacaption = '''महाराष्ट्रा शासनाची मुद्रा''' | image = | imagesize = 250px | alt = | incumbent = [[राम शिंदे|प्रा.राम शंकरराव शिंदे]] | acting = | incumbentsince = ०७ जुलै २०२२ | type = | status = प्रमुख महाराष्ट्र विधान परिषद | department = [[महाराष्ट्र सरकार]] | style = | member_of = [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | reports_to = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | residence = | seat = राज्यभवन, मुंबई | nominator = सदस्य [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | appointer = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | appointer_qualified = | termlength = ५ वर्ष | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = रामराजे नाईक-निंबाळकर (२०१५ - २०२२) | formation = १९३५ | first = मंगल दास पाकवास <br/>(१९३७ - १९४७) | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = [[नीलम गोऱ्हे]] (उप सभापती) | salary = २ लाख | website = |}} == सभापतींनी यादी == **'''स्वातंत्र्यपूर्व मुंबई विधान परिषद (१९३७ - ४७)''' * ०१) मंगल दास पकवास २२ जुलै १९३७ - १६ ऑगस्ट १९४७ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) **'''स्वातंत्र्योत्तर बॉम्बे विधान परिषद (१९४७ - १९६०)''' * ०२) रामचंद्र सोमण १८ ऑगस्ट १९४७ - ०५ मे १९५२ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०३) रामाराव श्रीनिवासराव हुक्केरीकर ०५ मे १९५२ - २० नोव्हेंबर १९५६ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०४) भोगीलाल धीरजलाल लाला २१ नोव्हेंबर १९५२ - १० जुलै १९६० <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) **'''महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०)''' *०५) [[विठ्ठल सखाराम पागे]] (वि.स.पागे) ११ जुलै १९६० - २४ एप्रिल १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०६) राम मेघे (कार्यवाहक) १३ जून १९७८ - १५ जून १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०७) [[रा. सु. गवई]] १५ जून १९७८ - २२ सप्टेंबर १९८२ *([[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]]) *०८) [[जयंत श्रीधर टिळक]] २२ सप्टेंबर १९८२ - ०७ जुलै १९९८ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ०९) भाऊराव तुळशीराम देशमुख (कार्यवाहक) *२० जुलै १९९८ - २४ जुलै १९९८ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) १०) [[नारायण सदाशिव फरांदे|प्रा.ना.स. फरांदे]]) *२४ जुलै १९९८ - ०७ जुलै २००४ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) ११) [[वसंत डावखरे]] (कार्यवाहक) *०९ जुलै २००४ - १३ ऑगस्ट २००४ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १२) [[शिवाजीराव देशमुख]] *१३ ऑगस्ट २००४ - १६ मार्च २०१५ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) १३) रामराजे नाईक-निंबाळकर *२० मार्च, २०१५ - ०७ जुलै, २०१६ व *०८ जुलै, २०१६ - ०७ जुलै, २०२२ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १४) [[नीलम गोऱ्हे]] (कार्यवाहक) *०८ जुलै २०२२ - २०२४) **([[शिवसेना]]) १५) [[प्रा.राम शिंदे]] *२०२४ पासून- [[आजपर्यंत]] **[[भारतीय जनता पक्ष]] ==प्रमुख नेते== *[[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] *[[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या उप सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या अध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या उपाध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या सभागृह नेत्याची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभागृहातील नेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा|सभापती]] r6s8wnxb7lebudq0p4hormyk5xnuf7q 2715884 2715879 2026-10-01T18:39:37Z ~2026-52310-38 187943 /* सभापतींनी यादी */ 2715884 wikitext text/x-wiki '''सभापती, विधानपरिषद''' हे महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या कामकाजाचे अध्यक्षस्थान भुषवतात. सभापतींची निवड महाराष्ट्र विधान परिषदेद्वारे अंतर्गतरित्या केली जाते. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती अध्यक्षपदी विराजमान असतात. {{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा | post = सभापती | body = महाराष्ट्र विधान परिषद | native_name = _{Chairman Maharashtra Legislative Council} | flag = Flag of India.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = '''भारती ध्वजचिन्ह''' | insignia = Seal of Maharashtra.svg | insigniasize = 150 | insigniacaption = '''महाराष्ट्रा शासनाची मुद्रा''' | image = | imagesize = 250px | alt = | incumbent = [[राम शिंदे|प्रा.राम शंकरराव शिंदे]] | acting = | incumbentsince = ०७ जुलै २०२२ | type = | status = प्रमुख महाराष्ट्र विधान परिषद | department = [[महाराष्ट्र सरकार]] | style = | member_of = [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | reports_to = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | residence = | seat = राज्यभवन, मुंबई | nominator = सदस्य [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | appointer = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | appointer_qualified = | termlength = ५ वर्ष | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = रामराजे नाईक-निंबाळकर (२०१५ - २०२२) | formation = १९३५ | first = मंगल दास पाकवास <br/>(१९३७ - १९४७) | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = [[नीलम गोऱ्हे]] (उप सभापती) | salary = २ लाख | website = |}} == सभापतींनी यादी == **'''स्वातंत्र्यपूर्व मुंबई विधान परिषद (१९३७ - ४७)''' * ०१) मंगल दास पकवास २२ जुलै १९३७ - १६ ऑगस्ट १९४७ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) **'''स्वातंत्र्योत्तर बॉम्बे विधान परिषद (१९४७ - १९६०)''' * ०२) रामचंद्र सोमण १८ ऑगस्ट १९४७ - ०५ मे १९५२ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०३) रामाराव श्रीनिवासराव हुक्केरीकर ०५ मे १९५२ - २० नोव्हेंबर १९५६ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०४) भोगीलाल धीरजलाल लाला २१ नोव्हेंबर १९५२ - १० जुलै १९६० <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) **'''महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०)''' *०५) [[विठ्ठल सखाराम पागे]] (वि.स.पागे) ११ जुलै १९६० - २४ एप्रिल १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०६) राम मेघे (कार्यवाहक) १३ जून १९७८ - १५ जून १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०७) [[रा. सु. गवई]] १५ जून १९७८ - २२ सप्टेंबर १९८२ *([[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]]) *०८) [[जयंत श्रीधर टिळक]] २२ सप्टेंबर १९८२ - ०७ जुलै १९९८ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ०९) भाऊराव तुळशीराम देशमुख (कार्यवाहक) *२० जुलै १९९८ - २४ जुलै १९९८ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) १०) [[नारायण सदाशिव फरांदे|प्रा.ना.स. फरांदे]](नारायण फरांदे) *२४ जुलै १९९८ - ०७ जुलै २००४ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) ११) [[वसंत डावखरे]] (कार्यवाहक) *०९ जुलै २००४ - १३ ऑगस्ट २००४ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १२) [[शिवाजीराव देशमुख]] *१३ ऑगस्ट २००४ - १६ मार्च २०१५ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) १३) रामराजे नाईक-निंबाळकर *२० मार्च, २०१५ - ०७ जुलै, २०१६ व *०८ जुलै, २०१६ - ०७ जुलै, २०२२ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १४) [[नीलम गोऱ्हे]] (कार्यवाहक) *०८ जुलै २०२२ - २०२४) **([[शिवसेना]]) १५) [[प्रा.राम शिंदे]] *२०२४ पासून- [[आजपर्यंत]] **[[भारतीय जनता पक्ष]] ==प्रमुख नेते== *[[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] *[[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या उप सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या अध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या उपाध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या सभागृह नेत्याची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभागृहातील नेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा|सभापती]] eo7ry895x3x9qd5au5s8eg6y8pfi32y 2715885 2715884 2026-10-01T18:41:15Z ~2026-52310-38 187943 /* सभापतींनी यादी */ 2715885 wikitext text/x-wiki '''सभापती, विधानपरिषद''' हे महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या कामकाजाचे अध्यक्षस्थान भुषवतात. सभापतींची निवड महाराष्ट्र विधान परिषदेद्वारे अंतर्गतरित्या केली जाते. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती अध्यक्षपदी विराजमान असतात. {{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा | post = सभापती | body = महाराष्ट्र विधान परिषद | native_name = _{Chairman Maharashtra Legislative Council} | flag = Flag of India.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = '''भारती ध्वजचिन्ह''' | insignia = Seal of Maharashtra.svg | insigniasize = 150 | insigniacaption = '''महाराष्ट्रा शासनाची मुद्रा''' | image = | imagesize = 250px | alt = | incumbent = [[राम शिंदे|प्रा.राम शंकरराव शिंदे]] | acting = | incumbentsince = ०७ जुलै २०२२ | type = | status = प्रमुख महाराष्ट्र विधान परिषद | department = [[महाराष्ट्र सरकार]] | style = | member_of = [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | reports_to = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | residence = | seat = राज्यभवन, मुंबई | nominator = सदस्य [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | appointer = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | appointer_qualified = | termlength = ५ वर्ष | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = रामराजे नाईक-निंबाळकर (२०१५ - २०२२) | formation = १९३५ | first = मंगल दास पाकवास <br/>(१९३७ - १९४७) | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = [[नीलम गोऱ्हे]] (उप सभापती) | salary = २ लाख | website = |}} == सभापतींनी यादी == **'''स्वातंत्र्यपूर्व मुंबई विधान परिषद (१९३७ - ४७)''' * ०१) मंगल दास पकवास २२ जुलै १९३७ - १६ ऑगस्ट १९४७ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) **'''स्वातंत्र्योत्तर बॉम्बे विधान परिषद (१९४७ - १९६०)''' * ०२) रामचंद्र सोमण १८ ऑगस्ट १९४७ - ०५ मे १९५२ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०३) रामाराव श्रीनिवासराव हुक्केरीकर ०५ मे १९५२ - २० नोव्हेंबर १९५६ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०४) भोगीलाल धीरजलाल लाला २१ नोव्हेंबर १९५२ - १० जुलै १९६० <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) **'''महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०)''' *०५) [[विठ्ठल सखाराम पागे]] (वि.स.पागे) ११ जुलै १९६० - २४ एप्रिल १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०६) राम मेघे ([[कार्यवाहक]]) १३ जून १९७८ - १५ जून १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०७) [[रा. सु. गवई]] १५ जून १९७८ - २२ सप्टेंबर १९८२ *([[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]]) *०८) [[जयंत श्रीधर टिळक]] २२ सप्टेंबर १९८२ - ०७ जुलै १९९८ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ०९) भाऊराव तुळशीराम देशमुख ([[कार्यवाहक]]) *२० जुलै १९९८ - २४ जुलै १९९८ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) १०) [[नारायण सदाशिव फरांदे|प्रा.ना.स. फरांदे]](नारायण फरांदे) *२४ जुलै १९९८ - ०७ जुलै २००४ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) ११) [[वसंत डावखरे]] (कार्यवाहक) *०९ जुलै २००४ - १३ ऑगस्ट २००४ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १२) [[शिवाजीराव देशमुख]] *१३ ऑगस्ट २००४ - १६ मार्च २०१५ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) १३) रामराजे नाईक-निंबाळकर *२० मार्च, २०१५ - ०७ जुलै, २०१६ व *०८ जुलै, २०१६ - ०७ जुलै, २०२२ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १४) [[नीलम गोऱ्हे]] (कार्यवाहक) *०८ जुलै २०२२ - २०२४) **([[शिवसेना]]) १५) [[प्रा.राम शिंदे]] *२०२४ पासून- [[आजपर्यंत]] **[[भारतीय जनता पक्ष]] ==प्रमुख नेते== *[[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] *[[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या उप सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या अध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या उपाध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या सभागृह नेत्याची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभागृहातील नेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा|सभापती]] 0tom0ixebv5hxg1yylm8oeqor0m6b6z 2716016 2715885 2026-10-02T03:55:15Z ~2026-52310-38 187943 /* सभापतींनी यादी */ 2716016 wikitext text/x-wiki '''सभापती, विधानपरिषद''' हे महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या कामकाजाचे अध्यक्षस्थान भुषवतात. सभापतींची निवड महाराष्ट्र विधान परिषदेद्वारे अंतर्गतरित्या केली जाते. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती अध्यक्षपदी विराजमान असतात. {{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा | post = सभापती | body = महाराष्ट्र विधान परिषद | native_name = _{Chairman Maharashtra Legislative Council} | flag = Flag of India.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = '''भारती ध्वजचिन्ह''' | insignia = Seal of Maharashtra.svg | insigniasize = 150 | insigniacaption = '''महाराष्ट्रा शासनाची मुद्रा''' | image = | imagesize = 250px | alt = | incumbent = [[राम शिंदे|प्रा.राम शंकरराव शिंदे]] | acting = | incumbentsince = ०७ जुलै २०२२ | type = | status = प्रमुख महाराष्ट्र विधान परिषद | department = [[महाराष्ट्र सरकार]] | style = | member_of = [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | reports_to = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | residence = | seat = राज्यभवन, मुंबई | nominator = सदस्य [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | appointer = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | appointer_qualified = | termlength = ५ वर्ष | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = रामराजे नाईक-निंबाळकर (२०१५ - २०२२) | formation = १९३५ | first = मंगल दास पाकवास <br/>(१९३७ - १९४७) | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = [[नीलम गोऱ्हे]] (उप सभापती) | salary = २ लाख | website = |}} == सभापतींनी यादी == ==='''स्वातंत्र्यपूर्व मुंबई विधान परिषद (१९३७ - ४७)'''=== * ०१) मंगल दास पकवास २२ जुलै १९३७ - १६ ऑगस्ट १९४७ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) **'''स्वातंत्र्योत्तर बॉम्बे विधान परिषद (१९४७ - १९६०)''' * ०२) रामचंद्र सोमण १८ ऑगस्ट १९४७ - ०५ मे १९५२ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०३) रामाराव श्रीनिवासराव हुक्केरीकर ०५ मे १९५२ - २० नोव्हेंबर १९५६ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०४) भोगीलाल धीरजलाल लाला २१ नोव्हेंबर १९५२ - १० जुलै १९६० <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) **'''महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०)''' *०५) [[विठ्ठल सखाराम पागे]] (वि.स.पागे) ११ जुलै १९६० - २४ एप्रिल १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०६) राम मेघे ([[कार्यवाहक]]) १३ जून १९७८ - १५ जून १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०७) [[रा. सु. गवई]] १५ जून १९७८ - २२ सप्टेंबर १९८२ *([[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]]) *०८) [[जयंत श्रीधर टिळक]] २२ सप्टेंबर १९८२ - ०७ जुलै १९९८ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ०९) भाऊराव तुळशीराम देशमुख ([[कार्यवाहक]]) *२० जुलै १९९८ - २४ जुलै १९९८ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) १०) [[नारायण सदाशिव फरांदे|प्रा.ना.स. फरांदे]](नारायण फरांदे) *२४ जुलै १९९८ - ०७ जुलै २००४ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) ११) [[वसंत डावखरे]] (कार्यवाहक) *०९ जुलै २००४ - १३ ऑगस्ट २००४ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १२) [[शिवाजीराव देशमुख]] *१३ ऑगस्ट २००४ - १६ मार्च २०१५ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) १३) रामराजे नाईक-निंबाळकर *२० मार्च, २०१५ - ०७ जुलै, २०१६ व *०८ जुलै, २०१६ - ०७ जुलै, २०२२ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १४) [[नीलम गोऱ्हे]] (कार्यवाहक) *०८ जुलै २०२२ - २०२४) **([[शिवसेना]]) १५) [[प्रा.राम शिंदे]] *२०२४ पासून- [[आजपर्यंत]] **[[भारतीय जनता पक्ष]] ==प्रमुख नेते== *[[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] *[[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या उप सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या अध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या उपाध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या सभागृह नेत्याची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभागृहातील नेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा|सभापती]] kvm69uz28f3cug3idfs9iq7vcbnwuqo 2716017 2716016 2026-10-02T03:55:34Z ~2026-52310-38 187943 /* सभापतींनी यादी */ 2716017 wikitext text/x-wiki '''सभापती, विधानपरिषद''' हे महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या कामकाजाचे अध्यक्षस्थान भुषवतात. सभापतींची निवड महाराष्ट्र विधान परिषदेद्वारे अंतर्गतरित्या केली जाते. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती अध्यक्षपदी विराजमान असतात. {{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा | post = सभापती | body = महाराष्ट्र विधान परिषद | native_name = _{Chairman Maharashtra Legislative Council} | flag = Flag of India.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = '''भारती ध्वजचिन्ह''' | insignia = Seal of Maharashtra.svg | insigniasize = 150 | insigniacaption = '''महाराष्ट्रा शासनाची मुद्रा''' | image = | imagesize = 250px | alt = | incumbent = [[राम शिंदे|प्रा.राम शंकरराव शिंदे]] | acting = | incumbentsince = ०७ जुलै २०२२ | type = | status = प्रमुख महाराष्ट्र विधान परिषद | department = [[महाराष्ट्र सरकार]] | style = | member_of = [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | reports_to = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | residence = | seat = राज्यभवन, मुंबई | nominator = सदस्य [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | appointer = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | appointer_qualified = | termlength = ५ वर्ष | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = रामराजे नाईक-निंबाळकर (२०१५ - २०२२) | formation = १९३५ | first = मंगल दास पाकवास <br/>(१९३७ - १९४७) | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = [[नीलम गोऱ्हे]] (उप सभापती) | salary = २ लाख | website = |}} == सभापतींनी यादी == ==='''स्वातंत्र्यपूर्व मुंबई विधान परिषद (१९३७ - ४७)'''=== * ०१) मंगल दास पकवास २२ जुलै १९३७ - १६ ऑगस्ट १९४७ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ==='''स्वातंत्र्योत्तर बॉम्बे विधान परिषद (१९४७ - १९६०)'''=== * ०२) रामचंद्र सोमण १८ ऑगस्ट १९४७ - ०५ मे १९५२ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०३) रामाराव श्रीनिवासराव हुक्केरीकर ०५ मे १९५२ - २० नोव्हेंबर १९५६ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०४) भोगीलाल धीरजलाल लाला २१ नोव्हेंबर १९५२ - १० जुलै १९६० <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) **'''महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०)''' *०५) [[विठ्ठल सखाराम पागे]] (वि.स.पागे) ११ जुलै १९६० - २४ एप्रिल १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०६) राम मेघे ([[कार्यवाहक]]) १३ जून १९७८ - १५ जून १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०७) [[रा. सु. गवई]] १५ जून १९७८ - २२ सप्टेंबर १९८२ *([[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]]) *०८) [[जयंत श्रीधर टिळक]] २२ सप्टेंबर १९८२ - ०७ जुलै १९९८ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ०९) भाऊराव तुळशीराम देशमुख ([[कार्यवाहक]]) *२० जुलै १९९८ - २४ जुलै १९९८ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) १०) [[नारायण सदाशिव फरांदे|प्रा.ना.स. फरांदे]](नारायण फरांदे) *२४ जुलै १९९८ - ०७ जुलै २००४ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) ११) [[वसंत डावखरे]] (कार्यवाहक) *०९ जुलै २००४ - १३ ऑगस्ट २००४ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १२) [[शिवाजीराव देशमुख]] *१३ ऑगस्ट २००४ - १६ मार्च २०१५ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) १३) रामराजे नाईक-निंबाळकर *२० मार्च, २०१५ - ०७ जुलै, २०१६ व *०८ जुलै, २०१६ - ०७ जुलै, २०२२ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १४) [[नीलम गोऱ्हे]] (कार्यवाहक) *०८ जुलै २०२२ - २०२४) **([[शिवसेना]]) १५) [[प्रा.राम शिंदे]] *२०२४ पासून- [[आजपर्यंत]] **[[भारतीय जनता पक्ष]] ==प्रमुख नेते== *[[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] *[[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या उप सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या अध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या उपाध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या सभागृह नेत्याची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभागृहातील नेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा|सभापती]] sydqbtcwx1n5gbjssmxc09stkdouh9d 2716018 2716017 2026-10-02T03:56:03Z ~2026-52310-38 187943 /* स्वातंत्र्योत्तर बॉम्बे विधान परिषद (१९४७ - १९६०) */ 2716018 wikitext text/x-wiki '''सभापती, विधानपरिषद''' हे महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या कामकाजाचे अध्यक्षस्थान भुषवतात. सभापतींची निवड महाराष्ट्र विधान परिषदेद्वारे अंतर्गतरित्या केली जाते. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती अध्यक्षपदी विराजमान असतात. {{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा | post = सभापती | body = महाराष्ट्र विधान परिषद | native_name = _{Chairman Maharashtra Legislative Council} | flag = Flag of India.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = '''भारती ध्वजचिन्ह''' | insignia = Seal of Maharashtra.svg | insigniasize = 150 | insigniacaption = '''महाराष्ट्रा शासनाची मुद्रा''' | image = | imagesize = 250px | alt = | incumbent = [[राम शिंदे|प्रा.राम शंकरराव शिंदे]] | acting = | incumbentsince = ०७ जुलै २०२२ | type = | status = प्रमुख महाराष्ट्र विधान परिषद | department = [[महाराष्ट्र सरकार]] | style = | member_of = [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | reports_to = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | residence = | seat = राज्यभवन, मुंबई | nominator = सदस्य [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | appointer = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | appointer_qualified = | termlength = ५ वर्ष | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = रामराजे नाईक-निंबाळकर (२०१५ - २०२२) | formation = १९३५ | first = मंगल दास पाकवास <br/>(१९३७ - १९४७) | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = [[नीलम गोऱ्हे]] (उप सभापती) | salary = २ लाख | website = |}} == सभापतींनी यादी == ==='''स्वातंत्र्यपूर्व मुंबई विधान परिषद (१९३७ - ४७)'''=== * ०१) मंगल दास पकवास २२ जुलै १९३७ - १६ ऑगस्ट १९४७ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ==='''स्वातंत्र्योत्तर बॉम्बे विधान परिषद (१९४७ - १९६०)'''=== * ०२) रामचंद्र सोमण १८ ऑगस्ट १९४७ - ०५ मे १९५२ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०३) रामाराव श्रीनिवासराव हुक्केरीकर ०५ मे १९५२ - २० नोव्हेंबर १९५६ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०४) भोगीलाल धीरजलाल लाला २१ नोव्हेंबर १९५२ - १० जुलै १९६० <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ==='''महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०)'''=== *०५) [[विठ्ठल सखाराम पागे]] (वि.स.पागे) ११ जुलै १९६० - २४ एप्रिल १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०६) राम मेघे ([[कार्यवाहक]]) १३ जून १९७८ - १५ जून १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०७) [[रा. सु. गवई]] १५ जून १९७८ - २२ सप्टेंबर १९८२ *([[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]]) *०८) [[जयंत श्रीधर टिळक]] २२ सप्टेंबर १९८२ - ०७ जुलै १९९८ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ०९) भाऊराव तुळशीराम देशमुख ([[कार्यवाहक]]) *२० जुलै १९९८ - २४ जुलै १९९८ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) १०) [[नारायण सदाशिव फरांदे|प्रा.ना.स. फरांदे]](नारायण फरांदे) *२४ जुलै १९९८ - ०७ जुलै २००४ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) ११) [[वसंत डावखरे]] (कार्यवाहक) *०९ जुलै २००४ - १३ ऑगस्ट २००४ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १२) [[शिवाजीराव देशमुख]] *१३ ऑगस्ट २००४ - १६ मार्च २०१५ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) १३) रामराजे नाईक-निंबाळकर *२० मार्च, २०१५ - ०७ जुलै, २०१६ व *०८ जुलै, २०१६ - ०७ जुलै, २०२२ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १४) [[नीलम गोऱ्हे]] (कार्यवाहक) *०८ जुलै २०२२ - २०२४) **([[शिवसेना]]) १५) [[प्रा.राम शिंदे]] *२०२४ पासून- [[आजपर्यंत]] **[[भारतीय जनता पक्ष]] ==प्रमुख नेते== *[[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] *[[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या उप सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या अध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या उपाध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या सभागृह नेत्याची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभागृहातील नेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा|सभापती]] r81yb13wnnqhbnzttjgbxxywpmf187t 2716019 2716018 2026-10-02T03:56:43Z ~2026-52310-38 187943 /* महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०) */ 2716019 wikitext text/x-wiki '''सभापती, विधानपरिषद''' हे महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या कामकाजाचे अध्यक्षस्थान भुषवतात. सभापतींची निवड महाराष्ट्र विधान परिषदेद्वारे अंतर्गतरित्या केली जाते. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती अध्यक्षपदी विराजमान असतात. {{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा | post = सभापती | body = महाराष्ट्र विधान परिषद | native_name = _{Chairman Maharashtra Legislative Council} | flag = Flag of India.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = '''भारती ध्वजचिन्ह''' | insignia = Seal of Maharashtra.svg | insigniasize = 150 | insigniacaption = '''महाराष्ट्रा शासनाची मुद्रा''' | image = | imagesize = 250px | alt = | incumbent = [[राम शिंदे|प्रा.राम शंकरराव शिंदे]] | acting = | incumbentsince = ०७ जुलै २०२२ | type = | status = प्रमुख महाराष्ट्र विधान परिषद | department = [[महाराष्ट्र सरकार]] | style = | member_of = [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | reports_to = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | residence = | seat = राज्यभवन, मुंबई | nominator = सदस्य [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | appointer = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | appointer_qualified = | termlength = ५ वर्ष | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = रामराजे नाईक-निंबाळकर (२०१५ - २०२२) | formation = १९३५ | first = मंगल दास पाकवास <br/>(१९३७ - १९४७) | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = [[नीलम गोऱ्हे]] (उप सभापती) | salary = २ लाख | website = |}} == सभापतींनी यादी == ==='''स्वातंत्र्यपूर्व मुंबई विधान परिषद (१९३७ - ४७)'''=== * ०१) मंगल दास पकवास २२ जुलै १९३७ - १६ ऑगस्ट १९४७ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ==='''स्वातंत्र्योत्तर बॉम्बे विधान परिषद (१९४७ - १९६०)'''=== * ०२) रामचंद्र सोमण १८ ऑगस्ट १९४७ - ०५ मे १९५२ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०३) रामाराव श्रीनिवासराव हुक्केरीकर ०५ मे १९५२ - २० नोव्हेंबर १९५६ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०४) भोगीलाल धीरजलाल लाला २१ नोव्हेंबर १९५२ - १० जुलै १९६० <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ==='''महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०)'''=== #) [[विठ्ठल सखाराम पागे]] (वि.स.पागे) ११ जुलै १९६० - २४ एप्रिल १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) #) राम मेघे ([[कार्यवाहक]]) १३ जून १९७८ - १५ जून १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०७) [[रा. सु. गवई]] १५ जून १९७८ - २२ सप्टेंबर १९८२ *([[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]]) *०८) [[जयंत श्रीधर टिळक]] २२ सप्टेंबर १९८२ - ०७ जुलै १९९८ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ०९) भाऊराव तुळशीराम देशमुख ([[कार्यवाहक]]) *२० जुलै १९९८ - २४ जुलै १९९८ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) १०) [[नारायण सदाशिव फरांदे|प्रा.ना.स. फरांदे]](नारायण फरांदे) *२४ जुलै १९९८ - ०७ जुलै २००४ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) ११) [[वसंत डावखरे]] (कार्यवाहक) *०९ जुलै २००४ - १३ ऑगस्ट २००४ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १२) [[शिवाजीराव देशमुख]] *१३ ऑगस्ट २००४ - १६ मार्च २०१५ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) १३) रामराजे नाईक-निंबाळकर *२० मार्च, २०१५ - ०७ जुलै, २०१६ व *०८ जुलै, २०१६ - ०७ जुलै, २०२२ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १४) [[नीलम गोऱ्हे]] (कार्यवाहक) *०८ जुलै २०२२ - २०२४) **([[शिवसेना]]) १५) [[प्रा.राम शिंदे]] *२०२४ पासून- [[आजपर्यंत]] **[[भारतीय जनता पक्ष]] ==प्रमुख नेते== *[[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] *[[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या उप सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या अध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या उपाध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या सभागृह नेत्याची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभागृहातील नेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा|सभापती]] 9tufgybdsykqhndw16benhaynx3bu11 2716020 2716019 2026-10-02T03:57:02Z ~2026-52310-38 187943 /* महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०) */ 2716020 wikitext text/x-wiki '''सभापती, विधानपरिषद''' हे महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या कामकाजाचे अध्यक्षस्थान भुषवतात. सभापतींची निवड महाराष्ट्र विधान परिषदेद्वारे अंतर्गतरित्या केली जाते. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती अध्यक्षपदी विराजमान असतात. {{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा | post = सभापती | body = महाराष्ट्र विधान परिषद | native_name = _{Chairman Maharashtra Legislative Council} | flag = Flag of India.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = '''भारती ध्वजचिन्ह''' | insignia = Seal of Maharashtra.svg | insigniasize = 150 | insigniacaption = '''महाराष्ट्रा शासनाची मुद्रा''' | image = | imagesize = 250px | alt = | incumbent = [[राम शिंदे|प्रा.राम शंकरराव शिंदे]] | acting = | incumbentsince = ०७ जुलै २०२२ | type = | status = प्रमुख महाराष्ट्र विधान परिषद | department = [[महाराष्ट्र सरकार]] | style = | member_of = [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | reports_to = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | residence = | seat = राज्यभवन, मुंबई | nominator = सदस्य [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | appointer = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | appointer_qualified = | termlength = ५ वर्ष | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = रामराजे नाईक-निंबाळकर (२०१५ - २०२२) | formation = १९३५ | first = मंगल दास पाकवास <br/>(१९३७ - १९४७) | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = [[नीलम गोऱ्हे]] (उप सभापती) | salary = २ लाख | website = |}} == सभापतींनी यादी == ==='''स्वातंत्र्यपूर्व मुंबई विधान परिषद (१९३७ - ४७)'''=== * ०१) मंगल दास पकवास २२ जुलै १९३७ - १६ ऑगस्ट १९४७ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ==='''स्वातंत्र्योत्तर बॉम्बे विधान परिषद (१९४७ - १९६०)'''=== * ०२) रामचंद्र सोमण १८ ऑगस्ट १९४७ - ०५ मे १९५२ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०३) रामाराव श्रीनिवासराव हुक्केरीकर ०५ मे १९५२ - २० नोव्हेंबर १९५६ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०४) भोगीलाल धीरजलाल लाला २१ नोव्हेंबर १९५२ - १० जुलै १९६० <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ==='''महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०)'''=== # [[विठ्ठल सखाराम पागे]] (वि.स.पागे) ११ जुलै १९६० - २४ एप्रिल १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) # राम मेघे ([[कार्यवाहक]]) १३ जून १९७८ - १५ जून १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०७) [[रा. सु. गवई]] १५ जून १९७८ - २२ सप्टेंबर १९८२ *([[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]]) *०८) [[जयंत श्रीधर टिळक]] २२ सप्टेंबर १९८२ - ०७ जुलै १९९८ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ०९) भाऊराव तुळशीराम देशमुख ([[कार्यवाहक]]) *२० जुलै १९९८ - २४ जुलै १९९८ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) १०) [[नारायण सदाशिव फरांदे|प्रा.ना.स. फरांदे]](नारायण फरांदे) *२४ जुलै १९९८ - ०७ जुलै २००४ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) ११) [[वसंत डावखरे]] (कार्यवाहक) *०९ जुलै २००४ - १३ ऑगस्ट २००४ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १२) [[शिवाजीराव देशमुख]] *१३ ऑगस्ट २००४ - १६ मार्च २०१५ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) १३) रामराजे नाईक-निंबाळकर *२० मार्च, २०१५ - ०७ जुलै, २०१६ व *०८ जुलै, २०१६ - ०७ जुलै, २०२२ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १४) [[नीलम गोऱ्हे]] (कार्यवाहक) *०८ जुलै २०२२ - २०२४) **([[शिवसेना]]) १५) [[प्रा.राम शिंदे]] *२०२४ पासून- [[आजपर्यंत]] **[[भारतीय जनता पक्ष]] ==प्रमुख नेते== *[[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] *[[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या उप सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या अध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या उपाध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या सभागृह नेत्याची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभागृहातील नेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा|सभापती]] b4ajxckw9k7ak3d3d0lxcgeuipabo45 2716021 2716020 2026-10-02T03:57:44Z ~2026-52310-38 187943 /* महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०) */ 2716021 wikitext text/x-wiki '''सभापती, विधानपरिषद''' हे महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या कामकाजाचे अध्यक्षस्थान भुषवतात. सभापतींची निवड महाराष्ट्र विधान परिषदेद्वारे अंतर्गतरित्या केली जाते. त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसभापती अध्यक्षपदी विराजमान असतात. {{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा | post = सभापती | body = महाराष्ट्र विधान परिषद | native_name = _{Chairman Maharashtra Legislative Council} | flag = Flag of India.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = '''भारती ध्वजचिन्ह''' | insignia = Seal of Maharashtra.svg | insigniasize = 150 | insigniacaption = '''महाराष्ट्रा शासनाची मुद्रा''' | image = | imagesize = 250px | alt = | incumbent = [[राम शिंदे|प्रा.राम शंकरराव शिंदे]] | acting = | incumbentsince = ०७ जुलै २०२२ | type = | status = प्रमुख महाराष्ट्र विधान परिषद | department = [[महाराष्ट्र सरकार]] | style = | member_of = [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | reports_to = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | residence = | seat = राज्यभवन, मुंबई | nominator = सदस्य [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | appointer = [[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] | appointer_qualified = | termlength = ५ वर्ष | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = रामराजे नाईक-निंबाळकर (२०१५ - २०२२) | formation = १९३५ | first = मंगल दास पाकवास <br/>(१९३७ - १९४७) | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = [[नीलम गोऱ्हे]] (उप सभापती) | salary = २ लाख | website = |}} == सभापतींनी यादी == ==='''स्वातंत्र्यपूर्व मुंबई विधान परिषद (१९३७ - ४७)'''=== * ०१) मंगल दास पकवास २२ जुलै १९३७ - १६ ऑगस्ट १९४७ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ==='''स्वातंत्र्योत्तर बॉम्बे विधान परिषद (१९४७ - १९६०)'''=== * ०२) रामचंद्र सोमण १८ ऑगस्ट १९४७ - ०५ मे १९५२ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०३) रामाराव श्रीनिवासराव हुक्केरीकर ०५ मे १९५२ - २० नोव्हेंबर १९५६ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) * ०४) भोगीलाल धीरजलाल लाला २१ नोव्हेंबर १९५२ - १० जुलै १९६० <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ==='''महाराष्ट्र विधान परिषद (जन्म १९६०)'''=== *०५) [[विठ्ठल सखाराम पागे]] (वि.स.पागे) ११ जुलै १९६० - २४ एप्रिल १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०६) राम मेघे ([[कार्यवाहक]]) १३ जून १९७८ - १५ जून १९७८ <br/>([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) *०७) [[रा. सु. गवई]] १५ जून १९७८ - २२ सप्टेंबर १९८२ *([[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]]) *०८) [[जयंत श्रीधर टिळक]] २२ सप्टेंबर १९८२ - ०७ जुलै १९९८ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) ०९) भाऊराव तुळशीराम देशमुख ([[कार्यवाहक]]) *२० जुलै १९९८ - २४ जुलै १९९८ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) १०) [[नारायण सदाशिव फरांदे|प्रा.ना.स. फरांदे]](नारायण फरांदे) *२४ जुलै १९९८ - ०७ जुलै २००४ **([[भारतीय जनता पक्ष]]) ११) [[वसंत डावखरे]] (कार्यवाहक) *०९ जुलै २००४ - १३ ऑगस्ट २००४ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १२) [[शिवाजीराव देशमुख]] *१३ ऑगस्ट २००४ - १६ मार्च २०१५ **([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) १३) रामराजे नाईक-निंबाळकर *२० मार्च, २०१५ - ०७ जुलै, २०१६ व *०८ जुलै, २०१६ - ०७ जुलै, २०२२ **([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]]) १४) [[नीलम गोऱ्हे]] (कार्यवाहक) *०८ जुलै २०२२ - २०२४) **([[शिवसेना]]) १५) [[प्रा.राम शिंदे]] *२०२४ पासून- [[आजपर्यंत]] **[[भारतीय जनता पक्ष]] ==प्रमुख नेते== *[[महाराष्ट्राचे राज्यपाल]] *[[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या उप सभापतींची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या अध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या उपाध्यक्षांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या सभागृह नेत्याची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभागृहातील नेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] *[[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा|सभापती]] 654ot28x4jmilvru6c7hekleszqa5dg 0 329679 2716027 2714489 2026-10-02T07:34:43Z ~2026-52917-36 188055 2716027 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट मंदिर |चित्र = padmakshi.jpg |निर्माता = |जीर्णोद्धारक = |नाव = श्री पद्माक्षी रेणुका |निर्माण वर्ष= - |देवता = पद्माक्षी रेणुका |प्रधान देवता = |वास्तुकला = कौलारू |स्थापत्य = |स्थान =[[कावाडे]], [[अलिबाग]], [[महाराष्ट्र]] |निर्देशांक = |तळटिपा = तलावावर वसलेलं कौलारू मंदिर आहे }} '''पद्माक्षी रेणुका''' देवीला '''नारायणी''','''भवानी''','''शताक्षी''','''रौद्री''','''गौरी''','''रक्तकालिका''' किंवा ''' पद्मांबिका''' असे तिचे काही मूळ नावं .देवीची नाव जरी वेगळी असली तरी ही सर्व या परांबिका आदिशक्तीला संबोधित करतात.श्रीदेवी पद्माक्षी या स्थानी रक्तकाली स्वरूपात इथे वसली आहे जे देवी ललिता आणि काली या देवीचा एकत्रित रूप आहे, तिला पूर्ण षोडशी असे ही म्हणले जाते. हे मंदिर अद्याप विकसित झालेले नाही. हे कावाडे गावात अलिबागमधील अत्यंत पूजनीय मंदिर आहे. पद्माक्षी रेणुका 51 किंवा 108 शक्तीपीठांपैकी एक असल्याचे म्हणले जाते, त्यापैकी हे भगवती भवानी शक्तीपीठ आहे जे आद्यभवानी पीठ किंवा अक्षरा पीठ म्हणून ओळखले जाते.परंतु महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठात याचा समावेश होत नाही.<ref>{{Cite web|url=http://vhp.org/temples-of-bharat/shakti-pithas-of-maharashtra|title=Shakti Pithas of Maharashtra|work=[[Vishva Hindu Parishad|VHP]]|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20150429120819/http://vhp.org/temples-of-bharat/shakti-pithas-of-maharashtra|archivedate=2015-04-29}}</ref> ही वामशत्की(सिंह) या प्राण्यावर आरूढ झालेली आहे.तिचे विलक्षण सौंदर्य आणि कृपा कथांमध्ये उल्लेखित आहे शिवाय, तिला जोगेश्वरी नावाची एक बहीण देखील आहे. देवी पद्माक्षी भगवतीला शताक्षी, पद्माकोषा ,माऊली, काली, भैरवी, वज्रेश्वरी, अंबा आणि एकवीरा म्हणूनही ओळखली जाते. == पौराणिक कथा == पद्माक्षी रेणुका किंवा पद्मांबिका देवी स्वतः मुळमहामाया आहेत. देवी भगवती पद्माक्षी रेणुकेला ,पद्माक्षी रक्तकालिका किंवा भद्रकालिका म्हणूनही ओळखली जाते कारण ती देवी महा[[षोडशी]]चे रुद्र रूप आहे. तिच्या गर्भातून संपूर्ण विश्वाचा जन्म झाला, असेही मानले जाते. तिला दुर्गांबिका किंवा रेणुका म्हणूनही ओळखले जाते. [[चित्र:Dakshayani.jpg|इवलेसे| [[सती (हिंदू देवी)|सतीचे]] प्रेत धरून [[शिव]] फिरत होते]] भगवान शंकराचा बदला घेण्यासाठी राजा दक्ष पिताने यज्ञ केला. दक्षाने शिव आणि सती वगळता सर्व देवतांना यज्ञासाठी आमंत्रित केले. तिला आमंत्रित न केल्यामुळे यज्ञाला उपस्थित राहण्याची सतीची इच्छा कमी झाली नाही. तिने शिवाकडे तिची इच्छा व्यक्त केली, ज्याने तिला जाण्यापासून परावृत्त करण्याचा सर्वतोपरी प्रयत्न केला. तिच्या सततच्या आग्रहाला कंटाळून सती आपल्या वडिलांच्या यज्ञाला गेली. तथापि, बलिदानाच्या वेळी सतीला योग्य तो आदर दिला गेला नाही आणि दक्षाने शिवाचा अपमान केला. संतप्त होऊन, सतीने तिच्या वडिलांना श्राप दिला आणि स्वतः ला आत्मदहन केले. आपल्या पत्नीचा अपमान आणि मृत्यू पाहून संतप्त झालेल्या शिवाने आपल्या वीरभद्र अवतारात दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला आणि त्याचा शिरच्छेद केला. त्याचा क्रोध अविरत आणि शोकग्रस्त, शिवाने सतीच्या शरीराचे अवशेष उचलले आणि तांडव, विनाशाचे स्वर्गीय नृत्य, संपूर्ण सृष्टीमध्ये केले. घाबरून इतर देवतांनी विष्णूला हा विनाश थांबवण्याची विनंती केली. यावर उपाय म्हणून विष्णूने सतीच्या प्रेतावर सुदर्शन चक्र वापरले. यामुळे सतीच्या शरीराचे विविध भाग पृथ्वीवर पडून शक्तीपीठ झाले, देवी सतीचा उजवा खांदा पश्चिम समुद्रा जवळील नगरी येथे पडले. या ठिकाणी देवी माता तिच्या शरीराच्या एका भागातून देवी रौद्री भवानी (पुढे रत्नावली म्हणून ओळखली जाते) स्वरूपात प्रकट झाली. या कारणास्तव, मातेचे स्थान रत्नावली शक्तीपीठ म्हणून ओळखले जाऊ लागले असे मान्यता आहे,. याच मुळे त्या क्षेत्र किंवा नागरिकच नाव फूड रत्नपुरी होते असा म्हणता.ज्याच्या शक्तीपीठ भैरवाला चंद्रशेखर म्हणतात. पीठ निर्णय: रत्नावल्यां दक्षिणस्कन्धः कुमारी भैरवः शिवः। काही काळानंतर देवी सतीने देवी पार्वती म्हणून पुनर्जन्म घेतला आणि कठोर तपश्चर्या केल्यानंतर तिने भगवान शिवाशी विवाह केला. कथा अशी आहे की रौद्री देवीच शक्तीपीठ जरी या रत्नपुरि नगरीत असला तरी या नगरी वर संपूर्ण राक्षसांच राज्य होता.यामुळे आसुरांचा या नगरीत अहाकार दूरव्यवहार आणि त्या नगरीच पवित्रता ना राखल्या मुळे रौद्री देवीला ध्यान करण्यात विघ्न येत होते. म्हणून देवी रौद्री रत्नापुरीतून गुप्त होऊन संपूर्ण जगाचे रक्षण करण्याच्या निश्चयाने रौद्री देवी निली(निलाचल) पर्वतावर दीर्घकाळ तपश्चर्या करण्यासाठी निघून गेल्या आणि पाच अग्नी भस्म करण्याचा नियम केला. अशा रीतीने देवी तपश्चर्या करत असताना काही काळ गेल्यावर 'रुरू' नावाच्या राक्षसाचा जन्म झाला. जो अतिशय हुशार होता. ब्रह्मदेवाच्या कमंडलू किंवा कुंभातून जन्माला आल्याने 'रुरू' हा कुंभासुर म्हणूनही ओळखला जात असे. त्याला ब्रह्माजीचे वरदानही होते आणि कुमारिकेच्या हातून त्याचा वध होऊ शकतो असा वर होता. समुद्राच्या मध्यभागी जंगलांनी वेढलेली 'रत्नपुरी' ही त्याची राजधानी होती. तो राक्षस राजा तिथेच राहिला आणि सर्व देवांना घाबरवून राज्य करत होता. करोडो भुते त्याचे साथीदार होते, जे एकमेकांपेक्षा अधिक शक्तिशाली होते. त्या वेळी तो ऐश्वर्यवान 'रुरू' जणू तो दुसरा इंद्रच आहे, अशी ओळख होती. बराच वेळ गेल्यावर त्यांच्या मनात लोकपालांवर विजय मिळवण्याची इच्छा निर्माण झाली. त्याला देवतांशी युद्ध करण्याची स्वाभाविक आवड होती, म्हणून जेव्हा महाराक्षस रुरू प्रचंड सैन्य गोळा करून युद्धाच्या इराद्याने समुद्रातून बाहेर पडला तेव्हा त्याचे पाणी मोठ्या ताकदीने वाढू आणि बाहेर ओसंदु लागले आणि साप, मगरी आणि मासे बाहेर येऊ लागले. सभोवतालचे सर्व देश त्या पाण्याने डुबले होते. समुद्राचे अथांग पाणी आजूबाजूला पसरले आणि अचानक त्यामधून विचित्र चिलखत आणि शस्त्रे घेऊन अनेक राक्षस बाहेर पडले आणि युद्धासाठी निघाले. उंच हत्ती आणि घोडे-रथांवर स्वार होऊन ते असुर-सैनिकांशी लढायला निघाले. त्यांचे लाखो-करोडो पायदळही युद्धासाठी निघाले. शोभणे! रुरूच्या सैन्याचे रथ सूर्याच्या रथासारखे होते आणि ते यांत्रिक शस्त्रांनी सुसज्ज होते. अशा असंख्य रथांवर त्यांचे अनुयायी हस्तरण राक्षसापासून सुरक्षितपणे निघाले. या राक्षस-सैनिकांनी देवांच्या सैनिकांची शक्ती कमी केली आणि तो आपल्या चार शस्त्रास्त्रांसह इंद्राच्या नगरी अमरावतीपुरी कडे निघाला. तेथे पोहोचल्यावर राक्षस राजाने देवांशी युद्ध सुरू केले आणि त्यांच्यावर लाठी, मुसळ, भयंकर बाण, काठ्या इत्यादी शस्त्रांनी हल्ला करण्यास सुरुवात केली. या युद्धात इंद्रासह सर्व देव फार काळ टिकू शकले नाहीत आणि ते जखमी होऊन तेथून पळून गेले. त्याचा सगळा उत्साह मावळला आणि त्याचे मन त्या राक्षसाच्या दहशतीने भरून गेले. आता ते पळत सुटले आणि त्याच निल पर्वतावर पोहोचले, जिथे भगवती रौद्री तपश्चर्या करत होती. देवांना पाहून देवी मोठ्या आवाजात म्हणाली - 'भिऊ नकोस.' देवी म्हणाली- तुम्ही देव इतके घाबरलेले आणि अस्वस्थ का आहात?. देव म्हणाले- 'परमेश्वरी! इकडे पहा! 'रुरु' नावाचा हा महान पराक्रमी राक्षसी राजा येत आहे. आम्हा सर्व देवांना यामुळे त्रास झाला आहे, कृपया आमचे रक्षण करा. हे पाहून देवी उत्साहाने हसली आणि क्रोधित होऊन आपले प्रचंड उग्र रूप धारण केले. देवी हसल्याबरोबर तिच्या मुखातून इतर अनेक देवी प्रकट झाल्या, ज्यांनी संपूर्ण जग भरून गेलं. सर्व देवी आपल्या विकृत रुपात आणि शस्त्रांनी सुसज्ज झाल्या आणि श्रीदेवी रौद्रि तिच्या हातात फास, खड्ग, त्रिशूळ आणि धनुष्य घेऊन प्रकट झाली. त्या सर्व देवी करोडोंच्या संख्येत होत्या आणि भगवती रौद्री तामसिकेला सर्व बाजूंनी घेरून उभ्या होत्या. ती सर्व राक्षसांशी लढू लागली आणि क्षणार्धात सर्व राक्षसांच्या सैनिकांचा नाश केला. देव आता पुन्हा लढू लागले. श्री देवी रौद्रीचे सैन्य आणि देवांचे सैन्य, आता नवीन शक्तीने, राक्षसांशी लढू लागले आणि सर्व राक्षसांच्या सैनिकांना यमलोकात पाठवले. आता त्या महान रणांगणात फक्त 'रुरु' हा राक्षस उरला होता. तो खूप मायावी होता. आता त्याने 'रौरवी' नावाचा भयंकर भ्रम निर्माण केला, त्यामुळे सर्व देव मंत्रमुग्ध होऊन झोपी गेले. देव अशा प्रकारे निद्रेत मग्न असताना श्रीदेवी रौद्री देवींनी क्रोधित होऊन रुरुला फासानी (दोरी) पकडले, ती अत्यंत क्रोधित झाली आणि तिने त्रिदेव, महालक्ष्मी, महाकाली, महासरस्वती, 64 योगिनी, सप्तमातृका, दहा महाविद्या आणि ओम नामजप करून ब्रह्मांडातील सर्व शक्तींना आपल्यात जागृत केले. , तिने परब्रह्म ओंकाराची सर्व शक्ती घेतली आणि सोहळा वर्षीय कुमारिकेच्या रूपात षोडशी म्हणून स्वरूप घेतले(जे की त्रिपुरा सुंदरीचे देवीचे बालिका रूप होते ),याच कारणामुळे तिला पूर्ण षोडशी म्हणून ओळखले. अष्टभुजा रूप धरून श्रीदेवी ने तिचा रंग क्रोधाने लाल काळा झाला. यामुळे एक मोठे युद्ध सुरू झाले आणि शेवटी देवीने तिचे भयंकर रूप धारण केले जे शिवशक्तीचे महान सामर्थ्य आहे, तिने आपल्या त्रिशूलाने रुरूवर हल्ला केला आणि तिच्या चिंतामणी खड्ग किंवा तलवारीने त्याचे मस्तक धडा वेगळे केले, तिच्या भयंकर रूपाने त्या रूरु किंवा कुंभासुराचा वध केला. त्या रुरु दानवाच्या रक्ताने देवीचे पूर्ण शरीर लाल झाले होते.याचमुळे देवीला रक्तचामुंडा किंवा रक्तकाली म्हणुनही ओळखले गेले.राक्षस रुरु किंवा कुंभासूराचा वध करण्या आधी राक्षसाने देवीचा धावा करून तिच्या कडे वरदान मागितले की माझ्या वधा नंतर देवी मातेने पुन्हा रत्नपुरि नगरीत या चट्टली क्षेत्री इथे दीर्घ काळ वास्तव्य करावे व तुझ्या नावाच्या आधी माझा नाव यावं आणि भगवती जी इथे श्री स्वरूपात म्हणजे श्री चक्रात निवास करते जिच्या हातून या महादानवाचा वध झाला तिचे नाव या रत्नपुरी नागरी ला मिळावे , याच मुळे या रत्नपुरी नगरीच नाव श्रीबाग असावे(आता या नगरी ला अलिबाग नाव आहे).याच कारणामुळे श्रीदेवी षोडशीला कुंभासूरभ्यांकरी किंवा रुरुजीता म्हणून ही ओळखली गेली व देवी रत्नपूरित पुन्हा वास्तव्यास आली आणि त्या नगरीचे नाव श्रीबाग झाले.देवी इथे आपल्या नवीन रूपात अर्थात रक्तकाली देवी रूपात इथे स्थानापन्न झाली .देवी या नगरीत चट्टली(म्हणजेच मावळ आता या क्षेत्राचे नाव कावाडे असे आहे) या क्षेत्री तिचे पीठ आहे.हे देवी आदि पराशक्ती महाशोदशीचे एक प्रचंड उग्र रूप आहे. याच बरोबर सेवक स्त्रिया सैन्यासारख्या आहेत आणि त्या नेहमी तिच्या भोवती उभ्या असतात. श्रीबाग (अलिबाग) येथील समुद्र क्षेत्राजवळील चट्टाला (कावाडे) भागात देवी महाषोडशी रक्तकालीने कुंभासुर किंवा रुरूचा विनाश केला हे देवी भगवतीच भवानी शक्तीपीठ आहे. या मंदिरात देवी महाषोडशी रक्तकालीच्या रूपात पुजले जाते. देवी महाशोदशी रक्तचामुंडा ही देवी आदि पराशक्तीच्या रूपात सोळा हात किंवा अष्टभुजा स्वरूपात ,कमळ,ऊस, पंच बाण, पाश, अंकुश,रुरूच मुंड , अभ्य मुद्रा आणि मोठी चिंतामणी तलवार घेऊन आहे. देवीचा रंग रक्त वर्ण असून त्रिनेत्र स्वरूपात आहे. तिने पंचमुखी शिवावर (सदाशिव मुकुंदेश्वराच्या (कामेश्वर) शरीरावर उग्र स्वरूपात) आणि सिंहावर आरुढ झालेली व शरीरावर विविध दागिने घातले आहेत. देवीचे तळवे आणि डोळे कमळासारखे सुंदर होते म्हणून तिला देवांनी पुढे पद्माक्षी किंवा पद्माम्बिका असे नाव ठेवले.ही देवी महाषोडशी पद्माम्बिका विनाशाची , नवीन उत्पतीची ,श्री यंत्राची आणि श्री विद्येची अधिष्ठात्री देवी म्हणूनही ओळखली जाते . असा ही म्हणले जाते की याच देवी ने रक्तबिजाचा वध केला म्हणूनही तिला रक्तकाली अशी ओळख आहे.देवीची कथा वराह पुराणात संबोधित केली असल्याचे सांगितले जाते. महाशोदशी पद्माक्षी भद्रकालिका ध्यान मंत्र: '''||चन्द्रार्कानल कोटिनीरदरुचाम् पाशांकुशामशुगान मुण्डं खड्गमभयमीश्वरीवरं हस्ताम्बुजैरष्टभिः । कामेशान शिवोपरि स्थितासदां त्रयक्षां वहन्तीं परा श्री चिन्तामणिमन्त्र बीज वपुर्षी ध्याये महाषोडशी||''' तिची कथा रेणुकाशीही जोडलेली असल्याने स्थानिक लोक तिला रेणुका म्हणून संबोधतात. म्हणून तिला पद्माक्षी रेणुका देवी म्हणूनही ओळखले जाते. [[चित्र:SriYantra color.svg|right|thumb|300px|श्री चक्र]] काही काळानंतर देवी पद्माक्षीने भगवान सदाशिव मुकुंदेश्वराशी विवाह केला. पद्माक्षीमुकुंदेश्वर या नावाने ओळखले जाणारे जगामध्ये हे लग्न खूप सुंदर होते. नंतर मुकुंदेश्वर त्र्यंबकपुरीला गेले आणि आज त्र्यंबकेश्वर म्हणून ओळखले जाते. पण देवी पद्माक्षीच्या सानिध्यात राहण्यासाठी मुकुंदेश्वर पुन्हा कनकपूरीला आले जे डोंगरावर वसलेले आहे ते कनकेश्वर म्हणून ओळखले गेले हा कनकेश्वर पर्वत महाशोदशी पद्माक्षी देवीच्या मंदिराच्या मागे आहे.तरीही, भगवान मुकुंदेश्वर आपली पत्नी पद्माक्षी देवी यांना भेटण्यासाठी दरवर्षी सर्प रूपात कावाडे क्षेत्री येतात. पण कथा इथेच संपत नाही , सृष्टी कल्याण साठी आदिशक्ती अनेक रूप घेते तसा देवी पार्वतीने जन कल्याण करिता रेणुका हे रूप धारण केले. देवी पार्वतीने आपला नवीन अवतार घेतला आणि रेणुका नावाने भुलोकाला जन्म घेतला जी परशुरामाची आई होती म्हणजेच भगवान विष्णूचा 6वा अवतार आणि रेणुका हे आदिशक्तीचे एक रूप होते. अशी आख्यायिका आहे की रेणुका ही जमदग्नी ऋषींची पत्नी होती आणि तिने त्याचा विश्वासघात केला असा संशय होता. परशुरामाला त्याच्या आईचा शिरच्छेद करण्याचा आदेश देण्यात आला. भगवान परशुरामाने आपल्या वडिलांच्या आदेशाचे पालन केले आणि कुऱ्हाडीने तिचे मस्तक तोडले. रत्नावली पीठ म्हणजेच देवी सतीच्या शरीराचा भाग ज्या ठिकाणी पडला होता त्याच ठिकाणी हे मस्तकाचे पडले होते ते म्हणजे रत्नापूरी(आताचे आलिबाग) नगरीत वसलेले चट्टला क्षेत्र(नंतर याचे नाव मावळ असे झाले पुढे हेच कावाडे झाले).इथे देवी महाकाली रूपात प्रकट झाली. आणि देवी त्या पद्माक्षी रुपात एक रूप झाली . फुडें तीच पद्माक्षी रेणुका झाली. स्कंद पुराणसुर पुढे जाऊन जेव्हा परशुरामाने आपले परशु समुद्रात फेकून . पश्चिम समुद्र मागे हटून कोकण भूमीची निर्मिती केली तेव्हा ती रत्नपुरी नागरि जी आधी पूर्ण चारी बाजूने समुद्राने वेधलिली होती ती त्या कोकण भूमी सोबत जुळून त्या भूमीचा एक भाग झाली. कथे नुसार जेव्हा त्या भूमीत भगवान परशुरामाला आपली आईचा भास सतत त्या भूमीत जाणवत असल्या कारणाने त्याच्या आई रेणुका देवीचा शोध घ्याच ठरवलं. पुढे त्यांनी एक बाण हातात घेऊन एक प्रतिज्ञा घेतली आणि रेणुका देवीचा धावा करून त्याने तो तीर त्या कोकण भूमीत सोडला .आणि रेणुका देवीला विनंती केली की तू जिथे कुठे तुझं अधिष्ठान असेल तिथे हा बाण जाऊन पाडवा. आणि हा बाण अगदी त्याच ठिकाणी पडला जिथे रत्नावली पीठ होते .तेव्हा त्याला कळाले की ही स्थान काही साधे नाही स्वतः श्री रेणुका तिच्या मूळ स्वरूपात पराअंबा रूपात इथे स्थानापनं आहे. त्या वेळी आई रेणुका देवी व पद्माक्षी ने त्याला एक रूप होऊन दर्शन दिले,तिने त्याला सांगितले की तुझ्या या भूमीत माझ्या या महामाया स्वरूपात अखंड वास करेन व भक्तांच्या हाकेला सतत उभी राहिन असा सांगितलं. आणि त्या शातीपीठामध्ये रेणुका देवी विलीन होऊ तिने आपले तांदळा रुपात इथे पाषाण रूप मातृ स्वरूपात प्रकट केलं. पद्माक्षी रेणुका देवीच्या शेजारी आणखी एक देवी आहे जी जोगेश्वरी देवी म्हणून ओळखली जाते ती रक्तदंतिका देवी आहे. ती देव कालभैरवाचे शक्तिशाली स्त्रीरूप आहे किंवा कालभैरवाची पत्नी आहे तिला भैरवी असेही म्हणतात. देवी पद्माक्षी ,दानव रुरू किंवा कुंभसुरा यांच्या युद्धादरम्यान देवी रक्तदंतिका जोगेश्वरीच्या रूपात सर्व शक्ती आणि सप्तमातृका देवी मदत करण्यासाठी नेतृत्व करत होती.याच करणं मुळे देवीने तिला आपल्या शेजारी स्थान दिलं असा म्हंटले जाते. येथे बेलाच्या झाडा जवळ देवी जोगेश्वरीच्या समोर चंद्रशेखर कालभैरवाचे निवासस्थान आहे. ते या ठिकाणचे क्षेत्रपाल असून या शक्तीपीठाचे रक्षक आहेत. तसेच त्यांचे स्वतंत्र मंदिर शिरवली गावात आहे, जे कावडे गावापासून सुमारे ३ किमी अंतरावर आहे. वराहपुराणाचे त्रिशक्ति माहात्म्य मध्ये देवी रौद्री लाच रक्त चामुंडा म्हटले आहे(रौद्री म्हणजेच पद्माक्षी रेणुका). पद्माक्षी मातेला कालरात्री, चामुंडा, महामारी, रक्तकाली इत्यादी नावाने संबोधले जाते. तिने रथनतारा कल्प, मानव कल्प आणि इतर अनेक कल्पांमध्ये रुरू राक्षसाचा (दुर्गमासुराचा पिता) वध केला. तिची प्रतिमा वेगवेगळ्या कल्पांमध्ये बदलते. स्कंदपुराणात तिचे वर्णन सहा हातांनी केले आहे. परंतु वामकेश्वर तंत्रात, तिच्या ध्यानाचे वर्णन 4 हातांनी केले आहे. तसेच तिचे वर्णन महाशोदशी रक्तकालिका या रूपात केले आहे जे 8 हात अष्टभुजा असलेली देवी ललिता त्रिपुरा सुंदरीचे भयंकर रूप आहे. देवी पद्माक्षी रेणुका महाशोदशीचे आणखी काही पैलू येथे आहेत - *सोळा हात*: तिचे सोळा हात सोळा चंद्र दिवसांचे प्रतिनिधित्व करतात आणि प्रत्येक हातामध्ये वेगळे शस्त्र किंवा चिन्ह असते, जे तिची शक्ती आणि अष्टपैलुत्व दर्शवते. - *श्री यंत्र*: तिला अनेकदा श्री यंत्रावर बसलेले चित्रित केले जाते, हे एक भौमितिक चिन्ह आहे जे पुरुष आणि स्त्रीलिंगी शक्तींचे मिलन दर्शवते. - *त्रिपुरा सुंदरी*: महाषोदशीला त्रिपुरा सुंदरी म्हणूनही ओळखले जाते, ज्याचा अर्थ "तीन जगाची सुंदर देवी" आहे. - *तांत्रिक महत्त्व*: तांत्रिक परंपरेत, ती शिव आणि शक्ती, दैवी पुल्लिंगी आणि स्त्रीलिंगी तत्त्वांचे एकत्रीकरण दर्शवते. - *पूजा*: तिच्या उपासनेमध्ये विधी, मंत्र आणि अर्पण यांचा समावेश होतो, ज्याचा उद्देश तिच्या आध्यात्मिक वाढीसाठी, संरक्षणासाठी आणि इच्छांच्या पूर्ततेसाठी आशीर्वाद मिळविण्यासाठी असतो. - *नवरात्री*: नवरात्रीच्या चौथ्या रात्री तिची पूजा केली जाते, हा नऊ दिवसांचा उत्सव आहे जो दैवी स्त्रीत्व साजरा करतो. - *प्रतीक*: महाषोडशी हे वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे, दैवी स्त्रीत्वाचे सामर्थ्य आणि आत असलेले सौंदर्य आणि सामर्थ्य यांचे प्रतीक आहे. == नाम कथा == [[चित्र:Padmakshi renuka.jpg|इवलेसे|पद्माक्षी रेणुका]] भगवान परशुराम जेव्हा आपल्यात भूमीत अर्थात परशुरामाची भूमी कोकणात आपल्या आईच्या घटने नंतर परत आला तेव्हा त्या ठाऊक नव्हते की आपल्या आईच शिर याच कोकणात पडले. परशुरामने 21 वेळा क्षत्रियांची हत्या केली आणि एके दिवशी त्याला पश्चात्ताप होतो. तेव्हा श्री परशुरामाची भेट ऋषी समवरत सोबत होते जे त्याला गंधमाधन पर्वतावर जाण्यास सांगतो आणि भगवान दत्तात्रेयांना भेटायला सांगतो जे श्री परशुरामाला त्रिपुरासुंदरी देवीचे रहस्य समजावून सांगतात आणि त्याला श्रीविद्ये ची दिक्षा देतात. त्यामुळे देवी प्रसन्न होऊन त्याच्या समोर प्रकट झाली आणि परशुराम माते कडे पाहून रडू लागला आणि "माता रेणुका" म्हणू लागला कारण परशुरामला त्याची आई रेणुका देवी त्रिपुरासुंदरीमध्ये दिसते. यावरून असे दिसून आले की देवी त्रिपुरा सुंदरी आणि रेणुका भिन्न नाहीत म्हणून पुढे त्रिपुरा सुंदरीला रेणुका म्हणूनही ओळखले जाऊ लागले. म्हणून या शक्तीपीठाला पद्माक्षी रेणुका असेही म्हणतात. या कारणामुळे आजही देवी पद्माक्षी त्रिपुरासुंदरीचे प्रत्येक नाव रेणुका म्हणून ओळखले जाते म्हणून पद्माक्षी "रेणुका" असे म्हणतात. देवीची मूर्ती "तांडला" स्वरुपात आहे. पद्माक्षी रेणुका देवी ही सर्व कोकणी लोकाची देवी आहे कारण कोकणात जे सौंदर्य, वैभव, सुख, समृद्धी आणि ऐश्वर्य हे सर्व तिच्या कृपे मुळे आहे .याच कारणांमुळे देवीला अवघ्या कोकणची भाग्यलक्ष्मी म्हणून ही ओळखले जाते. देवीने आपल्या शरीरावर सहस्र नयन असलेलं रूप म्हणजे शताक्षी धारण केलेलं आहे .याच स्वरूपामुळे देवी दर्यात जाणाऱ्या सर्व कोळी व तिचे भक्तागणांवर सदैव लक्ष ठेवून व नेहमी पाठीशी उभी आहे .याच मुळे देवीला भगवान परशूरामांनी देवी शताक्षी रेणुका म्हणून ही ओळखली जाशील असे सांगितले .देवीचे दोन्ही नाव पद्माक्षी म्हणजे पद्मकोषे आणि शताक्षी याच दुर्गा सप्तशती मधे उलेख अधळत. ==देवस्थान== देवी पद्माक्षी रेणुका देवस्थान हे आलिबाग तालुक्यात कावाडे(आधीचे विरूमाला) इथे एका तलावाकाठी आहे.देवीचे मंदिर अजूनही बांधलेलं नाही पण ती निसर्गरम्य ठिकाणी तिचे पारंपरिक पद्धतीने कवलारू मंदिर आहे.भाविक लाखोच्या संख्येनं दरवर्षी इथे शारदीय नवरात्रीत व वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला देवी आईच्या पालखी सोहळ्यात दर्शनासाठी येत असतात.मंदिरात जाण्याआधी भाविक भक्तांना मंदिराच्या पायथ्याशी लागणारी डोंगरातून येणाऱ्या शुद्ध निर्मळ गांगेतून पाय धुऊन जावा लागत .असे म्हणतात या गांगे मुळे भाविक भक्त शुद्ध होऊन मंदिरात भगवतीचे दर्शन आगदी शुद्ध मनानी प्राप्त होते.असे समजले जाते की भगवान मुकुंदभैरव म्हणजेच कनकेश्वर जे देवीच्या मागे असणाऱ्या डोंगरात वसलेलं स्थान आहे तिथून ही गंगा उत्पन्न झाली .हजारो भाविकांच श्रद्धास्थान असणारी ही देवी तांडला स्वरूपात आहे.ही देवी त्रिपुरसुंदरीचे शक्तीपूर्णा रूप मानले जाते. [[चित्र:Raja Ravi Varma, Ambika (Oleographic print).jpg|इवलेसे|caption=देवी पद्माक्षी रेणुका तिच्या त्रिपुरसुंदरी अवतारात तिच्या भक्त सेवेकरान सोबत]] भगवती इथे एका हातात कमळ तर दुसऱ्या हातात त्रिकाळ चिंतामणी खड्ग घेऊन कुंभासूराच्या मुडक्यवर पाय ठेवून वामश्टककी(सिंह) वर बसली आहे तिला कूंभासुरभयांकरि अशी तिची ओळख आहे.हे स्थान कोकणवासी लोकांची देवी अशी मानली जाते .अशी समज आहे की ज्या लोकांना आपली कुलदेवता माहिती नसेल त्या लोकांनी पद्माक्षी रेणुका देवीला आपले कुलदैवत मानून पुज्या केली तर ती त्यांच्या माहित नसलेल्या कुलदैवता पर्यंत नक्की पोहचते आणि ही देवी भक्ताच्या नवसाला नक्की पावते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. देवी पद्माक्षी रेणुका ही भारतातील १०८ आणि ५२ शक्तिपीठांपैकी एक मानली जाते . देवी ५२ पीठ उलेख हा शक्तीपीठ स्तोत्रामधे राकिणी शक्तीपीठ असे मिळते . तर १०९ शक्ती पीठ असल्याचा उलेख हा देवी भागवत पुराणात रत्नावल्ली शक्तीपीठ असे मिळते. ==सोहळा== पद्माक्षी रेणुका मंदिर ५२ किंवा १०८ पीठांपैकी सर्वात समर्पित शक्तीपीठ आहे. मंदिरात साजरे होणारे सण म्हणजे शारदीय नवरात्री आणि वैशाख शुद्ध पौर्णिमा. वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला हजारो पेक्षा जास्त भाविक देवी भगवतीच्या दर्शनासाठी येतात. तसेच नवरात्रीत लाखो लोक तिथे भेट देतात. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]] bze9270ujdrs7dfmjs7dnajjdvpemed 0 333119 2716026 2708799 2026-10-02T04:14:11Z Indo Traveller Wiki 187271 /* */ 2716026 wikitext text/x-wiki '''इचलकरंजी महानगरपालिका (IMC)''' ही [[कोल्हापूर]] जिल्हा, [[महाराष्ट्र]] मधील ड वर्ग [[महानगरपालिका]] असून, [[इचलकरंजी]] शहराची शासन करणारी संस्था आहे.<ref>{{Cite web|title=अवघ्या दहा महिन्यापूर्वी स्थापन झालेली इचलकरंजी महापालिका नागरी विकासकामांत राज्यात प्रथम; कोल्हापूर तिसऱ्या स्थानावर|url=https://www.loksatta.com/kolhapur/ichalkaranji-municipal-corporation-first-in-the-state-in-urban-development-ysh-95-3604417/|website=[[लोकसत्ता]]|date=२० एप्रिल २०२३ |language=mr|url-status=live}}</ref> या [[महानगरपालिका|महानगरपालिकेत]] लोकशाही पद्धतीने निवडलेले सदस्य असतात, तिचे नेतृत्व [[महापौर]] करतात आणि ती शहराची पायाभूत सुविधा, सार्वजनिक सेवा आणि पुरवठा यांचे प्रशासन पाहते.<ref>{{Cite web|title=विश्लेषण: इचलकरंजीदेखील महापालिका!; देशात सर्वाधिक महाराष्ट्रात…|url=https://www.loksatta.com/explained/explained-transformation-of-ichalkaranji-municipality-in-kolhapur-district-into-a-corporation-abn-97-2916973/|website=[[लोकसत्ता]]|date=६ मे २०२२ |language=mr|url-status=live}}</ref> राज्यातील विविध प्रमुख राजकीय पक्षांचे सदस्य या महानगरपालिकेत निवडून आलेले पद भूषवतात.<ref>{{Cite web|title=इचलकरंजी ही महाराष्ट्रातील २८ वी महापालिका घोषित, राज्य सरकारची घोषणा|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/kolhapur-ichalkaranji-is-the-28th-municipal-corporation-of-maharashtra-state-govt-announment-1056598|website=ABP Majha|date=५ मे २०२२ |language=mr|url-status=live}}</ref> २०२२ मध्ये, महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने '''इचलकरंजी'''ला '''महानगरपालिका''' म्हणून दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला, कारण २०११ च्या जनगणनेनुसार शहराची लोकसंख्या '''२८७,५७०''' पेक्षा जास्त झाली होती. सुरुवातीला प्रशासनाचे व्यवस्थापन एका नियुक्त आयुक्तांमार्फत केले जात असताना, महानगरपालिकेची '''पहिली सार्वत्रिक निवडणूक''' '''१५ जानेवारी २०२६''' रोजी यशस्वीरीत्या पार पडली. शहराला अधिक आर्थिक स्वायत्तता आणि नागरी पायाभूत सुविधा सुधारण्यासाठी उत्तम संसाधने उपलब्ध करून देण्यासाठी नगरपरिषदेचे महानगरपालिकेत रुपांतर अंतिम करण्यात आले.<ref>{{Cite news|title=Ichalkaranji To Become Municipal Corporation - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolhapur/ichalkaranji-to-become-municipal-corporation/articleshow/91387475.cms|website=The Times of India|date=७ मे २०२२ }}</ref> == महापौर यादी == {| class="wikitable" !महापौर ! colspan="2" |पक्ष !कार्यकाळ |- |श्री. उदय धातुंडे |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[File:Lotus_flower_symbol.svg|25x25px]] |''१०/०२/२०२६ - सध्या'' |- |} == मतदान निकाल == === 2026 === (निकाल: १६ जानेवारी २०२६)<ref>{{Cite web|title=Election result- Ichalkaranji Municipal Corporation|url=https://ichalkaranjimnp.in/wp-content/uploads/2025/12/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%20%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%A1%E0%A4%A3%E0%A5%82%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2.pdf|website=Ichalkaranji Municipal Corporation|date=16 April 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Party !Seats !+/- |- | style="background-color: {{party color|Bharatiya Janata Party}}" | |'''[[भारतीय जनता पक्ष]]''' |[[File:Lotus_flower_symbol.svg|25x25px]] |'''43''' |- | |शिव-शाहू विकास आघाडी | |17 |- | style="background-color: {{party color|Shiv Sena (2022–present)}}" | |[[शिवसेना]] |[[File:Indian_Election_Symbol_Bow_And_Arrow2.svg|25x25px]] |3 |- | style="background-color: {{party color|Nationalist Congress Party}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |[[File:Clock symbol of NCP.png|25x25px]] |1 |- | style="background-color: {{party color|Shiv Sena (UBT)}}" | |[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना (उबाठा)]] |[[File:Indian_Election_Symbol_Flaming_Torch.png|37x37px]] |1 |- | colspan="2" |{{center|'''Total'''}} | colspan="2" |65 |} == संदर्भ == <references responsive="" /> [[वर्ग:इचलकरंजी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महानगरपालिका]] o8vno2o5pgd6lad0zr22ao6413e3v1n 118 334568 2716008 2320246 2026-10-02T03:48:41Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[भागिरथीबाई गंगाधर पाटील साकोळकर]] वरुन [[मसुदा:भागिरथीबाई गंगाधर पाटील साकोळकर]] ला हलविला 2320246 wikitext text/x-wiki {{बदल}} पती सामाजिक कार्यात विशेष रस घेत असेल तर पत्नीने पतीच्या कार्यात खांद्याला खांदा लावून कार्य करणारी फार कमी जोडपी असलेली उदाहरणे इतिहासात पहावयास मिळतात.डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व रमाबाई आंबेडकर,महात्मा ज्योतिराव फुले व सावत्रीबाई फुले, कर्मवीर भाऊराव पटील व लक्ष्मीबाई पाटील यांनी जसे तत्कालीन परिस्थितीत अपेक्षित परिवर्तनासाठी सामाजिक कार्याच्या लढाईत एकमेकांना साथ दिली तशी हैद्राबाद स्वातंत्र्य संग्रामात गंगाधर पाटील यांना धाडसाने साथ दिलेल्या भागिरथीबाई गंगाधर पाटील यांचे कार्य उदगीर परिसर कधीही विसरणार नाही. गंगाधर पाटील यांचा जन्म १९२० मध्ये देवर्जन येथे झाला त्यांच्या वडिलांचे नाव बापूराव पाटील व आई राजाबाई पाटील गंगाधर पोटात सहा महिन्याचे असताना वडील बापूराव पाटील यांचा मृत्यू झाला. गंगाधर पाटलांना ऐकच बहिण आनंदीबाई असल्याने त्यांचे संगोपन लोहरा येथील आजोळी झाले. देवर्जन हे उदगीर तालुक्यातील (तत्कालीन जिल्हा बिदर )एक प्रगती पथावर असलेले गाव असून तेथील कार्यकर्ते व जाणता देखील प्रगतीच्या दृषटिकोनातूनच सतत जागरूक असत. लोहारा परिसरातील आर्य समाज शाखेतर्फे होणाऱ्या बौद्धिक कार्यक्रमातून गंगाधर पाटील यांच्या मनावर देशभक्ती स्वातंत्र्याची चळवळ, राष्ट्रीय ऐकता याबाबत मोलाचे संस्कार रुजवले गेले. त्यातून त्यांचे मानसिक बळ वाढले व ते आप्पराव पाटील,डॉ. दादाराव वैद्य यांच्या सहवासातून हैद्राबाद स्वातंत्र्य लढ्यासबंधी चिंतन करू लागले. उदगीर परिसरामध्ये आप्पाराव पाटील कौळखेडकर ,शंकर टोपे, एकनाथ कसुरे, गंगाधर पाटील सकोळकार, डॉ दादाराव वैद्य,अमृतराव अंबरखाने आदी नेत्यांनी संघ निर्माण केला आणि त्यांच्या संघकार्यातून हैद्राबाद मुक्ती लढ्याची चळवळ उत्साहाने सुरू झाली.त्या चळवळीने उदगीर तालुक्यातील लोहारा, देवर्जन,गडसुर, घोनशी, तोंडचिर,तिरुका, बोरुळ या भागात सन १९४२-४३ पासून निजाम राजवटीतील अन्यायाविरुद्ध संघर्षात्मक भूमिकेतून मोलाचे कार्य सुरू झाले.या लढ्यातील एक जहाल कार्यकर्ते म्हणजे गंगाधर पाटील साकोळकर. गंगाधर पाटील हे १६ वर्षाचे असताना किसान दलाचे सदस्य झाले. आणि त्यांनी स्वातंत्र्य लढ्याच्या चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला. त्यामुळे निजाम सरकारच्या यंत्रणेकडून त्यांना अटक करण्यात आली व सहा महिन्याचा कारावास भोगावा लागला. कारागृहात असताना त्यांच्या आई राजाबाई यांचे निधन झाले. हैद्राबाद स्वातंत्र्य लढ्यातील यशासाठी सन १९४४-४५साली टोळी बनविताना मिरखेलचे भीमराव पाटील, भीमराव माळी,व्यंकटराव चोंचे,श्याम मांग, डोनगाव चे माणिकराव मुळे, हंसराज आणि आप्पाराव पाटील कौळखेडकर हे सर्वजण कौळखेड येथे बैठकीसाठी जमले त्या बैठकीत गंगाधर पाटील यांना टोळीचा प्रमुख म्हणून विचार करण्यात आला.परंतु गंगाधर पाटलांनी उदार अंतःकरणाने आप्पाराव कौळखेडकर यांना टोळीचा प्रमुख म्हणून निवडले.त्यांच्या नेतृत्वाखाली निजामा विरुद्ध स्वातंत्र्य लढ्यात सहभागी होण्यासाठी एक संघ निर्माण केला .किसान दलाच्या टोळीचे नेते गंगाधर पाटील व आप्पाराव पाटील कौळखेडकर हे कार्यकर्त्यांना घडवत होते. लढ्याच्या काळात गंगाधर पाटील २८ तोट्यांची स्टेनगण नेहमी बाळगत असत.सन १९४४-४५पासून लढा यशस्वी होई पर्यंत ही टोळी हत्तीबेट (देवर्जन) राम घाट (चिरानगर), बोटकुळ व आटरगा या भागात जागा बदलत क्रियाशील होती.सन१९४६-४७ साली ऑगस्ट महिन्यात हत्तीबेटावर टोळीचा मुक्काम पडला तेंव्हा देवर्जन परिसरातील अनेक गावामधील भाजी,भाकरी शेंगा,गुळ अश्या अनेक वस्तू स्वातंत्र्य लढ्यातील कार्यकर्त्यांसाठी पोहचवत असत. गंगाधर पाटील त्यांच्या पत्नी भगिराथीबाई हे सर्व लोक झोपल्यानंतर भाकरी तयार करून शेतातील सालगड्यासोबत हत्तिबेटावर पोहचवत असत. देवर्जन येथील पोलीस पाटील हे निजामाच्या शरण गेलेले होते.त्यांना हा प्रकार समजल्या नंतर त्यांनी आसपासच्या गावातील लोकांना धमकी देन्यास सुरुवात केली.त्या टोळीला जर अन्न पुरवले तर घर फुकुन देण्यात येईल.काही दिवस अन्न पुरवणे बंद झाले . भागिरथीबाई आपल्या जीवाची पर्वा न करता स्वतः भाकरी पुरवण्याचे कार्य चालू ठेवले परंतु पोलीस पाटलाने साहित्य घेऊन आलेल्या गड्याला धमकी देऊन कार्य बंद पाडले. दोन तीन दिवसांनी शंभु,उमरग्याचे हणमंतराव, माणिकराव चनबसप्पा अणि गावातील वीस-पंचवीस लोकांनी हिंमत करून अर्ध्या रात्री हत्तीबेटावर भाजी भाकरी व काही साहित्य पोहचविल्यानंतर देवर्जन च्या पोलीस पाटलांनी धमकी देऊन हा प्रकार बंद झाल्याचे सांगितले. त्यामुळे टोळीतील तरुणांचे रक्त खवळले त्यानंतर टोळीतील सर्व कार्यकर्त्यांनी पोलीस पाटलाचा खून केल्याशिवाय अन्नाचा कणही घेणार नाही अशी शपथ घेतली.त्याच वेळी देवर्जन येथे काही कार्यकर्त्यांनी हत्यारा समवेत जाऊन पाटलाच्या वाड्यावर लक्ष ठेवले.रात्रीची वेळ असल्याने सर्व पहारेकरी गाढ झोपेत होते याचाच फायदा घेऊन टोळीतील नेत्यांच्या सूचनेनुसार गंगाराम रोडगे व निवृत्ती खटके यांनी पोलीस पाटलाला गोळ्या घालून ठार केले व घोड्यावर बसून हत्तीबेटावर निघून गेले. 'वंदे मातरम्' आणि 'क्रांती चिराऊ होवो अशा घोषणा देऊन कार्यकर्ते घोड्यावरून उतरले,टोळी प्रमुखांनी त्यांना मिठी मारून त्यांच्या धाडशी कर्तृत्वाबद्दल त्यांचे अभिनंदन केले. दि १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी मराठवाडा स्वातंत्र्य झाला.त्या नंतर गंगाधर पाटील साकोळकर यांना स्वातंत्र्य सैनिक म्हणून जाहीर करण्यात आले.३०मे १९६४ रोजी देवर्जन येथील काही विरोधकांनी मध्यरात्री लोहारा येथील आजोळी स्थानाहुन गंगाधर पाटील यांना बाहेर बोलावण्यात आले .त्यानंतर त्यांचा खून झाला असे काही दिवसांनी समजले .त्यांचे सुपुत्र प्रा ओमप्रकाश व पत्नी भागिरथीबाई यांनी गंगाधर पाटील यांच्या स्मरणार्थ १९९० मध्ये स्वातंत्र्य सैनिक शिक्षण संस्था स्थापन केली. गंगाधर पाटील यांच्या वीरपत्नी भागिरथीबाईंचे चरित्र अवलोकन करणे पुढील पिढीस अत्यंत महत्त्वाचे आहे .आपले पती आर्य समाजाच्या विचारसरणीचे असल्याची जाणीव त्यांना होती.त्यामुळे त्यांनी अंधश्रद्धा,रूढी,परंपरा याला कधीही थारा दिला नाही. भगिरथीबाई ह्या लढवय्या वृत्तीच्या धाडसी महिला होत्या.सकारात्मक दृष्टीकोनातून उपेक्षित व गरीब व्यक्तींना त्यांनी आर्थिक व मानसिक बळ देऊन त्यांची मदत केली. राष्ट्रप्रेमाच्या भावनेने प्रेरित होऊन आपले पती काळाच्या पडद्याआड गेल्यानंतर तत्कालीन परिस्थितीला तोंड देत जनसामान्यांची सेवा केली. भागिरथीबाई यांना १७ ऑक्टोबर १९७२ ला जिल्हाधिकारी कार्यालय उस्मनाबाद येथे गंगाधर पाटील यांचे वारस म्हणून सन्मान पत्र देण्यात आले व त्यानुसार त्यांना केंद्र व महाराष्ट्र शासनाचे पेन्शन मंजूर झाले. अशा या खडतर जीवन प्रवासामध्ये संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी पेलून आपल्या मुलांच्या शिक्षणाकडेही विशेष लक्ष दिले .त्यांच्या व गंगाधर पाटलांच्या सुसंस्कारामुळे शिवाजीराव,तानाजीराव, ॲड.विजय , प्रा. ओमप्रकाश व चंद्रप्रकाश यांच्या सारखी आर्य समाजाच्या विचारसरणीची मुले आणि सुस्वभावी कन्या सौ.ललिता घडली व मोठी झाली. शिवाजीराव व तानाजीराव कृषी क्षेत्रात तर ॲड.विजय हे महाराष्ट्र बार काऊन्सिल चे माजी अध्यक्ष होते.प्रा ओमप्रकाश हे गणिताचे उत्कृष्ट शिक्षक म्हणून महात्मा बसवेश्वर महाविद्यालय लातूर येथून सेवानिवृत्त झाले . दिवंगत नेते गंगाधर पाटील यांचे नाती व नातू हे वैद्यकीय व इंजिनियरिंग शिक्षण क्षेत्रात यशस्वी पणे कार्य करत आहेत. गंगाधर पाटील यांच्या जीवनात ध्येयनिष्ठतेने व देशप्रेमाने साथ दिलेल्या लढवय्या वीर महिला भागिरथीबाई गंगाधर पाटील साकोळकर यांचे १७ डिसेंबर २००७ रोजी निधन झाले. स्वातंत्र्य सैनिक शिक्षण संस्थेद्वारे कै. गंगाधर पाटील साकोळकर प्राथमिक, माध्यमिक व उच्चमाध्यमिक विद्यालये स्थापन केली व ती प्रगतीपथावर आहेत.या विद्यालयामध्ये शिक्षक हे देशभक्ती व देशप्रेमाची भावना मनात रुजऊन विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्वाची विविध उपक्रम राबवून जडण घडण करीत आहेत . "संदर्भ" लेखक:प्रा. डॉ.नामदेवराव गोविंदराव खंडगावे सहशिक्षक:श्री नारायण गोविंदराव घटकार पुस्तक :हैद्राबाद मुक्ती लढ्यात उदगीर तालुक्यातील स्वातंत्र्य सैनिकांचे धैर्यशाली योगदान. पृष्ठ क्र: २५४ ते२५८ प्रकाशन: अरुणा प्रकाशन लातूर(२०१४). ijikrjcnrffc3gyyss88o8almia3l2l 10 344026 2716064 2528423 2026-10-02T10:31:11Z Ganesh591 62733 2716064 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ |title = {{flagicon|WIN}} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|{{color|#FCED00|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}}]] |listclass = hlist | titlestyle = background:#951A42; color:#FCED00; border: solid # 2px | groupstyle = background:#951A42;color:#FCED00; |group1 = खेळाडू |list1 = * [[वेस्ट इंडीजच्या महिला कसोटी क्रिकेट खेळाडूंची नामसूची|कसोटी खेळाडूंची नामसूची]] * [[वेस्ट इंडीजच्या महिला एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडूंची नामसूची|एकदिवसीय खेळाडूंची नामसूची]] * [[वेस्ट इंडीजच्या महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची नामसूची|ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची नामसूची]] |group2 = महिला कसोटी |list2 = {{Navbox|subgroup |groupstyle = background:#951A42; color:#FCED00; |group4 = मायदेशात |list4 = * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७५-७६|ऑस्ट्रेलिया १९७५-७६]] |group5 = दौरे |list5 = * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९७६-७७|भारत १९७६-७७]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७९#महिला कसोटी मालिका|इंग्लंड १९७९]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत आणि पाकिस्तान दौरा, २००३-०४#एकमेव महिला कसोटी|पाकिस्तान २००३-०४]] }} |group6 = महिला एकदिवसीय |list6 = {{Navbox|subgroup |groupstyle = background:#951A42; color:#FCED00; |group7 = मायदेशात |list7 = * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००२-०३|श्रीलंका २००२-०३]] * [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००९-१०#एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय मालिका|इंग्लंड २००९-१०]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१०#महिला एकदिवसीय मालिका|श्रीलंका २०१०]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०११#महिला एकदिवसीय मालिका|पाकिस्तान २०११]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०११-१२#महिला एकदिवसीय मालिका|भारत २०११-१२]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१२#महिला एकदिवसीय मालिका|श्रीलंका २०१२]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१२-१३#महिला एकदिवसीय मालिका|दक्षिण आफ्रिका २०१२-१३]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१३-१४|न्यूझीलंड २०१३-१४]] * [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१३-१४|इंग्लंड २०१३-१४]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१४-१५#एकदिवसीय मालिका|न्यूझीलंड २०१४-१५]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१५-१६#एकदिवसीय मालिका|पाकिस्तान २०१५-१६]] * [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१६-१७|इंग्लंड २०१६-१७]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१७-१८#महिला एकदिवसीय मालिका|श्रीलंका २०१७-१८]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१८-१९#महिला एकदिवसीय मालिका|दक्षिण आफ्रिका २०१८-१९]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१९-२०#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|ऑस्ट्रेलिया २०१९-२०]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१९-२०#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|भारत २०१९-२०]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२१#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|दक्षिण आफ्रिका २०२१]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२२-२३#२०२२-२५ आयसीसी महिला अजिंक्यपद स्पर्धा - महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|न्यूझीलंड २०२२-२३]] * [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२२-२३#महिला एकदिवसीय मालिका|इंग्लंड २०२२-२३]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२३#एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२३]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२४-२५#एकदिवसीय मालिका|बांगलादेश २०२४-२५]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|दक्षिण आफ्रिका २०२५]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|श्रीलंका २०२५-२६]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|ऑस्ट्रेलिया २०२५-२६]] |group8 = दौरे |list8 = * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७९#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|इंग्लंड १९७९]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत आणि पाकिस्तान दौरा, २००३-०४#महिला एकदिवसीय मालिका|भारत २००३-०४]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत आणि पाकिस्तान दौरा, २००३-०४#महिला एकदिवसीय मालिका 2|पाकिस्तान २००३-०४]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००४-०५|दक्षिण आफ्रिका २००४-०५]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स दौरा, २००८#महिला एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २००८]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स दौरा, २००८#महिला एकदिवसीय मालिका 2|नेदरलँड्स २००८]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स दौरा, २००८#महिला एकदिवसीय मालिका 3|इंग्लंड २००८]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २००८-०९|श्रीलंका २००८-०९]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००९-१०#महिला एकदिवसीय मालिका|दक्षिण आफ्रिका २००९-१०]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१०-११#महिला एकदिवसीय मालिका|भारत २०१०-११]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१२-१३#महिला एकदिवसीय मालिका|श्रीलंका २०१२-१३]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१३-१४#महिला एकदिवसीय मालिका|न्यूझीलंड २०१३-१४]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१४-१५#एकदिवसीय मालिका|ऑस्ट्रेलिया २०१४-१५]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१५#एकदिवसीय मालिका|श्रीलंका २०१५]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५-१६#एकदिवसीय मालिका|दक्षिण आफ्रिका २०१५-१६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१६-१७#एकदिवसीय मालिका|भारत २०१६-१७]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१७-१८#महिला एकदिवसीय मालिका|न्यूझीलंड २०१७-१८]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान आणि संयुक्त अरब अमिराती दौरा, २०१८-१९#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|संयुक्त अरब अमिरातीमधील पाकिस्तान २०१८-१९]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१९#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|इंग्लंड २०१९]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२|पाकिस्तान २०२१-२२]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२|दक्षिण आफ्रिका २०२१-२२]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|ऑस्ट्रेलिया २०२३-२४]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२४#एकदिवसीय मालिका|पाकिस्तान २०२४]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२४#एकदिवसीय मालिका|श्रीलंका २०२४]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२४-२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|भारत २०२४-२५]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२५#आं.ए.दि. मालिका|इंग्लंड २०२५]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|आयर्लंड २०२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#एकदिवसीय मालिका|झिम्बाब्वे २०२६-२७]] }} {{Navbox|subgroup |group9 = स्पर्धा |groupstyle = background:#951A42; color:#FCED00; |list9 = {{Navbox|subgroup |groupstyle = background:#FCED00; color:#951A42; |group10 = [[महिला क्रिकेट विश्वचषक|{{color|#951A42|महिला क्रिकेट विश्वचषक}}]] |list10 = * [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३]] * [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७]] * [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५]] * [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००९]] * [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०१३]] * [[२०१७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०१७]] * [[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]] |group11 = आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता |list11 = * [[२००३ आयडब्ल्यूसीसी चषक|२००३]] * [[२०११ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०११]] * [[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२१]] * [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२५]] |group13 = स्पर्धा |list13 = * [[२०१०-११ आयसीसी महिला क्रिकेट चॅलेंज#एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा|२०१० आयसीसी महिला क्रिकेट चॅलेंज]] }} }} |group20 = महिला टी२०आ |list20 = {{Navbox|subgroup |group21 = मायदेशात |list21 = * [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००९-१०#ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय मालिका|इंग्लंड २००९-१०]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१०#महिला टी२०आ मालिका|श्रीलंका २०१०]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०११#महिला टी२०आ मालिका|पाकिस्तान २०११]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०११-१२#महिला टी२०आ मालिका|भारत २०११-१२]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१२#महिला टी२०आ मालिका|श्रीलंका २०१२]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१२-१३#महिला टी२०आ मालिका|दक्षिण आफ्रिका २०१२-१३]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१४-१५#टी२०आ मालिका|न्यूझीलंड २०१४-१५]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१५-१६#टी२०आ मालिका|पाकिस्तान २०१५-१६]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१७-१८#महिला टी२०आ मालिका|श्रीलंका २०१७-१८]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१८-१९#महिला टी२० मालिका|दक्षिण आफ्रिका २०१८-१९]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१९-२०#महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका|ऑस्ट्रेलिया २०१९-२०]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१९-२०#महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका|भारत २०१९-२०]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२१#महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका|पाकिस्तान २०२१]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२१#महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका|दक्षिण आफ्रिका २०२१]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२२-२३#महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका|न्यूझीलंड २०२२-२३]] * [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२२-२३#महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|इंग्लंड २०२२-२३]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२३#टी२०आ मालिका|आयर्लंड २०२३]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२४-२५#टी२०आ मालिका|बांगलादेश २०२४-२५]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२४-२५#टी२०आ मालिका|बांगलादेश २०२४-२५]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|दक्षिण आफ्रिका २०२५]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|श्रीलंका २०२५-२६]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|ऑस्ट्रेलिया २०२५-२६]] |group22 = दौरे |groupstyle = background:#951A42; color:#FCED00; |list22 = * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स दौरा, २००८#एकमेव टी२०आ|आयर्लंड २००८]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स दौरा, २००८#महिला टी२०आ मालिका|नेदरलँड्स २००८]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००९-१०#महिला टी२०आ मालिका|दक्षिण आफ्रिका २००९-१०]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१०-११#महिला टी२०आ मालिका|भारत २०१०-११]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१२#एकमेव टी२०आ: पाकिस्तान विरुद्ध वेस्ट इंडीज|इंग्लंडमधील पाकिस्तान २०१२]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१२#महिला टी२०आ मालिका|इंग्लंड २०१२]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१२-१३#महिला टी२०आ मालिका|श्रीलंका २०१२-१३]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१३-१४#महिला टी२०आ मालिका|न्यूझीलंड २०१३-१४]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१४-१५#टी२०आ मालिका|ऑस्ट्रेलिया २०१४-१५]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१५#टी२०आ मालिका|श्रीलंका २०१५]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५-१६#टी२०आ मालिका|दक्षिण आफ्रिका २०१५-१६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१६-१७#टी२०आ मालिका|भारत २०१६-१७]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१७-१८#महिला टी२०आ मालिका|न्यूझीलंड २०१७-१८]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान आणि संयुक्त अरब अमिराती दौरा, २०१८-१९#महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका|पाकिस्तान २०१८-१९]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१९|आयर्लंड २०१९]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१९#महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका|इंग्लंड २०१९]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०|इंग्लंड २०२०]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|ऑस्ट्रेलिया २०२३-२४]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२४#टी२०आ मालिका|पाकिस्तान २०२४]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२४#टी२०आ मालिका|श्रीलंका २०२४]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२४-२५#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|भारत २०२४-२५]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२५#आं.टी२० मालिका|इंग्लंड २०२५]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|झिम्बाब्वे २०२६-२७]] }} {{Navbox|subgroup |group23 = स्पर्धा |groupstyle = background:#951A42; color:#FCED00; |list23 = {{Navbox|subgroup |group24 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|{{color|#951A42|महिला टी२० विश्वचषक}}]] |list24 = * [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] * [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१०]] * [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२]] * [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४]] * [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६]] * [[आयसीसी महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक, २०१८|२०१८]] * [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२०]] * [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३]] * [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] * [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६]] |group30 = स्पर्धा |list30 = * [[२०१०-११ आयसीसी महिला क्रिकेट चॅलेंज#ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा|२०१० आयसीसी महिला क्रिकेट चॅलेंज]] |group32 = तिरंगी मालिका |groupstyle = background:#FCED00; color:#951A42; |list32 = * [[२०१३-१४ वेस्ट इंडीज महिला टी२० तिरंगी मालिका|वेस्ट इंडीज २०१३-१४]] * [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका|दक्षिण आफ्रिका २०२२-२३]] * [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|आयर्लंड २०२६]] }} }} |group50 = सामने |list50= {{Navbox|subgroup |groupstyle = background:#951A42; color:#FCED00; |group51 = [[महिला क्रिकेट विश्वचषक|{{color|#FCED00|विश्वचषक अंतिम सामने}}]] |list51 = * [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|२०१३]] |group52 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|{{color|#FCED00|टी२० विश्वचषक अंतिम सामने}}]] |list52 = * [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२०१६]] }} }}<noinclude> {{Collapsible option}} </noinclude> 96mkpj4n3hxr0pdl98ozgk115aliewq 0 346492 2716005 2713924 2026-10-02T03:40:27Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716005 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार |पक्ष_चिन्ह = Indian Election Symbol Man Blowing Turha.png |पक्ष_लेखtitle = NC (SCP) |पक्षाध्यक्ष = [[शरद पवार]] |सचिव = |संसदीय पक्षाध्यक्ष = शरद पवार |लोकसभा_पक्षनेता = [[सुप्रिया सुळे]] |राज्यसभा_पक्षनेता = शरद पवार |स्थापना = [[८ फेब्रुवारी]], [[इ.स. २०२४|२०२४]] |मुख्यालय = |युती = [[महाविकास आघाडी]] (२०२४ - ) |लोकसभा_पक्षबळ = ८/५४५ |राज्यसभा_पक्षबळ = २/२४५ |विभाजित= [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] (२०२४) |विभाजन= |राजकीय_तत्त्वे = |प्रकाशने = |संकेतस्थळ = |तळटिपा = |संस्थापक=[[शरद पवार]] }} '''राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)''' (संक्षिप्त.'''राशप-NSCP''') हा भारतातील राजकीय पक्ष आहे, ज्याचे अध्यक्ष [[शरद पवार]] आहेत. हा पक्ष गांधीवाद, समाजवाद आणि धर्मनिरपेक्षता या तत्त्वांवर आधारित आहे. त्याच्या कार्यक्षेत्रातील प्रमुख राज्ये महाराष्ट्र आणि केरळ आहेत. या पक्षाचे चिन्ह "''तुतारी फुंकणारा भोई''" आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=PTI|first=Shoumojit Banerjee &|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/sharad-pawar-unveils-symbol-of-his-ncp-group-at-raigad-fort/article67881611.ece|title=Sharad Pawar inaugurates new party symbol at Raigad fort|date=2024-02-24|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]ाचे विधानसभेतील प्रमुख [[अजित पवार]] हे पक्ष फोडून ३ जुलै २०२३ रोजी महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री झाले. ते शिवसेना (शिंदे गट) आणि भाजपसोबत युती सरकारमध्ये सामील झाले. भारताच्या निवडणूक आयोगाने शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी पक्षाच्या गटाला '''राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी-शरदचंद्र पवार''' हे नांव दिले व चिन्ह म्हणून नवीन चिन्ह '''तुतारी''' वाजवणार भोई(माणूस) राज्यसभेच्या निवडणुकीनंतरच्या अपिलावर मान्य केले. * या नवीन पक्षाची स्थापना ८ फेब्रुवारी २०२४ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशाने झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theleaflet.in/ncp-split-a-chance-of-course-correction-for-eci/|title=NCP split: A chance of course correction for ECI? – The Leaflet|date=2023-10-29|website=theleaflet.in|language=en-US|access-date=2024-03-19}}</ref> == पक्षातील महत्त्वाच्या व्यक्ती == * [[शरद पवार]], राष्ट्रीय अध्यक्ष * [[जयंतराव पाटील]], विधीमंडळ नेते * [[सुप्रिया सुळे]], लोकसभेतील गटनेत्या * [[जितेंद्र आव्हाड]], गटनेते (विधानसभा) * [[शशिकांत शिंदे]], प्रदेशाध्यक्ष * [[सुर्यकांता पाटील]], माजी केंद्रीय मंत्री * [[अमोल कोल्हे]], खासदार * [[अमर काळे]], खासदार-वर्धा * [[अनिल देशमुख]], माजी गृहमंत्री * [[राजेश टोपे]], माजी वैद्यकीयमंत्री * [[माधव भुजंगराव किन्हाळकर]], माजी मंत्री * [[फौजीया खान]], राज्यसभा सदस्य * [[कमलकिशोर कदम]], माजी शिक्षणमंत्री * [[प्राजक्त तनपुरे]] ==२०२४ निवडणूकीमधील कामगिरी== * लोकसभा: १० पैकी ८ खासदार लोकसभेत निवडले. # [[सुप्रिया सुळे]] # डॉ. [[अमोल कोल्हे]] # अमर काळे, [[वर्धा]] # [[सुरेश म्हात्रे]] # [[बजरंग सोनवणे]] # [[भास्कर भगरे]] # [[निलेश लंके]] # [[धैर्यशील मोहिते]] * विधानसभा: महाराष्ट्र # [[जयंत पाटील]] # डॉ. [[जितेंद्र आव्हाड]] # [[संदीप क्षीरसागर]] # [[रोहित पवार]] # रोहित रावसाहेब पाटील # [[उत्तमराव जानकर]], # अभिजीत पाटील, माढा # नारायण पाटील, करमाळा # राजु खरे, मोहोळ # बापू पाठारे, वडगांव == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय राजकीय पक्ष}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|*]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|शरदचंद्र पवार]] 6x6jm4k8gz3lq0p0c43ypnf5pcg6rbo 2716006 2716005 2026-10-02T03:41:20Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716006 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार |पक्ष_चिन्ह = Indian Election Symbol Man Blowing Turha.png |पक्ष_लेखtitle = NC (SCP) |पक्षाध्यक्ष = [[शरद पवार]] |सचिव = |संसदीय पक्षाध्यक्ष = शरद पवार |लोकसभा_पक्षनेता = [[सुप्रिया सुळे]] |राज्यसभा_पक्षनेता = शरद पवार |स्थापना = [[८ फेब्रुवारी]], [[इ.स. २०२४|२०२४]] |मुख्यालय = |युती = [[महाविकास आघाडी]] (२०२४ - ) |लोकसभा_पक्षबळ = ८/५४५ |राज्यसभा_पक्षबळ = २/२४५ |विभाजित= [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] (२०२४) |विभाजन= |राजकीय_तत्त्वे = |प्रकाशने = |संकेतस्थळ = |तळटिपा = |संस्थापक=[[शरद पवार]] }} '''राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)''' (संक्षिप्त.'''राशप-NSCP''') हा भारतातील राजकीय पक्ष आहे, ज्याचे अध्यक्ष [[शरद पवार]] आहेत. हा पक्ष गांधीवाद, समाजवाद आणि धर्मनिरपेक्षता या तत्त्वांवर आधारित आहे. * त्याच्या कार्यक्षेत्रातील प्रमुख राज्ये महाराष्ट्र आणि केरळ आहेत. या पक्षाचे चिन्ह "''तुतारी फुंकणारा भोई''" आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=PTI|first=Shoumojit Banerjee &|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/sharad-pawar-unveils-symbol-of-his-ncp-group-at-raigad-fort/article67881611.ece|title=Sharad Pawar inaugurates new party symbol at Raigad fort|date=2024-02-24|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]ाचे विधानसभेतील प्रमुख [[अजित पवार]] हे पक्ष फोडून ३ जुलै २०२३ रोजी महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री झाले. ते शिवसेना (शिंदे गट) आणि भाजपसोबत युती सरकारमध्ये सामील झाले. भारताच्या निवडणूक आयोगाने शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी पक्षाच्या गटाला '''राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी-शरदचंद्र पवार''' हे नांव दिले व चिन्ह म्हणून नवीन चिन्ह '''तुतारी''' वाजवणार भोई(माणूस) राज्यसभेच्या निवडणुकीनंतरच्या अपिलावर मान्य केले. * या नवीन पक्षाची स्थापना ८ फेब्रुवारी २०२४ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशाने झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theleaflet.in/ncp-split-a-chance-of-course-correction-for-eci/|title=NCP split: A chance of course correction for ECI? – The Leaflet|date=2023-10-29|website=theleaflet.in|language=en-US|access-date=2024-03-19}}</ref> == पक्षातील महत्त्वाच्या व्यक्ती == * [[शरद पवार]], राष्ट्रीय अध्यक्ष * [[जयंतराव पाटील]], विधीमंडळ नेते * [[सुप्रिया सुळे]], लोकसभेतील गटनेत्या * [[जितेंद्र आव्हाड]], गटनेते (विधानसभा) * [[शशिकांत शिंदे]], प्रदेशाध्यक्ष * [[सुर्यकांता पाटील]], माजी केंद्रीय मंत्री * [[अमोल कोल्हे]], खासदार * [[अमर काळे]], खासदार-वर्धा * [[अनिल देशमुख]], माजी गृहमंत्री * [[राजेश टोपे]], माजी वैद्यकीयमंत्री * [[माधव भुजंगराव किन्हाळकर]], माजी मंत्री * [[फौजीया खान]], राज्यसभा सदस्य * [[कमलकिशोर कदम]], माजी शिक्षणमंत्री * [[प्राजक्त तनपुरे]] ==२०२४ निवडणूकीमधील कामगिरी== * लोकसभा: १० पैकी ८ खासदार लोकसभेत निवडले. # [[सुप्रिया सुळे]] # डॉ. [[अमोल कोल्हे]] # अमर काळे, [[वर्धा]] # [[सुरेश म्हात्रे]] # [[बजरंग सोनवणे]] # [[भास्कर भगरे]] # [[निलेश लंके]] # [[धैर्यशील मोहिते]] * विधानसभा: महाराष्ट्र # [[जयंत पाटील]] # डॉ. [[जितेंद्र आव्हाड]] # [[संदीप क्षीरसागर]] # [[रोहित पवार]] # रोहित रावसाहेब पाटील # [[उत्तमराव जानकर]], # अभिजीत पाटील, माढा # नारायण पाटील, करमाळा # राजु खरे, मोहोळ # बापू पाठारे, वडगांव == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय राजकीय पक्ष}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|*]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|शरदचंद्र पवार]] kzekfz07p8cw9k9884sejw7ph9ey0jl 2716007 2716006 2026-10-02T03:41:49Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716007 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार |पक्ष_चिन्ह = Indian Election Symbol Man Blowing Turha.png |पक्ष_लेखtitle = NC (SCP) |पक्षाध्यक्ष = [[शरद पवार]] |सचिव = |संसदीय पक्षाध्यक्ष = शरद पवार |लोकसभा_पक्षनेता = [[सुप्रिया सुळे]] |राज्यसभा_पक्षनेता = शरद पवार |स्थापना = [[८ फेब्रुवारी]], [[इ.स. २०२४|२०२४]] |मुख्यालय = |युती = [[महाविकास आघाडी]] (२०२४ - ) |लोकसभा_पक्षबळ = ८/५४५ |राज्यसभा_पक्षबळ = २/२४५ |विभाजित= [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] (२०२४) |विभाजन= |राजकीय_तत्त्वे = |प्रकाशने = |संकेतस्थळ = |तळटिपा = |संस्थापक=[[शरद पवार]] }} '''राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)''' (संक्षिप्त.'''राशप-NSCP''') हा भारतातील राजकीय पक्ष आहे, ज्याचे अध्यक्ष [[शरद पवार]] आहेत. हा पक्ष गांधीवाद, समाजवाद आणि धर्मनिरपेक्षता या तत्त्वांवर आधारित आहे. त्याच्या कार्यक्षेत्रातील प्रमुख राज्ये महाराष्ट्र आणि केरळ आहेत. या पक्षाचे चिन्ह "''तुतारी फुंकणारा भोई''" आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=PTI|first=Shoumojit Banerjee &|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/sharad-pawar-unveils-symbol-of-his-ncp-group-at-raigad-fort/article67881611.ece|title=Sharad Pawar inaugurates new party symbol at Raigad fort|date=2024-02-24|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]ाचे विधानसभेतील प्रमुख [[अजित पवार]] हे पक्ष फोडून ३ जुलै २०२३ रोजी महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री झाले. ते शिवसेना (शिंदे गट) आणि भाजपसोबत युती सरकारमध्ये सामील झाले. भारताच्या निवडणूक आयोगाने शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी पक्षाच्या गटाला '''राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी-शरदचंद्र पवार''' हे नांव दिले व चिन्ह म्हणून नवीन चिन्ह '''तुतारी''' वाजवणार भोई(माणूस) राज्यसभेच्या निवडणुकीनंतरच्या अपिलावर मान्य केले. * या नवीन पक्षाची स्थापना ८ फेब्रुवारी २०२४ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशाने झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theleaflet.in/ncp-split-a-chance-of-course-correction-for-eci/|title=NCP split: A chance of course correction for ECI? – The Leaflet|date=2023-10-29|website=theleaflet.in|language=en-US|access-date=2024-03-19}}</ref> == पक्षातील महत्त्वाच्या व्यक्ती == * [[शरद पवार]], राष्ट्रीय अध्यक्ष * [[जयंतराव पाटील]], विधीमंडळ नेते * [[सुप्रिया सुळे]], लोकसभेतील गटनेत्या * [[जितेंद्र आव्हाड]], गटनेते (विधानसभा) * [[शशिकांत शिंदे]], प्रदेशाध्यक्ष * [[सुर्यकांता पाटील]], माजी केंद्रीय मंत्री * [[अमोल कोल्हे]], खासदार * [[अमर काळे]], खासदार-वर्धा * [[अनिल देशमुख]], माजी गृहमंत्री * [[राजेश टोपे]], माजी वैद्यकीयमंत्री * [[माधव भुजंगराव किन्हाळकर]], माजी मंत्री * [[फौजीया खान]], राज्यसभा सदस्य * [[कमलकिशोर कदम]], माजी शिक्षणमंत्री * [[प्राजक्त तनपुरे]] ==२०२४ निवडणूकीमधील कामगिरी== * लोकसभा: १० पैकी ८ खासदार लोकसभेत निवडले. # [[सुप्रिया सुळे]] # डॉ. [[अमोल कोल्हे]] # अमर काळे, [[वर्धा]] # [[सुरेश म्हात्रे]] # [[बजरंग सोनवणे]] # [[भास्कर भगरे]] # [[निलेश लंके]] # [[धैर्यशील मोहिते]] * विधानसभा: महाराष्ट्र # [[जयंत पाटील]] # डॉ. [[जितेंद्र आव्हाड]] # [[संदीप क्षीरसागर]] # [[रोहित पवार]] # रोहित रावसाहेब पाटील # [[उत्तमराव जानकर]], # अभिजीत पाटील, माढा # नारायण पाटील, करमाळा # राजु खरे, मोहोळ # बापू पाठारे, वडगांव == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय राजकीय पक्ष}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|*]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|शरदचंद्र पवार]] ok9zb5llxuh378ecxlaf9caylak00x7 2716010 2716007 2026-10-02T03:51:16Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716010 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार |पक्ष_चिन्ह = Indian Election Symbol Man Blowing Turha.png |पक्ष_लेखtitle = NC (SCP) |पक्षाध्यक्ष = [[शरद पवार]] |सचिव = |संसदीय पक्षाध्यक्ष = शरद पवार |लोकसभा_पक्षनेता = [[सुप्रिया सुळे]] |राज्यसभा_पक्षनेता = शरद पवार |स्थापना = [[८ फेब्रुवारी]], [[इ.स. २०२४|२०२४]] |मुख्यालय = |युती = [[महाविकास आघाडी]] (२०२४ - ) |लोकसभा_पक्षबळ = ८/५४५ |राज्यसभा_पक्षबळ = २/२४५ |विभाजित= [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] (२०२४) |विभाजन= |राजकीय_तत्त्वे = |प्रकाशने = |संकेतस्थळ = |तळटिपा = |संस्थापक=[[शरद पवार]] }} '''राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)''' (संक्षिप्त.'''राशप-NSCP''') हा भारतातील राजकीय पक्ष आहे, ज्याचे अध्यक्ष [[शरद पवार]] आहेत. * हा पक्ष गांधीवाद, समाजवाद आणि धर्मनिरपेक्षता या तत्त्वांवर आधारित आहे. त्याच्या कार्यक्षेत्रातील प्रमुख राज्ये महाराष्ट्र आणि केरळ आहेत. या पक्षाचे चिन्ह "''तुतारी फुंकणारा भोई''" आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=PTI|first=Shoumojit Banerjee &|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/sharad-pawar-unveils-symbol-of-his-ncp-group-at-raigad-fort/article67881611.ece|title=Sharad Pawar inaugurates new party symbol at Raigad fort|date=2024-02-24|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]ाचे विधानसभेतील प्रमुख [[अजित पवार]] हे पक्ष फोडून ३ जुलै २०२३ रोजी महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री झाले. ते शिवसेना (शिंदे गट) आणि भाजपसोबत युती सरकारमध्ये सामील झाले. भारताच्या निवडणूक आयोगाने शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी पक्षाच्या गटाला '''राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी-शरदचंद्र पवार''' हे नांव दिले व चिन्ह म्हणून नवीन चिन्ह '''तुतारी''' वाजवणार भोई(माणूस) राज्यसभेच्या निवडणुकीनंतरच्या अपिलावर मान्य केले. * या नवीन पक्षाची स्थापना ८ फेब्रुवारी २०२४ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशाने झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theleaflet.in/ncp-split-a-chance-of-course-correction-for-eci/|title=NCP split: A chance of course correction for ECI? – The Leaflet|date=2023-10-29|website=theleaflet.in|language=en-US|access-date=2024-03-19}}</ref> == पक्षातील महत्त्वाच्या व्यक्ती == * [[शरद पवार]], राष्ट्रीय अध्यक्ष * [[जयंतराव पाटील]], विधीमंडळ नेते * [[सुप्रिया सुळे]], लोकसभेतील गटनेत्या * [[जितेंद्र आव्हाड]], गटनेते (विधानसभा) * [[शशिकांत शिंदे]], प्रदेशाध्यक्ष * [[सुर्यकांता पाटील]], माजी केंद्रीय मंत्री * [[अमोल कोल्हे]], खासदार * [[अमर काळे]], खासदार-वर्धा * [[अनिल देशमुख]], माजी गृहमंत्री * [[राजेश टोपे]], माजी वैद्यकीयमंत्री * [[माधव भुजंगराव किन्हाळकर]], माजी मंत्री * [[फौजीया खान]], राज्यसभा सदस्य * [[कमलकिशोर कदम]], माजी शिक्षणमंत्री * [[प्राजक्त तनपुरे]] ==२०२४ निवडणूकीमधील कामगिरी== * लोकसभा: १० पैकी ८ खासदार लोकसभेत निवडले. # [[सुप्रिया सुळे]] # डॉ. [[अमोल कोल्हे]] # अमर काळे, [[वर्धा]] # [[सुरेश म्हात्रे]] # [[बजरंग सोनवणे]] # [[भास्कर भगरे]] # [[निलेश लंके]] # [[धैर्यशील मोहिते]] * विधानसभा: महाराष्ट्र # [[जयंत पाटील]] # डॉ. [[जितेंद्र आव्हाड]] # [[संदीप क्षीरसागर]] # [[रोहित पवार]] # रोहित रावसाहेब पाटील # [[उत्तमराव जानकर]], # अभिजीत पाटील, माढा # नारायण पाटील, करमाळा # राजु खरे, मोहोळ # बापू पाठारे, वडगांव == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय राजकीय पक्ष}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|*]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|शरदचंद्र पवार]] cn56y5c7o7wpu1q4wrl8onaiazr4tmm 2716013 2716010 2026-10-02T03:52:03Z ~2026-52310-38 187943 /* पक्षातील महत्त्वाच्या व्यक्ती */ 2716013 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार |पक्ष_चिन्ह = Indian Election Symbol Man Blowing Turha.png |पक्ष_लेखtitle = NC (SCP) |पक्षाध्यक्ष = [[शरद पवार]] |सचिव = |संसदीय पक्षाध्यक्ष = शरद पवार |लोकसभा_पक्षनेता = [[सुप्रिया सुळे]] |राज्यसभा_पक्षनेता = शरद पवार |स्थापना = [[८ फेब्रुवारी]], [[इ.स. २०२४|२०२४]] |मुख्यालय = |युती = [[महाविकास आघाडी]] (२०२४ - ) |लोकसभा_पक्षबळ = ८/५४५ |राज्यसभा_पक्षबळ = २/२४५ |विभाजित= [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] (२०२४) |विभाजन= |राजकीय_तत्त्वे = |प्रकाशने = |संकेतस्थळ = |तळटिपा = |संस्थापक=[[शरद पवार]] }} '''राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)''' (संक्षिप्त.'''राशप-NSCP''') हा भारतातील राजकीय पक्ष आहे, ज्याचे अध्यक्ष [[शरद पवार]] आहेत. * हा पक्ष गांधीवाद, समाजवाद आणि धर्मनिरपेक्षता या तत्त्वांवर आधारित आहे. त्याच्या कार्यक्षेत्रातील प्रमुख राज्ये महाराष्ट्र आणि केरळ आहेत. या पक्षाचे चिन्ह "''तुतारी फुंकणारा भोई''" आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=PTI|first=Shoumojit Banerjee &|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/sharad-pawar-unveils-symbol-of-his-ncp-group-at-raigad-fort/article67881611.ece|title=Sharad Pawar inaugurates new party symbol at Raigad fort|date=2024-02-24|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]ाचे विधानसभेतील प्रमुख [[अजित पवार]] हे पक्ष फोडून ३ जुलै २०२३ रोजी महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री झाले. ते शिवसेना (शिंदे गट) आणि भाजपसोबत युती सरकारमध्ये सामील झाले. भारताच्या निवडणूक आयोगाने शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी पक्षाच्या गटाला '''राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी-शरदचंद्र पवार''' हे नांव दिले व चिन्ह म्हणून नवीन चिन्ह '''तुतारी''' वाजवणार भोई(माणूस) राज्यसभेच्या निवडणुकीनंतरच्या अपिलावर मान्य केले. * या नवीन पक्षाची स्थापना ८ फेब्रुवारी २०२४ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशाने झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theleaflet.in/ncp-split-a-chance-of-course-correction-for-eci/|title=NCP split: A chance of course correction for ECI? – The Leaflet|date=2023-10-29|website=theleaflet.in|language=en-US|access-date=2024-03-19}}</ref> == पक्षातील महत्त्वाच्या व्यक्ती == * [[शरद पवार]], राष्ट्रीय अध्यक्ष * [[जयंतराव पाटील]], विधीमंडळ नेते * [[सुप्रिया सुळे]], लोकसभेतील गटनेत्या * [[जितेंद्र आव्हाड]], गटनेते (विधानसभा) * [[शशिकांत शिंदे]], प्रदेशाध्यक्ष * [[सुर्यकांता पाटील]], माजी केंद्रीय मंत्री * [[अमोल कोल्हे]], खासदार * [[अमर काळे]], खासदार-वर्धा * [[अनिल देशमुख]], माजी गृहमंत्री * [[राजेश टोपे]], माजी वैद्यकीयमंत्री * [[माधव भुजंगराव किन्हाळकर|डॉ.माधवराव किन्हाळकर]], माजी मंत्री * [[फौजीया खान]], राज्यसभा सदस्य * [[कमलकिशोर कदम]], माजी शिक्षणमंत्री * [[प्राजक्त तनपुरे]] ==२०२४ निवडणूकीमधील कामगिरी== * लोकसभा: १० पैकी ८ खासदार लोकसभेत निवडले. # [[सुप्रिया सुळे]] # डॉ. [[अमोल कोल्हे]] # अमर काळे, [[वर्धा]] # [[सुरेश म्हात्रे]] # [[बजरंग सोनवणे]] # [[भास्कर भगरे]] # [[निलेश लंके]] # [[धैर्यशील मोहिते]] * विधानसभा: महाराष्ट्र # [[जयंत पाटील]] # डॉ. [[जितेंद्र आव्हाड]] # [[संदीप क्षीरसागर]] # [[रोहित पवार]] # रोहित रावसाहेब पाटील # [[उत्तमराव जानकर]], # अभिजीत पाटील, माढा # नारायण पाटील, करमाळा # राजु खरे, मोहोळ # बापू पाठारे, वडगांव == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय राजकीय पक्ष}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|*]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|शरदचंद्र पवार]] elch14wbjx0y1djj4rkds4di9i73jbn 0 352064 2715806 2715799 2026-10-01T13:04:25Z NguoiDungKhongDinhDanh 138631 [[Special:Contributions/~2026-52686-50|~2026-52686-50]] ([[User talk:~2026-52686-50|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2452498 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|नवी दिल्ली – कालका शताब्दी एक्सप्रेस (सोनीपत थांबा)}} '''१२००५/०६ नवी दिल्ली – कालका शताब्दी एक्सप्रेस''' ही भारतीय रेल्वेतर्फे चालविण्यात येणारी एक जलदगती संपूर्ण वातुनुकुलित रेल्वे आहे. ही रेल्वे नवी दिल्ली आणि कालका या स्थानकांदरम्यान धावते. सदर गाडी मंगळवार दिनांक १४ नोव्हेंबर १९८९ रोजी प्रथम धावली. याच मार्गावर आणखी एक शताब्दी एक्सप्रेस धावते जिचा क्रमांक १२०११/१२ आहे. त्या गाडीस सोनीपतला देखील थांबा आहे. ==प्राथमिक माहिती== * मार्ग क्र. : १२००५ - नवी दिल्ली ते कालका, १२००६ - कालका ते नवी दिल्ली * एकूण प्रवास : २६८.७ किलोमीटर * वारंवारता : दररोज * डबे : १८ (१४ वातूनूकुलित खुर्ची यान, २ वातुनुकुलित इकॉनॉमी खुर्ची यान व २ जनरेटर यान) == मार्ग == * १२००५ - नवी दिल्ली ते कालका {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | स्टेशन क्र. ! scope="col" style="width:50px" | स्टेशन कोड ! scope="col" style="width:350px" | स्टेशन नाव ! scope="col" style="width:75px" | आगमन ! scope="col" style="width:75px" | दिवस ! scope="col" style="width:90px" | निर्गमन ! scope="col" style="width:75px" | दिवस ! scope="col" style="width:50px" | किलोमीटर ! scope="col" style="width:100px" | विभाग ! scope="col" style="width:170px" | राज्य/केंद्रशासित प्रदेश |- ! scope="row" |१ | NDLS | [[नवी दिल्ली रेल्वे स्थानक|नवी दिल्ली]] | उगम स्थानक |rowspan=6 | पहिला | १७:१५ |rowspan=6 | पहिला | ० (सुरुवात) |rowspan=6 | [[उत्तर रेल्वे क्षेत्र|उत्तर रेल्वे]] | [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश दिल्ली]] |- ! scope="row" |२ | PNP | [[पानिपत जंक्शन रेल्वे स्थानक|पानिपत जंक्शन]] | १८:१८ | १८:२० | ८९.८ |rowspan=3 | [[हरियाणा]] |- ! scope="row" |३ | KKDE | [[कुरुक्षेत्र जंक्शन रेल्वे स्थानक|कुरुक्षेत्र जंक्शन]] | १९:०० | १९:०२ | १५७.२ |- ! scope="row" |४ | UMB | [[अंबाला छावणी रेल्वे स्थानक|अंबाला छावणी जंक्शन]] | १९:५० | १९:५३ | १९९.२ |- ! scope="row" |५ | CDG | [[चंदिगढ जंक्शन रेल्वे स्थानक|चंदिगढ जंक्शन]] | २०:३० | २०:३८ | २४४ |[[चंदिगढ]] |- ! scope="row" |६ | KLK | [[कालका रेल्वे स्थानक|कालका]] | २१:१५ | अंतिम स्थानक | २६८.७ |[[हरियाणा]] |} * १२००६ - कालका ते नवी दिल्ली {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | स्टेशन क्र. ! scope="col" style="width:50px" | स्टेशन कोड ! scope="col" style="width:350px" | स्टेशन नाव ! scope="col" style="width:75px" | आगमन ! scope="col" style="width:75px" | दिवस ! scope="col" style="width:90px" | निर्गमन ! scope="col" style="width:75px" | दिवस ! scope="col" style="width:50px" | किलोमीटर ! scope="col" style="width:100px" | विभाग ! scope="col" style="width:170px" | राज्य/केंद्रशासित प्रदेश |- ! scope="row" |१ | KLK | [[कालका रेल्वे स्थानक|कालका]] | उगम स्थानक |rowspan=6 | पहिला | ०६:१५ |rowspan=6 | पहिला | ० (सुरुवात) |rowspan=6 | [[उत्तर रेल्वे क्षेत्र|उत्तर रेल्वे]] | [[हरियाणा]] |- ! scope="row" |२ | CDG | [[चंदिगढ जंक्शन रेल्वे स्थानक|चंदिगढ जंक्शन]] | ०६:४५ | ०६:५३ | २४.७ |[[चंदिगढ]] |- ! scope="row" |३ | UMB | [[अंबाला छावणी रेल्वे स्थानक|अंबाला छावणी जंक्शन]] | ०७:३३ | ०७:३८ | ६९.६ |rowspan=3 | [[हरियाणा]] |- ! scope="row" |४ | KKDE | [[कुरुक्षेत्र जंक्शन रेल्वे स्थानक|कुरुक्षेत्र जंक्शन]] | ०८:०८ | ०८:१० | १११.५ |- ! scope="row" |५ | PNP | [[पानिपत जंक्शन रेल्वे स्थानक|पानिपत जंक्शन]] | ०८:५० | ०८:५२ | १७८.९ |- ! scope="row" |६ | NDLS | [[नवी दिल्ली रेल्वे स्थानक|नवी दिल्ली]] | १०:१५ | अंतिम स्थानक | २६८.७ | [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश दिल्ली]] |} [[वर्ग:शताब्दी एक्सप्रेस]] [[वर्ग:उत्तर रेल्वे]] sehi44q0msli7kzbln0y5jiuovwqsvd 10 355888 2716054 2487988 2026-10-02T09:48:35Z Ganesh591 62733 2716054 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ |title = {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] |listclass = hlist | state = {{{state|expand}}} |group1 = खेळाडू |list1 = * [[झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय खेळाडूंची यादी|एकदिवसीय खेळाडू]] * [[झिम्बाब्वे महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची यादी|टी२०आ खेळाडू]] |group2 = महिला एकदिवसीय |list2 = {{Navbox|subgroup |group3 = घरेलु |list3 = * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|आयर्लंड २०२१-२२]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|बांगलादेश २०२१-२२]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[युनायटेड स्टेट्स महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४-२५|यूएसए २०२४-२५]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५-२६#एकदिवसीय मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#एकदिवसीय मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group4 = दौरे |list4 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] |group5 = स्पर्धा |list5 = * [[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] }} |group10 = महिला टी२०आ |list10 = {{Navbox|subgroup |group11 = घरेलु |list11 = * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे दौरा, २०२१#झिम्बाब्वे दौरा|थायलंड २०२१]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] |group12 = दौरे |list12 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१८-१९|नामिबिया २०१८-१९]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] |group13 = स्पर्धा |list13 = {{Navbox|subgroup |group14 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]] |list14 = * [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२४]] |group15 = आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता |list15 = * [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता आफ्रिका|२०१९]] * [[२०२१ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२१]] * [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता#विभाग एक|२०२३ (विभाग एक)]] |group17 = स्पर्धा |list17 = * [[२०२३ आफ्रिकन खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|आफ्रिकन खेळ २०२३]] |group18 = चौरंगी मालिका |list18 = * [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|यूएई २०२२२]] |group19 = तिरंगी मालिका |list19 = * [[२०१९ व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका|२०१९ व्हिक्टोरिया]] * [[२०२१-२२ नामिबिया महिला तिरंगी मालिका|२०२२ कॅप्रिकॉर्न]] * [[२०२४ कॅप्रिकॉर्न महिला तिरंगी मालिका|२०२४ कॅप्रिकॉर्न]] }} }} }}<noinclude> [[वर्ग:महिला क्रिकेट नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> pf4cwwql0ui086q9nr7e3l302hdbvpa 2716055 2716054 2026-10-02T09:52:31Z Ganesh591 62733 2716055 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ |title = {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] |listclass = hlist | state = {{{state|expand}}} |group1 = खेळाडू |list1 = * [[झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय खेळाडूंची यादी|एकदिवसीय खेळाडू]] * [[झिम्बाब्वे महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची यादी|टी२०आ खेळाडू]] |group2 = महिला एकदिवसीय |list2 = {{Navbox|subgroup |group3 = घरेलु |list3 = * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|आयर्लंड २०२१-२२]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|बांगलादेश २०२१-२२]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[युनायटेड स्टेट्स महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४-२५|यूएसए २०२४-२५]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#एकदिवसीय मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group4 = दौरे |list4 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] |group5 = स्पर्धा |list5 = * [[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] }} |group10 = महिला टी२०आ |list10 = {{Navbox|subgroup |group11 = घरेलु |list11 = * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे दौरा, २०२१#झिम्बाब्वे दौरा|थायलंड २०२१]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] |group12 = दौरे |list12 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१८-१९|नामिबिया २०१८-१९]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] |group13 = स्पर्धा |list13 = {{Navbox|subgroup |group14 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]] |list14 = * [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२४]] |group15 = आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता |list15 = * [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता आफ्रिका|२०१९]] * [[२०२१ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२१]] * [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता#विभाग एक|२०२३ (विभाग एक)]] |group17 = स्पर्धा |list17 = * [[२०२३ आफ्रिकन खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|आफ्रिकन खेळ २०२३]] |group18 = चौरंगी मालिका |list18 = * [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|यूएई २०२२२]] |group19 = तिरंगी मालिका |list19 = * [[२०१९ व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका|२०१९ व्हिक्टोरिया]] * [[२०२१-२२ नामिबिया महिला तिरंगी मालिका|२०२२ कॅप्रिकॉर्न]] * [[२०२४ कॅप्रिकॉर्न महिला तिरंगी मालिका|२०२४ कॅप्रिकॉर्न]] }} }} }}<noinclude> [[वर्ग:महिला क्रिकेट नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> 0vglmhl3dc1tpbg0q7rh8sp6sztgg1d 2716056 2716055 2026-10-02T09:55:30Z Ganesh591 62733 2716056 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ |title = {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] |listclass = hlist | state = {{{state|expand}}} |group1 = खेळाडू |list1 = * [[झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय खेळाडूंची यादी|एकदिवसीय खेळाडू]] * [[झिम्बाब्वे महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची यादी|टी२०आ खेळाडू]] |group2 = महिला एकदिवसीय |list2 = {{Navbox|subgroup |group3 = घरेलु |list3 = * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|आयर्लंड २०२१-२२]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|बांगलादेश २०२१-२२]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[युनायटेड स्टेट्स महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४-२५|यूएसए २०२४-२५]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#एकदिवसीय मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group4 = दौरे |list4 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा अमेरिका दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|अमेरिका २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|न्यूझीलंड २०२५-२६]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|पाकिस्तान २०२६]] |group5 = स्पर्धा |list5 = * [[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] }} |group10 = महिला टी२०आ |list10 = {{Navbox|subgroup |group11 = घरेलु |list11 = * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे दौरा, २०२१#झिम्बाब्वे दौरा|थायलंड २०२१]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] |group12 = दौरे |list12 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१८-१९|नामिबिया २०१८-१९]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] |group13 = स्पर्धा |list13 = {{Navbox|subgroup |group14 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]] |list14 = * [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२४]] |group15 = आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता |list15 = * [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता आफ्रिका|२०१९]] * [[२०२१ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२१]] * [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता#विभाग एक|२०२३ (विभाग एक)]] |group17 = स्पर्धा |list17 = * [[२०२३ आफ्रिकन खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|आफ्रिकन खेळ २०२३]] |group18 = चौरंगी मालिका |list18 = * [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|यूएई २०२२२]] |group19 = तिरंगी मालिका |list19 = * [[२०१९ व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका|२०१९ व्हिक्टोरिया]] * [[२०२१-२२ नामिबिया महिला तिरंगी मालिका|२०२२ कॅप्रिकॉर्न]] * [[२०२४ कॅप्रिकॉर्न महिला तिरंगी मालिका|२०२४ कॅप्रिकॉर्न]] }} }} }}<noinclude> [[वर्ग:महिला क्रिकेट नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> 78f69ynv1zgaa34q0iih1zpbmzmhr7w 2716057 2716056 2026-10-02T09:58:35Z Ganesh591 62733 2716057 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ |title = {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] |listclass = hlist | state = {{{state|expand}}} |group1 = खेळाडू |list1 = * [[झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय खेळाडूंची यादी|एकदिवसीय खेळाडू]] * [[झिम्बाब्वे महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची यादी|टी२०आ खेळाडू]] |group2 = महिला एकदिवसीय |list2 = {{Navbox|subgroup |group3 = घरेलु |list3 = * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|आयर्लंड २०२१-२२]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|बांगलादेश २०२१-२२]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[युनायटेड स्टेट्स महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४-२५|यूएसए २०२४-२५]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#एकदिवसीय मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group4 = दौरे |list4 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा अमेरिका दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|अमेरिका २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|न्यूझीलंड २०२५-२६]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|पाकिस्तान २०२६]] |group5 = स्पर्धा |list5 = * [[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] }} |group10 = महिला टी२०आ |list10 = {{Navbox|subgroup |group11 = घरेलु |list11 = * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे दौरा, २०२१#झिम्बाब्वे दौरा|थायलंड २०२१]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|दक्षिण आफ्रिका २०२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group12 = दौरे |list12 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१८-१९|नामिबिया २०१८-१९]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] |group13 = स्पर्धा |list13 = {{Navbox|subgroup |group14 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]] |list14 = * [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२४]] |group15 = आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता |list15 = * [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता आफ्रिका|२०१९]] * [[२०२१ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२१]] * [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता#विभाग एक|२०२३ (विभाग एक)]] |group17 = स्पर्धा |list17 = * [[२०२३ आफ्रिकन खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|आफ्रिकन खेळ २०२३]] |group18 = चौरंगी मालिका |list18 = * [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|यूएई २०२२२]] |group19 = तिरंगी मालिका |list19 = * [[२०१९ व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका|२०१९ व्हिक्टोरिया]] * [[२०२१-२२ नामिबिया महिला तिरंगी मालिका|२०२२ कॅप्रिकॉर्न]] * [[२०२४ कॅप्रिकॉर्न महिला तिरंगी मालिका|२०२४ कॅप्रिकॉर्न]] }} }} }}<noinclude> [[वर्ग:महिला क्रिकेट नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> h6x9qmjxlww0c9hti099adshzebgdos 2716058 2716057 2026-10-02T10:01:45Z Ganesh591 62733 2716058 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ |title = {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] |listclass = hlist | state = {{{state|expand}}} |group1 = खेळाडू |list1 = * [[झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय खेळाडूंची यादी|एकदिवसीय खेळाडू]] * [[झिम्बाब्वे महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची यादी|टी२०आ खेळाडू]] |group2 = महिला एकदिवसीय |list2 = {{Navbox|subgroup |group3 = घरेलु |list3 = * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|आयर्लंड २०२१-२२]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|बांगलादेश २०२१-२२]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[युनायटेड स्टेट्स महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४-२५|यूएसए २०२४-२५]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#एकदिवसीय मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group4 = दौरे |list4 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा अमेरिका दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|अमेरिका २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|न्यूझीलंड २०२५-२६]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|पाकिस्तान २०२६]] |group5 = स्पर्धा |list5 = * [[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] }} |group10 = महिला टी२०आ |list10 = {{Navbox|subgroup |group11 = घरेलु |list11 = * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे दौरा, २०२१#झिम्बाब्वे दौरा|थायलंड २०२१]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|दक्षिण आफ्रिका २०२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group12 = दौरे |list12 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१८-१९|नामिबिया २०१८-१९]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा अमेरिका दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|अमेरिका २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२५#आं.टी.२० मालिका|आयर्लंड २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|न्यूझीलंड २०२५-२६]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|पाकिस्तान २०२६]] |group13 = स्पर्धा |list13 = {{Navbox|subgroup |group14 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]] |list14 = * [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२४]] |group15 = आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता |list15 = * [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता आफ्रिका|२०१९]] * [[२०२१ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२१]] * [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता#विभाग एक|२०२३ (विभाग एक)]] |group17 = स्पर्धा |list17 = * [[२०२३ आफ्रिकन खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|आफ्रिकन खेळ २०२३]] |group18 = चौरंगी मालिका |list18 = * [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|यूएई २०२२२]] |group19 = तिरंगी मालिका |list19 = * [[२०१९ व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका|२०१९ व्हिक्टोरिया]] * [[२०२१-२२ नामिबिया महिला तिरंगी मालिका|२०२२ कॅप्रिकॉर्न]] * [[२०२४ कॅप्रिकॉर्न महिला तिरंगी मालिका|२०२४ कॅप्रिकॉर्न]] }} }} }}<noinclude> [[वर्ग:महिला क्रिकेट नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> 48q65gu5w5r6669txumgoa3rxfkqscc 2716059 2716058 2026-10-02T10:04:32Z Ganesh591 62733 2716059 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ |title = {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] |listclass = hlist | state = {{{state|expand}}} |group1 = खेळाडू |list1 = * [[झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय खेळाडूंची यादी|एकदिवसीय खेळाडू]] * [[झिम्बाब्वे महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची यादी|टी२०आ खेळाडू]] |group2 = महिला एकदिवसीय |list2 = {{Navbox|subgroup |group3 = घरेलु |list3 = * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|आयर्लंड २०२१-२२]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|बांगलादेश २०२१-२२]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[युनायटेड स्टेट्स महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४-२५|यूएसए २०२४-२५]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#एकदिवसीय मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group4 = दौरे |list4 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा अमेरिका दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|अमेरिका २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|न्यूझीलंड २०२५-२६]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|पाकिस्तान २०२६]] |group5 = स्पर्धा |list5 = * [[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] }} |group10 = महिला टी२०आ |list10 = {{Navbox|subgroup |group11 = घरेलु |list11 = * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे दौरा, २०२१#झिम्बाब्वे दौरा|थायलंड २०२१]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|दक्षिण आफ्रिका २०२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group12 = दौरे |list12 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१८-१९|नामिबिया २०१८-१९]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा अमेरिका दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|अमेरिका २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२५#आं.टी.२० मालिका|आयर्लंड २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|न्यूझीलंड २०२५-२६]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|पाकिस्तान २०२६]] |group13 = स्पर्धा |list13 = {{Navbox|subgroup |group14 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]] |list14 = * [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२४]] * [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२६]] |group15 = आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता |list15 = * [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता आफ्रिका|२०१९]] * [[२०२१ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२१]] * [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता#विभाग एक|२०२३ (विभाग एक)]] |group17 = स्पर्धा |list17 = * [[२०२३ आफ्रिकन खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|आफ्रिकन खेळ २०२३]] |group18 = चौरंगी मालिका |list18 = * [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|यूएई २०२२२]] |group19 = तिरंगी मालिका |list19 = * [[२०१९ व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका|२०१९ व्हिक्टोरिया]] * [[२०२१-२२ नामिबिया महिला तिरंगी मालिका|२०२२ कॅप्रिकॉर्न]] * [[२०२४ कॅप्रिकॉर्न महिला तिरंगी मालिका|२०२४ कॅप्रिकॉर्न]] }} }} }}<noinclude> [[वर्ग:महिला क्रिकेट नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> oi3eex07vu5mdd18c17xz9vcoy30pqs 2716060 2716059 2026-10-02T10:07:41Z Ganesh591 62733 2716060 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ |title = {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] |listclass = hlist | state = {{{state|expand}}} |group1 = खेळाडू |list1 = * [[झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय खेळाडूंची यादी|एकदिवसीय खेळाडू]] * [[झिम्बाब्वे महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची यादी|टी२०आ खेळाडू]] |group2 = महिला एकदिवसीय |list2 = {{Navbox|subgroup |group3 = घरेलु |list3 = * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|आयर्लंड २०२१-२२]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|बांगलादेश २०२१-२२]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[युनायटेड स्टेट्स महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४-२५|यूएसए २०२४-२५]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#एकदिवसीय मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group4 = दौरे |list4 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा अमेरिका दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|अमेरिका २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|न्यूझीलंड २०२५-२६]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|पाकिस्तान २०२६]] |group5 = स्पर्धा |list5 = * [[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] }} |group10 = महिला टी२०आ |list10 = {{Navbox|subgroup |group11 = घरेलु |list11 = * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे दौरा, २०२१#झिम्बाब्वे दौरा|थायलंड २०२१]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|दक्षिण आफ्रिका २०२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group12 = दौरे |list12 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१८-१९|नामिबिया २०१८-१९]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा अमेरिका दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|अमेरिका २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२५#आं.टी.२० मालिका|आयर्लंड २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|न्यूझीलंड २०२५-२६]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|पाकिस्तान २०२६]] |group13 = स्पर्धा |list13 = {{Navbox|subgroup |group14 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]] |list14 = * [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२४]] * [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२६]] |group15 = आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता |list15 = * [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता आफ्रिका|२०१९]] * [[२०२१ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२१]] * [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता#विभाग एक|२०२३ (विभाग एक)]] * [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता स्पर्धा#विभाग एक|२०२५ (विभाग एक)]] |group17 = स्पर्धा |list17 = * [[२०२३ आफ्रिकन खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|आफ्रिकन खेळ २०२३]] |group18 = चौरंगी मालिका |list18 = * [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|यूएई २०२२२]] |group19 = तिरंगी मालिका |list19 = * [[२०१९ व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका|२०१९ व्हिक्टोरिया]] * [[२०२१-२२ नामिबिया महिला तिरंगी मालिका|२०२२ कॅप्रिकॉर्न]] * [[२०२४ कॅप्रिकॉर्न महिला तिरंगी मालिका|२०२४ कॅप्रिकॉर्न]] }} }} }}<noinclude> [[वर्ग:महिला क्रिकेट नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> 7w48z7m8y01l8sqlma4zcxipemds2yx 2716061 2716060 2026-10-02T10:11:38Z Ganesh591 62733 2716061 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ |title = {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] |listclass = hlist | state = {{{state|expand}}} |group1 = खेळाडू |list1 = * [[झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय खेळाडूंची यादी|एकदिवसीय खेळाडू]] * [[झिम्बाब्वे महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची यादी|टी२०आ खेळाडू]] |group2 = महिला एकदिवसीय |list2 = {{Navbox|subgroup |group3 = घरेलु |list3 = * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|आयर्लंड २०२१-२२]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२|बांगलादेश २०२१-२२]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#एकदिवसीय मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[युनायटेड स्टेट्स महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४-२५|यूएसए २०२४-२५]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#एकदिवसीय मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group4 = दौरे |list4 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा अमेरिका दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|अमेरिका २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|आयर्लंड २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|न्यूझीलंड २०२५-२६]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६#महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|पाकिस्तान २०२६]] |group5 = स्पर्धा |list5 = * [[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] }} |group10 = महिला टी२०आ |list10 = {{Navbox|subgroup |group11 = घरेलु |list11 = * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे दौरा, २०२१#झिम्बाब्वे दौरा|थायलंड २०२१]] * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|आयर्लंड २०२३-२४]] * [[पापुआ न्यू गिनी महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४#टी२०आ मालिका|पापुआ न्यू गिनी २०२३-२४]] * [[संयुक्त अरब अमिराती महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|संयुक्त अरब अमिराती २०२५-२६]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|दक्षिण आफ्रिका २०२६]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७#महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|वेस्ट इंडीज २०२६-२७]] |group12 = दौरे |list12 = * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१८-१९|नामिबिया २०१८-१९]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा थायलंड दौरा, २०२२-२३#टी२०आ मालिका|थायलंड २०२२-२३]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा अमेरिका दौरा, २०२५#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|अमेरिका २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२५#आं.टी.२० मालिका|आयर्लंड २०२५]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|न्यूझीलंड २०२५-२६]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका|पाकिस्तान २०२६]] |group13 = स्पर्धा |list13 = {{Navbox|subgroup |group14 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]] |list14 = * [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२४]] * [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२६]] |group15 = आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता |list15 = * [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता आफ्रिका|२०१९]] * [[२०२१ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२१]] * [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता#विभाग एक|२०२३ (विभाग एक)]] * [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता स्पर्धा#विभाग एक|२०२५ (विभाग एक)]] |group17 = स्पर्धा |list17 = * [[२०२३ आफ्रिकन खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|आफ्रिकन खेळ २०२३]] |group18 = चौरंगी मालिका |list18 = * [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|यूएई २०२२]] |group19 = तिरंगी मालिका |list19 = * [[२०१९ व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका|२०१९ व्हिक्टोरिया]] * [[२०२१-२२ नामिबिया महिला तिरंगी मालिका|२०२२ कॅप्रिकॉर्न]] * [[२०२४ कॅप्रिकॉर्न महिला तिरंगी मालिका|२०२४ कॅप्रिकॉर्न]] }} }} }}<noinclude> [[वर्ग:महिला क्रिकेट नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> 9sxhmgqyehu080nqhoquwo7q9c7gyx3 0 362519 2715963 2619210 2026-10-02T02:26:17Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715963 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रा.राम शंकरराव शिंदे''' हे एक [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातील]] मराठी राजकारणी आहेत. * शिंदे [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघाचे]] माजी आमदार असून सध्या [[महाराष्ट्र विधानपरिषद|महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे]] सभापती आहेत. * चोंडी (जि. [[अहिल्यानगर]]) हे त्यांचे मुळगांव असून ते पुण्यश्लोक [[अहिल्यादेवी होळकर]] यांचे ते वारसदार ठरतात. {{विस्तार}} [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील जन्म]] pdzfw1gu1swcivdvgq6cywrtvzx20dn 0 371907 2715812 2621858 2026-10-01T14:11:31Z प्रा.डॉ.दिलीप बिरुटे 1165 2715812 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = बाबूराव जंगलूजी काळे | चित्र = [[File:बाबूरावजी काळे.jpg|thumb|BABURAOJI KALE]] | चित्र_रुंदी = 150px | चित्र_title = कै. बाबूरावजी काळे | पूर्ण_नाव = बाबूराव जंगलूजी काळे | टोपण_नाव = आप्पासाहेब | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = [[खर्चाने ]] ( आजोळ ) ता.[[जामनेर ]] जि.[[जळगाव]] | | मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], | कार्यक्षेत्र = [[राजकारण]], [[साहित्य]] [[संस्कृती]] [[शिक्षण]] [[महाराष्ट्र राज्य मंत्री]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | विषय = | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्य लढा]] [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम लढा]] | प्रभाव = [[काँग्रेस पक्ष]] | प्रभावित = [[इंदिरा गांधी]] | पुरस्कार = | वडील_नाव = [[जंगलूजी काळे]] | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्‍नी_नाव = [[गंगूबाई काळे]] | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''बाबूराव जंगलूजी काळे''', हे [[महाराष्ट्र]] [[विधानसभा]] आणि [[लोकसभा]] सदस्य होते. ते [[आप्पासाहेब]] या टोपणनावानेही ओळखल्या जातात. लोकनेते, थोर स्वातंत्र्यसेनानी, महाराष्ट्र राज्याचे माजी मंत्री, जालना लोकसभेचे माजी [[खासदार]], महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेसचे माजी उपाध्यक्ष, आणि अजिंठा शिक्षण संस्थेचे संस्थापक अध्यक्ष. मराठवाड्याच्या विकासासाठी लढणारा मोठा नेता. == जीवन == बाबुरावजी काळे यांचा जन्म २५ ऑगस्ट १९२६ रोजी जळगाव तालुक्यातील खारचणे येथे झाला. त्यांनी त्यांचे शिक्षण [[सोयगाव]] येथे पूर्ण केले. त्यांना शेती आणि सामाजिक कार्यात खूप रस होता. १९४०-४१ मध्ये त्यांनी राजकारणात सक्रिय सहभाग घेण्यास सुरुवात केली.ते [[सोयगाव स्कूल बोर्ड]] सचिव होते. त्यांनी सोयगाव विकास सहकारी सोसायटीचे अध्यक्ष म्हणून काम केले. सीमा छावण्यांच्या योजनेनुसार त्यांना शेंदुर्णी येथील छावणीत सैनिक म्हणून प्रवेश मिळाला. १९४६-४७ मध्ये त्यांनी [[हैदराबाद मुक्ती संग्राम]] मध्ये मोठी भूमिका बजावली आणि सोयगाव येथील पोलिस स्टेशनवर हल्ला झाला. पोलिस तपासात त्यांनी हैदराबाद मुक्तीसंग्रामात सहभाग घेतला म्हणून तुरुंगवास भोगावा लागला. पुढे त्यांची सुटकाही झाली. [[हैदराबाद मुक्ती संग्राम]] नंतर त्यांनी [[शिक्षण]] [[सहकार]] [[कामगार चळवळी]] अशा विविध क्षेत्रात १९४८-५० आपला कार्याचा ठसा उमटवला. पुढे ते हैदराबाद राज्य शांततेचे सदस्य देखील होते. १९५८ मध्ये ते [[मराठवाडा शिक्षण प्रसारक मंडळा]] सदस्य होते आणि शिक्षणातूनच बदल होऊन शकतो हे लक्षात आल्याने त्यांनी [[अजिंठा शिक्षण संस्था]] छ.संभाजीनगर येथे स्थापना केली आणि संस्थेचे अध्यक्ष झाले. त्यांनी [[औरंगाबाद]] येथे [[पंडित जवाहरलाल नेहरू, महाविद्यालय]] आणि [[सोयगाव]] येथे [[संत ज्ञानेश्वर महाविद्यालय]] सुरू केले.सहकार क्षेत्रातील त्यांचे अमूल्य योगदान तितकेच गौरवशाली आहे. १९६०-६१ मध्ये ते [[जिल्हा सहकारी मंडळ]] अध्यक्ष होते. तथापि, त्यांनी १९६१ मध्ये [[औरंगाबाद जिल्हा भूविकास सहकारी बँके]] ची स्थापना केली. १९६१-७२ मध्ये ते बँकेचे अध्यक्ष होते. ते [[जिल्हा सहकारी कापूस गिरणी]] चे अध्यक्ष होते. शिवाय, ते [[एसटी कामगार संघ]]चे सदस्य, [[सरकारी मुद्रणालय]] संघाचे अध्यक्ष आणि [[जिल्हा सैनिक मंडळ]], [[जिल्हा विकास मंडळ]], अंमलबजावणीसाठी नियुक्त केलेल्या समितीचे सदस्य होते. ते जिल्हा काँग्रेसचे अध्यक्ष होते. ते [[महाराष्ट्र विधानसभा]] [[सिल्लोड]] येथून आणि पुन्हा १९६७ मध्ये [[भोकरदन]] येथून निवडून आले. १९७१ मध्ये श्री. बाबुराव काळे जालना मतदार [[लोकसभा]] निवडून आले. १९७६ मध्ये ते [[मराठवाडा प्रदेश काँग्रेस]]चे संघटक होते. १९७६ मध्ये औरंगाबाद जिल्हा स्थानिक स्वराज्यातून [[विधान परिषदेत]] त्यांची एकमताने निवड झाली. इंदिरा काँग्रेसच्या स्थापनेनंतर त्यांनी त्या पक्षात प्रवेश घेतला. त्यासाठी त्यांनी मंत्रीपदाचा राजीनामा दिला होता. इंदिरा काँग्रेस पक्षातील त्यांचे काम उल्लेखनीय असल्याने, १९८० मध्ये ते महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेसचे उपाध्यक्ष झाले. == कारकीर्द == १९४२ स्वातंत्र्य लढ्यात सहभाग १९४६ हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात सक्रिय सहभाग]] १९४८ हैदराबाद शांतता समितीचे अध्यक्ष १९५१ जिल्हा सहकारी बोर्डाचे अध्यक्ष १९५८ मराठवाडा शिक्षण प्रसारक मंडळाचे सदस्य १९६१ मराठवाड्यात सर्वप्रथम औरंगाबाद जिल्हा सहकारी बँक व भूविकास बँकेची स्थापना ( संस्थापक अध्यक्ष ) १९६१ औरंगाबाद जिल्हा काँग्रेसचे अध्यक्ष १९६२ सिल्लोड विधानसभा मतदार संघातून् विधानसभेवर निवड १९६५ जिल्हा सहकारी सूतगिरणीचे अध्यक्ष १९६६ शिवबा साप्ताहिकाची सुरुवात ( स्थंस्थापक ) १९६७ भोकरदन विधानसभा मतदारसंघातून् विजयी. १९७१ अजिंठा शिक्षण संस्थाची स्थापना १९७१ जालना मतदार संघातून् खासदार १९७६ विधान परिषदेसाठी औरंगाबाद जिल्हा स्थानिक स्वराज्य मतदार संघातून् बिनविरोध निवड. १९७६ शंकरराव चव्हाण मंत्रिमंडळात गृह, परिवहन, व विधमंडळ खात्याचे उपमंत्री १९७८ वसंतदादा मंत्रिमंडळात ग्रामीण् विकास,परिवहन व कॅबीनेटम मंत्री. १९८० महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेसच्या उपाध्यक्षपदी निवड १९८० बॅ.अंतुले मंत्रिमंडळात ग्रामविकास व तुरुंग कॅबीनेट मंत्री १९८२ महाराष्ट्र विधानसभेवर दुस-यांदा निवड बाबासाहेब भोसले मंत्रीमंडळात सहकारमंत्री १९८५ १८ ऑक्टोबर १९८५ आकस्मिक निधन ==संदर्भ== १.[https://www.sdcollege.org/about-baburaoji-kale/ स्व.बाबूरावजी काळे यांच्याबद्दल] t0yi22f3n8mmcvpne342ln3p35ocxlj 2715817 2715812 2026-10-01T14:20:22Z प्रा.डॉ.दिलीप बिरुटे 1165 2715817 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = बाबूराव जंगलूजी काळे | चित्र = [[File:बाबूरावजी काळे.jpg|thumb|BABURAOJI KALE]] | चित्र_रुंदी = 150px | चित्र_title = कै. बाबूरावजी काळे | पूर्ण_नाव = बाबूराव जंगलूजी काळे | टोपण_नाव = आप्पासाहेब | जन्म_दिनांक = जन्म २५ ऑगस्ट १९२५ | जन्म_स्थान = [[खर्चाने ]] ( आजोळ ) ता.[[जामनेर ]] जि.[[जळगाव]] | | मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], | कार्यक्षेत्र = [[राजकारण]], [[साहित्य]] [[संस्कृती]] [[शिक्षण]] [[महाराष्ट्र राज्य मंत्री]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | विषय = | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्य लढा]] [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम लढा]] | प्रभाव = [[काँग्रेस पक्ष]] | प्रभावित = [[इंदिरा गांधी]] | पुरस्कार = | वडील_नाव = [[जंगलूजी काळे]] | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्‍नी_नाव = [[गंगूबाई काळे]] | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''बाबूराव जंगलूजी काळे''', हे [[महाराष्ट्र]] [[विधानसभा]] आणि [[लोकसभा]] सदस्य होते. ते [[आप्पासाहेब]] या टोपणनावानेही ओळखल्या जातात. लोकनेते, थोर स्वातंत्र्यसेनानी, महाराष्ट्र राज्याचे माजी मंत्री, जालना लोकसभेचे माजी [[खासदार]], महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेसचे माजी उपाध्यक्ष, आणि अजिंठा शिक्षण संस्थेचे संस्थापक अध्यक्ष. मराठवाड्याच्या विकासासाठी लढणारा मोठा नेता. == जीवन == बाबुरावजी काळे यांचा जन्म २५ ऑगस्ट १९२५ रोजी जळगाव तालुक्यातील खारचणे येथे झाला. त्यांनी त्यांचे शिक्षण [[सोयगाव]] येथे पूर्ण केले. त्यांना शेती आणि सामाजिक कार्यात खूप रस होता. १९४०-४१ मध्ये त्यांनी राजकारणात सक्रिय सहभाग घेण्यास सुरुवात केली.ते [[सोयगाव स्कूल बोर्ड]] सचिव होते. त्यांनी सोयगाव विकास सहकारी सोसायटीचे अध्यक्ष म्हणून काम केले. सीमा छावण्यांच्या योजनेनुसार त्यांना शेंदुर्णी येथील छावणीत सैनिक म्हणून प्रवेश मिळाला. १९४६-४७ मध्ये त्यांनी [[हैदराबाद मुक्ती संग्राम]] मध्ये मोठी भूमिका बजावली आणि सोयगाव येथील पोलिस स्टेशनवर हल्ला झाला. पोलिस तपासात त्यांनी हैदराबाद मुक्तीसंग्रामात सहभाग घेतला म्हणून तुरुंगवास भोगावा लागला. पुढे त्यांची सुटकाही झाली. [[हैदराबाद मुक्ती संग्राम]] नंतर त्यांनी [[शिक्षण]] [[सहकार]] [[कामगार चळवळी]] अशा विविध क्षेत्रात १९४८-५० आपला कार्याचा ठसा उमटवला. पुढे ते हैदराबाद राज्य शांततेचे सदस्य देखील होते. १९५८ मध्ये ते [[मराठवाडा शिक्षण प्रसारक मंडळा]] सदस्य होते आणि शिक्षणातूनच बदल होऊन शकतो हे लक्षात आल्याने त्यांनी [[अजिंठा शिक्षण संस्था]] छ.संभाजीनगर येथे स्थापना केली आणि संस्थेचे अध्यक्ष झाले. त्यांनी [[औरंगाबाद]] येथे [[पंडित जवाहरलाल नेहरू, महाविद्यालय]] आणि [[सोयगाव]] येथे [[संत ज्ञानेश्वर महाविद्यालय]] सुरू केले.सहकार क्षेत्रातील त्यांचे अमूल्य योगदान तितकेच गौरवशाली आहे. १९६०-६१ मध्ये ते [[जिल्हा सहकारी मंडळ]] अध्यक्ष होते. तथापि, त्यांनी १९६१ मध्ये [[औरंगाबाद जिल्हा भूविकास सहकारी बँके]] ची स्थापना केली. १९६१-७२ मध्ये ते बँकेचे अध्यक्ष होते. ते [[जिल्हा सहकारी कापूस गिरणी]] चे अध्यक्ष होते. शिवाय, ते [[एसटी कामगार संघ]]चे सदस्य, [[सरकारी मुद्रणालय]] संघाचे अध्यक्ष आणि [[जिल्हा सैनिक मंडळ]], [[जिल्हा विकास मंडळ]], अंमलबजावणीसाठी नियुक्त केलेल्या समितीचे सदस्य होते. ते जिल्हा काँग्रेसचे अध्यक्ष होते. ते [[महाराष्ट्र विधानसभा]] [[सिल्लोड]] येथून आणि पुन्हा १९६७ मध्ये [[भोकरदन]] येथून निवडून आले. १९७१ मध्ये श्री. बाबुराव काळे जालना मतदार [[लोकसभा]] निवडून आले. १९७६ मध्ये ते [[मराठवाडा प्रदेश काँग्रेस]]चे संघटक होते. १९७६ मध्ये औरंगाबाद जिल्हा स्थानिक स्वराज्यातून [[विधान परिषदेत]] त्यांची एकमताने निवड झाली. इंदिरा काँग्रेसच्या स्थापनेनंतर त्यांनी त्या पक्षात प्रवेश घेतला. त्यासाठी त्यांनी मंत्रीपदाचा राजीनामा दिला होता. इंदिरा काँग्रेस पक्षातील त्यांचे काम उल्लेखनीय असल्याने, १९८० मध्ये ते महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेसचे उपाध्यक्ष झाले. == कारकीर्द == १९४२ स्वातंत्र्य लढ्यात सहभाग १९४६ हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात सक्रिय सहभाग]] १९४८ हैदराबाद शांतता समितीचे अध्यक्ष १९५१ जिल्हा सहकारी बोर्डाचे अध्यक्ष १९५८ मराठवाडा शिक्षण प्रसारक मंडळाचे सदस्य १९६१ मराठवाड्यात सर्वप्रथम औरंगाबाद जिल्हा सहकारी बँक व भूविकास बँकेची स्थापना ( संस्थापक अध्यक्ष ) १९६१ औरंगाबाद जिल्हा काँग्रेसचे अध्यक्ष १९६२ सिल्लोड विधानसभा मतदार संघातून् विधानसभेवर निवड १९६५ जिल्हा सहकारी सूतगिरणीचे अध्यक्ष १९६६ शिवबा साप्ताहिकाची सुरुवात ( स्थंस्थापक ) १९६७ भोकरदन विधानसभा मतदारसंघातून् विजयी. १९७१ अजिंठा शिक्षण संस्थाची स्थापना १९७१ जालना मतदार संघातून् खासदार १९७६ विधान परिषदेसाठी औरंगाबाद जिल्हा स्थानिक स्वराज्य मतदार संघातून् बिनविरोध निवड. १९७६ शंकरराव चव्हाण मंत्रिमंडळात गृह, परिवहन, व विधमंडळ खात्याचे उपमंत्री १९७८ वसंतदादा मंत्रिमंडळात ग्रामीण् विकास,परिवहन व कॅबीनेटम मंत्री. १९८० महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेसच्या उपाध्यक्षपदी निवड १९८० बॅ.अंतुले मंत्रिमंडळात ग्रामविकास व तुरुंग कॅबीनेट मंत्री १९८२ महाराष्ट्र विधानसभेवर दुस-यांदा निवड बाबासाहेब भोसले मंत्रीमंडळात सहकारमंत्री १९८५ १८ ऑक्टोबर १९८५ आकस्मिक निधन ==संदर्भ== १.[https://www.sdcollege.org/about-baburaoji-kale/ स्व.बाबूरावजी काळे यांच्याबद्दल] cophxw7ob174v7nfst1i9iojwk5mnbr 10 376994 2716066 2676241 2026-10-02T10:45:53Z Ganesh591 62733 2716066 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = २०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद |title = [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] |listclass = hlist |state = {{{state|autocollapse}}} |above = आधीची स्पर्धा: [[२०२२-२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] |below = पुढील स्पर्धा: २०२९-२०३२ आयसीसी महिला अजिंक्यपद |group1 = २०२५ |list1 = * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६|बांगलादेशचा भारत दौरा]] (डिसेंबर) |group2 = २०२६ |list2 = * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५–२६|श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा]] (फेब्रुवारी) * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२५–२६|पाकिस्तानचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] (फेब्रुवारी) * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यूझीलंड दौरा, २०२५–२६|झिम्बाब्वेचा न्यूझीलंड दौरा]] (मार्च) * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५–२६|ऑस्ट्रेलियाचा वेस्ट इंडीज दौरा]] (मार्च) * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६|दक्षिण आफ्रिकेचा न्यू झीलंड दौरा]] (मार्च) * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा बांगलादेश दौरा]] (एप्रिल) * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|झिम्बाब्वेचा पाकिस्तान दौरा]] (मे) * [[न्यूझीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा इंग्लंड दौरा]] (मे) * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|वेस्ट इंडीजचा आयर्लंड दौरा]] (जुलै) * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा श्रीलंका दौरा]] (जुलै) * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|आयर्लंडचा इंग्लंड दौरा]] (सप्टेंबर) * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७|वेस्ट इंडीजचा झिम्बाब्वे दौरा]] (सप्टेंबर) * बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा (ऑक्टोबर) |group3 = २०२७ |list3 = * न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा (मार्च) }}<noinclude> {{Collapsible option}} [[वर्ग:International cricket by year navigational boxes]] </noinclude> ijh4metpn4zwgtn40xw0niql5lprl33 2716067 2716066 2026-10-02T10:50:40Z Ganesh591 62733 2716067 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = २०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद |title = [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] |listclass = hlist |state = {{{state|autocollapse}}} |above = आधीची स्पर्धा: [[२०२२-२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] |below = पुढील स्पर्धा: २०२९-२०३२ आयसीसी महिला अजिंक्यपद |group1 = २०२५ |list1 = * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६|बांगलादेशचा भारत दौरा]] (डिसेंबर) |group2 = २०२६ |list2 = * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५–२६|श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा]] (फेब्रुवारी) * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२५–२६|पाकिस्तानचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] (फेब्रुवारी) * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यूझीलंड दौरा, २०२५–२६|झिम्बाब्वेचा न्यूझीलंड दौरा]] (मार्च) * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५–२६|ऑस्ट्रेलियाचा वेस्ट इंडीज दौरा]] (मार्च) * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६|दक्षिण आफ्रिकेचा न्यू झीलंड दौरा]] (मार्च) * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा बांगलादेश दौरा]] (एप्रिल) * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|झिम्बाब्वेचा पाकिस्तान दौरा]] (मे) * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा इंग्लंड दौरा]] (मे) * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|वेस्ट इंडीजचा आयर्लंड दौरा]] (जुलै) * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा श्रीलंका दौरा]] (जुलै) * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|आयर्लंडचा इंग्लंड दौरा]] (सप्टेंबर) * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७|वेस्ट इंडीजचा झिम्बाब्वे दौरा]] (सप्टेंबर) * बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा (ऑक्टोबर) |group3 = २०२७ |list3 = * न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा (मार्च) }}<noinclude> {{Collapsible option}} [[वर्ग:International cricket by year navigational boxes]] </noinclude> 7yhp8l0tpyifl51b9wkhy3c7lthw3bw 0 383592 2715822 2712679 2026-10-01T15:26:48Z AdvAnantGholam 172574 2715822 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=SQ8IAQAAIAAJ&pg=PA241&dq=ganesh+festival+of+Konkan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjH6sPai8HdAhXaEHIKHcunAjo4ChDoAQhRMAk#v=onepage&q=ganesh%20festival%20of%20Konkan&f=false|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ka'nara (2 pts.)|last=Campbell|first=Sir James MacNabb|date=1883|publisher=Government Central Press|language=en}}</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-कोकणरेल्वे-2018">शेलार, दीपक. “गणेशोत्सवासाठी चाकरमानी निघाले... कोकण रेल्वे फुल्ल”. ''ई-सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2018. [http://www.esakal.com/mumbai/due-ganeshotsav-konkan-railway-full-143361 ई-सकाळ].</ref> या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">{{cite web|url=https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411 |title=कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट! |publisher=[[एबीपी माझा]] |date= 17 सप्टेंबर 2024|accessdate= |author=मोरे, अमोल}}</ref> == परंपरेची पार्श्वभूमी == === परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === कालक्रम व स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक व सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254 सकाळ].</ref> === आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="लोकसत्ता-प्रल्हादकुडतरकर-गणेशोत्सव-2017">“भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/ लोकसत्ता].</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319 सकाळ].</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">लोकसत्ता टीम. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/ लोकसत्ता].</ref><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417 सकाळ].</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439 सकाळ].</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011 सकाळ].</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja अॅग्रोवन].</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957 सकाळ].</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610 सकाळ].</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा तसेच गौरी-गणपतीचा नाच केला जातो. हा नृत्यप्रकार ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो; ‘जाखडी’ (उखाणा) असेही त्याला म्हटले जाते. या नृत्यात दोन गटांमध्ये गाण्यांच्या माध्यमातून उखाण्यांची स्पर्धा होते. एका गटाने घातलेला उखाणा दुसऱ्या गटाला सोडवावा लागतो. नृत्याच्या वेळी मृदंग व झांजा वाजविणारे वादक मध्यभागी बसतात आणि त्यांच्या भोवती नर्तक पायात चाळ बांधून गोलाकार फेर धरून नृत्य करतात. गौरीच्या विसर्जनावेळी वादक अग्रभागी आणि त्यांच्या मागून नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात टाकून नाचत-गात मिरवणुकीने जातात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">{{cite web |title=नृत्य नोंद पुढे चालू… |work=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/ |access-date=1 October 2026}}</ref> कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी-गणपतीच्या वेळी ‘चेऊली नाच’ केला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ (उखाणा) या नावानेही ओळखले जाते, अशी नोंद ‘प्रयोगात्म लोककला’ या मराठी विश्वकोशातील लेखातही आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-प्रयोगात्मलोककला">{{cite web |title=प्रयोगात्म लोककला (Performing Folk art) |work=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |url=https://marathivishwakosh.org/17123/ |access-date=1 October 2026}}</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">{{cite web |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119 |title=मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत |author=सकाळ वृत्तसेवा |date=22 सप्टेंबर 2023 |website=सकाळ |language=mr }}</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf Gazetteers Department].</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200 सकाळ].</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील तरुण रोजगारासाठी मुंबईकडे स्थलांतर करतात. रत्नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, शेतीचे उत्पन्न वर्षभर पुरेसे नसल्यामुळे घरातील तरुण वर्ग मुंबईत नोकरी करीत असे आणि रोजगारासाठी, विशेषतः पुरुषांचे, मुंबईकडे सातत्याने स्थलांतर होत असे. गौरी-गणपती व शिमगा हे येथील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून ‘चाकरमानी’ आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी-गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याचा कार्यक्रम होत असल्याची नोंद रत्नागिरी जिल्ह्याच्या वर्णनात आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरीजिल्हा">{{cite web |title=रत्नागिरी जिल्हा |work=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ |access-date=1 October 2026}}</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522 सकाळ].</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736 सकाळ].</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Sahapedia].</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16}}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर करण्याची परंपरा आढळते. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांना गौरी-गणपतीच्या उत्सवात विशेष महत्त्व आहे. तेरड्याला काही ठिकाणी ‘गौरी’ किंवा ‘गौरीची फुले’ असेही संबोधले जाते. कोकणातील काही गावांमध्ये गौरी आगमनाच्या वेळी तेरड्याची रोपे आणण्याची प्रथा असून, दापोली तालुक्यातील केळशी पंचक्रोशीमध्ये तेरड्याच्या रोपाला गौरीचे प्रतीक मानून त्याचे आवाहन व पूजन केले जाते. तेरड्याचा वापर गणपतीच्या माटोळीतही केला जातो.<ref name="कोकणमीडिया-तेरड्याचीज्येष्ठागौरी">{{cite web |title=तेरड्याची ज्येष्ठागौरी आणून पर्यावरणीय संस्कृतीला चालना |work=साप्ताहिक कोकण मीडिया |date=21 September 2023 |url=https://kokanmedia.in/2023/09/21/jyeshthagauriavahan/ |access-date=1 October 2026}}</ref> तेरडा पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून गौरीसाठी विशेष महत्त्वाची असल्याची नोंद मराठीतील इतर स्रोतांमध्येही आढळते.<ref name="सकाळ-गणपतीगौरवनस्पती">{{cite web |title=गणपती, गौर आणि वनस्पती |work=सकाळ |date=2021 |url=https://www.esakal.com/ganesh-article/ganesh-chaturthi-2021-ganpati-gauri-annd-plants-snk94 |access-date=1 October 2026}}</ref> <ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणातील सुमारे ४० टक्के भाग अरण्यमय असून येथे सदाहरित व पानझडी अशा दोन्ही प्रकारची अरण्ये आढळतात. साग, ऐन, खैर, शिसवी, बांबू, हिरडा, आवळा यांसह जांभूळ, आंबा, फणस, काजू व कोकम यांसारखी विविध फळझाडे आढळतात; समुद्रकिनाऱ्याजवळ नारळ व सुपारीची झाडेही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे. उदाहरणार्थ, तेरडा ही वनस्पती महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट, कोकण व दख्खनमध्ये आढळते आणि गौरी–गणपतीच्या सणादिवशी पूजेसाठी तिची फुले व पत्री वापरली जातात.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', vol. 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165 JSTOR].</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">लोकसत्ता ऑनलाइन. “...जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 5 सप्टेंबर 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/ लोकसत्ता].</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">पाटील, प्रशांत. “एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10}}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06}}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">रेडिज, तनश्री. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''श्रेष्ठ महाराष्ट्र'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/ श्रेष्ठ महाराष्ट्र].</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903 सकाळ].</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">बापट, आशुतोष. “पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701 सकाळ].</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4ासून-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%Bरारंभ-%E0%A4%अडीच-%E0%A4लाखांहून-%E0%A4अधिक-%E0%A4चाकरमानी-%E0%A4दाखल पुढारी].</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4ासून-%E0%A4%प्रारंभ-%E0%A4अडीच-%E0%A4लाखांहून-%E0%A4अधिक-%E0%A4चाकरमानी-%E0%A4दाखल पुढारी].</ref> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">पुढारी वृत्तसेवा. “गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96 पुढारी].</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827 सकाळ].</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559 सकाळ].</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226 सकाळ].</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’च्या 48 वर्षांच्या परंपरेचं कोकणातील उर्से गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh सकाळ].</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520 सकाळ].</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेशोत्सव]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} {{गणपती}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] 67hnap6pt30zo2binp9nv27wlc376bi 2715823 2715822 2026-10-01T15:26:51Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2715823 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=SQ8IAQAAIAAJ&pg=PA241&dq=ganesh+festival+of+Konkan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjH6sPai8HdAhXaEHIKHcunAjo4ChDoAQhRMAk#v=onepage&q=ganesh%20festival%20of%20Konkan&f=false|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ka'nara (2 pts.)|last=Campbell|first=Sir James MacNabb|date=1883|publisher=Government Central Press|language=en}}</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-कोकणरेल्वे-2018">शेलार, दीपक. “गणेशोत्सवासाठी चाकरमानी निघाले... कोकण रेल्वे फुल्ल”. ''ई-सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2018. [http://www.esakal.com/mumbai/due-ganeshotsav-konkan-railway-full-143361 ई-सकाळ].</ref> या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">{{cite web|url=https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411 |title=कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट! |publisher=[[एबीपी माझा]] |date= 17 सप्टेंबर 2024|accessdate= |author=मोरे, अमोल}}</ref> == परंपरेची पार्श्वभूमी == === परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === कालक्रम व स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक व सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254 सकाळ].</ref> === आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="लोकसत्ता-प्रल्हादकुडतरकर-गणेशोत्सव-2017">“भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/ लोकसत्ता].</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319 सकाळ].</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">लोकसत्ता टीम. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/ लोकसत्ता].</ref><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417 सकाळ].</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439 सकाळ].</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011 सकाळ].</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja अॅग्रोवन].</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957 सकाळ].</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610 सकाळ].</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा तसेच गौरी-गणपतीचा नाच केला जातो. हा नृत्यप्रकार ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो; ‘जाखडी’ (उखाणा) असेही त्याला म्हटले जाते. या नृत्यात दोन गटांमध्ये गाण्यांच्या माध्यमातून उखाण्यांची स्पर्धा होते. एका गटाने घातलेला उखाणा दुसऱ्या गटाला सोडवावा लागतो. नृत्याच्या वेळी मृदंग व झांजा वाजविणारे वादक मध्यभागी बसतात आणि त्यांच्या भोवती नर्तक पायात चाळ बांधून गोलाकार फेर धरून नृत्य करतात. गौरीच्या विसर्जनावेळी वादक अग्रभागी आणि त्यांच्या मागून नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात टाकून नाचत-गात मिरवणुकीने जातात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">{{cite web |title=नृत्य नोंद पुढे चालू… |work=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/ |access-date=1 October 2026}}</ref> कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी-गणपतीच्या वेळी ‘चेऊली नाच’ केला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ (उखाणा) या नावानेही ओळखले जाते, अशी नोंद ‘प्रयोगात्म लोककला’ या मराठी विश्वकोशातील लेखातही आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-प्रयोगात्मलोककला">{{cite web |title=प्रयोगात्म लोककला (Performing Folk art) |work=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |url=https://marathivishwakosh.org/17123/ |access-date=1 October 2026}}</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">{{cite web |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119 |title=मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत |author=सकाळ वृत्तसेवा |date=22 सप्टेंबर 2023 |website=सकाळ |language=mr }}</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf Gazetteers Department].</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200 सकाळ].</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील तरुण रोजगारासाठी मुंबईकडे स्थलांतर करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, शेतीचे उत्पन्न वर्षभर पुरेसे नसल्यामुळे घरातील तरुण वर्ग मुंबईत नोकरी करीत असे आणि रोजगारासाठी, विशेषतः पुरुषांचे, मुंबईकडे सातत्याने स्थलांतर होत असे. गौरी-गणपती व शिमगा हे येथील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून ‘चाकरमानी’ आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी-गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याचा कार्यक्रम होत असल्याची नोंद रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वर्णनात आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरीजिल्हा">{{cite web |title=रत्नागिरी जिल्हा |work=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ |access-date=1 October 2026}}</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522 सकाळ].</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736 सकाळ].</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Sahapedia].</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16}}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर करण्याची परंपरा आढळते. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांना गौरी-गणपतीच्या उत्सवात विशेष महत्त्व आहे. तेरड्याला काही ठिकाणी ‘गौरी’ किंवा ‘गौरीची फुले’ असेही संबोधले जाते. कोकणातील काही गावांमध्ये गौरी आगमनाच्या वेळी तेरड्याची रोपे आणण्याची प्रथा असून, दापोली तालुक्यातील केळशी पंचक्रोशीमध्ये तेरड्याच्या रोपाला गौरीचे प्रतीक मानून त्याचे आवाहन व पूजन केले जाते. तेरड्याचा वापर गणपतीच्या माटोळीतही केला जातो.<ref name="कोकणमीडिया-तेरड्याचीज्येष्ठागौरी">{{cite web |title=तेरड्याची ज्येष्ठागौरी आणून पर्यावरणीय संस्कृतीला चालना |work=साप्ताहिक कोकण मीडिया |date=21 September 2023 |url=https://kokanmedia.in/2023/09/21/jyeshthagauriavahan/ |access-date=1 October 2026}}</ref> तेरडा पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून गौरीसाठी विशेष महत्त्वाची असल्याची नोंद मराठीतील इतर स्रोतांमध्येही आढळते.<ref name="सकाळ-गणपतीगौरवनस्पती">{{cite web |title=गणपती, गौर आणि वनस्पती |work=सकाळ |date=2021 |url=https://www.esakal.com/ganesh-article/ganesh-chaturthi-2021-ganpati-gauri-annd-plants-snk94 |access-date=1 October 2026}}</ref> <ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणातील सुमारे ४० टक्के भाग अरण्यमय असून येथे सदाहरित व पानझडी अशा दोन्ही प्रकारची अरण्ये आढळतात. साग, ऐन, खैर, शिसवी, बांबू, हिरडा, आवळा यांसह जांभूळ, आंबा, फणस, काजू व कोकम यांसारखी विविध फळझाडे आढळतात; समुद्रकिनाऱ्याजवळ नारळ व सुपारीची झाडेही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे. उदाहरणार्थ, तेरडा ही वनस्पती महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट, कोकण व दख्खनमध्ये आढळते आणि गौरी–गणपतीच्या सणादिवशी पूजेसाठी तिची फुले व पत्री वापरली जातात.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', vol. 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165 JSTOR].</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">लोकसत्ता ऑनलाइन. “...जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 5 सप्टेंबर 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/ लोकसत्ता].</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">पाटील, प्रशांत. “एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10}}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06}}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">रेडिज, तनश्री. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''श्रेष्ठ महाराष्ट्र'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/ श्रेष्ठ महाराष्ट्र].</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903 सकाळ].</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">बापट, आशुतोष. “पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701 सकाळ].</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4ासून-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%Bरारंभ-%E0%A4%अडीच-%E0%A4लाखांहून-%E0%A4अधिक-%E0%A4चाकरमानी-%E0%A4दाखल पुढारी].</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4ासून-%E0%A4%प्रारंभ-%E0%A4अडीच-%E0%A4लाखांहून-%E0%A4अधिक-%E0%A4चाकरमानी-%E0%A4दाखल पुढारी].</ref> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">पुढारी वृत्तसेवा. “गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96 पुढारी].</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827 सकाळ].</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559 सकाळ].</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226 सकाळ].</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’च्या 48 वर्षांच्या परंपरेचं कोकणातील उर्से गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh सकाळ].</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520 सकाळ].</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेशोत्सव]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} {{गणपती}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] 6ey5hbg8g1c1gh8ec8hvsj4mefly1wa 0 384652 2715820 2715582 2026-10-01T14:30:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2715820 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सूर्य कृष्णमूर्ती''' ([[डिसेंबर २४|२४ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४७|१९४७]] – [[सप्टेंबर २३|२३ सप्टेंबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]), जे '''नटराजा कृष्णमूर्ती''' या नावानेही ओळखले जातात,<ref>{{cite web |last1=Gopal |first1=B. Madhu |title=Soorya reaches out to budding artistes |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/soorya-reaches-out-to-budding-artistes/article33816448.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=12 February 2021}}</ref> हे एक भारतीय कलाकार, परोपकारी आणि वैज्ञानिक होते.<ref>{{cite web |title=A modern theatre for performing arts |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/A-modern-theatre-for-performing-arts/article16341231.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427003821/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/A-modern-theatre-for-performing-arts/article16341231.ece |url-status=live |archive-date=27 April 2025 |website=The Hindu |language=en-IN |url-access=subscription |date=25 February 2009}}</ref> ते केरळ संगीत नाटक अकादमीचे अध्यक्ष<ref>{{cite web |title=Mathrubhumi English - Heritage Studies for MGS, Sangeetha Nataka academy for Soorya Krishnamoorthy |url=http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=112187 |website=Mathrubhumi |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731155418/http://www.mathrubhumi.com/english/story.php?id=112187 |archive-date=31 July 2011}}</ref> आणि सूर्य स्टेज अँड फिल्म सोसायटीचे (सूर्या फेस्टिवल) संस्थापक होते.<ref>{{cite web |title=International Film Festival of Kerala: Iranian director Dariush Mehrjui to receive lifetime achievement award |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/international-film-festival-of-kerala-iranian-director-dariush-mehrjui-to-receive-lifetime-achievement-award-275637-2015-12-04 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Theatre in Kerala on life support |url=http://archive.asianage.com/kochi/theatre-kerala-life-support-620 |website=The Asian Age |language=en |access-date=2026-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503074054/http://archive.asianage.com/kochi/theatre-kerala-life-support-620 |archive-date=2025-05-03 |url-status=dead}}</ref> १९९६ मध्ये, कृष्णमूर्ती यांना राष्ट्रपतींच्या हस्ते रंगमंच कला आणि दिग्दर्शनासाठीचा राष्ट्रीय पुरस्कार प्रदान करण्यात आला होता आणि त्यांना केरळ, तमिळनाडू व पुद्दुचेरी सरकारकडून सर्वोच्च सन्मानांनी देखील गौरविण्यात आले होते.<ref>{{cite web |title=From Nataraja to Soorya |url=https://www.newindianexpress.com/education/edex/2013/jan/07/from-nataraja-to-soorya-440614.html |website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{cite web |title=Soorya Festival Invokes a Powerful Sense of Unity —- Soorya Krishnamoorthy's 'Sangamam' Premiered in Houston May 5 {{!}} Indo American News |url=https://www.indoamerican-news.com/soorya-festival-invokes-a-powerful-sense-of-unity-soorya-krishnamoorthys-sangamam-premiered-in-houston-may-5/}}</ref> २०१६ मध्ये, त्यांना [[अमजद अली खान]] यांच्याद्वारे पद्म पुरस्कारांसाठी नामांकन मिळाले होते.<ref>{{cite web |title=List of nominees, 2016 |url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/2023-01/List_%2520PadmaAwards-2016.pdf |website=mha.gov.in}}</ref> २०२३ मध्ये, त्यांना केरळ सरकारतर्फे दिला जाणारा दुसरा-सर्वोच्च सन्मान असलेला 'केरळ प्रभा पुरस्कार' प्रदान करण्यात आला.<ref>{{Cite web |date=2023-11-01 |title=2023-ലെ കേരള പുരസ്‌കാരങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിച്ചു; ടി. പത്മനാഭന് കേരള ജ്യോതി |url=https://www.mathrubhumi.com/literature/news/kerala-award-2023-announced-tpadmanabhan-bags-kerala-jyothi-award-1.9035186 |access-date=2023-11-01 |website=Mathrubhumi |language=en}}</ref> == कारकिर्द == कृष्णमूर्ती यांनी 'केरल संस्थानं चलचित्र विकसन कॉर्पोरेशन (केरळ स्टेट फिल्म डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन)' चे संचालक म्हणून तीन वेळा कार्यभार सांभाळला, तसेच ते भारत सरकारच्या नॅशनल फिल्म अवॉर्ड कमिटी, केरळ राज्य चित्रपट पुरस्कार समिती, एनएफडीसी स्क्रिप्ट कमिटी आणि इंडियन पॅनोरमा चित्रपट निवड राष्ट्रीय समितीचे सदस्य होते. ते [[भारत सरकार|भारत सरकारच्या]] सांस्कृतिक विभागाच्या तज्ज्ञ समितीचेही सदस्य होते, जिथे त्यांनी देशाच्या सांस्कृतिक धोरणाला पुढे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली<ref name="IA">{{cite web |title=World Renounded Soorya Festival Makes U.S. Debut {{!}} Indo American News |url=http://www.indoamerican-news.com/world-renowned-soorya-festival-makes-u-s-debut/ |website=Indoamercian}}</ref> आणि त्यांनी 'केरळ संगीत नाटक अकादमी'चे अध्यक्ष म्हणूनही काम पाहिले आहे.<ref>{{cite web |last1=Mania |first1=Friday |title=An unsung patron of arts |url=http://thefridaymania.com/soorya-krishnamoorthy-as-a-byword-for-art/ |website=the fridaymania |date=22 July 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=(Reopens MDS5) |url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/reopens-mds5-462000-2015-09-09 |website=India Today |language=en}}</ref> कोल्लम येथील 'टी के एम कॉलेज ऑफ इंजिनियरिंग' मधून १९७२ मध्ये इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंगमध्ये पदवी प्राप्त केल्यानंतर, त्यांनी [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेत]] (ISRO) वैज्ञानिक/अभियंता म्हणून प्रवेश केला<ref name="TH">{{cite web |last1=M |first1=Athira |title='I didn't expect Soorya to become a movement in itself': Soorya Krishnamoorthy |url=https://www.thehindu.com/entertainment/in-conversation-with-soorya-krishnamoorthy/article25331863.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=26 October 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Unite to preserve Sugathakumari's house: Soorya Krishnamoorthy |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2023/apr/18/unite-to-preserve-sugathakumaris-house-soorya-krishnamoorthy-2566853.html#:~:text=Nataraja%20Krishnamoorthy%20%E2%80%94%20better%20known%20as,cultural%20activist%2C%20and%20stage%20director. |website=The New Indian Express}}</ref> आणि १९७७ मध्ये त्यांनी सूर्या फेस्टिवल ची स्थापना केली, ज्याचे आयोजन त्यांच्या सूर्या म्युझिक अँड डान्स फेस्टिव्हल' या संस्थेद्वारे केले जाते.<ref name="IA" /><ref>{{cite web |title=Soorya Festival, Cultural event, Enchanting Kerala, Newsletter, Kerala Tourism |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2011/soorya-festival/139 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> याशिवाय, त्यांनी २०११ मधील भारतीय कोर्टरूम ड्रामा चित्रपट ''मेल्विलासोम'' चे पटकथालेखनही केले आहे.<ref name="TH" /> २००६ मध्ये, ते जॉन अब्राहम पुरस्कार आणि पी. पद्मराजन पुरस्कारांच्या चित्रपट पुरस्कार ज्युरीचे अध्यक्ष होते. तसेच ते दूरदर्शन सल्लागार समिती, भारत सरकारच्या सांस्कृतिक विभागाची तज्ज्ञ समिती आणि देशाचे सांस्कृतिक धोरण विकसित करण्यासाठी [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|भारत सरकारच्या सांस्कृतिक विभागाने]] स्थापन केलेल्या सुकाणू समितीचे सदस्य होते.<ref>{{cite web |title=Kerala: Roping in Gulf Malayalis to revive age-old arts |url=https://www.news18.com/news/india/kerala-roping-in-gulf-malayalis-to-revive-age-old-arts-520933.html |website=News18 |language=en |date=9 November 2012}}</ref> == मृत्यू == कृष्णमूर्ती यांचे २३ सप्टेंबर २०२६ रोजी ७८ व्या वर्षी [[तिरुअनंतपुरम]] येथील एका रुग्णालयात उपचारादरम्यान निधन झाले.<ref>[https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/soorya-krishnamoorthy-founder-of-soorya-stage-and-film-society-passes-away-xyvwmmsy Soorya Krishnamoorthy, founder of Soorya Stage and Film Society, passes away]</ref> == पुरस्कार == * १९९४: केरळ सरकारतर्फे उत्कृष्ट सर्जनशील कलाकार म्हणून "प्रतिभा प्रणाम" पुरस्कार<ref name="IA" /> * १९९४: फेडरेशन ऑफ फिल्म सोसायटीज ऑफ इंडियातर्फे देशातील सर्वोत्तम चालणाऱ्या फिल्म सोसायटीसाठी जॉन अब्राहम पुरस्कार<ref>{{cite web |title=Emerging Kerala Global Connect Coffee Table Book by MK Menon - Issuu |url=https://issuu.com/dcmedia/docs/full_book |website=issuu.com |language=en |date=11 September 2012 |access-date=2026-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503075454/https://issuu.com/dcmedia/docs/full_book |archive-date=2025-05-03 |url-status=dead}}</ref> * २००१: केरळ सरकारद्वारे सहस्रकातील १०१ जागतिक प्रसिद्ध जिवंत केरळवासीयांपैकी एक म्हणून निवड<ref>{{cite web |title=From Nataraja to Soorya - The New Indian Express |url=https://www.newindianexpress.com/education/edex/2013/Jan/07/from-nataraja-to-soorya-440614.html |website=www.newindianexpress.com}}</ref> * २००३: [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] द्वारे कलेच्या क्षेत्रात दिलेल्या योगदानासाठी "मॅन ऑफ द इयर"<ref name="IA" /> * २००४: केरळ सरकारतर्फे कला आणि संस्कृती क्षेत्रातील समग्र योगदानाबद्दल "विशेष मान्यता" पुरस्कार<ref name="IA" /> * २००६: [[तमिळनाडू सरकार]]तर्फे रंगमंच आणि दिग्दर्शनासाठी "[[कलैमामणि पुरस्कार]]" पुरस्कार<ref name="IA" /> * २०२३: ओडिशा सूर्यमंदिराचा जीवनगौरव पुरस्कार (लाईफ टाईम अचिव्हमेंट अवॉर्ड)<ref>{{cite web |title=Award for Soorya Krishnamurthy |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/award-for-soorya-krishnamurthy/article66955146.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=11 June 2023}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: कृष्णमूर्ती, सूर्या}} [[वर्ग:इ.स. १९४७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय परोपकारी]] [[वर्ग:केरळच्या व्यक्ती]] [[वर्ग:केरळमधील कलाकार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] i2l3pwj277c3bq0feg2p4lkpdkgrv4f 0 384660 2715800 2715794 2026-10-01T12:00:34Z Nitin.kunjir 4684 /* डिसेंबर */ 2715800 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२६|२०२७}} '''२०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' सप्टेंबर २०२६ च्या उत्तरार्धापासून ते मार्च २०२७ पर्यंत चालणार आहे.<ref>{{Cite web |trans-title= पुरुषांचा २०२३ ते २०२७ भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027 |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110152130/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=१० नोव्हेंबर २०२२ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093 |trans-title=|title= २०२३-२०२७ पुरुषांचा भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम जाहीर | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> या वेळापत्रकात [[कसोटी सामना|पुरुषांचे कसोटी]], [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने, तसेच [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिलांचे कसोटी]], [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|महिलांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० |महिलांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने आणि इतर काही महत्त्वपूर्ण मालिकांचा समावेश असेल.<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |trans-title= हंगाम संग्रह |title=Season archive | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> येथे नमूद केलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत 'असोसिएट' (सहयोगी) देशांचा समावेश असलेल्या इतर अनेक आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकाही खेळल्या जाणार आहेत. पहिली वहिली [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धा भारतात फेब्रुवारी २०२७ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-dates-confirmed-for-inaugural-icc-women-s-champions-trophy |trans-title= पहिल्या महिला चॅम्पियन्स ट्रॉफीसाठी ठिकाणे निश्चित |title=Venues confirmed for first Women's Champions Trophy |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> कसोटी क्रिकेटची १५० वर्षे साजरी करण्यासाठी, मार्च २०२७ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध एक [[दिवस-रात्र क्रिकेट|दिवस-रात्र]] कसोटी सामना आयोजित करण्याचे यजमानपद ऑस्ट्रेलियाकडे आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-to-host-england-in-one-off-match-in-2027-to-celebrate-150-years-of-test-cricket |trans-title=कसोटी क्रिकेटच्या १५० वर्षांच्या पूर्ततेनिमित्त २०२७ मध्ये ऑस्ट्रेलिया इंग्लंडविरुद्ध एका विशेष सामन्याचे यजमानपद भूषवणार. |title=Australia to host England in one-off match in 2027 to celebrate 150 years of Test cricket |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=18 August 2024 |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131339/australia-england-to-play-one-off-match-at-mcg-for-150th-test-anniversary-in-2027 |trans-title=२०२७ मध्ये कसोटी क्रिकेटच्या १५० व्या वर्धापनदिनानिमित्त ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात एमसीजीवर एक विशेष कसोटी सामना खेळला जाणार.|title=Australia, England to play one-off match at MCG for 150th Test anniversary in 2027 |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/story/australia-england-150th-anniversary-test-in-2027-to-be-a-pink-ball-day-night-match-at-mcg-1476705 |trans-title= २०२७ मधील ऑस्ट्रेलिया-इंग्लंड यांच्यातील १५० व्या वर्धापन दिनाची कसोटी सामना 'पिंक-बॉल' दिवस-रात्र सामना असेल. |title=Australia-England 150th anniversary Test in 2027 will be a pink-ball day-night match |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==मोसम आढावा== === पुरुषांचे कार्यक्रम=== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | आरंभ दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=100 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [३] || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा |२७ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | {{n/a}} || [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा |९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|SRI}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा न्यू झीलंड दौरा|२२ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | [२] || [५] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये |२७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा |२८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१३ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [१] || [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|१५ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [४] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|१३ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | {{n/a}}|| [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१७ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [३] || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा भारत दौरा|३ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा|१६ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा|२१ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [५] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा| फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंड वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा पाकिस्तान दौरा| मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा नेपाळ दौरा |२६ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | {{n/a}} || {{n/a}} || [३] |- ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! आरंभ दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! विजेते |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)|५ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|USA}} [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)]] | {{n/a}} |- |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|OMN}} [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका |२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 |{{flagicon|UAE}} {{cricon|AFG|२०१३}} [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|PAK}} [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२२ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon image|Flag.svg}} [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] | style="text-align:left" | |} === महिलांचे कार्यक्रम === {|class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |महिला आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width=80 | [[महिला कसोटी क्रिकेट| म. कसोटी]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|म.आं.ए.दि.]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा |१६ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|NZL}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा |१० डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१८ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | [१] || [३] || [३] |- ! scope=colgroup colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! scope=col | आरंभ दिनांक ! scope=colgroup colspan=4 | स्पर्धा ! scope=col | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक|१४ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{nobr|{{flagicon|IND}} [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक |२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक]]}} | style="text-align:left" | |} ==सप्टेंबर== ===वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html म.आं.ए.दि. १५६५] || २४ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html म.आं.ए.दि. १५६६] || २७ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html म.आं.ए.दि. १५६७] || ३० सप्टेंबर|| [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९१ धावांनी |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html १ला म.आं.टी२०] || ३ ऑक्टोबर|| [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html २रा म.आं.टी२०] || ५ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html ३रा म.आं.टी२०] || ७ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html आं.ए.दि. ५०१७] || २४ सप्टेंबर || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || {{cr|SA}} ६७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html आं.ए.दि. ५०१९] || २७ सप्टेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|SA}} ३२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html आं.ए.दि. ५०२३] || ३० सप्टेंबर|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} ४५ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html १ली कसोटी] || ९–१३ ऑक्टोबर|| [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html २री कसोटी] || १८–२२ ऑक्टोबर|| [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html ३री कसोटी] || २७–३१ऑक्टोबर|| [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |} ===वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html आं.ए.दि. ५०२०] || २७ सप्टेंबर || [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html आं.ए.दि. ५०२२] || ३० सप्टेंबर|| [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html आं.ए.दि. ५०२४] || ३ ऑक्टोबर|| [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html १ला आं.टी२०] || ६ ऑक्टोबर|| [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html २रा आं.टी२०] || ९ ऑक्टोबर|| [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html ३रा आं.टी२०] || ११ ऑक्टोबर|| [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html ४था आं.टी२०] || १४ ऑक्टोबर|| [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html ५वा आं.टी२०] || १७ ऑक्टोबर|| [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |} ==ऑक्टोबर== ===२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)=== {{main|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html १ला आं.ए.दि.] || ५ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html २रा आं.ए.दि.] || ७ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html ४था आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html ५वा आं.ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html ६वा आं.ए.दि.] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |} ===बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528716.html १ला म.आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528717.html २रा म.आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528718.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १४ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |} ===बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main| अफगाणिस्तान वि बांगलादेश क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555116.html एकमेव कसोटी] || ९–१३ ऑक्टोबर|| || |} ===२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)=== {{main|२०२६ ओमान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554415.html १ला आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554416.html २रा आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554417.html ३रा आं.ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554418.html ४था आं.ए.दि.] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554419.html ५वा आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554420.html ६वा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |} ===श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550708.html १ला आं.टी२०] || ९ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550709.html २रा आं.टी२०] || ११ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550710.html ३रा आं.टी२०] || १३ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- ! colspan="4"| [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] — कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550711.html १ली कसोटी] || ९–१३ नोव्हेंबर || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550712.html २री कसोटी] || १७–२१ नोव्हेंबर || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा=== {{main| झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html १ला म.आं.टी२०] || १६ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html २रा म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html ३रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535655.html १ला म.आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535656.html २रा म.आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535657.html ३रा म.आं.ए.दि.] || २८ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |} ===२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका}} {{#section: २०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका |PTS}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555117.html १ला आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|BAN}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555118.html २रा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555119.html ३रा आं.ए.दि.] || २१ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|BAN}} || || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [ ४था आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || || |} ===२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550713.html १ला आं.ए.दि.] || १८ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550714.html २रा आं.ए.दि.] || २० ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550715.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550716.html ४था आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550717.html ५वा आं.ए.दि.] || २७ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550718.html ६वा आं.ए.दि.] || २९ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550719.html ७वा आं.ए.दि.] || ३१ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528722.html १ला म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528723.html २रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528724.html ३रा म.आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528725.html १ला म.आं.ए.दि.] || ६ मार्च || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528726.html २रा म.आं.ए.दि.] || ८ मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528727.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १० मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |} ===भारताचा न्यू झीलंड दौरा === {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html १ला आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html २रा आं.टी२०] || २४ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html ३रा आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html ४था आं.टी२०] || ३० ऑक्टोबर|| [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html ५वा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539437.html १ला आं.ए.दि.] || ४ नोव्हेंबर || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539438.html २रा आं.ए.दि.] || ७ नोव्हेंबर || [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539439.html ३रा आं.ए.दि.] || १० नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539440.html ४था आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539441.html ५वा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539442.html १ली कसोटी] || १९–२३ नोव्हेंबर || [[Basin Reserve]], [[Wellington]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539443.html २री कसोटी] || २७ नोव्हेंबर–१ डिसेंबर || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |} ===झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main|अफगाणिस्तान वि झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555120.html १ला आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555121.html २रा आं.टी२०] || २९ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555122.html ३रा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || || |- ! colspan="4"| कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555123.html १ली कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555124.html २री कसोटी] || १३–१७ नोव्हेंबर || || |} ===वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा=== {{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553295.html १ली कसोटी] || २८ ऑक्टोबर–१ नोव्हेंबर || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553296.html २री कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || |} ==नोव्हेंबर== === इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{Main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528703.html १ला आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528704.html २रा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528705.html ३रा आं.ए.दि.] || १८ नोव्हेंबर || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528706.html १ला आं.टी२०] || २१ नोव्हेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528707.html २रा आं.टी२०] || २४ नोव्हेंबर || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528708.html ३रा आं.टी२०] || २७ नोव्हेंबर || [[द गब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528709.html ४था आं.टी२०] || २९ नोव्हेंबर || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528710.html ५वा आं.टी२०] || २ डिसेंबर || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528715.html एकमेव कसोटी] || ११–१५ मार्च|| [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |} === बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525662.html १ली कसोटी] || १५–१९ नोव्हेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525663.html २री कसोटी] || २३–२७ नोव्हेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525664.html १ला आं.ए.दि.] || १ डिसेंबर || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525665.html २रा आं.ए.दि.] || ४ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525666.html ३रा आं.ए.दि.] || ७ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525667.html १ला आं.टी२०] || १० डिसेंबर || [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525668.html २रा आं.टी२०] || १२ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525669.html ३रा आं.टी२०] || १३ डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |} ==डिसेंबर== ===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528711.html १ली कसोटी] || ९–१३ डिसेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528712.html २री कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528713.html ३री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528714.html ४थी कसोटी] || ४–८ जानेवारी|| [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |} ===भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| महिला कसोटी सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | एकमेव महिला कसोटी|| ९–१२ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- |१ला म.आं.ए.दि. || १६ डिसेंबर || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- |२रा म.आं.ए.दि. || १९ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- |३रा म.आं.ए.दि. || २२ डिसेंबर || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || २६ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- |२रा म.आं.टी२०|| २९ डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |३रा म.आं.टी२०|| ३० डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |} ===बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || १० डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | २रा म.आं.टी२० || १२ डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | ३रा म.आं.टी२० || १५ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.ए.दि. || १८ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- | २रा म.आं.ए.दि. || २१ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | ३रा म.आं.ए.दि. || २३ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |} ===श्रीलंकेचा भारत दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529235.html १ला आं.ए.दि.] || १३ डिसेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529236.html २रा आं.ए.दि.] || १६ डिसेंबर || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529237.html ३रा आं.ए.दि.] || १९ डिसेंबर || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html १ला आं.टी२०] || २२ डिसेंबर || [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html २रा आं.टी२०] || २४ डिसेंबर || [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html ३रा आं.टी२०] || २७ डिसेंबर || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[पुणे]] || |} ===इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525671.html १ली कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525672.html २री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525673.html ३री कसोटी] || ३–७ जानेवारी || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525674.html १ला आं.ए.दि.] || १० जानेवारी || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525675.html २रा आं.ए.दि.] || १३ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525676.html ३रा आं.ए.दि.] || १५ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} 1bkdf81p8djmeiaau6rvccqzigc96xg 2715801 2715800 2026-10-01T12:12:07Z Nitin.kunjir 4684 /* जानेवारी */ 2715801 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२६|२०२७}} '''२०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' सप्टेंबर २०२६ च्या उत्तरार्धापासून ते मार्च २०२७ पर्यंत चालणार आहे.<ref>{{Cite web |trans-title= पुरुषांचा २०२३ ते २०२७ भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027 |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110152130/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=१० नोव्हेंबर २०२२ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093 |trans-title=|title= २०२३-२०२७ पुरुषांचा भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम जाहीर | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> या वेळापत्रकात [[कसोटी सामना|पुरुषांचे कसोटी]], [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने, तसेच [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिलांचे कसोटी]], [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|महिलांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० |महिलांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने आणि इतर काही महत्त्वपूर्ण मालिकांचा समावेश असेल.<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |trans-title= हंगाम संग्रह |title=Season archive | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> येथे नमूद केलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत 'असोसिएट' (सहयोगी) देशांचा समावेश असलेल्या इतर अनेक आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकाही खेळल्या जाणार आहेत. पहिली वहिली [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धा भारतात फेब्रुवारी २०२७ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-dates-confirmed-for-inaugural-icc-women-s-champions-trophy |trans-title= पहिल्या महिला चॅम्पियन्स ट्रॉफीसाठी ठिकाणे निश्चित |title=Venues confirmed for first Women's Champions Trophy |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> कसोटी क्रिकेटची १५० वर्षे साजरी करण्यासाठी, मार्च २०२७ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध एक [[दिवस-रात्र क्रिकेट|दिवस-रात्र]] कसोटी सामना आयोजित करण्याचे यजमानपद ऑस्ट्रेलियाकडे आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-to-host-england-in-one-off-match-in-2027-to-celebrate-150-years-of-test-cricket |trans-title=कसोटी क्रिकेटच्या १५० वर्षांच्या पूर्ततेनिमित्त २०२७ मध्ये ऑस्ट्रेलिया इंग्लंडविरुद्ध एका विशेष सामन्याचे यजमानपद भूषवणार. |title=Australia to host England in one-off match in 2027 to celebrate 150 years of Test cricket |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=18 August 2024 |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131339/australia-england-to-play-one-off-match-at-mcg-for-150th-test-anniversary-in-2027 |trans-title=२०२७ मध्ये कसोटी क्रिकेटच्या १५० व्या वर्धापनदिनानिमित्त ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात एमसीजीवर एक विशेष कसोटी सामना खेळला जाणार.|title=Australia, England to play one-off match at MCG for 150th Test anniversary in 2027 |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/story/australia-england-150th-anniversary-test-in-2027-to-be-a-pink-ball-day-night-match-at-mcg-1476705 |trans-title= २०२७ मधील ऑस्ट्रेलिया-इंग्लंड यांच्यातील १५० व्या वर्धापन दिनाची कसोटी सामना 'पिंक-बॉल' दिवस-रात्र सामना असेल. |title=Australia-England 150th anniversary Test in 2027 will be a pink-ball day-night match |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==मोसम आढावा== === पुरुषांचे कार्यक्रम=== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | आरंभ दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=100 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [३] || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा |२७ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | {{n/a}} || [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा |९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|SRI}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा न्यू झीलंड दौरा|२२ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | [२] || [५] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये |२७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा |२८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१३ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [१] || [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|१५ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [४] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|१३ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | {{n/a}}|| [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१७ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [३] || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा भारत दौरा|३ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा|१६ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा|२१ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [५] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा| फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंड वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा पाकिस्तान दौरा| मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा नेपाळ दौरा |२६ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | {{n/a}} || {{n/a}} || [३] |- ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! आरंभ दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! विजेते |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)|५ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|USA}} [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)]] | {{n/a}} |- |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|OMN}} [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका |२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 |{{flagicon|UAE}} {{cricon|AFG|२०१३}} [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|PAK}} [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२२ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon image|Flag.svg}} [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] | style="text-align:left" | |} === महिलांचे कार्यक्रम === {|class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |महिला आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width=80 | [[महिला कसोटी क्रिकेट| म. कसोटी]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|म.आं.ए.दि.]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा |१६ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|NZL}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा |१० डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१८ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | [१] || [३] || [३] |- ! scope=colgroup colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! scope=col | आरंभ दिनांक ! scope=colgroup colspan=4 | स्पर्धा ! scope=col | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक|१४ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{nobr|{{flagicon|IND}} [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक |२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक]]}} | style="text-align:left" | |} ==सप्टेंबर== ===वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html म.आं.ए.दि. १५६५] || २४ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html म.आं.ए.दि. १५६६] || २७ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html म.आं.ए.दि. १५६७] || ३० सप्टेंबर|| [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९१ धावांनी |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html १ला म.आं.टी२०] || ३ ऑक्टोबर|| [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html २रा म.आं.टी२०] || ५ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html ३रा म.आं.टी२०] || ७ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html आं.ए.दि. ५०१७] || २४ सप्टेंबर || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || {{cr|SA}} ६७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html आं.ए.दि. ५०१९] || २७ सप्टेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|SA}} ३२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html आं.ए.दि. ५०२३] || ३० सप्टेंबर|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} ४५ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html १ली कसोटी] || ९–१३ ऑक्टोबर|| [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html २री कसोटी] || १८–२२ ऑक्टोबर|| [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html ३री कसोटी] || २७–३१ऑक्टोबर|| [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |} ===वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html आं.ए.दि. ५०२०] || २७ सप्टेंबर || [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html आं.ए.दि. ५०२२] || ३० सप्टेंबर|| [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html आं.ए.दि. ५०२४] || ३ ऑक्टोबर|| [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html १ला आं.टी२०] || ६ ऑक्टोबर|| [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html २रा आं.टी२०] || ९ ऑक्टोबर|| [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html ३रा आं.टी२०] || ११ ऑक्टोबर|| [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html ४था आं.टी२०] || १४ ऑक्टोबर|| [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html ५वा आं.टी२०] || १७ ऑक्टोबर|| [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |} ==ऑक्टोबर== ===२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)=== {{main|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html १ला आं.ए.दि.] || ५ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html २रा आं.ए.दि.] || ७ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html ४था आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html ५वा आं.ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html ६वा आं.ए.दि.] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |} ===बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528716.html १ला म.आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528717.html २रा म.आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528718.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १४ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |} ===बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main| अफगाणिस्तान वि बांगलादेश क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555116.html एकमेव कसोटी] || ९–१३ ऑक्टोबर|| || |} ===२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)=== {{main|२०२६ ओमान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554415.html १ला आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554416.html २रा आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554417.html ३रा आं.ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554418.html ४था आं.ए.दि.] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554419.html ५वा आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554420.html ६वा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |} ===श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550708.html १ला आं.टी२०] || ९ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550709.html २रा आं.टी२०] || ११ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550710.html ३रा आं.टी२०] || १३ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- ! colspan="4"| [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] — कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550711.html १ली कसोटी] || ९–१३ नोव्हेंबर || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550712.html २री कसोटी] || १७–२१ नोव्हेंबर || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा=== {{main| झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html १ला म.आं.टी२०] || १६ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html २रा म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html ३रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535655.html १ला म.आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535656.html २रा म.आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535657.html ३रा म.आं.ए.दि.] || २८ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |} ===२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका}} {{#section: २०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका |PTS}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555117.html १ला आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|BAN}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555118.html २रा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555119.html ३रा आं.ए.दि.] || २१ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|BAN}} || || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [ ४था आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || || |} ===२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550713.html १ला आं.ए.दि.] || १८ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550714.html २रा आं.ए.दि.] || २० ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550715.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550716.html ४था आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550717.html ५वा आं.ए.दि.] || २७ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550718.html ६वा आं.ए.दि.] || २९ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550719.html ७वा आं.ए.दि.] || ३१ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528722.html १ला म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528723.html २रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528724.html ३रा म.आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528725.html १ला म.आं.ए.दि.] || ६ मार्च || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528726.html २रा म.आं.ए.दि.] || ८ मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528727.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १० मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |} ===भारताचा न्यू झीलंड दौरा === {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html १ला आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html २रा आं.टी२०] || २४ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html ३रा आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html ४था आं.टी२०] || ३० ऑक्टोबर|| [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html ५वा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539437.html १ला आं.ए.दि.] || ४ नोव्हेंबर || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539438.html २रा आं.ए.दि.] || ७ नोव्हेंबर || [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539439.html ३रा आं.ए.दि.] || १० नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539440.html ४था आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539441.html ५वा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539442.html १ली कसोटी] || १९–२३ नोव्हेंबर || [[Basin Reserve]], [[Wellington]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539443.html २री कसोटी] || २७ नोव्हेंबर–१ डिसेंबर || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |} ===झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main|अफगाणिस्तान वि झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555120.html १ला आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555121.html २रा आं.टी२०] || २९ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555122.html ३रा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || || |- ! colspan="4"| कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555123.html १ली कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555124.html २री कसोटी] || १३–१७ नोव्हेंबर || || |} ===वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा=== {{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553295.html १ली कसोटी] || २८ ऑक्टोबर–१ नोव्हेंबर || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553296.html २री कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || |} ==नोव्हेंबर== === इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{Main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528703.html १ला आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528704.html २रा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528705.html ३रा आं.ए.दि.] || १८ नोव्हेंबर || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528706.html १ला आं.टी२०] || २१ नोव्हेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528707.html २रा आं.टी२०] || २४ नोव्हेंबर || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528708.html ३रा आं.टी२०] || २७ नोव्हेंबर || [[द गब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528709.html ४था आं.टी२०] || २९ नोव्हेंबर || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528710.html ५वा आं.टी२०] || २ डिसेंबर || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528715.html एकमेव कसोटी] || ११–१५ मार्च|| [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |} === बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525662.html १ली कसोटी] || १५–१९ नोव्हेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525663.html २री कसोटी] || २३–२७ नोव्हेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525664.html १ला आं.ए.दि.] || १ डिसेंबर || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525665.html २रा आं.ए.दि.] || ४ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525666.html ३रा आं.ए.दि.] || ७ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525667.html १ला आं.टी२०] || १० डिसेंबर || [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525668.html २रा आं.टी२०] || १२ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525669.html ३रा आं.टी२०] || १३ डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |} ==डिसेंबर== ===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528711.html १ली कसोटी] || ९–१३ डिसेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528712.html २री कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528713.html ३री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528714.html ४थी कसोटी] || ४–८ जानेवारी|| [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |} ===भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| महिला कसोटी सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | एकमेव महिला कसोटी|| ९–१२ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- |१ला म.आं.ए.दि. || १६ डिसेंबर || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- |२रा म.आं.ए.दि. || १९ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- |३रा म.आं.ए.दि. || २२ डिसेंबर || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || २६ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- |२रा म.आं.टी२०|| २९ डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |३रा म.आं.टी२०|| ३० डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |} ===बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || १० डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | २रा म.आं.टी२० || १२ डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | ३रा म.आं.टी२० || १५ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.ए.दि. || १८ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- | २रा म.आं.ए.दि. || २१ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | ३रा म.आं.ए.दि. || २३ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |} ===श्रीलंकेचा भारत दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529235.html १ला आं.ए.दि.] || १३ डिसेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529236.html २रा आं.ए.दि.] || १६ डिसेंबर || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529237.html ३रा आं.ए.दि.] || १९ डिसेंबर || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html १ला आं.टी२०] || २२ डिसेंबर || [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html २रा आं.टी२०] || २४ डिसेंबर || [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html ३रा आं.टी२०] || २७ डिसेंबर || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[पुणे]] || |} ===इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525671.html १ली कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525672.html २री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525673.html ३री कसोटी] || ३–७ जानेवारी || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525674.html १ला आं.ए.दि.] || १० जानेवारी || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525675.html २रा आं.ए.दि.] || १३ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525676.html ३रा आं.ए.दि.] || १५ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |} ==जानेवारी== ===झिम्बाब्वेचा भारत दौरा === {{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529241.html १ला आं.ए.दि.] || ३ जानेवारी || [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529242.html २रा आं.ए.दि.] || ६ जानेवारी || [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529243.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ जानेवारी || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || |} ===श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539444.html १ला आं.ए.दि.] || १६ जानेवारी || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539445.html २रा आं.ए.दि.] || १९ जानेवारी || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539446.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ जानेवारी || [[ओटागो विद्यापीठ ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || |- ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539447.html १ला आं.टी२०] || २६ जानेवारी || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539448.html २रा आं.टी२०] || २९ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539449.html ३रा आं.टी२०] || ३१ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539450.html १ली कसोटी] || 4–8 फेब्रुवारी || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539451.html २री कसोटी] || 12–16 फेब्रुवारी || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा=== {{main| ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529244.html १ली कसोटी] || २१–२५ जानेवारी || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529245.html २री कसोटी] || २९ जानेवारी–२ फेब्रुवारी || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529246.html ३री कसोटी] || ११–१५ फेब्रुवारी || [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529247.html ४थी कसोटी] || १९–२३ फेब्रुवारी || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529248.html ५वी कसोटी] || २७ फेब्रुवारी–३ मार्च|| [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} lrh8soaj4idyna85hprwiza3227xzbg 2715802 2715801 2026-10-01T12:15:37Z Nitin.kunjir 4684 /* फेब्रुवारी */ 2715802 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२६|२०२७}} '''२०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' सप्टेंबर २०२६ च्या उत्तरार्धापासून ते मार्च २०२७ पर्यंत चालणार आहे.<ref>{{Cite web |trans-title= पुरुषांचा २०२३ ते २०२७ भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027 |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110152130/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=१० नोव्हेंबर २०२२ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093 |trans-title=|title= २०२३-२०२७ पुरुषांचा भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम जाहीर | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> या वेळापत्रकात [[कसोटी सामना|पुरुषांचे कसोटी]], [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने, तसेच [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिलांचे कसोटी]], [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|महिलांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० |महिलांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने आणि इतर काही महत्त्वपूर्ण मालिकांचा समावेश असेल.<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |trans-title= हंगाम संग्रह |title=Season archive | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> येथे नमूद केलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत 'असोसिएट' (सहयोगी) देशांचा समावेश असलेल्या इतर अनेक आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकाही खेळल्या जाणार आहेत. पहिली वहिली [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धा भारतात फेब्रुवारी २०२७ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-dates-confirmed-for-inaugural-icc-women-s-champions-trophy |trans-title= पहिल्या महिला चॅम्पियन्स ट्रॉफीसाठी ठिकाणे निश्चित |title=Venues confirmed for first Women's Champions Trophy |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> कसोटी क्रिकेटची १५० वर्षे साजरी करण्यासाठी, मार्च २०२७ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध एक [[दिवस-रात्र क्रिकेट|दिवस-रात्र]] कसोटी सामना आयोजित करण्याचे यजमानपद ऑस्ट्रेलियाकडे आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-to-host-england-in-one-off-match-in-2027-to-celebrate-150-years-of-test-cricket |trans-title=कसोटी क्रिकेटच्या १५० वर्षांच्या पूर्ततेनिमित्त २०२७ मध्ये ऑस्ट्रेलिया इंग्लंडविरुद्ध एका विशेष सामन्याचे यजमानपद भूषवणार. |title=Australia to host England in one-off match in 2027 to celebrate 150 years of Test cricket |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=18 August 2024 |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131339/australia-england-to-play-one-off-match-at-mcg-for-150th-test-anniversary-in-2027 |trans-title=२०२७ मध्ये कसोटी क्रिकेटच्या १५० व्या वर्धापनदिनानिमित्त ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात एमसीजीवर एक विशेष कसोटी सामना खेळला जाणार.|title=Australia, England to play one-off match at MCG for 150th Test anniversary in 2027 |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/story/australia-england-150th-anniversary-test-in-2027-to-be-a-pink-ball-day-night-match-at-mcg-1476705 |trans-title= २०२७ मधील ऑस्ट्रेलिया-इंग्लंड यांच्यातील १५० व्या वर्धापन दिनाची कसोटी सामना 'पिंक-बॉल' दिवस-रात्र सामना असेल. |title=Australia-England 150th anniversary Test in 2027 will be a pink-ball day-night match |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==मोसम आढावा== === पुरुषांचे कार्यक्रम=== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | आरंभ दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=100 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [३] || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा |२७ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | {{n/a}} || [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा |९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|SRI}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा न्यू झीलंड दौरा|२२ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | [२] || [५] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये |२७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा |२८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१३ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [१] || [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|१५ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [४] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|१३ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | {{n/a}}|| [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१७ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [३] || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा भारत दौरा|३ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा|१६ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा|२१ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [५] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा| फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंड वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा पाकिस्तान दौरा| मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा नेपाळ दौरा |२६ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | {{n/a}} || {{n/a}} || [३] |- ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! आरंभ दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! विजेते |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)|५ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|USA}} [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)]] | {{n/a}} |- |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|OMN}} [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका |२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 |{{flagicon|UAE}} {{cricon|AFG|२०१३}} [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|PAK}} [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२२ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon image|Flag.svg}} [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] | style="text-align:left" | |} === महिलांचे कार्यक्रम === {|class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |महिला आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width=80 | [[महिला कसोटी क्रिकेट| म. कसोटी]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|म.आं.ए.दि.]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा |१६ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|NZL}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा |१० डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१८ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | [१] || [३] || [३] |- ! scope=colgroup colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! scope=col | आरंभ दिनांक ! scope=colgroup colspan=4 | स्पर्धा ! scope=col | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक|१४ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{nobr|{{flagicon|IND}} [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक |२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक]]}} | style="text-align:left" | |} ==सप्टेंबर== ===वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html म.आं.ए.दि. १५६५] || २४ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html म.आं.ए.दि. १५६६] || २७ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html म.आं.ए.दि. १५६७] || ३० सप्टेंबर|| [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९१ धावांनी |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html १ला म.आं.टी२०] || ३ ऑक्टोबर|| [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html २रा म.आं.टी२०] || ५ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html ३रा म.आं.टी२०] || ७ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html आं.ए.दि. ५०१७] || २४ सप्टेंबर || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || {{cr|SA}} ६७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html आं.ए.दि. ५०१९] || २७ सप्टेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|SA}} ३२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html आं.ए.दि. ५०२३] || ३० सप्टेंबर|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} ४५ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html १ली कसोटी] || ९–१३ ऑक्टोबर|| [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html २री कसोटी] || १८–२२ ऑक्टोबर|| [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html ३री कसोटी] || २७–३१ऑक्टोबर|| [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |} ===वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html आं.ए.दि. ५०२०] || २७ सप्टेंबर || [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html आं.ए.दि. ५०२२] || ३० सप्टेंबर|| [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html आं.ए.दि. ५०२४] || ३ ऑक्टोबर|| [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html १ला आं.टी२०] || ६ ऑक्टोबर|| [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html २रा आं.टी२०] || ९ ऑक्टोबर|| [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html ३रा आं.टी२०] || ११ ऑक्टोबर|| [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html ४था आं.टी२०] || १४ ऑक्टोबर|| [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html ५वा आं.टी२०] || १७ ऑक्टोबर|| [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |} ==ऑक्टोबर== ===२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)=== {{main|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html १ला आं.ए.दि.] || ५ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html २रा आं.ए.दि.] || ७ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html ४था आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html ५वा आं.ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html ६वा आं.ए.दि.] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |} ===बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528716.html १ला म.आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528717.html २रा म.आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528718.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १४ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |} ===बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main| अफगाणिस्तान वि बांगलादेश क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555116.html एकमेव कसोटी] || ९–१३ ऑक्टोबर|| || |} ===२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)=== {{main|२०२६ ओमान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554415.html १ला आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554416.html २रा आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554417.html ३रा आं.ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554418.html ४था आं.ए.दि.] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554419.html ५वा आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554420.html ६वा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |} ===श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550708.html १ला आं.टी२०] || ९ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550709.html २रा आं.टी२०] || ११ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550710.html ३रा आं.टी२०] || १३ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- ! colspan="4"| [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] — कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550711.html १ली कसोटी] || ९–१३ नोव्हेंबर || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550712.html २री कसोटी] || १७–२१ नोव्हेंबर || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा=== {{main| झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html १ला म.आं.टी२०] || १६ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html २रा म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html ३रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535655.html १ला म.आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535656.html २रा म.आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535657.html ३रा म.आं.ए.दि.] || २८ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |} ===२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका}} {{#section: २०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका |PTS}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555117.html १ला आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|BAN}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555118.html २रा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555119.html ३रा आं.ए.दि.] || २१ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|BAN}} || || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [ ४था आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || || |} ===२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550713.html १ला आं.ए.दि.] || १८ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550714.html २रा आं.ए.दि.] || २० ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550715.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550716.html ४था आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550717.html ५वा आं.ए.दि.] || २७ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550718.html ६वा आं.ए.दि.] || २९ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550719.html ७वा आं.ए.दि.] || ३१ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528722.html १ला म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528723.html २रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528724.html ३रा म.आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528725.html १ला म.आं.ए.दि.] || ६ मार्च || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528726.html २रा म.आं.ए.दि.] || ८ मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528727.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १० मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |} ===भारताचा न्यू झीलंड दौरा === {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html १ला आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html २रा आं.टी२०] || २४ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html ३रा आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html ४था आं.टी२०] || ३० ऑक्टोबर|| [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html ५वा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539437.html १ला आं.ए.दि.] || ४ नोव्हेंबर || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539438.html २रा आं.ए.दि.] || ७ नोव्हेंबर || [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539439.html ३रा आं.ए.दि.] || १० नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539440.html ४था आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539441.html ५वा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539442.html १ली कसोटी] || १९–२३ नोव्हेंबर || [[Basin Reserve]], [[Wellington]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539443.html २री कसोटी] || २७ नोव्हेंबर–१ डिसेंबर || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |} ===झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main|अफगाणिस्तान वि झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555120.html १ला आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555121.html २रा आं.टी२०] || २९ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555122.html ३रा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || || |- ! colspan="4"| कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555123.html १ली कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555124.html २री कसोटी] || १३–१७ नोव्हेंबर || || |} ===वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा=== {{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553295.html १ली कसोटी] || २८ ऑक्टोबर–१ नोव्हेंबर || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553296.html २री कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || |} ==नोव्हेंबर== === इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{Main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528703.html १ला आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528704.html २रा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528705.html ३रा आं.ए.दि.] || १८ नोव्हेंबर || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528706.html १ला आं.टी२०] || २१ नोव्हेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528707.html २रा आं.टी२०] || २४ नोव्हेंबर || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528708.html ३रा आं.टी२०] || २७ नोव्हेंबर || [[द गब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528709.html ४था आं.टी२०] || २९ नोव्हेंबर || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528710.html ५वा आं.टी२०] || २ डिसेंबर || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528715.html एकमेव कसोटी] || ११–१५ मार्च|| [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |} === बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525662.html १ली कसोटी] || १५–१९ नोव्हेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525663.html २री कसोटी] || २३–२७ नोव्हेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525664.html १ला आं.ए.दि.] || १ डिसेंबर || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525665.html २रा आं.ए.दि.] || ४ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525666.html ३रा आं.ए.दि.] || ७ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525667.html १ला आं.टी२०] || १० डिसेंबर || [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525668.html २रा आं.टी२०] || १२ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525669.html ३रा आं.टी२०] || १३ डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |} ==डिसेंबर== ===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528711.html १ली कसोटी] || ९–१३ डिसेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528712.html २री कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528713.html ३री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528714.html ४थी कसोटी] || ४–८ जानेवारी|| [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |} ===भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| महिला कसोटी सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | एकमेव महिला कसोटी|| ९–१२ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- |१ला म.आं.ए.दि. || १६ डिसेंबर || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- |२रा म.आं.ए.दि. || १९ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- |३रा म.आं.ए.दि. || २२ डिसेंबर || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || २६ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- |२रा म.आं.टी२०|| २९ डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |३रा म.आं.टी२०|| ३० डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |} ===बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || १० डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | २रा म.आं.टी२० || १२ डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | ३रा म.आं.टी२० || १५ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.ए.दि. || १८ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- | २रा म.आं.ए.दि. || २१ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | ३रा म.आं.ए.दि. || २३ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |} ===श्रीलंकेचा भारत दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529235.html १ला आं.ए.दि.] || १३ डिसेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529236.html २रा आं.ए.दि.] || १६ डिसेंबर || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529237.html ३रा आं.ए.दि.] || १९ डिसेंबर || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html १ला आं.टी२०] || २२ डिसेंबर || [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html २रा आं.टी२०] || २४ डिसेंबर || [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html ३रा आं.टी२०] || २७ डिसेंबर || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[पुणे]] || |} ===इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525671.html १ली कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525672.html २री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525673.html ३री कसोटी] || ३–७ जानेवारी || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525674.html १ला आं.ए.दि.] || १० जानेवारी || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525675.html २रा आं.ए.दि.] || १३ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525676.html ३रा आं.ए.दि.] || १५ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |} ==जानेवारी== ===झिम्बाब्वेचा भारत दौरा === {{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529241.html १ला आं.ए.दि.] || ३ जानेवारी || [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529242.html २रा आं.ए.दि.] || ६ जानेवारी || [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529243.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ जानेवारी || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || |} ===श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539444.html १ला आं.ए.दि.] || १६ जानेवारी || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539445.html २रा आं.ए.दि.] || १९ जानेवारी || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539446.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ जानेवारी || [[ओटागो विद्यापीठ ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || |- ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539447.html १ला आं.टी२०] || २६ जानेवारी || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539448.html २रा आं.टी२०] || २९ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539449.html ३रा आं.टी२०] || ३१ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539450.html १ली कसोटी] || 4–8 फेब्रुवारी || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539451.html २री कसोटी] || 12–16 फेब्रुवारी || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा=== {{main| ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529244.html १ली कसोटी] || २१–२५ जानेवारी || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529245.html २री कसोटी] || २९ जानेवारी–२ फेब्रुवारी || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529246.html ३री कसोटी] || ११–१५ फेब्रुवारी || [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529247.html ४थी कसोटी] || १९–२३ फेब्रुवारी || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529248.html ५वी कसोटी] || २७ फेब्रुवारी–३ मार्च|| [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || |} ==फेब्रुवारी== ===इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा=== {{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ली कसोटी || || || |- | २री कसोटी || || || |} ===दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा=== {{main| दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ली कसोटी || || || |- | २री कसोटी || || || |} ===२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक === {{main|२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक }} ===२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता=== {{main|२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} 3rdy83wq1ttppi4jd9br8kzbbmyoomm 2715805 2715802 2026-10-01T12:22:02Z Nitin.kunjir 4684 /* मार्च */ 2715805 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२६|२०२७}} '''२०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' सप्टेंबर २०२६ च्या उत्तरार्धापासून ते मार्च २०२७ पर्यंत चालणार आहे.<ref>{{Cite web |trans-title= पुरुषांचा २०२३ ते २०२७ भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027 |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110152130/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=१० नोव्हेंबर २०२२ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093 |trans-title=|title= २०२३-२०२७ पुरुषांचा भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम जाहीर | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> या वेळापत्रकात [[कसोटी सामना|पुरुषांचे कसोटी]], [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने, तसेच [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिलांचे कसोटी]], [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|महिलांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० |महिलांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने आणि इतर काही महत्त्वपूर्ण मालिकांचा समावेश असेल.<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |trans-title= हंगाम संग्रह |title=Season archive | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> येथे नमूद केलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत 'असोसिएट' (सहयोगी) देशांचा समावेश असलेल्या इतर अनेक आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकाही खेळल्या जाणार आहेत. पहिली वहिली [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धा भारतात फेब्रुवारी २०२७ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-dates-confirmed-for-inaugural-icc-women-s-champions-trophy |trans-title= पहिल्या महिला चॅम्पियन्स ट्रॉफीसाठी ठिकाणे निश्चित |title=Venues confirmed for first Women's Champions Trophy |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> कसोटी क्रिकेटची १५० वर्षे साजरी करण्यासाठी, मार्च २०२७ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध एक [[दिवस-रात्र क्रिकेट|दिवस-रात्र]] कसोटी सामना आयोजित करण्याचे यजमानपद ऑस्ट्रेलियाकडे आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-to-host-england-in-one-off-match-in-2027-to-celebrate-150-years-of-test-cricket |trans-title=कसोटी क्रिकेटच्या १५० वर्षांच्या पूर्ततेनिमित्त २०२७ मध्ये ऑस्ट्रेलिया इंग्लंडविरुद्ध एका विशेष सामन्याचे यजमानपद भूषवणार. |title=Australia to host England in one-off match in 2027 to celebrate 150 years of Test cricket |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=18 August 2024 |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131339/australia-england-to-play-one-off-match-at-mcg-for-150th-test-anniversary-in-2027 |trans-title=२०२७ मध्ये कसोटी क्रिकेटच्या १५० व्या वर्धापनदिनानिमित्त ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात एमसीजीवर एक विशेष कसोटी सामना खेळला जाणार.|title=Australia, England to play one-off match at MCG for 150th Test anniversary in 2027 |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/story/australia-england-150th-anniversary-test-in-2027-to-be-a-pink-ball-day-night-match-at-mcg-1476705 |trans-title= २०२७ मधील ऑस्ट्रेलिया-इंग्लंड यांच्यातील १५० व्या वर्धापन दिनाची कसोटी सामना 'पिंक-बॉल' दिवस-रात्र सामना असेल. |title=Australia-England 150th anniversary Test in 2027 will be a pink-ball day-night match |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==मोसम आढावा== === पुरुषांचे कार्यक्रम=== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | आरंभ दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=100 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [३] || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा |२७ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | {{n/a}} || [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा |९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|SRI}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा न्यू झीलंड दौरा|२२ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | [२] || [५] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये |२७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा |२८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१३ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [१] || [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|१५ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [४] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|१३ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | {{n/a}}|| [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१७ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [३] || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा भारत दौरा|३ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा|१६ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा|२१ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [५] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा| फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंड वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा पाकिस्तान दौरा| मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा नेपाळ दौरा |२६ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | {{n/a}} || {{n/a}} || [३] |- ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! आरंभ दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! विजेते |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)|५ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|USA}} [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)]] | {{n/a}} |- |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|OMN}} [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका |२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 |{{flagicon|UAE}} {{cricon|AFG|२०१३}} [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|PAK}} [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२२ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon image|Flag.svg}} [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] | style="text-align:left" | |} === महिलांचे कार्यक्रम === {|class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |महिला आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width=80 | [[महिला कसोटी क्रिकेट| म. कसोटी]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|म.आं.ए.दि.]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा |१६ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|NZL}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा |१० डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१८ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | [१] || [३] || [३] |- ! scope=colgroup colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! scope=col | आरंभ दिनांक ! scope=colgroup colspan=4 | स्पर्धा ! scope=col | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक|१४ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{nobr|{{flagicon|IND}} [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक |२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक]]}} | style="text-align:left" | |} ==सप्टेंबर== ===वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html म.आं.ए.दि. १५६५] || २४ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html म.आं.ए.दि. १५६६] || २७ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html म.आं.ए.दि. १५६७] || ३० सप्टेंबर|| [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९१ धावांनी |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html १ला म.आं.टी२०] || ३ ऑक्टोबर|| [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html २रा म.आं.टी२०] || ५ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html ३रा म.आं.टी२०] || ७ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html आं.ए.दि. ५०१७] || २४ सप्टेंबर || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || {{cr|SA}} ६७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html आं.ए.दि. ५०१९] || २७ सप्टेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|SA}} ३२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html आं.ए.दि. ५०२३] || ३० सप्टेंबर|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} ४५ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html १ली कसोटी] || ९–१३ ऑक्टोबर|| [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html २री कसोटी] || १८–२२ ऑक्टोबर|| [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html ३री कसोटी] || २७–३१ऑक्टोबर|| [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |} ===वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html आं.ए.दि. ५०२०] || २७ सप्टेंबर || [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html आं.ए.दि. ५०२२] || ३० सप्टेंबर|| [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html आं.ए.दि. ५०२४] || ३ ऑक्टोबर|| [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html १ला आं.टी२०] || ६ ऑक्टोबर|| [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html २रा आं.टी२०] || ९ ऑक्टोबर|| [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html ३रा आं.टी२०] || ११ ऑक्टोबर|| [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html ४था आं.टी२०] || १४ ऑक्टोबर|| [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html ५वा आं.टी२०] || १७ ऑक्टोबर|| [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |} ==ऑक्टोबर== ===२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)=== {{main|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html १ला आं.ए.दि.] || ५ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html २रा आं.ए.दि.] || ७ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html ४था आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html ५वा आं.ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html ६वा आं.ए.दि.] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |} ===बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528716.html १ला म.आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528717.html २रा म.आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528718.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १४ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |} ===बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main| अफगाणिस्तान वि बांगलादेश क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555116.html एकमेव कसोटी] || ९–१३ ऑक्टोबर|| || |} ===२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)=== {{main|२०२६ ओमान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554415.html १ला आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554416.html २रा आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554417.html ३रा आं.ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554418.html ४था आं.ए.दि.] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554419.html ५वा आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554420.html ६वा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |} ===श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550708.html १ला आं.टी२०] || ९ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550709.html २रा आं.टी२०] || ११ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550710.html ३रा आं.टी२०] || १३ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- ! colspan="4"| [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] — कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550711.html १ली कसोटी] || ९–१३ नोव्हेंबर || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550712.html २री कसोटी] || १७–२१ नोव्हेंबर || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा=== {{main| झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html १ला म.आं.टी२०] || १६ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html २रा म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html ३रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535655.html १ला म.आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535656.html २रा म.आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535657.html ३रा म.आं.ए.दि.] || २८ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |} ===२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका}} {{#section: २०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका |PTS}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555117.html १ला आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|BAN}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555118.html २रा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555119.html ३रा आं.ए.दि.] || २१ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|BAN}} || || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [ ४था आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || || |} ===२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550713.html १ला आं.ए.दि.] || १८ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550714.html २रा आं.ए.दि.] || २० ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550715.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550716.html ४था आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550717.html ५वा आं.ए.दि.] || २७ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550718.html ६वा आं.ए.दि.] || २९ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550719.html ७वा आं.ए.दि.] || ३१ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528722.html १ला म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528723.html २रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528724.html ३रा म.आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528725.html १ला म.आं.ए.दि.] || ६ मार्च || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528726.html २रा म.आं.ए.दि.] || ८ मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528727.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १० मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |} ===भारताचा न्यू झीलंड दौरा === {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html १ला आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html २रा आं.टी२०] || २४ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html ३रा आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html ४था आं.टी२०] || ३० ऑक्टोबर|| [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html ५वा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539437.html १ला आं.ए.दि.] || ४ नोव्हेंबर || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539438.html २रा आं.ए.दि.] || ७ नोव्हेंबर || [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539439.html ३रा आं.ए.दि.] || १० नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539440.html ४था आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539441.html ५वा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539442.html १ली कसोटी] || १९–२३ नोव्हेंबर || [[Basin Reserve]], [[Wellington]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539443.html २री कसोटी] || २७ नोव्हेंबर–१ डिसेंबर || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |} ===झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main|अफगाणिस्तान वि झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555120.html १ला आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555121.html २रा आं.टी२०] || २९ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555122.html ३रा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || || |- ! colspan="4"| कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555123.html १ली कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555124.html २री कसोटी] || १३–१७ नोव्हेंबर || || |} ===वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा=== {{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553295.html १ली कसोटी] || २८ ऑक्टोबर–१ नोव्हेंबर || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553296.html २री कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || |} ==नोव्हेंबर== === इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{Main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528703.html १ला आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528704.html २रा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528705.html ३रा आं.ए.दि.] || १८ नोव्हेंबर || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528706.html १ला आं.टी२०] || २१ नोव्हेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528707.html २रा आं.टी२०] || २४ नोव्हेंबर || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528708.html ३रा आं.टी२०] || २७ नोव्हेंबर || [[द गब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528709.html ४था आं.टी२०] || २९ नोव्हेंबर || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528710.html ५वा आं.टी२०] || २ डिसेंबर || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528715.html एकमेव कसोटी] || ११–१५ मार्च|| [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |} === बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525662.html १ली कसोटी] || १५–१९ नोव्हेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525663.html २री कसोटी] || २३–२७ नोव्हेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525664.html १ला आं.ए.दि.] || १ डिसेंबर || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525665.html २रा आं.ए.दि.] || ४ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525666.html ३रा आं.ए.दि.] || ७ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525667.html १ला आं.टी२०] || १० डिसेंबर || [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525668.html २रा आं.टी२०] || १२ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525669.html ३रा आं.टी२०] || १३ डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |} ==डिसेंबर== ===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528711.html १ली कसोटी] || ९–१३ डिसेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528712.html २री कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528713.html ३री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528714.html ४थी कसोटी] || ४–८ जानेवारी|| [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |} ===भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| महिला कसोटी सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | एकमेव महिला कसोटी|| ९–१२ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- |१ला म.आं.ए.दि. || १६ डिसेंबर || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- |२रा म.आं.ए.दि. || १९ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- |३रा म.आं.ए.दि. || २२ डिसेंबर || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || २६ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- |२रा म.आं.टी२०|| २९ डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |३रा म.आं.टी२०|| ३० डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |} ===बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || १० डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | २रा म.आं.टी२० || १२ डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | ३रा म.आं.टी२० || १५ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.ए.दि. || १८ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- | २रा म.आं.ए.दि. || २१ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | ३रा म.आं.ए.दि. || २३ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |} ===श्रीलंकेचा भारत दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529235.html १ला आं.ए.दि.] || १३ डिसेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529236.html २रा आं.ए.दि.] || १६ डिसेंबर || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529237.html ३रा आं.ए.दि.] || १९ डिसेंबर || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html १ला आं.टी२०] || २२ डिसेंबर || [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html २रा आं.टी२०] || २४ डिसेंबर || [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html ३रा आं.टी२०] || २७ डिसेंबर || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[पुणे]] || |} ===इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525671.html १ली कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525672.html २री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525673.html ३री कसोटी] || ३–७ जानेवारी || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525674.html १ला आं.ए.दि.] || १० जानेवारी || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525675.html २रा आं.ए.दि.] || १३ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525676.html ३रा आं.ए.दि.] || १५ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |} ==जानेवारी== ===झिम्बाब्वेचा भारत दौरा === {{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529241.html १ला आं.ए.दि.] || ३ जानेवारी || [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529242.html २रा आं.ए.दि.] || ६ जानेवारी || [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529243.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ जानेवारी || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || |} ===श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539444.html १ला आं.ए.दि.] || १६ जानेवारी || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539445.html २रा आं.ए.दि.] || १९ जानेवारी || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539446.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ जानेवारी || [[ओटागो विद्यापीठ ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || |- ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539447.html १ला आं.टी२०] || २६ जानेवारी || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539448.html २रा आं.टी२०] || २९ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539449.html ३रा आं.टी२०] || ३१ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539450.html १ली कसोटी] || 4–8 फेब्रुवारी || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539451.html २री कसोटी] || 12–16 फेब्रुवारी || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा=== {{main| ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529244.html १ली कसोटी] || २१–२५ जानेवारी || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529245.html २री कसोटी] || २९ जानेवारी–२ फेब्रुवारी || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529246.html ३री कसोटी] || ११–१५ फेब्रुवारी || [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529247.html ४थी कसोटी] || १९–२३ फेब्रुवारी || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529248.html ५वी कसोटी] || २७ फेब्रुवारी–३ मार्च|| [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || |} ==फेब्रुवारी== ===इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा=== {{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ली कसोटी || || || |- | २री कसोटी || || || |} ===दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा=== {{main| दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ली कसोटी || || || |- | २री कसोटी || || || |} ===२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक === {{main|२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक }} ===२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता=== {{main|२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता}} ==मार्च== ===ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || १८ मार्च|| [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]]|| |- | २रा म.आं.टी२० || २१ मार्च || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]]|| |- |३रा म.आं.टी२० || २३ मार्च || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] | |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.ए.दि. || २७ मार्च || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]]|| |- | २रा म.आं.ए.दि. || ३१ मार्च || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]]|| |- | ३रा म.आं.ए.दि. || ३ मार्च || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]|| |- ! colspan="4"| महिला कसोटी सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | एकमेव महिला कसोटी || ८–११ एप्रिल|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |} ===बांगलादेशचा नेपाळ दौरा === {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा नेपाळ दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || २६ मार्च|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || |- | २रा म.आं.टी२० || २८ मार्च || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || |- | ३रा म.आं.टी२० || ३० मार्च || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} bciz0b1ufkjf071pv1i651catikdafx 2716033 2715805 2026-10-02T08:45:11Z Ganesh591 62733 /* सप्टेंबर */ 2716033 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२६|२०२७}} '''२०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' सप्टेंबर २०२६ च्या उत्तरार्धापासून ते मार्च २०२७ पर्यंत चालणार आहे.<ref>{{Cite web |trans-title= पुरुषांचा २०२३ ते २०२७ भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027 |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110152130/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=१० नोव्हेंबर २०२२ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093 |trans-title=|title= २०२३-२०२७ पुरुषांचा भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम जाहीर | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> या वेळापत्रकात [[कसोटी सामना|पुरुषांचे कसोटी]], [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने, तसेच [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिलांचे कसोटी]], [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|महिलांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० |महिलांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने आणि इतर काही महत्त्वपूर्ण मालिकांचा समावेश असेल.<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |trans-title= हंगाम संग्रह |title=Season archive | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> येथे नमूद केलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत 'असोसिएट' (सहयोगी) देशांचा समावेश असलेल्या इतर अनेक आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकाही खेळल्या जाणार आहेत. पहिली वहिली [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धा भारतात फेब्रुवारी २०२७ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-dates-confirmed-for-inaugural-icc-women-s-champions-trophy |trans-title= पहिल्या महिला चॅम्पियन्स ट्रॉफीसाठी ठिकाणे निश्चित |title=Venues confirmed for first Women's Champions Trophy |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> कसोटी क्रिकेटची १५० वर्षे साजरी करण्यासाठी, मार्च २०२७ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध एक [[दिवस-रात्र क्रिकेट|दिवस-रात्र]] कसोटी सामना आयोजित करण्याचे यजमानपद ऑस्ट्रेलियाकडे आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-to-host-england-in-one-off-match-in-2027-to-celebrate-150-years-of-test-cricket |trans-title=कसोटी क्रिकेटच्या १५० वर्षांच्या पूर्ततेनिमित्त २०२७ मध्ये ऑस्ट्रेलिया इंग्लंडविरुद्ध एका विशेष सामन्याचे यजमानपद भूषवणार. |title=Australia to host England in one-off match in 2027 to celebrate 150 years of Test cricket |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=18 August 2024 |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131339/australia-england-to-play-one-off-match-at-mcg-for-150th-test-anniversary-in-2027 |trans-title=२०२७ मध्ये कसोटी क्रिकेटच्या १५० व्या वर्धापनदिनानिमित्त ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात एमसीजीवर एक विशेष कसोटी सामना खेळला जाणार.|title=Australia, England to play one-off match at MCG for 150th Test anniversary in 2027 |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/story/australia-england-150th-anniversary-test-in-2027-to-be-a-pink-ball-day-night-match-at-mcg-1476705 |trans-title= २०२७ मधील ऑस्ट्रेलिया-इंग्लंड यांच्यातील १५० व्या वर्धापन दिनाची कसोटी सामना 'पिंक-बॉल' दिवस-रात्र सामना असेल. |title=Australia-England 150th anniversary Test in 2027 will be a pink-ball day-night match |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==मोसम आढावा== === पुरुषांचे कार्यक्रम=== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | आरंभ दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=100 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [३] || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा |२७ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | {{n/a}} || [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा |९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|SRI}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा न्यू झीलंड दौरा|२२ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | [२] || [५] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये |२७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा |२८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१३ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [१] || [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|१५ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [४] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|१३ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | {{n/a}}|| [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१७ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [३] || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा भारत दौरा|३ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा|१६ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा|२१ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [५] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा| फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंड वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा पाकिस्तान दौरा| मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा नेपाळ दौरा |२६ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | {{n/a}} || {{n/a}} || [३] |- ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! आरंभ दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! विजेते |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)|५ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|USA}} [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)]] | {{n/a}} |- |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|OMN}} [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका |२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 |{{flagicon|UAE}} {{cricon|AFG|२०१३}} [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|PAK}} [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२२ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon image|Flag.svg}} [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] | style="text-align:left" | |} === महिलांचे कार्यक्रम === {|class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |महिला आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width=80 | [[महिला कसोटी क्रिकेट| म. कसोटी]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|म.आं.ए.दि.]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा |१६ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|NZL}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा |१० डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१८ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | [१] || [३] || [३] |- ! scope=colgroup colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! scope=col | आरंभ दिनांक ! scope=colgroup colspan=4 | स्पर्धा ! scope=col | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक|१४ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{nobr|{{flagicon|IND}} [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक |२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक]]}} | style="text-align:left" | |} ==सप्टेंबर== ===वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html म.आं.ए.दि. १५६५] || २४ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html म.आं.ए.दि. १५६६] || २७ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html म.आं.ए.दि. १५६७] || ३० सप्टेंबर|| [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९१ धावांनी |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html १ला म.आं.टी२०] || ३ ऑक्टोबर|| [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html २रा म.आं.टी२०] || ५ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html ३रा म.आं.टी२०] || ७ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html आं.ए.दि. ५०१७] || २४ सप्टेंबर || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || {{cr|SA}} ६७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html आं.ए.दि. ५०१९] || २७ सप्टेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|SA}} ३२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html आं.ए.दि. ५०२३] || ३० सप्टेंबर|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} ४५ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html १ली कसोटी] || ९–१३ ऑक्टोबर|| [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html २री कसोटी] || १८–२२ ऑक्टोबर|| [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html ३री कसोटी] || २७–३१ऑक्टोबर|| [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |} ===वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html आं.ए.दि. ५०२०] || २७ सप्टेंबर || [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html आं.ए.दि. ५०२२] || ३० सप्टेंबर|| [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html आं.ए.दि. ५०२४] || ३ ऑक्टोबर|| [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html १ला आं.टी२०] || ६ ऑक्टोबर|| [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html २रा आं.टी२०] || ९ ऑक्टोबर|| [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html ३रा आं.टी२०] || ११ ऑक्टोबर|| [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html ४था आं.टी२०] || १४ ऑक्टोबर|| [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html ५वा आं.टी२०] || १७ ऑक्टोबर|| [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |} ==ऑक्टोबर== ===२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)=== {{main|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html १ला आं.ए.दि.] || ५ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html २रा आं.ए.दि.] || ७ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html ४था आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html ५वा आं.ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html ६वा आं.ए.दि.] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |} ===बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528716.html १ला म.आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528717.html २रा म.आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528718.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १४ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |} ===बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main| अफगाणिस्तान वि बांगलादेश क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555116.html एकमेव कसोटी] || ९–१३ ऑक्टोबर|| || |} ===२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)=== {{main|२०२६ ओमान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554415.html १ला आं.ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554416.html २रा आं.ए.दि.] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554417.html ३रा आं.ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554418.html ४था आं.ए.दि.] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554419.html ५वा आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554420.html ६वा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |} ===श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550708.html १ला आं.टी२०] || ९ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550709.html २रा आं.टी२०] || ११ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550710.html ३रा आं.टी२०] || १३ ऑक्टोबर|| रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- ! colspan="4"| [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] — कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550711.html १ली कसोटी] || ९–१३ नोव्हेंबर || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550712.html २री कसोटी] || १७–२१ नोव्हेंबर || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा=== {{main| झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html १ला म.आं.टी२०] || १६ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html २रा म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html ३रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535655.html १ला म.आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535656.html २रा म.आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535657.html ३रा म.आं.ए.दि.] || २८ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |} ===२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका}} {{#section: २०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका |PTS}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555117.html १ला आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|BAN}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555118.html २रा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555119.html ३रा आं.ए.दि.] || २१ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|BAN}} || || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [ ४था आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || || |} ===२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550713.html १ला आं.ए.दि.] || १८ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550714.html २रा आं.ए.दि.] || २० ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550715.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550716.html ४था आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550717.html ५वा आं.ए.दि.] || २७ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550718.html ६वा आं.ए.दि.] || २९ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550719.html ७वा आं.ए.दि.] || ३१ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528722.html १ला म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528723.html २रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528724.html ३रा म.आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528725.html १ला म.आं.ए.दि.] || ६ मार्च || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528726.html २रा म.आं.ए.दि.] || ८ मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528727.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १० मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |} ===भारताचा न्यू झीलंड दौरा === {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html १ला आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html २रा आं.टी२०] || २४ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html ३रा आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html ४था आं.टी२०] || ३० ऑक्टोबर|| [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html ५वा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539437.html १ला आं.ए.दि.] || ४ नोव्हेंबर || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539438.html २रा आं.ए.दि.] || ७ नोव्हेंबर || [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539439.html ३रा आं.ए.दि.] || १० नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539440.html ४था आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539441.html ५वा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539442.html १ली कसोटी] || १९–२३ नोव्हेंबर || [[Basin Reserve]], [[Wellington]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539443.html २री कसोटी] || २७ नोव्हेंबर–१ डिसेंबर || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |} ===झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main|अफगाणिस्तान वि झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555120.html १ला आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555121.html २रा आं.टी२०] || २९ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555122.html ३रा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || || |- ! colspan="4"| कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555123.html १ली कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555124.html २री कसोटी] || १३–१७ नोव्हेंबर || || |} ===वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा=== {{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553295.html १ली कसोटी] || २८ ऑक्टोबर–१ नोव्हेंबर || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553296.html २री कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || |} ==नोव्हेंबर== === इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{Main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528703.html १ला आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528704.html २रा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528705.html ३रा आं.ए.दि.] || १८ नोव्हेंबर || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528706.html १ला आं.टी२०] || २१ नोव्हेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528707.html २रा आं.टी२०] || २४ नोव्हेंबर || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528708.html ३रा आं.टी२०] || २७ नोव्हेंबर || [[द गब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528709.html ४था आं.टी२०] || २९ नोव्हेंबर || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528710.html ५वा आं.टी२०] || २ डिसेंबर || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528715.html एकमेव कसोटी] || ११–१५ मार्च|| [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |} === बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525662.html १ली कसोटी] || १५–१९ नोव्हेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525663.html २री कसोटी] || २३–२७ नोव्हेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525664.html १ला आं.ए.दि.] || १ डिसेंबर || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525665.html २रा आं.ए.दि.] || ४ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525666.html ३रा आं.ए.दि.] || ७ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525667.html १ला आं.टी२०] || १० डिसेंबर || [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525668.html २रा आं.टी२०] || १२ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525669.html ३रा आं.टी२०] || १३ डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |} ==डिसेंबर== ===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528711.html १ली कसोटी] || ९–१३ डिसेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528712.html २री कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528713.html ३री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528714.html ४थी कसोटी] || ४–८ जानेवारी|| [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |} ===भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| महिला कसोटी सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | एकमेव महिला कसोटी|| ९–१२ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- |१ला म.आं.ए.दि. || १६ डिसेंबर || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- |२रा म.आं.ए.दि. || १९ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- |३रा म.आं.ए.दि. || २२ डिसेंबर || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || २६ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- |२रा म.आं.टी२०|| २९ डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |३रा म.आं.टी२०|| ३० डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |} ===बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || १० डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | २रा म.आं.टी२० || १२ डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | ३रा म.आं.टी२० || १५ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.ए.दि. || १८ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- | २रा म.आं.ए.दि. || २१ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | ३रा म.आं.ए.दि. || २३ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |} ===श्रीलंकेचा भारत दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529235.html १ला आं.ए.दि.] || १३ डिसेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529236.html २रा आं.ए.दि.] || १६ डिसेंबर || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529237.html ३रा आं.ए.दि.] || १९ डिसेंबर || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html १ला आं.टी२०] || २२ डिसेंबर || [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html २रा आं.टी२०] || २४ डिसेंबर || [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html ३रा आं.टी२०] || २७ डिसेंबर || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[पुणे]] || |} ===इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525671.html १ली कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525672.html २री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525673.html ३री कसोटी] || ३–७ जानेवारी || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525674.html १ला आं.ए.दि.] || १० जानेवारी || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525675.html २रा आं.ए.दि.] || १३ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525676.html ३रा आं.ए.दि.] || १५ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |} ==जानेवारी== ===झिम्बाब्वेचा भारत दौरा === {{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529241.html १ला आं.ए.दि.] || ३ जानेवारी || [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529242.html २रा आं.ए.दि.] || ६ जानेवारी || [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529243.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ जानेवारी || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || |} ===श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539444.html १ला आं.ए.दि.] || १६ जानेवारी || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539445.html २रा आं.ए.दि.] || १९ जानेवारी || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539446.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ जानेवारी || [[ओटागो विद्यापीठ ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || |- ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539447.html १ला आं.टी२०] || २६ जानेवारी || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539448.html २रा आं.टी२०] || २९ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539449.html ३रा आं.टी२०] || ३१ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539450.html १ली कसोटी] || 4–8 फेब्रुवारी || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539451.html २री कसोटी] || 12–16 फेब्रुवारी || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा=== {{main| ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529244.html १ली कसोटी] || २१–२५ जानेवारी || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529245.html २री कसोटी] || २९ जानेवारी–२ फेब्रुवारी || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529246.html ३री कसोटी] || ११–१५ फेब्रुवारी || [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529247.html ४थी कसोटी] || १९–२३ फेब्रुवारी || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529248.html ५वी कसोटी] || २७ फेब्रुवारी–३ मार्च|| [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || |} ==फेब्रुवारी== ===इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा=== {{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ली कसोटी || || || |- | २री कसोटी || || || |} ===दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा=== {{main| दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ली कसोटी || || || |- | २री कसोटी || || || |} ===२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक === {{main|२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक }} ===२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता=== {{main|२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता}} ==मार्च== ===ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || १८ मार्च|| [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]]|| |- | २रा म.आं.टी२० || २१ मार्च || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]]|| |- |३रा म.आं.टी२० || २३ मार्च || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] | |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.ए.दि. || २७ मार्च || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]]|| |- | २रा म.आं.ए.दि. || ३१ मार्च || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]]|| |- | ३रा म.आं.ए.दि. || ३ मार्च || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]|| |- ! colspan="4"| महिला कसोटी सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | एकमेव महिला कसोटी || ८–११ एप्रिल|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |} ===बांगलादेशचा नेपाळ दौरा === {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा नेपाळ दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || २६ मार्च|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || |- | २रा म.आं.टी२० || २८ मार्च || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || |- | ३रा म.आं.टी२० || ३० मार्च || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} bqdx31jb9hn3s0q59l4n9a75qoid26v 10 384665 2716065 2714804 2026-10-02T10:40:34Z Ganesh591 62733 2716065 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७ |title = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७]] |listclass = hlist |state = {{{state|autocollapse}}} |above = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] |group1 = सप्टेंबर २०२६ |list1 = * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७|वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७|ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७|वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा]] |group2 = ऑक्टोबर २०२६ |list2 = * इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा * २०२६ मलेशिया महिला तिरंगी मालिका * [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|युएसए तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता ब|पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता ब]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघ अफगाणिस्तान विरुद्ध युएई मध्ये, २०२६–२७|बांगलादेश विरुद्ध अफगाणिस्तान युएईमध्ये]] * [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका|ओमान तिरंगी मालिका]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा]] * [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका युएईमध्ये]] * [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका|पाकिस्तान तिरंगी मालिका]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] * [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता क|पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता क]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|भारताचा न्यू झीलंड दौरा]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ अफगाणिस्तान विरुद्ध युएई मध्ये, २०२६–२७|झिम्बाब्वे विरुद्ध अफगाणिस्तान युएईमध्ये]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७|वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा]] |group3 = नोव्हेंबर २०२६ |list3 = * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * २०२६ महिला उदयोन्मुख राष्ट्रे ट्रॉफी |group4 = डिसेंबर २०२६ |list4 = * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा भारत दौरा]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ]] |group5 = जानेवारी २०२७ |list5 = * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|झिम्बाब्वेचा भारत दौरा]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा]] |group6 = फेब्रुवारी २०२७ |list6 = * [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक|महिला चॅम्पियन्स चषक]] |group7 = मार्च २०२७ |list7 = * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा नेपाळ दौरा, २०२६–२७|बांगलादेशचा नेपाळ दौरा]] |group8 = चालू स्पर्धा |list8 = * [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] * [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|महिला अजिंक्यपद]] * असोसिएट आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट |below = पुढील मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२७]] }}<noinclude> {{Collapsible option}} [[वर्ग:International cricket by year navigational boxes]] </noinclude> d4e8of8t8iql35o95j0g9zlmr6ppoht 0 384690 2715821 2715735 2026-10-01T15:25:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2715821 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट निवडणूक | election_name = इ.स. १९६० मधील अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक | country = अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने | type = अध्यक्षीय | ongoing = no | previous_election = इ.स. १९५६ मधील अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक | previous_year = १९५६ | next_election = इ.स. १९६४ मधील अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक | next_year = १९६४ | election_date = ८ नोव्हेंबर १९६० <!-- विजेता उमेदवाराची माहिती --> | image1 = [[File:John F. Kennedy, White House color photo portrait.jpg|200px]] | candidate1 = '''[[जॉन एफ. केनेडी]]''' | party1 = [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | home_state1 = [[मॅसेच्युसेट्स]] | running_mate1 = '''[[लिंडन बी. जॉन्सन]]''' | electoral_vote1 = '''३०३''' | states_carried1 = '''२२''' | popular_vote1 = '''३,४२,२६,७३१''' | percentage1 = '''४९.७%''' <!-- उपविजेता उमेदवाराची माहिती --> | image2 = [[File:Richard Nixon official portrait as Vice President (cropped).tiff|200px]] | candidate2 = [[रिचर्ड निक्सन]] | party2 = [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | home_state2 = [[कॅलिफोर्निया]] | running_mate2 = [[हेन्री कॅबॉट लॉज जुनिअर]] | electoral_vote2 = २१९ | states_carried2 = २६ | popular_vote2 = ३,४१,०८,१५७ | percentage2 = ४९.५% <!-- तिसरा उमेदवार (ॲडजस्टेड / अनप्लेज्ड) --> | image3 = [[File:Harry F. Byrd Portrait (3x4 cropped).jpg|200px]] | candidate3 = [[हॅरी एफ. बर्ड]] | party3 = [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|स्वतंत्र डेमोक्रॅट]] | home_state3 = [[व्हर्जिनिया]] | running_mate3 = [[स्ट्रॉम थर्मंड]] | electoral_vote3 = १५ | states_carried3 = २ | popular_vote3 = — | percentage3 = — | map_image = ElectoralCollege1960.svg | map_size = 350px | map_caption = राज्यनिहाय निवडणूक निकाल (निळा: केनेडी/डेमोक्रॅटिक, लाल: निक्सन/रिपब्लिकन, पिवळा: बर्ड/स्वतंत्र) | title = अध्यक्ष | before_election = [[ड्वाइट डी. आयझेनहॉवर]] | before_party = [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | after_election = [[जॉन एफ. केनेडी]] | after_party = [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] }} '''इ.स. १९६० मधील अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेची]] ४४ वी चतुर्वार्षिक अध्यक्षीय निवडणूक होती. ही निवडणूक मंगळवार, ८ नोव्हेंबर १९६० रोजी पार पडली. या निवडणुकीत [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाचे]] उमेदवार आणि मॅसेच्युसेट्सचे सिनेटर [[जॉन एफ. केनेडी]] यांनी [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] उमेदवार व तत्कालीन उपाध्यक्ष [[रिचर्ड निक्सन]] यांचा अत्यंत अटीतटीच्या लढतीत पराभव केला.<ref>{{cite web | title = Presidential Election of 1960 | url = https://www.cqpress.com/ | publisher = सीक्यू प्रेस | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६ | archive-url = https://web.archive.org/web/20160222055456/https://www.cqpress.com/ | archive-date = 2016-02-22 | url-status = dead}}</ref> ही निवडणूक अमेरिकन इतिहासातील पहिल्यांदाच दूरचित्रवाणीवर प्रसारित झालेल्या थेट अध्यक्षीय वादविवादांसाठी विशेष प्रसिद्ध आहे.<ref>{{cite news | title = The Kennedy-Nixon Debates of 1960 | url = https://www.history.com/topics/us-presidents/kennedy-nixon-debates | publisher = हिस्ट्री चॅनेल | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> तसेच अमेरिकेचे ५०वे राज्य म्हणून [[हवाई]] आणि ४९वे राज्य म्हणून [[अलास्का]] सहभागी झालेली ही पहिलीच अध्यक्षीय निवडणूक होती. == पार्श्वभूमी == तत्कालीन रिपब्लिकन अध्यक्ष [[ड्वाइट डी. आयझेनहॉवर]] यांनी दोन कार्यकाळ पूर्ण केल्यामुळे [[अमेरिकेच्या संविधानातील २२वा बदल|अमेरिकेच्या संविधानाच्या २२व्या दुरुस्तीनुसार]] ते पुन्हा निवडणुकीसाठी उभे राहण्यास अपात्र होते. त्यामुळे ही निवडणूक दोन्ही पक्षांतील नवीन उमेदवारांतील स्पर्धा होती. [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाकडून]] सुरुवातीला अनेक दावेदारांमध्ये स्पर्धा होती, परंतु प्राधमिक निवडणुकांमध्ये चमकदार कामगिरी करत [[जॉन एफ. केनेडी]] यांनी पक्षाची उमेदवारी मिळवली. त्यांनी पक्षांतर्गत संतुलन साधण्यासाठी [[टेक्सास]]चे प्रभावी सिनेट नेते [[लिंडन बी. जॉन्सन]] यांची उपाध्यक्षपदाचे उमेदवार म्हणून निवड केली. [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाकडून]] उपाध्यक्ष [[रिचर्ड निक्सन]] हे बिनविरोध मुख्य दावेदार म्हणून पुढे आले. त्यांनी [[मॅसेच्युसेट्समधील अमेरिकेचे सेनेटर|मॅसेच्युसेट्सचे माजी सेनेटर]] आणि [[संयुक्त राष्ट्रांतील अमेरिकेचे राजदूत]] [[हेन्री कॅबॉट लॉज जुनियर]] यांची उपाध्यक्षपदाचे उमेदवार म्हणून निवड केली. == मुख्य मुद्दे आणि प्रचार == * '''[[शीत युद्ध]] आणि परराष्ट्र धोरण:''' [[सोव्हिएत युनियन]]सोबतचे वाढते तणाव, [[क्युबा]] मधील साम्यवादी क्रांती आणि अंतराळ स्पर्धेतील (Space Race) मागासलेपण हे मतदानावरील प्रमुख मुद्दे होते. केनेडी यांनी दावा केला की आयझेनहॉवर-निक्सन प्रशासनामुळे अमेरिका लष्करी व आर्थिकदृष्ट्या सोव्हिएत युनियनच्या मागे पडत आहे. * '''धर्म आणि सामाजिक पार्श्वभूमी:''' केनेडी हे [[रोमन कॅथलिक]] ख्रिश्चन धर्मीय होते. अमेरिकेच्या इतिहासात यापूर्वी कधीही कॅथलिक व्यक्ती अध्यक्ष झाली नव्हती, त्यामुळे त्यांच्या धर्मावरून मोठा राजकीय वाद निर्माण झाला. केनेडी यांनी स्पष्ट केले की त्यांचे धार्मिक विचार त्यांच्या घटनात्मक कर्तव्यात अडथळा ठरणार नाहीत. * '''दूरचित्रवाणीवरील वादविवाद:''' सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर १९६० मध्ये केनेडी आणि निक्सन यांच्यात चार थेट दूरचित्रवाणी वादविवाद झाले. पहिल्या वादविवादात केनेडी अत्यंत आत्मविश्वासी आणि प्रभावी दिसले, ज्याचा त्यांना मोठा राजकीय फायदा झाला.<ref>{{cite news | title = How the 1960 TV Debates Changed American Politics | url = https://www.time.com/ | publisher = टाइम मासिक | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> == निकाल == निकाल अत्यंत चुरशीचा लागला. लोकप्रिय मतांमधील (Popular Vote) फरक केवळ ०.१७% (सुमारे १,१२,००० मते) होता, जो २० व्या शतकातील सर्वात कमी फरकांपैकी एक आहे. मात्र, इलेक्टोरल कॉलेजमध्ये केनेडी यांनी ३०३ मते मिळवून स्पष्ट बहुमत प्राप्त केले. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! उमेदवार !! पक्ष !! गृह राज्य !! इलेक्टोरल मते !! मिळालेली मते (Popular Vote) !! टक्केवारी |- | '''[[जॉन एफ. केनेडी]]''' || '''[[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]]''' || '''[[मॅसेच्युसेट्स]]''' || '''३०३''' || '''३,४२,२६,७३१''' || '''४९.७%''' |- | [[रिचर्ड निक्सन]] || [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] || [[कॅलिफोर्निया]] || २१९ || ३,४१,०८,१५त् || ४९.५% |- | [[हॅरी एफ. बर्ड]] || स्वतंत्र डेमोक्रॅट || [[व्हर्जिनिया]] || १५ || — || — |} <ref>{{cite web | title = 1960 Presidential General Election Results | url = https://uselectionatlas.org/RESULTS/national.php?year=1960 | publisher = युएस इलेक्शन ॲटलास | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> === महत्त्वाचे पैलू === * जॉन एफ. केनेडी हे अमेरिकेचे सर्वात तरुण निवडून आलेले अध्यक्ष (वय ४३ वर्षे) ठरले. * दक्षिण राज्यांतील काही असंतुष्ट डेमोक्रॅटिक इलेक्टर्सनी (Unpledged Electors) पक्षाच्या अधिकृत उमेदवाराला मते न देता [[व्हर्जिनिया]]चे सिनेटर हॅरी एफ. बर्ड यांना १५ इलेक्टोरल मते दिली. * या निवडणुकीनंतर २० जानेवारी १९६१ रोजी केनेडी यांनी अमेरिकेचे ३५ वे अध्यक्ष म्हणून शपथ घेतली. == हे सुद्धा पहा == * [[अमेरिकेचे अध्यक्ष]] * [[अमेरिकेच्या अध्यक्षीय निवडणुकांची यादी]] * [[जॉन एफ. केनेडी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{s-start}} {{succession box| before = [[१९५६ अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक|१९५६]]| title = {{देशध्वज|अमेरिका}} अध्यक्षीय निवडणुका| years =१९६०| after = [[१९६४ अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक|१९६४]] }} {{s-end}} {{अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक}} [[वर्ग:अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षीय निवडणुका]] a6urbkdgx0chzu8zeieu3w6pugzvzsi 0 384697 2715818 2715752 2026-10-01T14:23:50Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[सैयद हसन इमाम रिज़वी ज़ंगीपुरी]] वरुन [[सैयद हसन इमाम रिझवी झंगीपुरी]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2715752 wikitext text/x-wiki '''आयतुल्लाह सय्यद हसन इमाम रिझवी ज़ंगीपुरी''' (जन्म 2 मार्च 1974<ref>https://archive.org/details/the-shia-times-shia-olama-magazine-2005-pg-19-maulana-hasan-imam-rizvi</ref>) हे भारतातील शिया धार्मिक विद्वान आणि धार्मिक नेते आहेत. ते मीरा रोड येथील हैदरी जामा मशिदीत दोन दशकांहून अधिक काळ इमाम-ए-जुमा म्हणून सेवा देत आहेत.<ref name="inquilab2021">{{cite news|url=https://www.inquilab.com/news/articles/extreme-unrest-and-anxiety-among-the-muslims-of-mira-road-against-wasim-rizvi-31886|title=وسیم رضوی کے خلاف میراروڈ کے مسلمانوں میں بھی شدید بے چینی اور اضطراب|date=27 November 2021|work=Inquilab|language=Urdu|trans-title=वसीम रिझवी यांच्या विरोधात मीरा रोडमधील मुस्लिमांमध्येही तीव्र अस्वस्थता आणि चिंता}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/the-shia-times-2-successful-decades-of-maulana-hasan-imam-rizvi|title=द शिया टाइम्स, मौलाना हसन इमाम रिझवी यांच्या यशाची 2 दशके|last=The Shia Times|date=2022-03-09}}</ref> == धार्मिक कारकीर्द == हसन इमाम हे मीरा रोड येथील हैदरी जामा मशिदीशी संबंधित आहेत. ''इंकलाब''ने त्यांचा मशिदीचे प्रवक्ते आणि इमाम म्हणून उल्लेख केला आहे.<ref name="inquilab2021" /> त्यांनी मीरा रोड तसेच इतर ठिकाणी धार्मिक प्रवचने दिली असून शिया धार्मिक आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला आहे. मार्च 2025 मध्ये ''इंकलाब''ने हैदरी जामा मशिदीत आयोजित कुद्स दिवसाच्या कार्यक्रमाचा वृत्तांत प्रसिद्ध केला आणि हसन इमाम यांचा वक्ता व इमाम म्हणून उल्लेख केला. वृत्तपत्रानुसार, त्यांनी कुद्स दिवस, पॅलेस्टाईन आणि मुस्लिम ऐक्याशी संबंधित भाष्य केले.<ref name="quds2025">{{cite news|url=https://www.inquilab.com/news/articles/quds-day-was-celebrated-in-the-city-and-suburbs-on-the-last-friday-of-ramadan-75185|title=رمضان المبارک کے آخری جمعہ کوشہر و مضافات میں ’یوم القدس‘ منایا گیا|date=29 March 2025|work=Inquilab|language=Urdu|trans-title=रमजानच्या शेवटच्या शुक्रवारी शहर आणि उपनगरांत 'यौम-ए-कुद्स' साजरा करण्यात आला}}</ref> डिसेंबर 2025 मध्ये ''इंकलाब''ने मीरा रोड येथे आयोजित सीरत-उन-नबी आणि इत्तेहाद-उल-उम्मत संमेलनाचा वृत्तांत प्रसिद्ध केला. त्यात हसन इमाम यांचा पुन्हा हैदरी जामा मशिदीचे वक्ते आणि इमाम म्हणून उल्लेख करण्यात आला. त्यांनी कुटुंबव्यवस्था मजबूत करण्यामध्ये व्यक्तींच्या भूमिकेवर भाषण केले.<ref name="seerat2025">{{cite news|url=https://www.inquilab.com/news/articles/exhortation-to-follow-the-path-of-the-holy-quran-at-the-seerat-ul-nabi-pbuh-and-ittehad-ul-ummah-conference-87709|title=سیرت النبیؐ و اتحاد امت کانفرنس میں قرآن مجید کے راستے پر چلنے کی تلقین|date=1 December 2025|work=Inquilab|language=Urdu|trans-title=सीरत-उन-नबी आणि इत्तेहाद-उल-उम्मत संमेलनात पवित्र कुरआनच्या मार्गावर चालण्याचे आवाहन}}</ref> 2021 मध्ये ''हमारी आवाज''च्या एका वृत्तांतातही त्यांचा शिया हैदरी जामा मशिदीचे वक्ते आणि इमाम म्हणून उल्लेख करण्यात आला आणि मीरा रोड येथे सामाजिक सुधारणेसंदर्भात झालेल्या बैठकीत त्यांनी केलेल्या भाष्याचे वृत्तांकन करण्यात आले.<ref name="hamariaawaz">{{cite news|url=https://news.hamariaawaz.com/7967/|title=کرونا وائرس سے زیادہ خطرناک جہیز کا وائرس ہے: قاضی مطیع الرحمٰن قاسمی|date=16 March 2021|work=Hamari Aawaz|language=Urdu}}</ref> == सार्वजनिक उपक्रम == हसन इमाम धार्मिक व्याख्याने, सामुदायिक बैठका आणि सार्वजनिक निदर्शनांमध्ये सहभागी झाले आहेत. अभिलेखीय नोंदींमध्ये त्यांचा जन्नतुल बकी, यौम-ए-कुद्स, हिजाब विवाद आणि वसीम रिझवी विवादाशी संबंधित कार्यक्रमांमध्ये सहभाग दिसून येतो.<ref name="baqi2017">{{cite web|url=https://archive.org/details/2017-maulana-hasan-imam-rizvis-protest-on-jannatul-baqi|title=2017 में मौलाना हसन इमाम रिज़वी के जन्नतुल बक़ी पर विरोध प्रदर्शन|website=Internet Archive}}</ref><ref name="quds2023">{{cite web|url=https://archive.org/details/2023-yaum-e-quds-protest-mira-road-maulana-hasan-imam-rizvi|title=2023 यौम-ए-कुद्स विरोध प्रदर्शन, मीरा रोड, मौलाना हसन इमाम रिज़वी|website=Internet Archive}}</ref><ref name="waseemarchive">{{cite web|url=https://archive.org/details/2021-darul-qaza-mira-road-with-maulana-hasan-imam-rizvi-protest-on-waseem-rizvi-la|title=2021 दारुल क़ज़ा मीरा रोड, मौलाना हसन इमाम रिज़वी के साथ|website=Internet Archive}}</ref> 2021 मध्ये ''इंकलाब''ने वसीम रिझवी यांच्या कुरआनशी संबंधित प्रस्तावित कारवाईवरील वादाबाबत हसन इमाम यांची प्रतिक्रिया प्रसिद्ध केली. वृत्तपत्राने त्यांचा हैदरी जामा मशिदीचे वक्ते आणि इमाम म्हणून उल्लेख केला.<ref name="inquilab2021" /> मार्च 2022 मध्ये हिजाबसंदर्भात झालेल्या एका बैठकीबाबत ''इंकलाब''च्या स्वतंत्र वृत्तांतात मौलाना हसन इमाम यांचा कार्यक्रमातील धार्मिक व्यक्तींमध्ये समावेश करण्यात आला.<ref name="hijabinq">{{cite news|url=https://www.inquilab.com/news/articles/if-the-girls-wear-hijab-the-school-and-college-administration-will-be-forced-to-give-permission-34717|title=اگر لڑکیاں حجاب پہنیں گی تو اسکول اور کالج انتظامیہ کو اجازت دینے پر مجبور ہونا پڑے گا|date=19 March 2022|work=Inquilab|language=Urdu|trans-title=मुलींनी हिजाब परिधान केल्यास शाळा आणि महाविद्यालय प्रशासनाला परवानगी देणे भाग पडेल}}</ref> == 2017 मधील विवाद == 2017 मध्ये हसन इमाम हे पत्रकार रोहित सरदाना यांच्याशी संबंधित मीरा रोड येथील एका निदर्शनाशी संबंधित होते. अभिलेखीय व्हिडिओ नोंदींमध्ये त्यांचा निदर्शनांच्या रॅलीत तसेच शिया समुदायाच्या सदस्यांना नया नगर पोलीस ठाण्यात नेण्याशी संबंधित हालचालींमध्ये सहभाग दिसून येतो.<ref name="sardanatv">{{cite web|url=https://archive.org/details/shia-crowd-lead-by-maulana-hasan-imam-rizvi-filed-fir-in-mira-road-police-statio|title=2017 में मौलाना हसन इमाम रिज़वी के नेतृत्व में शिया भीड़ द्वारा मीरा रोड पुलिस स्टेशन में रोहित सरदाना के खिलाफ FIR दर्ज|website=Internet Archive}}</ref><ref name="sardanarally">{{cite web|url=https://archive.org/details/2017-rohit-sardana-protest-rally-maulana-hasan-imam-rizvi|title=2017, रोहित सरदाना विरोध रैली, मौलाना हसन इमाम रिज़वी|website=Internet Archive}}</ref> त्यानंतर ''वेरिटास इंटरनॅशनल एक्सप्रेस''च्या एका वृत्तांतात त्यांचा वरिष्ठ शिया धर्मगुरू आणि मीरा रोडमधील शिया समुदायाचे प्रमुख म्हणून उल्लेख करण्यात आला. या वृत्तांतानुसार, सरदाना यांच्याविरोधातील तक्रारीच्या संदर्भात त्यांनी शिया समुदायाच्या सदस्यांना नया नगर पोलीस ठाण्यात नेले होते.<ref name="veritassardana">{{cite news|url=https://veritasinternationalexpress.mojonetwork.in/national-news/mira-road-shia-cleric-fir-against-journalist-rohit-sardana|title=Senior Shia Cleric and Chief of Shia Population of Mira Road Maulana Syed Hasan Imam Zangipuri files an FIR against Journalist Rohit Sardana|date=2 September 2026|work=Veritas International Express}}</ref> ''द टाइम्स ऑफ इंडिया''च्या समकालीन वृत्तांतातही सरदाना यांच्या टिप्पणीशी संबंधित मीरा रोडमधील पोलीस तक्रारीचे स्वतंत्रपणे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले.<ref name="toiSardana">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/muslim-groups-see-red-over-journos-tweet/articleshow/61759448.cms|title=Muslim groups see red over journo's tweet|date=23 November 2017|work=The Times of India}}</ref> == हैदरी जामा मशीद == मीरा रोड येथील हैदरी जामा मशिदीचे वर्णन ''द टाइम्स ऑफ इंडिया''ने मुंबईच्या पश्चिम उपनगरांमध्ये सेवा देणाऱ्या प्रमुख शिया मशिदींपैकी एक म्हणून केले आहे. वृत्तपत्राने मशिदीतील धार्मिक उपक्रम, सामुदायिक कल्याण कार्यक्रम आणि गरीब कुटुंबांतील मुलांसाठी शैक्षणिक मदतीबाबत वृत्तांकन केले आहे.<ref name="haideriTOI">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-western-suburbs-get-biggest-shia-mosque-that-will-coach-poor-kids/articleshow/92930297.cms|title=Mumbai: Western suburbs get biggest Shia mosque that will coach poor kids|date=17 July 2022|work=The Times of India}}</ref> हसन इमाम यांचा मशिदीशी असलेला संबंध ''इंकलाब''मध्ये स्वतंत्रपणे दस्तऐवजीकरण करण्यात आला आहे. त्यात वारंवार त्यांचा मशिदीचे प्रवक्ता आणि इमाम म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="inquilab2021" /><ref name="quds2025" /><ref name="seerat2025" /> == नावाची रूपे == स्रोतांमध्ये हसन इमाम यांच्या नावाची विविध रूपे वापरण्यात आली आहेत. यामध्ये ''मौलाना सय्यद हसन इमाम, मौलाना हसन इमाम, मौलाना हसन इमाम रिझवी'' आणि ''मौलाना हसन इमाम झांगीपुरी'' यांचा समावेश आहे.<ref name="inquilab2021" /><ref name="quds2025" /><ref name="veritassardana" /> अभिलेखीय सामग्रीमध्ये ''मौलाना सय्यद हसन इमाम रिझवी झांगीपुरी'' या पूर्ण नावाचाही वापर आढळतो.<ref name="interview2015">{{cite web|url=https://archive.org/details/interview-of-maulana-hasan-imam-rizvi-2015-zainabia-channel|title=मौलाना हसन इमाम रिज़वी के साक्षात्कार, 2015, ज़ैनबिया चैनल|date=2015|website=Internet Archive}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} fh3ds7og90b4vxsk451w5il50xvq1o0 0 384702 2715813 2715788 2026-10-01T14:15:36Z AdvAnantGholam 172574 /* बाह्यदुवे */ 2715813 wikitext text/x-wiki [[चित्र:घटस्थापना.jpg|thumb|right|250px|घटस्थापनेचा धार्मिक विधी]] '''नवरात्र सण व यात कोकणात देवाला माळ लावणे''' हा देवीच्या उपासनेशी संबंधित हिंदू धार्मिक प्रथा असून महाराष्ट्रातील विविध भागांत त्याचे स्थानिक विविध स्वरूप आढळते. नवरात्राच्या पूजाविधीत घटस्थापना करून देवीची पूजा करण्याबरोबरच काही परंपरांमध्ये दररोज माळ बांधण्याची पद्धत नोंदवली आहे. मराठी विश्वकोशातील नवरात्र विषयक नोंदीनुसार नवरात्र हा कुलाचाराचाही भाग असून विविध कुळांमध्ये त्याच्या आचारपद्धतींमध्ये विविधता आढळते; त्यामध्ये रोज माळ बांधण्याच्या प्रथेचाही उल्लेख आहे. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक देवीपरंपरांचा अभ्यास करताना दुर्गा काळे यांनी ग्रामदेवता, स्थानिक श्रद्धा आणि त्यांच्याशी संबंधित विधी व धार्मिक आचारांचे विविध स्वरूप नोंदवले आहे. कोकणातील धार्मिक प्रथांचा स्वतंत्र अभ्यासही स्थानिक धार्मिक वस्तू आणि पूजाविधींच्या संदर्भातून करण्यात आला आहे. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> कोकणातील नवरात्रपरंपरेच्या उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये माळ ही देवी किंवा घटाशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील नोंदीत नवरात्राच्या काळात देवी तसेच घरातील घटाला फुलांची माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही स्थानिक देवस्थानांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये घटावर माळ चढवण्याची नोंद आढळते. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे दिसते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> या लेखात नवरात्राचा सर्वसाधारण इतिहास, देवीची विविध रूपे किंवा नवरात्रातील सर्व धार्मिक विधी यांचे विस्तृत विवेचन केलेले नाही. त्याऐवजी उपलब्ध प्रकाशित आणि स्थानिक स्रोतांच्या आधारे कोकणातील नवरात्राच्या संदर्भात देवी किंवा घटाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत, तिचे स्थानिक स्वरूप, माळेसाठी वापरली जाणारी फुले किंवा अन्य सामग्री, प्रादेशिक विविधता आणि तिची धार्मिक व सांस्कृतिक पार्श्वभूमी यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. विविध स्रोतांमध्ये नोंदलेल्या स्थानिक प्रथा त्यांच्या संबंधित गाव, देवस्थान किंवा समुदायाच्या संदर्भातच मांडल्या आहेत; एखाद्या ठिकाणच्या प्रथेवरून ती संपूर्ण कोकणातील समान प्रथा असल्याचा निष्कर्ष काढलेला नाही. == नवरात्री माळ म्हणजे काय == नवरात्राच्या काळात देवी किंवा घटाला अर्पण केली जाणारी फुलांची माळ ही पूजाविधीशी संबंधित अर्पणवस्तू म्हणून वापरली जाते. नवरात्राच्या स्थानिक नोंदींमध्ये देवी तसेच घटाला फुलांची माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आढळतो. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या संदर्भात देवी आणि घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे नवरात्री माळ ही केवळ फुलांची रचना नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये धार्मिक पूजाविधीचा भाग म्हणून वापरली जाणारी वस्तू आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> माळेचा प्रकार आणि तिच्यासाठी वापरली जाणारी सामग्री स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळी असू शकते. रायगड जिल्ह्यातील नवरात्रविधींच्या नोंदींमध्ये झेंडूच्या फुलांची माळ बांधण्याबरोबरच काही समाजांमध्ये नागवेलीची पाने किंवा पिठापासून तयार केलेली कडकणी वापरण्याची प्रथा नमूद केली आहे. तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, अशी स्वतंत्र नोंदही आढळते. त्यामुळे नवरात्री माळेचे एकच निश्चित स्वरूप संपूर्ण कोकणाला लागू होते असे म्हणता येत नाही. कोकणातील धार्मिक प्रथांच्या अभ्यासातही स्थानिक धार्मिक आचार आणि पूजावस्तूंच्या वापरातील विविधता अधोरेखित झाली आहे. <ref>“नियमांचे पालन करून नवरात्रोत्सव साजरा करा,” ''सकाळ'', 2 ऑक्टोबर 2024.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> माळ लावण्याचा धार्मिक संदर्भ आणि केवळ सजावटीचा उपयोग यांत फरक करणे आवश्यक आहे. देवतेला किंवा घटाला पूजाविधीचा भाग म्हणून माळ अर्पण केली जात असल्याची स्पष्ट नोंद असेल, तर त्या कृतीला धार्मिक अर्पण म्हणूनच पाहता येते. त्याच वेळी माळेमुळे देवता किंवा पूजास्थानाची दृश्य सजावटही होते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे माळेच्या प्रत्येक वापराला स्वतंत्र धार्मिक प्रतीकात्मक अर्थ आहे असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे नवरात्री माळेचा विचार तिच्या प्रत्यक्ष पूजाविधीतील वापराच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan”.</ref> == कोकणातील धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक पार्श्वभूमी == कोकणातील धार्मिक जीवनात स्थानिक देवता, ग्रामदैवत, देवस्थाने आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक प्रथांना महत्त्वाचे स्थान आहे. स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवतांशी संबंधित पूजाविधी, धार्मिक वस्तू आणि त्यांचा वापर यांचा विचार केला जातो. कोकणातील धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना अशा धार्मिक वस्तूंचा स्थानिक देवता आणि पूजाविधींशी असलेला संबंधही नोंदवला गेला आहे. <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांमध्ये स्थानिक देवता, त्यांची उपासना आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक आचार यांना स्थानिक संदर्भ प्राप्त होतो. दुर्गा काले यांनी किनारी महाराष्ट्रातील रेणुका देवीच्या परंपरेचा अभ्यास करताना देवीशी संबंधित धार्मिक श्रद्धा, स्थानिक उपासना आणि विधी यांचा विचार केला आहे. या अभ्यासातून स्थानिक देवीपरंपरेचा संबंध विशिष्ट भौगोलिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> या धार्मिक पार्श्वभूमीत देवतेला अर्पण केल्या जाणाऱ्या वस्तू आणि पूजाविधीतील त्यांचा वापर स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो. नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्येही देवी किंवा घटाशी संबंधित माळेचा वापर आढळतो. ठाणे जिल्ह्यात देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे, तर रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गातील स्थानिक नवरात्रपरंपरांमध्ये घटस्थापना आणि माळ यांचा संबंध नोंदवला आहे. त्यामुळे या लेखात धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान असल्याचे न मानता, संबंधित देवता, गाव, देवस्थान किंवा समुदायाच्या उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे त्यांचे स्थानिक स्वरूप मांडले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> == देवी, ग्रामदैवत आणि स्थानिक देवपरंपरा == महाराष्ट्रातील स्थानिक देवपरंपरांमध्ये देवीचे नाते विशिष्ट गाव, प्रदेश किंवा समुदायाशी जोडलेले आढळते. ग्रामदेवतेचे नाते एखाद्या गावाशी किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असू शकते, तर कुलदैवताची उपासना विशिष्ट कुटुंबाच्या किंवा वंशपरंपरेच्या धार्मिक आचाराशी जोडलेली असते. त्यामुळे स्थानिक देवतेची उपासना ही केवळ धार्मिक विधीपुरती मर्यादित न राहता स्थान, कुटुंब आणि समुदाय यांच्या परस्परसंबंधातून व्यक्त होणाऱ्या धार्मिक परंपरेचा भाग ठरते. <ref>Anne Feldhaus, “Traveling Goddesses”.</ref> Anne Feldhaus यांच्या महाराष्ट्रातील देवीपरंपरेवरील अभ्यासात देवी आणि विशिष्ट स्थान यांच्यातील संबंधाला महत्त्व दिले आहे. देवींच्या धार्मिक परंपरा त्यांच्या विशिष्ट स्थळांशी, स्थानिक समाजाशी आणि उपासनेच्या पद्धतींशी जोडलेल्या असू शकतात. त्यामुळे एखाद्या देवीच्या उपासनेतील धार्मिक आचार समजून घेताना त्या देवतेचा स्थानिक संदर्भ आणि तिच्याशी संबंधित समुदायाची परंपरा विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref>Feldhaus, “Traveling Goddesses”.</ref> कोकणातील स्थानिक देवपरंपरांच्या संदर्भात ही स्थानिकता विशेष महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी आणि किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांच्या अभ्यासातून स्थानिक देवी, तिची उपासना आणि तिच्याशी संबंधित धार्मिक विधी यांचे स्थानिक स्वरूप स्पष्ट होते. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेकडेही याच स्थानिक संदर्भातून पाहणे आवश्यक आहे. ठाणे जिल्ह्यात देवी तसेच घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे; रत्‍नागिरीतील काही देवस्थानांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये घटावर माळ चढवली जाते, तर सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत देवता, देवस्थान आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> म्हणून एखाद्या गावातील, देवस्थानातील किंवा विशिष्ट समुदायातील माळ अर्पण करण्याची पद्धत संपूर्ण कोकणातील समान धार्मिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यानुसार तिचे स्थानिक स्वरूप स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. या लेखातील प्रादेशिक उदाहरणे त्याच पद्धतीने स्वतंत्रपणे मांडली आहेत. == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा == नवरात्राच्या काळात देवी, घट किंवा संबंधित पूजास्थानाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये आढळते. उपलब्ध नोंदींमध्ये नवरात्राच्या नऊ दिवसांत माळ अर्पण करण्याचे तसेच दिवसागणिक माळेची संख्या किंवा स्वरूप बदलण्याचे उल्लेख आढळतात. मात्र ही पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. काही ठिकाणी देवीला माळ अर्पण केली जाते, तर काही ठिकाणी घट किंवा देवतेच्या पूजास्थानाशी माळ जोडलेली दिसते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> <ref>“नवरात्र उत्सव,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील नवरात्रपरंपरेत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. ''लोकसत्ता''मधील 21 सप्टेंबर 2025 रोजीच्या वृत्तानुसार नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत या भागातील भाविक खुरासणीच्या फुलांना प्राधान्य देतात. या फुलांचा बहर गणेशोत्सवापासून दिवाळीपर्यंतच्या काळात येतो आणि नवरात्राच्या काळात ती उपलब्ध असतात, असे ग्रामीण व आदिवासी भागाचे अभ्यासक गोपाळ वेखंडे यांनी सांगितले आहे. वृत्तात घटस्थापनेच्या काळात घरातील देवीच्या घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण करण्यामागे स्थानिक पारंपरिक कथाही नमूद केली आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> रायगड जिल्ह्यातील चिंभावे गावातील आमजाई देवीच्या नवरात्रोत्सवाबाबतच्या वृत्तात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्पष्ट नोंद आहे. या नवरात्रोत्सवात आमजाई आणि दुर्गाई देवीची एकत्रित घटस्थापना केली जाते आणि विजयादशमीला उत्सवाची सांगता होते. नऊ दिवस माळा चढवण्याबरोबरच दररोज पूजा, आरती आणि जागरण केले जाते. या नोंदीत उत्सवाचे आयोजन स्थानिक ग्रामस्थांकडून आळीपाळीने केले जात असल्याचेही नमूद आहे. त्यामुळे रायगडमधील या उदाहरणात माळ अर्पण करण्याची कृती ही स्थानिक ग्रामदेवतेच्या नवरात्रपरंपरेशी जोडलेली असल्याचे दिसते. <ref>“चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 2024.</ref> नवरात्रातील माळांच्या प्रकाराबाबत महाराष्ट्रातील काही धार्मिक नोंदींमध्ये प्रत्येक दिवसासाठी वेगवेगळ्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. काही स्रोतांमध्ये पहिल्या दिवशी शेवंती किंवा सोनचाफ्यासारखी पिवळी फुले, त्यानंतर अनंत, मोगरा, चमेली किंवा तगर यांसारखी पांढरी फुले, गोकर्ण किंवा कृष्णकमळ यांसारखी निळी फुले, तसेच अबोली, तेरडा, अशोक किंवा तिळाची फुले यांसारख्या विविध फुलांचा उल्लेख आहे. पुढील दिवसांसाठी कर्दळी, झेंडू, जास्वंद, कण्हेर, कमळ किंवा गुलाब यांसारख्या फुलांचाही उल्लेख आढळतो. मात्र ही यादी महाराष्ट्रातील नवरात्रपरंपरेतील उदाहरणे आहेत; त्यावरून हीच फुलांची क्रमवारी कोकणातील सर्व देवता किंवा सर्व गावांमध्ये प्रचलित आहे असे म्हणता येत नाही. <ref>“नवरात्रोत्सवातील उपासना कशी करावी? जाणून घ्या सविस्तर,” ''सकाळ'', 2021.</ref> <ref>“नवरात्र उत्सव,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> काही परंपरांमध्ये माळेची संख्या दिवसागणिक वाढवली जाते. उदाहरणार्थ, नवरात्राच्या नऊ दिवसांत दररोज एक माळ वाढवून एकूण नऊ माळा करण्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील काही देवतांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये अशा वाढत्या माळांचा स्वतंत्र उल्लेख आहे. त्यामुळे “नऊ दिवस नऊ माळा” या संकल्पनेचा अर्थ प्रत्येक दिवशी एक नवीन माळ अर्पण करणे, किंवा काही परंपरांमध्ये दिवसागणिक माळांची संख्या वाढवणे, असा स्थानिक प्रथेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. <ref>“घटस्थापना,” ''संवाद मीडिया'', 2022.</ref> <ref>“कोर्ले गावाची जुगाईदेवी,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 2017.</ref> कोकणातील उपलब्ध उदाहरणे पाहता माळ अर्पण करण्याची पद्धत एकसंध नसून स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार तिचे स्वरूप बदलते. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी आणि घटाला दररोज अर्पण करण्याची परंपरा नोंदली आहे, तर रायगडमधील चिंभावे येथे नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्वतंत्र ग्रामदैवतपरंपरा नोंदली आहे. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या 2025 च्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत देवी, घट, देवस्थान आणि स्थानिक समुदायाच्या परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे म्हणता येते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 2024.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा ही संपूर्ण कोकणात एकाच पद्धतीने आढळते असे म्हणता येत नाही. उलट उपलब्ध स्थानिक उदाहरणांत माळ कोणाला अर्पण केली जाते, तिच्यासाठी कोणती फुले वापरली जातात, माळांची संख्या किती असते आणि ती दररोज बदलली जाते किंवा वाढवली जाते का, यामध्ये विविधता दिसते. त्यामुळे या लेखात प्रत्येक प्रथा तिच्या उपलब्ध स्थानिक पुराव्याच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील विविध भागांतील प्रादेशिक स्वरूप == कोकणातील उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये नवरात्राच्या काळात माळ अर्पण करण्याचे वेगवेगळे प्रकार आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण आणि आदिवासी भागांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण केली जाते, रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, तर चिंभावे येथील आमजाई आणि दुर्गाई देवींच्या नवरात्रोत्सवात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत स्थानिक देवता, देवस्थान आणि पूजाविधीनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे दिसते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>रघुनाथ भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 11 ऑक्टोबर 2024.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या स्थानिक नोंदींमध्ये माळ कोणाला अर्पण केली जाते, कोणत्या फुलांचा वापर केला जातो आणि माळेची संख्या किंवा पूजाविधीशी असलेला संबंध यांत फरक दिसतो. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा एकसंध पद्धतीने मांडण्याऐवजी संबंधित ठिकाणांच्या स्वतंत्र धार्मिक परंपरांच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === ठाणे परिसर === ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांत नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. ''लोकसत्ता''मधील 21 सप्टेंबर 2025 रोजीच्या वृत्तानुसार या भागात नवरात्रोत्सवाच्या काळात खुरासणीच्या फुलांना प्राधान्य दिले जाते. या फुलांचा बहर गणेशोत्सवापासून दिवाळीपर्यंतच्या काळात येतो आणि नवरात्राच्या काळात ती उपलब्ध असतात, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> या वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा स्थानिक धार्मिक वापर स्पष्ट करताना घटस्थापनेच्या काळात घरातील देवीच्या घटाला या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते, अशी माहिती दिली आहे. या प्रथेबरोबर खुरासणीच्या फुलांच्या उपलब्धतेचा आणि ग्रामीण व आदिवासी जीवनाशी असलेल्या त्यांच्या संबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> ही नोंद ठाणे जिल्ह्यातील विशिष्ट ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील प्रथेचे उदाहरण आहे. त्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण ठाणे जिल्ह्यात किंवा संपूर्ण कोकणात खुरासणीच्या फुलांची माळ वापरली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील श्री चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रोत्सवाच्या वर्णनात माळ अर्पण करण्याचा घटस्थापनेशी थेट संबंध नोंदवला आहे. उपलब्ध वृत्तानुसार घटाभोवती मातीत धान्य पेरल्यानंतर घटामध्ये पाणी ठेवले जाते. त्यावर परडी ठेवून वस्त्र आणि नारळ ठेवण्यात येतो आणि त्यानंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या मंदिरातील नवरात्रोत्सव पूर्वापार चालत असल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> या नोंदीवरून तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे असे दिसते. मात्र या एका देवस्थानाच्या उदाहरणावरून रायगड जिल्ह्यातील सर्व नवरात्रपरंपरांमध्ये तिळाच्या फुलांची माळ वापरली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> रायगड जिल्ह्यातील चिंभावे गावातील आमजाई आणि दुर्गाई देवींच्या नवरात्रोत्सवाच्या वृत्तात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्पष्ट नोंद आहे. या दोन्ही ग्रामदेवतांची एकत्र घटस्थापना करून विजयादशमीला उत्सवाची सांगता केली जाते. नऊ दिवस माळा चढवण्याबरोबरच दररोज पूजन, आरती आणि जागरण केले जाते. उत्सवाचे आयोजन दोन्ही संबंधित ग्रामस्थांकडून आळीपाळीने केले जाते, अशीही नोंद आहे. <ref>रघुनाथ भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 11 ऑक्टोबर 2024.</ref> तळा आणि चिंभावे येथील नोंदींमध्ये माळ अर्पण करण्याच्या पद्धतीत फरक दिसतो. तळा येथे तिळाच्या फुलांची माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे, तर चिंभावे येथे नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची नोंद आहे. या दोन उदाहरणांवरून रायगड जिल्ह्यातील स्थानिक नवरात्रपरंपरांमध्येही माळ अर्पण करण्याचे स्वरूप एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई”.</ref> रायगड किल्ल्यावरील शिरकाई देवीच्या नवरात्रपरंपरेत घटस्थापना आणि नऊ दिवसांच्या उत्सवाची नोंद आढळते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनात नवरात्रात देवीचे घट बसवले जात आणि नऊ दिवस उत्सव साजरा होत असे, असे नमूद आहे. मात्र या नोंदीत माळ चढवण्याची विशिष्ट पद्धत नमूद केलेली नाही. त्यामुळे या उदाहरणाचा उपयोग घटस्थापना आणि नवरात्रपरंपरेच्या संदर्भापुरताच करणे योग्य ठरते. === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक देवीपरंपरांचा अभ्यास करताना देवीचे स्थानिक स्वरूप, तिच्याशी संबंधित धार्मिक श्रद्धा आणि विधी यांचा विचार करण्यात आला आहे. दुर्गा काले यांनी किनारी महाराष्ट्रातील रेणुका देवीच्या परंपरेचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक धार्मिक संदर्भ आणि देवीशी संबंधित विधींची चर्चा केली आहे. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> मात्र काले यांच्या अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नवरात्राच्या काळात देवीला किंवा घटाला विशिष्ट प्रकारची माळ अर्पण केली जाते असा थेट पुरावा मिळत नाही. त्यामुळे या संदर्भाचा उपयोग रत्‍नागिरीतील स्थानिक देवीपरंपरेची पार्श्वभूमी स्पष्ट करण्यापुरताच करणे योग्य आहे. माळ अर्पण करण्याच्या विशिष्ट पद्धतीसाठी स्वतंत्र स्थानिक पुरावा आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. त्या नोंदीनुसार 22 सप्टेंबर 2025 रोजी नवरात्रोत्सवाची सुरुवात झाली आणि वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या नोंदीत ‘पहिली माळ’ हा शब्दप्रयोग घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या एका नोंदीवरून सिंधुदुर्गातील सर्व नवरात्रपरंपरांमध्ये प्रत्येक दिवसाला ‘माळ’ असे संबोधले जाते किंवा दररोज विशिष्ट प्रकारची माळ अर्पण केली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध पुराव्याच्या मर्यादेत वेंगुर्ला येथील ही नोंद स्थानिक धार्मिक व्यवहाराचे उदाहरण म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> वेंगुर्ला येथील सातेरी देवीला ग्रामदेवता म्हणून संबोधणाऱ्या याच नोंदीमुळे ‘पहिली माळ’, घटस्थापना आणि पुष्पपूजा यांचा संबंध त्या विशिष्ट देवस्थानाच्या नवरात्रपरंपरेत नोंदलेला आहे. मात्र उपलब्ध स्रोतामध्ये पुढील माळांचे स्वरूप, फुलांचा प्रकार किंवा दररोज माळ बदलण्याची पद्धत याबाबत पुरेशी माहिती नाही. त्यामुळे त्याबाबत अनुमान करणे टाळणे आवश्यक आहे. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === प्रादेशिक विविधता === वरील स्थानिक उदाहरणांवरून कोकणातील नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला एकच निश्चित स्वरूप असल्याचे दिसत नाही. ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांत खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी तसेच घरातील घटाला दररोज अर्पण करण्याची नोंद आहे. रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेच्या विधीनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> या उदाहरणांमध्ये माळ अर्पण करण्याची पद्धत, तिच्याशी संबंधित पूजाविधी आणि वापरलेली फुले यांत फरक दिसतो. ठाणे येथील नोंदीत दररोज माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर तळा येथील उदाहरणात माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे. वेंगुर्ला येथील नोंदीत “पहिली माळ” हा शब्दप्रयोग घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांवरून माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळी रूपे असू शकतात असे म्हणता येते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> स्थानिक स्रोतांमध्ये माळेसाठी “माळ अर्पण करणे” किंवा “माळ चढवणे” असे वेगवेगळे शब्दप्रयोग आढळू शकतात. मात्र या शब्दप्रयोगांना सर्व ठिकाणी समान अर्थ आहे किंवा त्यांच्यात निश्चित असा धार्मिक भेद आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून ठरवता येत नाही. त्यामुळे या लेखात संबंधित ठिकाणी स्रोतामध्ये वापरलेला शब्दप्रयोग आणि त्याच्याशी संबंधित प्रत्यक्ष पूजाविधी यांनाच प्राधान्य देणे योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध उदाहरणांच्या मर्यादेत कोकणातील सर्व गावांमध्ये माळ अर्पण करण्याची पद्धत तंतोतंत समान आहे असे म्हणता येत नाही. उलट, उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये माळ कोणाला अर्पण केली जाते, कोणत्या फुलांचा वापर केला जातो आणि ती कोणत्या पूजाविधीशी संबंधित आहे, यामध्ये फरक दिसून येतो. त्यामुळे या प्रथेचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे स्वतंत्रपणे मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === ‘माळ’ या शब्दाचा स्थानिक धार्मिक वापर === नवरात्राच्या धार्मिक व्यवहारात ‘माळ’ हा शब्द केवळ फुलांनी तयार केलेल्या अर्पणवस्तूसाठीच वापरला जात नाही. नवरात्रातील घटस्थापनेच्या संदर्भात घटावर दररोज फुलांची माळ बांधण्याची प्रथा नोंदलेली आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘नवरात्र’ या नोंदीनुसार नऊ दिवस देवीची पूजा करताना रोज माळ बांधणे हा विविध कुळांमध्ये पाळला जाणारा आचार आहे. त्यामुळे नवरात्रातील माळ ही धार्मिक विधीचा एक भाग म्हणूनही वापरली जाते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> ‘माळ’ या शब्दाचा संबंध नवरात्रातील घटाशीही स्पष्टपणे जोडला जातो. मराठी बृहद्कोशातील ‘घट’ या नोंदीत ‘घटमाळ’ या शब्दाचा अर्थ नवरात्रात देवीच्या पूजेसाठी स्थापन केलेला घट आणि त्यावर सोडलेली फुलांची माळ असा दिला आहे. त्याच नोंदीत घटस्थापनेच्या विधीत दररोज घटावर फुलांची नवी माळ लोंबती बांधली जाते, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे ‘माळ’ आणि ‘घट’ यांचा संबंध केवळ सजावटीपुरता नसून नवरात्रातील धार्मिक विधीशी निगडित असल्याचे शब्दकोशीय पुराव्यातून स्पष्ट होते. <ref>“घट,” ''मराठी बृहद्कोश'', दाते शब्दकोश.</ref> नवरात्रातील दिवसांच्या संदर्भातही ‘माळ’ हा शब्द स्वतंत्र अर्थाने वापरला जातो. मराठी बृहद्कोशातील ‘माळ’ या नोंदीत नवरात्रातील प्रत्येक दिवसासाठी ताजी फुलांची माळ वापरली जात असल्यामुळे ‘माळ’ या शब्दाला ‘नवरात्रातील एक दिवस’ असा अर्थ प्राप्त झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत “आजची कितवी माळ आहे” असा वापर उदाहरणादाखल दिला आहे. त्यामुळे ‘पहिली माळ’, ‘पाचवी माळ’ किंवा ‘नववी माळ’ हे शब्द काही ठिकाणी नवरात्रातील अनुक्रमिक दिवस दर्शविण्यासाठी वापरले जातात. <ref>“माळ,” ''मराठी बृहद्कोश'', मोल्सवर्थ शब्दकोश.</ref> नवरात्रातील या शब्दप्रयोगाची लोकपरंपरेतील नोंदही आढळते. एका लोकसांस्कृतिक नोंदीनुसार घटावर नागवेलीच्या पानांची किंवा फुलांची माळ बांधली जाते आणि दररोज एक नवी माळ केली जाते. त्याच संदर्भात नवरात्राचा तिसरा किंवा सहावा दिवस न म्हणता “आज चौथी माळ”, “आज पाचवी माळ” अशा प्रकारे दिवस ओळखण्याची लोकभाषेतील पद्धत नमूद केली आहे. <ref>“भूमी आणि स्त्री,” ''विकिस्रोत''.</ref> कोकणातील स्थानिक वापरातही ‘माळ’ हा शब्द नवरात्रातील धार्मिक व्यवहाराच्या संदर्भात आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नवरात्रोत्सवाच्या एका वृत्तात ‘ओल्या घटाची’ देवी नऊ धान्यांची पेरणी करून आणि माळ घालून स्थापित केल्याचे नमूद आहे. त्यानंतर दुर्गाष्टमीच्या दिवशी घट उठविण्याची आणि त्यातून आलेले धान्याचे रोप ग्रामदैवतेला अर्पण करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तात सांगितले आहे. या उदाहरणात माळ, घटस्थापना आणि ग्रामदैवत यांचा संबंध स्थानिक धार्मिक विधीच्या संदर्भात दिसून येतो. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घटांचे आज विसर्जन,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 6 ऑक्टोबर 2019.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांतील नवरात्रपरंपरेत घटाला माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी तसेच घरातील घटाला नवरात्राच्या काळात दररोज अर्पण केली जाते, अशी माहिती उपलब्ध वृत्तात देण्यात आली आहे. या उदाहरणात ‘माळ’ ही घटाशी संबंधित प्रत्यक्ष पूजाविधीचा भाग म्हणून वापरली जाते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नवरात्रोत्सवाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. त्याच नोंदीनुसार त्या दिवशी वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या स्रोतामध्ये ‘पहिली माळ’ हा शब्द घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या एका नोंदीवरून ‘पहिली माळ’ हा शब्द सर्व सिंधुदुर्गात किंवा संपूर्ण कोकणात नवरात्राच्या पहिल्या दिवसासाठीच वापरला जातो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध शब्दकोशीय आणि स्थानिक पुराव्यांवरून नवरात्रातील ‘माळ’ या शब्दाचे किमान दोन प्रमुख वापर स्पष्ट होतात. एक म्हणजे देवी किंवा घटावर अर्पण अथवा बांधली जाणारी फुलांची माळ; आणि दुसरा म्हणजे नवरात्रातील दिवस दर्शविणारा शब्दप्रयोग. काही संदर्भांत दररोज नवी माळ बांधण्याच्या प्रथेमुळे माळ आणि नवरात्रातील दिवस यांचा परस्पर संबंध निर्माण झालेला दिसतो. मात्र या शब्दप्रयोगाचा नेमका अर्थ संबंधित प्रदेश, देवता आणि पूजाविधीच्या संदर्भानुसार निश्चित करणे आवश्यक आहे. <ref>“माळ,” ''मराठी बृहद्कोश'', मोल्सवर्थ शब्दकोश.</ref> <ref>“घट,” ''मराठी बृहद्कोश'', दाते शब्दकोश.</ref> <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> === माळेतील फुले आणि स्थानिक उपलब्धता === नवरात्रातील माळेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या फुलांचा प्रकार स्थानिक धार्मिक परंपरा, उपलब्ध सामग्री आणि पूजाविधी यानुसार बदलू शकतो. उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांची माळ, तर रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ वापरल्याचे स्पष्ट उल्लेख आढळतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणात नवरात्रातील माळेसाठी एकाच प्रकारची फुले वापरली जातात असे म्हणता येत नाही. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागात खुरासणीच्या फुलांना नवरात्राच्या काळात विशेष स्थान असल्याची नोंद आहे. उपलब्ध वृत्तानुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या भागात खुरासणीची लागवड जून-जुलैमध्ये केली जाते. गणेशोत्सवाच्या सुमारास या झाडांना फुले येऊ लागतात आणि नवरात्र ते दिवाळी या कालावधीत त्यांचा बहर असतो. त्यामुळे नवरात्राच्या काळात ही फुले स्थानिक परिसरात उपलब्ध असल्याचे स्रोतावरून स्पष्ट होते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> याच वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा वापर स्थानिक ग्रामीण आणि आदिवासी धार्मिक परंपरेशी जोडला असल्याचे स्थानिक अभ्यासक गोपाळ वेखंडे यांनी सांगितले आहे. खुरासणीची फुले नवरात्राच्या काळात उपलब्ध असणे आणि त्या फुलांची माळ देवीच्या घटाला अर्पण करण्याची परंपरा यांचा संबंध या स्थानिक नोंदीत स्पष्टपणे मांडला आहे. मात्र या स्रोतामध्ये सांगितलेली पारंपरिक कथा ही स्थानिक समज म्हणूनच नोंदवणे योग्य असून, तिचे स्वतंत्र ऐतिहासिक तथ्य म्हणून प्रतिपादन करता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील श्री चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेच्या विधीनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. उपलब्ध वृत्तानुसार घटाभोवती मातीत धान्य पेरल्यानंतर घटामध्ये पाणी ठेवले जाते आणि त्यावर परडी, वस्त्र व नारळ ठेवला जातो. त्यानंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या उदाहरणावरून रायगड जिल्ह्यातील किमान एका स्थानिक देवस्थानात तिळाची फुले नवरात्रातील माळेसाठी वापरली जात असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> महाराष्ट्रातील इतर नवरात्रपरंपरांमध्ये झेंडूच्या फुलांची माळ घटाला किंवा देवीला अर्पण करण्याच्या नोंदी आढळतात. उदाहरणार्थ, काही प्रकाशित नोंदींमध्ये घटस्थापनेनंतर घटावर रोज झेंडूच्या फुलांची माळ बांधण्याचा उल्लेख आहे. मात्र अशा महाराष्ट्रव्यापी किंवा इतर प्रादेशिक नोंदींचा उपयोग संपूर्ण कोकणातील प्रथा सिद्ध करण्यासाठी करता येत नाही. त्या केवळ नवरात्रातील माळेसाठी झेंडूचा वापर महाराष्ट्रातील इतर भागांतही आढळतो हे दाखवण्यासाठी उपयोगी ठरतात. <ref>“महाराष्ट्रातील नवरात्र उत्सव,” ''श्रेष्ठ महाराष्ट्र''.</ref> <ref>“उत्सव विशेष : भारतीय परंपरेतील चातुर्मास,” ''लोकसत्ता''.</ref> माळेसाठी फुलांव्यतिरिक्त इतर सामग्रीचा वापर होतो का, याबाबतही स्थानिक प्रथांमध्ये भिन्नता आढळू शकते. काही महाराष्ट्रातील नवरात्रविषयक नोंदींमध्ये घटाशी संबंधित धार्मिक सजावटीत पाने किंवा इतर सामग्रीच्या वापराचा उल्लेख आहे. तथापि, अशा उल्लेखांना कोकणातील माळेची सार्वत्रिक पद्धत मानता येत नाही. त्यामुळे फुलांव्यतिरिक्त कोणती सामग्री वापरली जाते याचा उल्लेख संबंधित स्थानिक स्रोत उपलब्ध असल्यासच त्या प्रदेशाच्या संदर्भात करणे योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील उपलब्ध नवरात्रपरंपरांमध्ये घटाला माळ घालण्याचा उल्लेख आढळतो; मात्र त्या स्रोतामध्ये माळेसाठी वापरलेल्या विशिष्ट फुलाचे नाव स्पष्टपणे दिलेले नसल्यास त्या संदर्भात कोणते फूल वापरले जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीच्या बाबतीत माळ अर्पण करण्याची धार्मिक कृती स्वतंत्रपणे नोंदवता येते; परंतु फुलांच्या प्रकाराबाबत स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. उपलब्ध स्थानिक पुराव्यांवरून नवरात्रातील माळेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या फुलांची निवड सर्व कोकणासाठी समान नियमाने निश्चित झालेली असल्याचे दिसत नाही. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांचा वापर आणि त्याच काळातील स्थानिक उपलब्धता यांचा थेट संबंध नोंदवला आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ वापरली जाते. त्यामुळे माळेतील फुलांचा प्रकार हा स्थानिक धार्मिक परंपरा आणि उपलब्धतेनुसार बदलू शकतो, असा निष्कर्ष उपलब्ध उदाहरणांच्या मर्यादेत काढता येतो. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> फुलांना धार्मिक महत्त्व असल्याचे स्थानिक पातळीवर सांगितले जात असले तरी त्या महत्त्वाचा अर्थ संपूर्ण कोकणाला लागू होतो असे मानणे योग्य नाही. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांना स्थानिक धार्मिक परंपरेत महत्त्व असल्याचे अभ्यासकांनी सांगितले आहे; त्याचबरोबर त्या फुलांची नवरात्राच्या काळातील उपलब्धताही स्रोतामध्ये स्पष्ट केली आहे. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काही ठिकाणी स्थानिक वनस्पतींची उपलब्धता, ऋतुमान आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो; मात्र त्याला संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक पद्धत मानता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> == धार्मिक आणि सांस्कृतिक अर्थ == नवरात्राच्या काळात देवतेला किंवा घटाला माळ अर्पण करणे ही काही ठिकाणी पूजाविधीशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून आढळते. उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये देवी किंवा घटाला फुलांची माळ अर्पण अथवा चढविल्याचे उल्लेख आहेत. त्यामुळे या प्रथेचा प्रत्यक्ष धार्मिक संदर्भ पूजा आणि देवतेला अर्पण करण्याच्या कृतीशी जोडलेला दिसतो. मात्र माळेला संपूर्ण कोकणात एकच निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> कोकणातील धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना एखादी पूजावस्तू कोणत्या देवतेशी, कोणत्या प्रसंगाशी आणि कोणत्या विधीशी संबंधित आहे, याचा विचार करणे आवश्यक ठरते. शिल्पा हाडप यांच्या कोकणातील धार्मिक प्रथांच्या अभ्यासात स्थानिक धार्मिक आचार, देवतांशी संबंधित वस्तू आणि विधी यांचा परस्परसंबंध अभ्यासला आहे. या व्यापक संदर्भामुळे कोकणातील धार्मिक वस्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थानिक पूजाविधीच्या संदर्भात समजून घेण्याची दिशा मिळते. मात्र हाडप यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला विशिष्ट प्रतीकात्मक अर्थ दिला आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> देवी, गाव आणि समुदाय यांच्यातील संबंध हा या प्रथेच्या सांस्कृतिक संदर्भातील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. Anne Feldhaus यांच्या अभ्यासात महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांमध्ये देवता आणि विशिष्ट स्थान यांच्यातील संबंध तसेच देवींच्या स्थानिक आणि कौटुंबिक धार्मिक भूमिकांचा विचार केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील देवतेला नवरात्राच्या काळात माळ अर्पण केली जात असल्यास त्या कृतीचा विचार संबंधित देवता, स्थान आणि धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र Feldhaus यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला स्वतंत्र प्रतीकात्मक अर्थ असल्याचे सिद्ध होत नाही. <ref>Anne Feldhaus, “Traveling Goddesses,” in ''Connected Places: Region, Pilgrimage, and Geographical Imagination in India'', Palgrave Macmillan, 2003, pp. 89–126.</ref> किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांच्या संदर्भात दुर्गा काले यांनी रेणुका देवीशी संबंधित स्थानिक धार्मिक परंपरा, श्रद्धा आणि विधींचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून एखाद्या देवीची उपासना ही तिच्या स्थानिक धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भाशी जोडलेली असू शकते हे दिसून येते. त्यामुळे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची कृती एखाद्या विशिष्ट देवीच्या स्थानिक उपासना-पद्धतीचा भाग असल्यास तिचे स्वरूप त्या स्थानिक परंपरेच्या संदर्भात समजून घेणे आवश्यक आहे. मात्र काले यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला स्वतंत्र धार्मिक प्रतीकात्मक अर्थ असल्याचे सिद्ध होत नाही. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> काही ठिकाणी नवरात्रातील धार्मिक कृती नवस, संकल्प किंवा विशिष्ट कौटुंबिक परंपरेशी संबंधित असू शकतात. रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रपरंपरेच्या वृत्तनिवेदनात देवीचे स्थानिक धार्मिक महत्त्व आणि नवसाशी संबंधित परंपरेचा उल्लेख आहे. मात्र त्या स्रोतावरून माळ अर्पण करणे हीच नवसाची कृती आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे माळ अर्पण करण्याचा संबंध नवस किंवा संकल्पाशी जोडताना स्वतंत्र स्थानिक पुरावा आवश्यक ठरतो. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेत घरगुती आणि सामुदायिक धार्मिक व्यवहारातील फरकही दिसून येऊ शकतो. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या नोंदीत घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिकादेवी मंदिराच्या नोंदीत देवस्थानातील घटस्थापनेच्या विधीमध्ये माळ चढविल्याचे नमूद आहे. या उदाहरणांवरून घरातील घट आणि सार्वजनिक देवस्थान या दोन्ही संदर्भांत माळ अर्पण करण्याची नोंद आढळते; मात्र त्यांचा धार्मिक अर्थ समान असल्याचे मानता येत नाही. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेचा प्रत्यक्ष धार्मिक संदर्भ पूजा, देवतेला अर्पण आणि स्थानिक पूजाविधी यांच्याशी जोडलेला दिसतो. ठाणे आणि रायगडमधील उपलब्ध नोंदींमध्ये माळ ही देवी किंवा घटाशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून नोंदली आहे. मात्र तिचा सांस्कृतिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ सर्व कोकणासाठी एकसमान असल्याचे या स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. “माळ ही समृद्धीचे प्रतीक आहे”, “माळ देवीच्या शक्तीचे प्रतीक आहे” किंवा तत्सम निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ मांडण्यासाठी स्वतंत्र आणि थेट पुरावा आवश्यक आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> == घरगुती आणि सामुदायिक परंपरा == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची पद्धत घरगुती तसेच सामुदायिक धार्मिक व्यवहारांच्या संदर्भात आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या नोंदीत घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत ग्रामदेवतेच्या देवस्थानात घटस्थापना आणि पुष्पपूजेचा उल्लेख आहे. त्यामुळे माळ अर्पण करण्याची कृती घरातील धार्मिक आचारापासून देवस्थानाशी संबंधित सार्वजनिक धार्मिक व्यवहारापर्यंत वेगवेगळ्या संदर्भांत आढळू शकते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> घरगुती नवरात्रामध्ये घटस्थापना करून त्याची नित्य पूजा करण्याची आणि घटाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील उपलब्ध वृत्तनिवेदनात नवरात्राच्या काळात देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. त्यामुळे घरातील घट हा माळ अर्पण करण्याच्या धार्मिक व्यवहाराचा एक संदर्भ असल्याचे या नोंदीतून स्पष्ट होते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> घरगुती नवरात्राशी संबंधित लोकानुभवांमध्ये देवघर, घट आणि फुलांच्या माळांचा उल्लेख आढळतो. मायबोलीसारख्या चर्चा मंचावरील नोंदी अशा व्यक्तिगत किंवा कौटुंबिक अनुभवांचे दस्तऐवजीकरण करतात; मात्र त्या शैक्षणिक किंवा अधिकृत पुराव्यांच्या समकक्ष मानता येत नाहीत. त्यामुळे अशा स्रोतांचा उपयोग स्थानिक लोकानुभव दाखविण्यापुरताच करणे योग्य ठरते आणि त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुटुंबांची एकसमान प्रथा असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“नवरात्राची आठवण,” ''मायबोली'' चर्चा मंच.</ref> सामुदायिक स्वरूपातील नवरात्रामध्ये ग्रामदेवता किंवा देवस्थानाभोवती धार्मिक विधी आणि सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीनुसार नवरात्राच्या पहिल्या माळेला घटस्थापना करण्यात आली आणि ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या नोंदीत धार्मिक कृतीचा संदर्भ घरगुती घटाऐवजी ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाशी संबंधित आहे. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> घरगुती आणि सामुदायिक परंपरांमध्ये धार्मिक व्यवहाराचे स्थान आणि व्याप्ती वेगळी असू शकते. घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याची कृती कुटुंबाच्या उपासनेशी संबंधित असते, तर ग्रामदेवतेच्या देवस्थानातील धार्मिक विधी गाव किंवा देवस्थानाशी संबंधित व्यापक धार्मिक व्यवहाराचा भाग असू शकतो. उपलब्ध उदाहरणांमध्ये या दोन्ही संदर्भांची स्वतंत्र नोंद आढळते; मात्र दोन्ही प्रकारांमागील धार्मिक अर्थ समान असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चित करता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> उपलब्ध पुराव्यांवरून नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा घरगुती घटपूजेपासून ग्रामदेवतेशी संबंधित देवस्थानातील धार्मिक व्यवहारापर्यंत विविध संदर्भांत आढळू शकते. मात्र उपलब्ध उदाहरणे स्थानिक स्वरूपाची असल्याने त्यावरून संपूर्ण कोकणातील घरगुती किंवा सामुदायिक नवरात्रपरंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. या प्रथेचा अभ्यास करताना संबंधित घर, गाव, देवता आणि देवस्थान यांच्या स्वतंत्र परंपरांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> == प्रादेशिक विविधता आणि बदल == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला कोकणात एकच निश्चित स्वरूप असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून दिसत नाही. माळ देवीला किंवा घटाला अर्पण केली जाते की घटावर चढवली जाते, ती किती दिवस केली जाते आणि कोणत्या प्रकारची फुले वापरली जातात, याबाबत स्थानिक नोंदींमध्ये फरक आढळतो. काही नोंदी घरातील घटाशी संबंधित आहेत, तर काही देवस्थानातील धार्मिक विधींशी संबंधित आहेत. त्यामुळे एखाद्या गावातील किंवा देवस्थानातील पद्धत संपूर्ण कोकणातील प्रथा म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील नोंदीनुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या वृत्तनिवेदनात नवरात्र ते दिवाळी या कालावधीत खुरासणीच्या फुलांचा बहर येत असल्याचे आणि या फुलांचा स्थानिक धार्मिक परंपरेत वापर होत असल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणात माळ, घरातील घट आणि नवरात्राच्या नऊ दिवसांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदवला आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> ठाणे परिसरातील दुसऱ्या वृत्तनोंदीनुसार घटस्थापनेनंतर नऊ दिवसांच्या कालावधीत घटावर दररोज झेंडूच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या विधीत मातीमध्ये नऊ प्रकारची धान्ये पेरून मध्यभागी घट ठेवला जातो आणि घटावर नारळ व आंब्याची पाने ठेवली जातात. या नोंदीत माळ चढविण्याची कृती घटस्थापनेच्या धार्मिक विधीच्या संदर्भात नमूद केली आहे. <ref>“गावोगावच्या नवरात्री,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 2020.</ref> रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत घटस्थापनेनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, अशी स्वतंत्र नोंद आहे. येथे माळ चढविण्याची कृती घटस्थापनेच्या क्रमातील धार्मिक विधी म्हणून नमूद केली आहे. या उदाहरणामुळे रायगडमधील किमान एका देवस्थानात ठाणे परिसरातील नोंदींपेक्षा वेगळ्या फुलांचा वापर होत असल्याचे दिसते. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची पद्धत निश्चित करता येत नाही. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील कोंगले येथील सताई देवी मंदिराच्या उपलब्ध नोंदीनुसार नवरात्रात घटस्थापना करून घटावर दररोज माळ चढवली जाते. त्याच नोंदीत मंदिरातील भजन, कीर्तन आणि जाखडीनृत्य तसेच पंचक्रोशीतील महिलांकडून देवीची ओटी भरण्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे या स्थानिक नोंदीत माळ चढविण्याची कृती मंदिरातील नवरात्रविधीच्या संदर्भात नोंदली आहे. <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील करजुवे येथील ग्रामदेवता श्रीदेवी तळेकरीण यांच्या नवरात्रपरंपरेत ओल्या घटाची स्थापना नऊ धान्यांची पेरणी करून आणि माळ घालून केली जाते. दुर्गाष्टमीच्या दिवशी घट उठवून त्यातून आलेले धान्याचे कोंब ग्रामदेवतेला अर्पण करण्याची परंपरा या नोंदीत नमूद केली आहे. या उदाहरणात माळ, घट आणि ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी यांचा एकत्रित संदर्भ दिसतो. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घाटांचे आज विसर्जन,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 6 ऑक्टोबर 2019.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत नवरात्राच्या प्रारंभी “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. त्याच दिवशी वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणात “पहिली माळ” हा शब्द नवरात्राच्या प्रारंभीच्या धार्मिक कार्यक्रमाच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या नोंदीवरून प्रत्येक दिवशी कोणत्या फुलांची माळ अर्पण केली जाते किंवा नऊ दिवसांच्या माळांचा कोणता क्रम असतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या स्थानिक उदाहरणांमध्ये माळ अर्पण करण्याच्या पद्धतीत काही फरक दिसून येतात. ठाणे जिल्ह्यातील उपलब्ध नोंदींमध्ये खुरासणी आणि झेंडूच्या फुलांच्या माळांचा उल्लेख आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत तिळाच्या फुलांची माळ चढविल्याचे नमूद आहे. काही ठिकाणी माळ दररोज अर्पण किंवा चढविल्याची नोंद आहे, तर काही ठिकाणी ती घटस्थापनेच्या विशिष्ट विधीशी जोडलेली आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“गावोगावच्या नवरात्री,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेचा संदर्भही उपलब्ध नोंदींमध्ये वेगवेगळा आहे. काही नोंदी घरातील घटाशी संबंधित आहेत, तर काही ग्रामदेवता किंवा देवस्थानातील धार्मिक विधींशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरीतील करजुवे येथे माळ घालून ओल्या घटाची स्थापना आणि नंतर त्यातील धान्याचे कोंब ग्रामदेवतेला अर्पण करण्याची नोंद आहे; सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथे “पहिली माळ” आणि घटस्थापना यांचा ग्रामदेवतेच्या देवस्थानातील नवरात्रोत्सवाशी संबंध नोंदवला आहे. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घाटांचे आज विसर्जन”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> == आधुनिक काळातील प्रथा == आधुनिक काळातही कोकणातील विविध भागांत नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने घटस्थापना, देवीची पूजा आणि स्थानिक धार्मिक परंपरा सुरू असल्याच्या समकालीन नोंदी आढळतात. काही ठिकाणी पारंपरिक धार्मिक विधींसोबत सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजनही केले जाते. त्यामुळे आधुनिक नवरात्रोत्सवात धार्मिक आचार आणि सार्वजनिक उत्सवी उपक्रम हे दोन्ही घटक एकत्र आढळतात. <ref>“घटस्थापनेने नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ,” ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“जिल्ह्यात सार्व. 130 तर 256 खासगी दुर्गा मातांची होणार प्रतिष्ठापना,” ''पुढारी'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २०२५ मधील नवरात्रोत्सवाच्या नोंदीनुसार ५०१ ठिकाणी देवीच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना करण्यात आली होती. त्यापैकी ४३६ सार्वजनिक आणि ६५ खासगी स्वरूपाच्या होत्या. याच काळात १९,३१५ ठिकाणी घरगुती घटस्थापना, तर ४२४ सार्वजनिक घटांची नोंद करण्यात आली. विविध देवीमंदिरांमध्ये घटस्थापना, पूजाअर्चा, आरती, कीर्तन यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांसोबत गरबा, दांडिया, जागरण, गोंधळ आणि भजन यांचेही आयोजन करण्यात आले होते. <ref>“घटस्थापनेने नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ,” ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2025.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२५ मध्ये सार्वजनिक आणि खासगी स्वरूपातील नवरात्रोत्सवांची नोंद झाली आहे. जिल्ह्यात सार्वजनिक नवरात्र मंडळांतर्फे दुर्गादेवीची प्रतिष्ठापना तसेच सार्वजनिक घटपूजेचे आयोजन करण्यात येणार असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले होते. विविध मंदिरांमध्ये आणि घरांमध्ये नवरात्राची तयारी करण्यात आली असून धार्मिक कार्यक्रमांसोबत डबलबारी भजन, फुगड्या, रास-दांडिया, नृत्य आणि इतर सांस्कृतिक उपक्रमांचेही आयोजन करण्यात आले होते. <ref>“जिल्ह्यात सार्व. 130 तर 256 खासगी दुर्गा मातांची होणार प्रतिष्ठापना,” ''पुढारी'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या अधिकृत नोंदीनुसार २२ सप्टेंबर २०२५ रोजी शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या पहिल्या माळेला घटस्थापना करण्यात आली आणि ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या नोंदीत नवरात्रोत्सवाशी संबंधित धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचाही उल्लेख आहे. यावरून या देवस्थानातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापना आणि देवीची पूजा हे समकालीन धार्मिक आचार म्हणून सुरू असल्याचे दिसते. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> फुलांच्या उपलब्धतेच्या संदर्भात ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागाची स्वतंत्र नोंद महत्त्वाची आहे. २०२५ मधील वृत्तानुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा बहर नवरात्राच्या कालावधीत येत असल्याचे आणि या फुलांचा स्थानिक धार्मिक परंपरेत वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> == चित्रदालन == <gallery widths="220px" heights="160px" mode="packed"> File:IMG-2402 04-Pandit(Gurav-Marathi) offering to the Goddess.jpg|देवीला धार्मिक अर्पण करताना File:IMG-2402 05-All other Goddess.jpg|देवीची पूजा File:काळम्मादेवी, सरस्वतीदेवी, लक्ष्मीदेवी एकत्रित गाभारा.jpg|देवींचा एकत्रित गाभारा File:देवी गाभारा मुर्ती.jpg|देवीच्या गाभाऱ्यातील मूर्ती File:Navratri Kalash Puja.jpg|नवरात्रातील घटपूजा File:घटस्थापना.jpg|घटस्थापनेचा धार्मिक विधी </gallery> == हेही पहा == * [[नवरात्र]] * [[घटस्थापना]] * [[ग्रामदेवता]] * [[कुलदैवत]] * [[कोकण]] == बाह्यदुवे == * अधिकृत किंवा विश्वसनीय संकेतस्थळाचा दुवा * श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, अधिकृत संकेतस्थळ * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] q03th8za4xzhtoaolx3t3zblbsk8366 2715814 2715813 2026-10-01T14:18:35Z AdvAnantGholam 172574 2715814 wikitext text/x-wiki [[चित्र:घटस्थापना.jpg|thumb|right|250px|घटस्थापनेचा धार्मिक विधी]] '''नवरात्र सण, कोकणात देवाला माळ लावणे''' हा देवीच्या उपासनेशी संबंधित हिंदू धार्मिक प्रथा असून महाराष्ट्रातील विविध भागांत त्याचे स्थानिक विविध स्वरूप आढळते. नवरात्राच्या पूजाविधीत घटस्थापना करून देवीची पूजा करण्याबरोबरच काही परंपरांमध्ये दररोज माळ बांधण्याची पद्धत नोंदवली आहे. मराठी विश्वकोशातील नवरात्र विषयक नोंदीनुसार नवरात्र हा कुलाचाराचाही भाग असून विविध कुळांमध्ये त्याच्या आचारपद्धतींमध्ये विविधता आढळते; त्यामध्ये रोज माळ बांधण्याच्या प्रथेचाही उल्लेख आहे. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक देवीपरंपरांचा अभ्यास करताना दुर्गा काळे यांनी ग्रामदेवता, स्थानिक श्रद्धा आणि त्यांच्याशी संबंधित विधी व धार्मिक आचारांचे विविध स्वरूप नोंदवले आहे. कोकणातील धार्मिक प्रथांचा स्वतंत्र अभ्यासही स्थानिक धार्मिक वस्तू आणि पूजाविधींच्या संदर्भातून करण्यात आला आहे. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> कोकणातील नवरात्रपरंपरेच्या उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये माळ ही देवी किंवा घटाशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील नोंदीत नवरात्राच्या काळात देवी तसेच घरातील घटाला फुलांची माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही स्थानिक देवस्थानांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये घटावर माळ चढवण्याची नोंद आढळते. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे दिसते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> या लेखात नवरात्राचा सर्वसाधारण इतिहास, देवीची विविध रूपे किंवा नवरात्रातील सर्व धार्मिक विधी यांचे विस्तृत विवेचन केलेले नाही. त्याऐवजी उपलब्ध प्रकाशित आणि स्थानिक स्रोतांच्या आधारे कोकणातील नवरात्राच्या संदर्भात देवी किंवा घटाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत, तिचे स्थानिक स्वरूप, माळेसाठी वापरली जाणारी फुले किंवा अन्य सामग्री, प्रादेशिक विविधता आणि तिची धार्मिक व सांस्कृतिक पार्श्वभूमी यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. विविध स्रोतांमध्ये नोंदलेल्या स्थानिक प्रथा त्यांच्या संबंधित गाव, देवस्थान किंवा समुदायाच्या संदर्भातच मांडल्या आहेत; एखाद्या ठिकाणच्या प्रथेवरून ती संपूर्ण कोकणातील समान प्रथा असल्याचा निष्कर्ष काढलेला नाही. == नवरात्री माळ म्हणजे काय == नवरात्राच्या काळात देवी किंवा घटाला अर्पण केली जाणारी फुलांची माळ ही पूजाविधीशी संबंधित अर्पणवस्तू म्हणून वापरली जाते. नवरात्राच्या स्थानिक नोंदींमध्ये देवी तसेच घटाला फुलांची माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आढळतो. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या संदर्भात देवी आणि घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे नवरात्री माळ ही केवळ फुलांची रचना नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये धार्मिक पूजाविधीचा भाग म्हणून वापरली जाणारी वस्तू आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> माळेचा प्रकार आणि तिच्यासाठी वापरली जाणारी सामग्री स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळी असू शकते. रायगड जिल्ह्यातील नवरात्रविधींच्या नोंदींमध्ये झेंडूच्या फुलांची माळ बांधण्याबरोबरच काही समाजांमध्ये नागवेलीची पाने किंवा पिठापासून तयार केलेली कडकणी वापरण्याची प्रथा नमूद केली आहे. तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, अशी स्वतंत्र नोंदही आढळते. त्यामुळे नवरात्री माळेचे एकच निश्चित स्वरूप संपूर्ण कोकणाला लागू होते असे म्हणता येत नाही. कोकणातील धार्मिक प्रथांच्या अभ्यासातही स्थानिक धार्मिक आचार आणि पूजावस्तूंच्या वापरातील विविधता अधोरेखित झाली आहे. <ref>“नियमांचे पालन करून नवरात्रोत्सव साजरा करा,” ''सकाळ'', 2 ऑक्टोबर 2024.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> माळ लावण्याचा धार्मिक संदर्भ आणि केवळ सजावटीचा उपयोग यांत फरक करणे आवश्यक आहे. देवतेला किंवा घटाला पूजाविधीचा भाग म्हणून माळ अर्पण केली जात असल्याची स्पष्ट नोंद असेल, तर त्या कृतीला धार्मिक अर्पण म्हणूनच पाहता येते. त्याच वेळी माळेमुळे देवता किंवा पूजास्थानाची दृश्य सजावटही होते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे माळेच्या प्रत्येक वापराला स्वतंत्र धार्मिक प्रतीकात्मक अर्थ आहे असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे नवरात्री माळेचा विचार तिच्या प्रत्यक्ष पूजाविधीतील वापराच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan”.</ref> == कोकणातील धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक पार्श्वभूमी == कोकणातील धार्मिक जीवनात स्थानिक देवता, ग्रामदैवत, देवस्थाने आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक प्रथांना महत्त्वाचे स्थान आहे. स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवतांशी संबंधित पूजाविधी, धार्मिक वस्तू आणि त्यांचा वापर यांचा विचार केला जातो. कोकणातील धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना अशा धार्मिक वस्तूंचा स्थानिक देवता आणि पूजाविधींशी असलेला संबंधही नोंदवला गेला आहे. <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांमध्ये स्थानिक देवता, त्यांची उपासना आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक आचार यांना स्थानिक संदर्भ प्राप्त होतो. दुर्गा काले यांनी किनारी महाराष्ट्रातील रेणुका देवीच्या परंपरेचा अभ्यास करताना देवीशी संबंधित धार्मिक श्रद्धा, स्थानिक उपासना आणि विधी यांचा विचार केला आहे. या अभ्यासातून स्थानिक देवीपरंपरेचा संबंध विशिष्ट भौगोलिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> या धार्मिक पार्श्वभूमीत देवतेला अर्पण केल्या जाणाऱ्या वस्तू आणि पूजाविधीतील त्यांचा वापर स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो. नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्येही देवी किंवा घटाशी संबंधित माळेचा वापर आढळतो. ठाणे जिल्ह्यात देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे, तर रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गातील स्थानिक नवरात्रपरंपरांमध्ये घटस्थापना आणि माळ यांचा संबंध नोंदवला आहे. त्यामुळे या लेखात धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान असल्याचे न मानता, संबंधित देवता, गाव, देवस्थान किंवा समुदायाच्या उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे त्यांचे स्थानिक स्वरूप मांडले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> == देवी, ग्रामदैवत आणि स्थानिक देवपरंपरा == महाराष्ट्रातील स्थानिक देवपरंपरांमध्ये देवीचे नाते विशिष्ट गाव, प्रदेश किंवा समुदायाशी जोडलेले आढळते. ग्रामदेवतेचे नाते एखाद्या गावाशी किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असू शकते, तर कुलदैवताची उपासना विशिष्ट कुटुंबाच्या किंवा वंशपरंपरेच्या धार्मिक आचाराशी जोडलेली असते. त्यामुळे स्थानिक देवतेची उपासना ही केवळ धार्मिक विधीपुरती मर्यादित न राहता स्थान, कुटुंब आणि समुदाय यांच्या परस्परसंबंधातून व्यक्त होणाऱ्या धार्मिक परंपरेचा भाग ठरते. <ref>Anne Feldhaus, “Traveling Goddesses”.</ref> Anne Feldhaus यांच्या महाराष्ट्रातील देवीपरंपरेवरील अभ्यासात देवी आणि विशिष्ट स्थान यांच्यातील संबंधाला महत्त्व दिले आहे. देवींच्या धार्मिक परंपरा त्यांच्या विशिष्ट स्थळांशी, स्थानिक समाजाशी आणि उपासनेच्या पद्धतींशी जोडलेल्या असू शकतात. त्यामुळे एखाद्या देवीच्या उपासनेतील धार्मिक आचार समजून घेताना त्या देवतेचा स्थानिक संदर्भ आणि तिच्याशी संबंधित समुदायाची परंपरा विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref>Feldhaus, “Traveling Goddesses”.</ref> कोकणातील स्थानिक देवपरंपरांच्या संदर्भात ही स्थानिकता विशेष महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी आणि किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांच्या अभ्यासातून स्थानिक देवी, तिची उपासना आणि तिच्याशी संबंधित धार्मिक विधी यांचे स्थानिक स्वरूप स्पष्ट होते. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेकडेही याच स्थानिक संदर्भातून पाहणे आवश्यक आहे. ठाणे जिल्ह्यात देवी तसेच घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे; रत्‍नागिरीतील काही देवस्थानांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये घटावर माळ चढवली जाते, तर सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत देवता, देवस्थान आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> म्हणून एखाद्या गावातील, देवस्थानातील किंवा विशिष्ट समुदायातील माळ अर्पण करण्याची पद्धत संपूर्ण कोकणातील समान धार्मिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यानुसार तिचे स्थानिक स्वरूप स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. या लेखातील प्रादेशिक उदाहरणे त्याच पद्धतीने स्वतंत्रपणे मांडली आहेत. == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा == नवरात्राच्या काळात देवी, घट किंवा संबंधित पूजास्थानाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये आढळते. उपलब्ध नोंदींमध्ये नवरात्राच्या नऊ दिवसांत माळ अर्पण करण्याचे तसेच दिवसागणिक माळेची संख्या किंवा स्वरूप बदलण्याचे उल्लेख आढळतात. मात्र ही पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. काही ठिकाणी देवीला माळ अर्पण केली जाते, तर काही ठिकाणी घट किंवा देवतेच्या पूजास्थानाशी माळ जोडलेली दिसते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> <ref>“नवरात्र उत्सव,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील नवरात्रपरंपरेत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. ''लोकसत्ता''मधील 21 सप्टेंबर 2025 रोजीच्या वृत्तानुसार नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत या भागातील भाविक खुरासणीच्या फुलांना प्राधान्य देतात. या फुलांचा बहर गणेशोत्सवापासून दिवाळीपर्यंतच्या काळात येतो आणि नवरात्राच्या काळात ती उपलब्ध असतात, असे ग्रामीण व आदिवासी भागाचे अभ्यासक गोपाळ वेखंडे यांनी सांगितले आहे. वृत्तात घटस्थापनेच्या काळात घरातील देवीच्या घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण करण्यामागे स्थानिक पारंपरिक कथाही नमूद केली आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> रायगड जिल्ह्यातील चिंभावे गावातील आमजाई देवीच्या नवरात्रोत्सवाबाबतच्या वृत्तात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्पष्ट नोंद आहे. या नवरात्रोत्सवात आमजाई आणि दुर्गाई देवीची एकत्रित घटस्थापना केली जाते आणि विजयादशमीला उत्सवाची सांगता होते. नऊ दिवस माळा चढवण्याबरोबरच दररोज पूजा, आरती आणि जागरण केले जाते. या नोंदीत उत्सवाचे आयोजन स्थानिक ग्रामस्थांकडून आळीपाळीने केले जात असल्याचेही नमूद आहे. त्यामुळे रायगडमधील या उदाहरणात माळ अर्पण करण्याची कृती ही स्थानिक ग्रामदेवतेच्या नवरात्रपरंपरेशी जोडलेली असल्याचे दिसते. <ref>“चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 2024.</ref> नवरात्रातील माळांच्या प्रकाराबाबत महाराष्ट्रातील काही धार्मिक नोंदींमध्ये प्रत्येक दिवसासाठी वेगवेगळ्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. काही स्रोतांमध्ये पहिल्या दिवशी शेवंती किंवा सोनचाफ्यासारखी पिवळी फुले, त्यानंतर अनंत, मोगरा, चमेली किंवा तगर यांसारखी पांढरी फुले, गोकर्ण किंवा कृष्णकमळ यांसारखी निळी फुले, तसेच अबोली, तेरडा, अशोक किंवा तिळाची फुले यांसारख्या विविध फुलांचा उल्लेख आहे. पुढील दिवसांसाठी कर्दळी, झेंडू, जास्वंद, कण्हेर, कमळ किंवा गुलाब यांसारख्या फुलांचाही उल्लेख आढळतो. मात्र ही यादी महाराष्ट्रातील नवरात्रपरंपरेतील उदाहरणे आहेत; त्यावरून हीच फुलांची क्रमवारी कोकणातील सर्व देवता किंवा सर्व गावांमध्ये प्रचलित आहे असे म्हणता येत नाही. <ref>“नवरात्रोत्सवातील उपासना कशी करावी? जाणून घ्या सविस्तर,” ''सकाळ'', 2021.</ref> <ref>“नवरात्र उत्सव,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> काही परंपरांमध्ये माळेची संख्या दिवसागणिक वाढवली जाते. उदाहरणार्थ, नवरात्राच्या नऊ दिवसांत दररोज एक माळ वाढवून एकूण नऊ माळा करण्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील काही देवतांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये अशा वाढत्या माळांचा स्वतंत्र उल्लेख आहे. त्यामुळे “नऊ दिवस नऊ माळा” या संकल्पनेचा अर्थ प्रत्येक दिवशी एक नवीन माळ अर्पण करणे, किंवा काही परंपरांमध्ये दिवसागणिक माळांची संख्या वाढवणे, असा स्थानिक प्रथेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. <ref>“घटस्थापना,” ''संवाद मीडिया'', 2022.</ref> <ref>“कोर्ले गावाची जुगाईदेवी,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 2017.</ref> कोकणातील उपलब्ध उदाहरणे पाहता माळ अर्पण करण्याची पद्धत एकसंध नसून स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार तिचे स्वरूप बदलते. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी आणि घटाला दररोज अर्पण करण्याची परंपरा नोंदली आहे, तर रायगडमधील चिंभावे येथे नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्वतंत्र ग्रामदैवतपरंपरा नोंदली आहे. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या 2025 च्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत देवी, घट, देवस्थान आणि स्थानिक समुदायाच्या परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे म्हणता येते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 2024.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा ही संपूर्ण कोकणात एकाच पद्धतीने आढळते असे म्हणता येत नाही. उलट उपलब्ध स्थानिक उदाहरणांत माळ कोणाला अर्पण केली जाते, तिच्यासाठी कोणती फुले वापरली जातात, माळांची संख्या किती असते आणि ती दररोज बदलली जाते किंवा वाढवली जाते का, यामध्ये विविधता दिसते. त्यामुळे या लेखात प्रत्येक प्रथा तिच्या उपलब्ध स्थानिक पुराव्याच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील विविध भागांतील प्रादेशिक स्वरूप == कोकणातील उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये नवरात्राच्या काळात माळ अर्पण करण्याचे वेगवेगळे प्रकार आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण आणि आदिवासी भागांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण केली जाते, रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, तर चिंभावे येथील आमजाई आणि दुर्गाई देवींच्या नवरात्रोत्सवात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत स्थानिक देवता, देवस्थान आणि पूजाविधीनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे दिसते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>रघुनाथ भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 11 ऑक्टोबर 2024.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या स्थानिक नोंदींमध्ये माळ कोणाला अर्पण केली जाते, कोणत्या फुलांचा वापर केला जातो आणि माळेची संख्या किंवा पूजाविधीशी असलेला संबंध यांत फरक दिसतो. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा एकसंध पद्धतीने मांडण्याऐवजी संबंधित ठिकाणांच्या स्वतंत्र धार्मिक परंपरांच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === ठाणे परिसर === ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांत नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. ''लोकसत्ता''मधील 21 सप्टेंबर 2025 रोजीच्या वृत्तानुसार या भागात नवरात्रोत्सवाच्या काळात खुरासणीच्या फुलांना प्राधान्य दिले जाते. या फुलांचा बहर गणेशोत्सवापासून दिवाळीपर्यंतच्या काळात येतो आणि नवरात्राच्या काळात ती उपलब्ध असतात, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> या वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा स्थानिक धार्मिक वापर स्पष्ट करताना घटस्थापनेच्या काळात घरातील देवीच्या घटाला या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते, अशी माहिती दिली आहे. या प्रथेबरोबर खुरासणीच्या फुलांच्या उपलब्धतेचा आणि ग्रामीण व आदिवासी जीवनाशी असलेल्या त्यांच्या संबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> ही नोंद ठाणे जिल्ह्यातील विशिष्ट ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील प्रथेचे उदाहरण आहे. त्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण ठाणे जिल्ह्यात किंवा संपूर्ण कोकणात खुरासणीच्या फुलांची माळ वापरली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील श्री चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रोत्सवाच्या वर्णनात माळ अर्पण करण्याचा घटस्थापनेशी थेट संबंध नोंदवला आहे. उपलब्ध वृत्तानुसार घटाभोवती मातीत धान्य पेरल्यानंतर घटामध्ये पाणी ठेवले जाते. त्यावर परडी ठेवून वस्त्र आणि नारळ ठेवण्यात येतो आणि त्यानंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या मंदिरातील नवरात्रोत्सव पूर्वापार चालत असल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> या नोंदीवरून तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे असे दिसते. मात्र या एका देवस्थानाच्या उदाहरणावरून रायगड जिल्ह्यातील सर्व नवरात्रपरंपरांमध्ये तिळाच्या फुलांची माळ वापरली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> रायगड जिल्ह्यातील चिंभावे गावातील आमजाई आणि दुर्गाई देवींच्या नवरात्रोत्सवाच्या वृत्तात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्पष्ट नोंद आहे. या दोन्ही ग्रामदेवतांची एकत्र घटस्थापना करून विजयादशमीला उत्सवाची सांगता केली जाते. नऊ दिवस माळा चढवण्याबरोबरच दररोज पूजन, आरती आणि जागरण केले जाते. उत्सवाचे आयोजन दोन्ही संबंधित ग्रामस्थांकडून आळीपाळीने केले जाते, अशीही नोंद आहे. <ref>रघुनाथ भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 11 ऑक्टोबर 2024.</ref> तळा आणि चिंभावे येथील नोंदींमध्ये माळ अर्पण करण्याच्या पद्धतीत फरक दिसतो. तळा येथे तिळाच्या फुलांची माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे, तर चिंभावे येथे नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची नोंद आहे. या दोन उदाहरणांवरून रायगड जिल्ह्यातील स्थानिक नवरात्रपरंपरांमध्येही माळ अर्पण करण्याचे स्वरूप एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई”.</ref> रायगड किल्ल्यावरील शिरकाई देवीच्या नवरात्रपरंपरेत घटस्थापना आणि नऊ दिवसांच्या उत्सवाची नोंद आढळते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनात नवरात्रात देवीचे घट बसवले जात आणि नऊ दिवस उत्सव साजरा होत असे, असे नमूद आहे. मात्र या नोंदीत माळ चढवण्याची विशिष्ट पद्धत नमूद केलेली नाही. त्यामुळे या उदाहरणाचा उपयोग घटस्थापना आणि नवरात्रपरंपरेच्या संदर्भापुरताच करणे योग्य ठरते. === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक देवीपरंपरांचा अभ्यास करताना देवीचे स्थानिक स्वरूप, तिच्याशी संबंधित धार्मिक श्रद्धा आणि विधी यांचा विचार करण्यात आला आहे. दुर्गा काले यांनी किनारी महाराष्ट्रातील रेणुका देवीच्या परंपरेचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक धार्मिक संदर्भ आणि देवीशी संबंधित विधींची चर्चा केली आहे. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> मात्र काले यांच्या अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नवरात्राच्या काळात देवीला किंवा घटाला विशिष्ट प्रकारची माळ अर्पण केली जाते असा थेट पुरावा मिळत नाही. त्यामुळे या संदर्भाचा उपयोग रत्‍नागिरीतील स्थानिक देवीपरंपरेची पार्श्वभूमी स्पष्ट करण्यापुरताच करणे योग्य आहे. माळ अर्पण करण्याच्या विशिष्ट पद्धतीसाठी स्वतंत्र स्थानिक पुरावा आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. त्या नोंदीनुसार 22 सप्टेंबर 2025 रोजी नवरात्रोत्सवाची सुरुवात झाली आणि वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या नोंदीत ‘पहिली माळ’ हा शब्दप्रयोग घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या एका नोंदीवरून सिंधुदुर्गातील सर्व नवरात्रपरंपरांमध्ये प्रत्येक दिवसाला ‘माळ’ असे संबोधले जाते किंवा दररोज विशिष्ट प्रकारची माळ अर्पण केली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध पुराव्याच्या मर्यादेत वेंगुर्ला येथील ही नोंद स्थानिक धार्मिक व्यवहाराचे उदाहरण म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> वेंगुर्ला येथील सातेरी देवीला ग्रामदेवता म्हणून संबोधणाऱ्या याच नोंदीमुळे ‘पहिली माळ’, घटस्थापना आणि पुष्पपूजा यांचा संबंध त्या विशिष्ट देवस्थानाच्या नवरात्रपरंपरेत नोंदलेला आहे. मात्र उपलब्ध स्रोतामध्ये पुढील माळांचे स्वरूप, फुलांचा प्रकार किंवा दररोज माळ बदलण्याची पद्धत याबाबत पुरेशी माहिती नाही. त्यामुळे त्याबाबत अनुमान करणे टाळणे आवश्यक आहे. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === प्रादेशिक विविधता === वरील स्थानिक उदाहरणांवरून कोकणातील नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला एकच निश्चित स्वरूप असल्याचे दिसत नाही. ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांत खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी तसेच घरातील घटाला दररोज अर्पण करण्याची नोंद आहे. रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेच्या विधीनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> या उदाहरणांमध्ये माळ अर्पण करण्याची पद्धत, तिच्याशी संबंधित पूजाविधी आणि वापरलेली फुले यांत फरक दिसतो. ठाणे येथील नोंदीत दररोज माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर तळा येथील उदाहरणात माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे. वेंगुर्ला येथील नोंदीत “पहिली माळ” हा शब्दप्रयोग घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांवरून माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळी रूपे असू शकतात असे म्हणता येते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> स्थानिक स्रोतांमध्ये माळेसाठी “माळ अर्पण करणे” किंवा “माळ चढवणे” असे वेगवेगळे शब्दप्रयोग आढळू शकतात. मात्र या शब्दप्रयोगांना सर्व ठिकाणी समान अर्थ आहे किंवा त्यांच्यात निश्चित असा धार्मिक भेद आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून ठरवता येत नाही. त्यामुळे या लेखात संबंधित ठिकाणी स्रोतामध्ये वापरलेला शब्दप्रयोग आणि त्याच्याशी संबंधित प्रत्यक्ष पूजाविधी यांनाच प्राधान्य देणे योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध उदाहरणांच्या मर्यादेत कोकणातील सर्व गावांमध्ये माळ अर्पण करण्याची पद्धत तंतोतंत समान आहे असे म्हणता येत नाही. उलट, उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये माळ कोणाला अर्पण केली जाते, कोणत्या फुलांचा वापर केला जातो आणि ती कोणत्या पूजाविधीशी संबंधित आहे, यामध्ये फरक दिसून येतो. त्यामुळे या प्रथेचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे स्वतंत्रपणे मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === ‘माळ’ या शब्दाचा स्थानिक धार्मिक वापर === नवरात्राच्या धार्मिक व्यवहारात ‘माळ’ हा शब्द केवळ फुलांनी तयार केलेल्या अर्पणवस्तूसाठीच वापरला जात नाही. नवरात्रातील घटस्थापनेच्या संदर्भात घटावर दररोज फुलांची माळ बांधण्याची प्रथा नोंदलेली आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘नवरात्र’ या नोंदीनुसार नऊ दिवस देवीची पूजा करताना रोज माळ बांधणे हा विविध कुळांमध्ये पाळला जाणारा आचार आहे. त्यामुळे नवरात्रातील माळ ही धार्मिक विधीचा एक भाग म्हणूनही वापरली जाते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> ‘माळ’ या शब्दाचा संबंध नवरात्रातील घटाशीही स्पष्टपणे जोडला जातो. मराठी बृहद्कोशातील ‘घट’ या नोंदीत ‘घटमाळ’ या शब्दाचा अर्थ नवरात्रात देवीच्या पूजेसाठी स्थापन केलेला घट आणि त्यावर सोडलेली फुलांची माळ असा दिला आहे. त्याच नोंदीत घटस्थापनेच्या विधीत दररोज घटावर फुलांची नवी माळ लोंबती बांधली जाते, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे ‘माळ’ आणि ‘घट’ यांचा संबंध केवळ सजावटीपुरता नसून नवरात्रातील धार्मिक विधीशी निगडित असल्याचे शब्दकोशीय पुराव्यातून स्पष्ट होते. <ref>“घट,” ''मराठी बृहद्कोश'', दाते शब्दकोश.</ref> नवरात्रातील दिवसांच्या संदर्भातही ‘माळ’ हा शब्द स्वतंत्र अर्थाने वापरला जातो. मराठी बृहद्कोशातील ‘माळ’ या नोंदीत नवरात्रातील प्रत्येक दिवसासाठी ताजी फुलांची माळ वापरली जात असल्यामुळे ‘माळ’ या शब्दाला ‘नवरात्रातील एक दिवस’ असा अर्थ प्राप्त झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत “आजची कितवी माळ आहे” असा वापर उदाहरणादाखल दिला आहे. त्यामुळे ‘पहिली माळ’, ‘पाचवी माळ’ किंवा ‘नववी माळ’ हे शब्द काही ठिकाणी नवरात्रातील अनुक्रमिक दिवस दर्शविण्यासाठी वापरले जातात. <ref>“माळ,” ''मराठी बृहद्कोश'', मोल्सवर्थ शब्दकोश.</ref> नवरात्रातील या शब्दप्रयोगाची लोकपरंपरेतील नोंदही आढळते. एका लोकसांस्कृतिक नोंदीनुसार घटावर नागवेलीच्या पानांची किंवा फुलांची माळ बांधली जाते आणि दररोज एक नवी माळ केली जाते. त्याच संदर्भात नवरात्राचा तिसरा किंवा सहावा दिवस न म्हणता “आज चौथी माळ”, “आज पाचवी माळ” अशा प्रकारे दिवस ओळखण्याची लोकभाषेतील पद्धत नमूद केली आहे. <ref>“भूमी आणि स्त्री,” ''विकिस्रोत''.</ref> कोकणातील स्थानिक वापरातही ‘माळ’ हा शब्द नवरात्रातील धार्मिक व्यवहाराच्या संदर्भात आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नवरात्रोत्सवाच्या एका वृत्तात ‘ओल्या घटाची’ देवी नऊ धान्यांची पेरणी करून आणि माळ घालून स्थापित केल्याचे नमूद आहे. त्यानंतर दुर्गाष्टमीच्या दिवशी घट उठविण्याची आणि त्यातून आलेले धान्याचे रोप ग्रामदैवतेला अर्पण करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तात सांगितले आहे. या उदाहरणात माळ, घटस्थापना आणि ग्रामदैवत यांचा संबंध स्थानिक धार्मिक विधीच्या संदर्भात दिसून येतो. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घटांचे आज विसर्जन,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 6 ऑक्टोबर 2019.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांतील नवरात्रपरंपरेत घटाला माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी तसेच घरातील घटाला नवरात्राच्या काळात दररोज अर्पण केली जाते, अशी माहिती उपलब्ध वृत्तात देण्यात आली आहे. या उदाहरणात ‘माळ’ ही घटाशी संबंधित प्रत्यक्ष पूजाविधीचा भाग म्हणून वापरली जाते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नवरात्रोत्सवाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. त्याच नोंदीनुसार त्या दिवशी वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या स्रोतामध्ये ‘पहिली माळ’ हा शब्द घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या एका नोंदीवरून ‘पहिली माळ’ हा शब्द सर्व सिंधुदुर्गात किंवा संपूर्ण कोकणात नवरात्राच्या पहिल्या दिवसासाठीच वापरला जातो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध शब्दकोशीय आणि स्थानिक पुराव्यांवरून नवरात्रातील ‘माळ’ या शब्दाचे किमान दोन प्रमुख वापर स्पष्ट होतात. एक म्हणजे देवी किंवा घटावर अर्पण अथवा बांधली जाणारी फुलांची माळ; आणि दुसरा म्हणजे नवरात्रातील दिवस दर्शविणारा शब्दप्रयोग. काही संदर्भांत दररोज नवी माळ बांधण्याच्या प्रथेमुळे माळ आणि नवरात्रातील दिवस यांचा परस्पर संबंध निर्माण झालेला दिसतो. मात्र या शब्दप्रयोगाचा नेमका अर्थ संबंधित प्रदेश, देवता आणि पूजाविधीच्या संदर्भानुसार निश्चित करणे आवश्यक आहे. <ref>“माळ,” ''मराठी बृहद्कोश'', मोल्सवर्थ शब्दकोश.</ref> <ref>“घट,” ''मराठी बृहद्कोश'', दाते शब्दकोश.</ref> <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> === माळेतील फुले आणि स्थानिक उपलब्धता === नवरात्रातील माळेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या फुलांचा प्रकार स्थानिक धार्मिक परंपरा, उपलब्ध सामग्री आणि पूजाविधी यानुसार बदलू शकतो. उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांची माळ, तर रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ वापरल्याचे स्पष्ट उल्लेख आढळतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणात नवरात्रातील माळेसाठी एकाच प्रकारची फुले वापरली जातात असे म्हणता येत नाही. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागात खुरासणीच्या फुलांना नवरात्राच्या काळात विशेष स्थान असल्याची नोंद आहे. उपलब्ध वृत्तानुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या भागात खुरासणीची लागवड जून-जुलैमध्ये केली जाते. गणेशोत्सवाच्या सुमारास या झाडांना फुले येऊ लागतात आणि नवरात्र ते दिवाळी या कालावधीत त्यांचा बहर असतो. त्यामुळे नवरात्राच्या काळात ही फुले स्थानिक परिसरात उपलब्ध असल्याचे स्रोतावरून स्पष्ट होते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> याच वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा वापर स्थानिक ग्रामीण आणि आदिवासी धार्मिक परंपरेशी जोडला असल्याचे स्थानिक अभ्यासक गोपाळ वेखंडे यांनी सांगितले आहे. खुरासणीची फुले नवरात्राच्या काळात उपलब्ध असणे आणि त्या फुलांची माळ देवीच्या घटाला अर्पण करण्याची परंपरा यांचा संबंध या स्थानिक नोंदीत स्पष्टपणे मांडला आहे. मात्र या स्रोतामध्ये सांगितलेली पारंपरिक कथा ही स्थानिक समज म्हणूनच नोंदवणे योग्य असून, तिचे स्वतंत्र ऐतिहासिक तथ्य म्हणून प्रतिपादन करता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील श्री चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेच्या विधीनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. उपलब्ध वृत्तानुसार घटाभोवती मातीत धान्य पेरल्यानंतर घटामध्ये पाणी ठेवले जाते आणि त्यावर परडी, वस्त्र व नारळ ठेवला जातो. त्यानंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या उदाहरणावरून रायगड जिल्ह्यातील किमान एका स्थानिक देवस्थानात तिळाची फुले नवरात्रातील माळेसाठी वापरली जात असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> महाराष्ट्रातील इतर नवरात्रपरंपरांमध्ये झेंडूच्या फुलांची माळ घटाला किंवा देवीला अर्पण करण्याच्या नोंदी आढळतात. उदाहरणार्थ, काही प्रकाशित नोंदींमध्ये घटस्थापनेनंतर घटावर रोज झेंडूच्या फुलांची माळ बांधण्याचा उल्लेख आहे. मात्र अशा महाराष्ट्रव्यापी किंवा इतर प्रादेशिक नोंदींचा उपयोग संपूर्ण कोकणातील प्रथा सिद्ध करण्यासाठी करता येत नाही. त्या केवळ नवरात्रातील माळेसाठी झेंडूचा वापर महाराष्ट्रातील इतर भागांतही आढळतो हे दाखवण्यासाठी उपयोगी ठरतात. <ref>“महाराष्ट्रातील नवरात्र उत्सव,” ''श्रेष्ठ महाराष्ट्र''.</ref> <ref>“उत्सव विशेष : भारतीय परंपरेतील चातुर्मास,” ''लोकसत्ता''.</ref> माळेसाठी फुलांव्यतिरिक्त इतर सामग्रीचा वापर होतो का, याबाबतही स्थानिक प्रथांमध्ये भिन्नता आढळू शकते. काही महाराष्ट्रातील नवरात्रविषयक नोंदींमध्ये घटाशी संबंधित धार्मिक सजावटीत पाने किंवा इतर सामग्रीच्या वापराचा उल्लेख आहे. तथापि, अशा उल्लेखांना कोकणातील माळेची सार्वत्रिक पद्धत मानता येत नाही. त्यामुळे फुलांव्यतिरिक्त कोणती सामग्री वापरली जाते याचा उल्लेख संबंधित स्थानिक स्रोत उपलब्ध असल्यासच त्या प्रदेशाच्या संदर्भात करणे योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील उपलब्ध नवरात्रपरंपरांमध्ये घटाला माळ घालण्याचा उल्लेख आढळतो; मात्र त्या स्रोतामध्ये माळेसाठी वापरलेल्या विशिष्ट फुलाचे नाव स्पष्टपणे दिलेले नसल्यास त्या संदर्भात कोणते फूल वापरले जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीच्या बाबतीत माळ अर्पण करण्याची धार्मिक कृती स्वतंत्रपणे नोंदवता येते; परंतु फुलांच्या प्रकाराबाबत स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. उपलब्ध स्थानिक पुराव्यांवरून नवरात्रातील माळेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या फुलांची निवड सर्व कोकणासाठी समान नियमाने निश्चित झालेली असल्याचे दिसत नाही. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांचा वापर आणि त्याच काळातील स्थानिक उपलब्धता यांचा थेट संबंध नोंदवला आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ वापरली जाते. त्यामुळे माळेतील फुलांचा प्रकार हा स्थानिक धार्मिक परंपरा आणि उपलब्धतेनुसार बदलू शकतो, असा निष्कर्ष उपलब्ध उदाहरणांच्या मर्यादेत काढता येतो. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> फुलांना धार्मिक महत्त्व असल्याचे स्थानिक पातळीवर सांगितले जात असले तरी त्या महत्त्वाचा अर्थ संपूर्ण कोकणाला लागू होतो असे मानणे योग्य नाही. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांना स्थानिक धार्मिक परंपरेत महत्त्व असल्याचे अभ्यासकांनी सांगितले आहे; त्याचबरोबर त्या फुलांची नवरात्राच्या काळातील उपलब्धताही स्रोतामध्ये स्पष्ट केली आहे. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काही ठिकाणी स्थानिक वनस्पतींची उपलब्धता, ऋतुमान आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो; मात्र त्याला संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक पद्धत मानता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> == धार्मिक आणि सांस्कृतिक अर्थ == नवरात्राच्या काळात देवतेला किंवा घटाला माळ अर्पण करणे ही काही ठिकाणी पूजाविधीशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून आढळते. उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये देवी किंवा घटाला फुलांची माळ अर्पण अथवा चढविल्याचे उल्लेख आहेत. त्यामुळे या प्रथेचा प्रत्यक्ष धार्मिक संदर्भ पूजा आणि देवतेला अर्पण करण्याच्या कृतीशी जोडलेला दिसतो. मात्र माळेला संपूर्ण कोकणात एकच निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> कोकणातील धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना एखादी पूजावस्तू कोणत्या देवतेशी, कोणत्या प्रसंगाशी आणि कोणत्या विधीशी संबंधित आहे, याचा विचार करणे आवश्यक ठरते. शिल्पा हाडप यांच्या कोकणातील धार्मिक प्रथांच्या अभ्यासात स्थानिक धार्मिक आचार, देवतांशी संबंधित वस्तू आणि विधी यांचा परस्परसंबंध अभ्यासला आहे. या व्यापक संदर्भामुळे कोकणातील धार्मिक वस्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थानिक पूजाविधीच्या संदर्भात समजून घेण्याची दिशा मिळते. मात्र हाडप यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला विशिष्ट प्रतीकात्मक अर्थ दिला आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> देवी, गाव आणि समुदाय यांच्यातील संबंध हा या प्रथेच्या सांस्कृतिक संदर्भातील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. Anne Feldhaus यांच्या अभ्यासात महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांमध्ये देवता आणि विशिष्ट स्थान यांच्यातील संबंध तसेच देवींच्या स्थानिक आणि कौटुंबिक धार्मिक भूमिकांचा विचार केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील देवतेला नवरात्राच्या काळात माळ अर्पण केली जात असल्यास त्या कृतीचा विचार संबंधित देवता, स्थान आणि धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र Feldhaus यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला स्वतंत्र प्रतीकात्मक अर्थ असल्याचे सिद्ध होत नाही. <ref>Anne Feldhaus, “Traveling Goddesses,” in ''Connected Places: Region, Pilgrimage, and Geographical Imagination in India'', Palgrave Macmillan, 2003, pp. 89–126.</ref> किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांच्या संदर्भात दुर्गा काले यांनी रेणुका देवीशी संबंधित स्थानिक धार्मिक परंपरा, श्रद्धा आणि विधींचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून एखाद्या देवीची उपासना ही तिच्या स्थानिक धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भाशी जोडलेली असू शकते हे दिसून येते. त्यामुळे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची कृती एखाद्या विशिष्ट देवीच्या स्थानिक उपासना-पद्धतीचा भाग असल्यास तिचे स्वरूप त्या स्थानिक परंपरेच्या संदर्भात समजून घेणे आवश्यक आहे. मात्र काले यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला स्वतंत्र धार्मिक प्रतीकात्मक अर्थ असल्याचे सिद्ध होत नाही. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> काही ठिकाणी नवरात्रातील धार्मिक कृती नवस, संकल्प किंवा विशिष्ट कौटुंबिक परंपरेशी संबंधित असू शकतात. रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रपरंपरेच्या वृत्तनिवेदनात देवीचे स्थानिक धार्मिक महत्त्व आणि नवसाशी संबंधित परंपरेचा उल्लेख आहे. मात्र त्या स्रोतावरून माळ अर्पण करणे हीच नवसाची कृती आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे माळ अर्पण करण्याचा संबंध नवस किंवा संकल्पाशी जोडताना स्वतंत्र स्थानिक पुरावा आवश्यक ठरतो. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेत घरगुती आणि सामुदायिक धार्मिक व्यवहारातील फरकही दिसून येऊ शकतो. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या नोंदीत घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिकादेवी मंदिराच्या नोंदीत देवस्थानातील घटस्थापनेच्या विधीमध्ये माळ चढविल्याचे नमूद आहे. या उदाहरणांवरून घरातील घट आणि सार्वजनिक देवस्थान या दोन्ही संदर्भांत माळ अर्पण करण्याची नोंद आढळते; मात्र त्यांचा धार्मिक अर्थ समान असल्याचे मानता येत नाही. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेचा प्रत्यक्ष धार्मिक संदर्भ पूजा, देवतेला अर्पण आणि स्थानिक पूजाविधी यांच्याशी जोडलेला दिसतो. ठाणे आणि रायगडमधील उपलब्ध नोंदींमध्ये माळ ही देवी किंवा घटाशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून नोंदली आहे. मात्र तिचा सांस्कृतिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ सर्व कोकणासाठी एकसमान असल्याचे या स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. “माळ ही समृद्धीचे प्रतीक आहे”, “माळ देवीच्या शक्तीचे प्रतीक आहे” किंवा तत्सम निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ मांडण्यासाठी स्वतंत्र आणि थेट पुरावा आवश्यक आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> == घरगुती आणि सामुदायिक परंपरा == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची पद्धत घरगुती तसेच सामुदायिक धार्मिक व्यवहारांच्या संदर्भात आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या नोंदीत घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत ग्रामदेवतेच्या देवस्थानात घटस्थापना आणि पुष्पपूजेचा उल्लेख आहे. त्यामुळे माळ अर्पण करण्याची कृती घरातील धार्मिक आचारापासून देवस्थानाशी संबंधित सार्वजनिक धार्मिक व्यवहारापर्यंत वेगवेगळ्या संदर्भांत आढळू शकते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> घरगुती नवरात्रामध्ये घटस्थापना करून त्याची नित्य पूजा करण्याची आणि घटाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील उपलब्ध वृत्तनिवेदनात नवरात्राच्या काळात देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. त्यामुळे घरातील घट हा माळ अर्पण करण्याच्या धार्मिक व्यवहाराचा एक संदर्भ असल्याचे या नोंदीतून स्पष्ट होते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> घरगुती नवरात्राशी संबंधित लोकानुभवांमध्ये देवघर, घट आणि फुलांच्या माळांचा उल्लेख आढळतो. मायबोलीसारख्या चर्चा मंचावरील नोंदी अशा व्यक्तिगत किंवा कौटुंबिक अनुभवांचे दस्तऐवजीकरण करतात; मात्र त्या शैक्षणिक किंवा अधिकृत पुराव्यांच्या समकक्ष मानता येत नाहीत. त्यामुळे अशा स्रोतांचा उपयोग स्थानिक लोकानुभव दाखविण्यापुरताच करणे योग्य ठरते आणि त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुटुंबांची एकसमान प्रथा असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“नवरात्राची आठवण,” ''मायबोली'' चर्चा मंच.</ref> सामुदायिक स्वरूपातील नवरात्रामध्ये ग्रामदेवता किंवा देवस्थानाभोवती धार्मिक विधी आणि सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीनुसार नवरात्राच्या पहिल्या माळेला घटस्थापना करण्यात आली आणि ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या नोंदीत धार्मिक कृतीचा संदर्भ घरगुती घटाऐवजी ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाशी संबंधित आहे. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> घरगुती आणि सामुदायिक परंपरांमध्ये धार्मिक व्यवहाराचे स्थान आणि व्याप्ती वेगळी असू शकते. घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याची कृती कुटुंबाच्या उपासनेशी संबंधित असते, तर ग्रामदेवतेच्या देवस्थानातील धार्मिक विधी गाव किंवा देवस्थानाशी संबंधित व्यापक धार्मिक व्यवहाराचा भाग असू शकतो. उपलब्ध उदाहरणांमध्ये या दोन्ही संदर्भांची स्वतंत्र नोंद आढळते; मात्र दोन्ही प्रकारांमागील धार्मिक अर्थ समान असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चित करता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> उपलब्ध पुराव्यांवरून नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा घरगुती घटपूजेपासून ग्रामदेवतेशी संबंधित देवस्थानातील धार्मिक व्यवहारापर्यंत विविध संदर्भांत आढळू शकते. मात्र उपलब्ध उदाहरणे स्थानिक स्वरूपाची असल्याने त्यावरून संपूर्ण कोकणातील घरगुती किंवा सामुदायिक नवरात्रपरंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. या प्रथेचा अभ्यास करताना संबंधित घर, गाव, देवता आणि देवस्थान यांच्या स्वतंत्र परंपरांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> == प्रादेशिक विविधता आणि बदल == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला कोकणात एकच निश्चित स्वरूप असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून दिसत नाही. माळ देवीला किंवा घटाला अर्पण केली जाते की घटावर चढवली जाते, ती किती दिवस केली जाते आणि कोणत्या प्रकारची फुले वापरली जातात, याबाबत स्थानिक नोंदींमध्ये फरक आढळतो. काही नोंदी घरातील घटाशी संबंधित आहेत, तर काही देवस्थानातील धार्मिक विधींशी संबंधित आहेत. त्यामुळे एखाद्या गावातील किंवा देवस्थानातील पद्धत संपूर्ण कोकणातील प्रथा म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील नोंदीनुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या वृत्तनिवेदनात नवरात्र ते दिवाळी या कालावधीत खुरासणीच्या फुलांचा बहर येत असल्याचे आणि या फुलांचा स्थानिक धार्मिक परंपरेत वापर होत असल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणात माळ, घरातील घट आणि नवरात्राच्या नऊ दिवसांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदवला आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> ठाणे परिसरातील दुसऱ्या वृत्तनोंदीनुसार घटस्थापनेनंतर नऊ दिवसांच्या कालावधीत घटावर दररोज झेंडूच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या विधीत मातीमध्ये नऊ प्रकारची धान्ये पेरून मध्यभागी घट ठेवला जातो आणि घटावर नारळ व आंब्याची पाने ठेवली जातात. या नोंदीत माळ चढविण्याची कृती घटस्थापनेच्या धार्मिक विधीच्या संदर्भात नमूद केली आहे. <ref>“गावोगावच्या नवरात्री,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 2020.</ref> रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत घटस्थापनेनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, अशी स्वतंत्र नोंद आहे. येथे माळ चढविण्याची कृती घटस्थापनेच्या क्रमातील धार्मिक विधी म्हणून नमूद केली आहे. या उदाहरणामुळे रायगडमधील किमान एका देवस्थानात ठाणे परिसरातील नोंदींपेक्षा वेगळ्या फुलांचा वापर होत असल्याचे दिसते. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची पद्धत निश्चित करता येत नाही. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील कोंगले येथील सताई देवी मंदिराच्या उपलब्ध नोंदीनुसार नवरात्रात घटस्थापना करून घटावर दररोज माळ चढवली जाते. त्याच नोंदीत मंदिरातील भजन, कीर्तन आणि जाखडीनृत्य तसेच पंचक्रोशीतील महिलांकडून देवीची ओटी भरण्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे या स्थानिक नोंदीत माळ चढविण्याची कृती मंदिरातील नवरात्रविधीच्या संदर्भात नोंदली आहे. <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील करजुवे येथील ग्रामदेवता श्रीदेवी तळेकरीण यांच्या नवरात्रपरंपरेत ओल्या घटाची स्थापना नऊ धान्यांची पेरणी करून आणि माळ घालून केली जाते. दुर्गाष्टमीच्या दिवशी घट उठवून त्यातून आलेले धान्याचे कोंब ग्रामदेवतेला अर्पण करण्याची परंपरा या नोंदीत नमूद केली आहे. या उदाहरणात माळ, घट आणि ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी यांचा एकत्रित संदर्भ दिसतो. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घाटांचे आज विसर्जन,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 6 ऑक्टोबर 2019.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत नवरात्राच्या प्रारंभी “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. त्याच दिवशी वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणात “पहिली माळ” हा शब्द नवरात्राच्या प्रारंभीच्या धार्मिक कार्यक्रमाच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या नोंदीवरून प्रत्येक दिवशी कोणत्या फुलांची माळ अर्पण केली जाते किंवा नऊ दिवसांच्या माळांचा कोणता क्रम असतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या स्थानिक उदाहरणांमध्ये माळ अर्पण करण्याच्या पद्धतीत काही फरक दिसून येतात. ठाणे जिल्ह्यातील उपलब्ध नोंदींमध्ये खुरासणी आणि झेंडूच्या फुलांच्या माळांचा उल्लेख आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत तिळाच्या फुलांची माळ चढविल्याचे नमूद आहे. काही ठिकाणी माळ दररोज अर्पण किंवा चढविल्याची नोंद आहे, तर काही ठिकाणी ती घटस्थापनेच्या विशिष्ट विधीशी जोडलेली आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“गावोगावच्या नवरात्री,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेचा संदर्भही उपलब्ध नोंदींमध्ये वेगवेगळा आहे. काही नोंदी घरातील घटाशी संबंधित आहेत, तर काही ग्रामदेवता किंवा देवस्थानातील धार्मिक विधींशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरीतील करजुवे येथे माळ घालून ओल्या घटाची स्थापना आणि नंतर त्यातील धान्याचे कोंब ग्रामदेवतेला अर्पण करण्याची नोंद आहे; सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथे “पहिली माळ” आणि घटस्थापना यांचा ग्रामदेवतेच्या देवस्थानातील नवरात्रोत्सवाशी संबंध नोंदवला आहे. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घाटांचे आज विसर्जन”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> == आधुनिक काळातील प्रथा == आधुनिक काळातही कोकणातील विविध भागांत नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने घटस्थापना, देवीची पूजा आणि स्थानिक धार्मिक परंपरा सुरू असल्याच्या समकालीन नोंदी आढळतात. काही ठिकाणी पारंपरिक धार्मिक विधींसोबत सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजनही केले जाते. त्यामुळे आधुनिक नवरात्रोत्सवात धार्मिक आचार आणि सार्वजनिक उत्सवी उपक्रम हे दोन्ही घटक एकत्र आढळतात. <ref>“घटस्थापनेने नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ,” ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“जिल्ह्यात सार्व. 130 तर 256 खासगी दुर्गा मातांची होणार प्रतिष्ठापना,” ''पुढारी'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २०२५ मधील नवरात्रोत्सवाच्या नोंदीनुसार ५०१ ठिकाणी देवीच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना करण्यात आली होती. त्यापैकी ४३६ सार्वजनिक आणि ६५ खासगी स्वरूपाच्या होत्या. याच काळात १९,३१५ ठिकाणी घरगुती घटस्थापना, तर ४२४ सार्वजनिक घटांची नोंद करण्यात आली. विविध देवीमंदिरांमध्ये घटस्थापना, पूजाअर्चा, आरती, कीर्तन यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांसोबत गरबा, दांडिया, जागरण, गोंधळ आणि भजन यांचेही आयोजन करण्यात आले होते. <ref>“घटस्थापनेने नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ,” ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2025.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२५ मध्ये सार्वजनिक आणि खासगी स्वरूपातील नवरात्रोत्सवांची नोंद झाली आहे. जिल्ह्यात सार्वजनिक नवरात्र मंडळांतर्फे दुर्गादेवीची प्रतिष्ठापना तसेच सार्वजनिक घटपूजेचे आयोजन करण्यात येणार असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले होते. विविध मंदिरांमध्ये आणि घरांमध्ये नवरात्राची तयारी करण्यात आली असून धार्मिक कार्यक्रमांसोबत डबलबारी भजन, फुगड्या, रास-दांडिया, नृत्य आणि इतर सांस्कृतिक उपक्रमांचेही आयोजन करण्यात आले होते. <ref>“जिल्ह्यात सार्व. 130 तर 256 खासगी दुर्गा मातांची होणार प्रतिष्ठापना,” ''पुढारी'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या अधिकृत नोंदीनुसार २२ सप्टेंबर २०२५ रोजी शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या पहिल्या माळेला घटस्थापना करण्यात आली आणि ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या नोंदीत नवरात्रोत्सवाशी संबंधित धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचाही उल्लेख आहे. यावरून या देवस्थानातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापना आणि देवीची पूजा हे समकालीन धार्मिक आचार म्हणून सुरू असल्याचे दिसते. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> फुलांच्या उपलब्धतेच्या संदर्भात ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागाची स्वतंत्र नोंद महत्त्वाची आहे. २०२५ मधील वृत्तानुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा बहर नवरात्राच्या कालावधीत येत असल्याचे आणि या फुलांचा स्थानिक धार्मिक परंपरेत वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> == चित्रदालन == <gallery widths="220px" heights="160px" mode="packed"> File:IMG-2402 04-Pandit(Gurav-Marathi) offering to the Goddess.jpg|देवीला धार्मिक अर्पण करताना File:IMG-2402 05-All other Goddess.jpg|देवीची पूजा File:काळम्मादेवी, सरस्वतीदेवी, लक्ष्मीदेवी एकत्रित गाभारा.jpg|देवींचा एकत्रित गाभारा File:देवी गाभारा मुर्ती.jpg|देवीच्या गाभाऱ्यातील मूर्ती File:Navratri Kalash Puja.jpg|नवरात्रातील घटपूजा File:घटस्थापना.jpg|घटस्थापनेचा धार्मिक विधी </gallery> == हेही पहा == * [[नवरात्र]] * [[घटस्थापना]] * [[ग्रामदेवता]] * [[कुलदैवत]] * [[कोकण]] == बाह्यदुवे == * अधिकृत किंवा विश्वसनीय संकेतस्थळाचा दुवा * श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, अधिकृत संकेतस्थळ * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] sac4p4d7ff85rst966owlji76hznuqj 2715815 2715814 2026-10-01T14:19:33Z AdvAnantGholam 172574 2715815 wikitext text/x-wiki [[चित्र:घटस्थापना.jpg|thumb|right|250px|घटस्थापनेचा धार्मिक विधी]] '''नवरात्र सण, कोकणात देवाला माळ लावणे''' हि देवीच्या उपासनेशी संबंधित हिंदू धार्मिक प्रथा असून महाराष्ट्रातील विविध भागांत त्याचे स्थानिक विविध स्वरूप आढळते. नवरात्राच्या पूजाविधीत घटस्थापना करून देवीची पूजा करण्याबरोबरच काही परंपरांमध्ये दररोज माळ बांधण्याची पद्धत नोंदवली आहे. मराठी विश्वकोशातील नवरात्र विषयक नोंदीनुसार नवरात्र हा कुलाचाराचाही भाग असून विविध कुळांमध्ये त्याच्या आचारपद्धतींमध्ये विविधता आढळते; त्यामध्ये रोज माळ बांधण्याच्या प्रथेचाही उल्लेख आहे. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक देवीपरंपरांचा अभ्यास करताना दुर्गा काळे यांनी ग्रामदेवता, स्थानिक श्रद्धा आणि त्यांच्याशी संबंधित विधी व धार्मिक आचारांचे विविध स्वरूप नोंदवले आहे. कोकणातील धार्मिक प्रथांचा स्वतंत्र अभ्यासही स्थानिक धार्मिक वस्तू आणि पूजाविधींच्या संदर्भातून करण्यात आला आहे. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> कोकणातील नवरात्रपरंपरेच्या उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये माळ ही देवी किंवा घटाशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील नोंदीत नवरात्राच्या काळात देवी तसेच घरातील घटाला फुलांची माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही स्थानिक देवस्थानांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये घटावर माळ चढवण्याची नोंद आढळते. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे दिसते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> या लेखात नवरात्राचा सर्वसाधारण इतिहास, देवीची विविध रूपे किंवा नवरात्रातील सर्व धार्मिक विधी यांचे विस्तृत विवेचन केलेले नाही. त्याऐवजी उपलब्ध प्रकाशित आणि स्थानिक स्रोतांच्या आधारे कोकणातील नवरात्राच्या संदर्भात देवी किंवा घटाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत, तिचे स्थानिक स्वरूप, माळेसाठी वापरली जाणारी फुले किंवा अन्य सामग्री, प्रादेशिक विविधता आणि तिची धार्मिक व सांस्कृतिक पार्श्वभूमी यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. विविध स्रोतांमध्ये नोंदलेल्या स्थानिक प्रथा त्यांच्या संबंधित गाव, देवस्थान किंवा समुदायाच्या संदर्भातच मांडल्या आहेत; एखाद्या ठिकाणच्या प्रथेवरून ती संपूर्ण कोकणातील समान प्रथा असल्याचा निष्कर्ष काढलेला नाही. == नवरात्री माळ म्हणजे काय == नवरात्राच्या काळात देवी किंवा घटाला अर्पण केली जाणारी फुलांची माळ ही पूजाविधीशी संबंधित अर्पणवस्तू म्हणून वापरली जाते. नवरात्राच्या स्थानिक नोंदींमध्ये देवी तसेच घटाला फुलांची माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आढळतो. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या संदर्भात देवी आणि घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे नवरात्री माळ ही केवळ फुलांची रचना नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये धार्मिक पूजाविधीचा भाग म्हणून वापरली जाणारी वस्तू आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> माळेचा प्रकार आणि तिच्यासाठी वापरली जाणारी सामग्री स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळी असू शकते. रायगड जिल्ह्यातील नवरात्रविधींच्या नोंदींमध्ये झेंडूच्या फुलांची माळ बांधण्याबरोबरच काही समाजांमध्ये नागवेलीची पाने किंवा पिठापासून तयार केलेली कडकणी वापरण्याची प्रथा नमूद केली आहे. तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, अशी स्वतंत्र नोंदही आढळते. त्यामुळे नवरात्री माळेचे एकच निश्चित स्वरूप संपूर्ण कोकणाला लागू होते असे म्हणता येत नाही. कोकणातील धार्मिक प्रथांच्या अभ्यासातही स्थानिक धार्मिक आचार आणि पूजावस्तूंच्या वापरातील विविधता अधोरेखित झाली आहे. <ref>“नियमांचे पालन करून नवरात्रोत्सव साजरा करा,” ''सकाळ'', 2 ऑक्टोबर 2024.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> माळ लावण्याचा धार्मिक संदर्भ आणि केवळ सजावटीचा उपयोग यांत फरक करणे आवश्यक आहे. देवतेला किंवा घटाला पूजाविधीचा भाग म्हणून माळ अर्पण केली जात असल्याची स्पष्ट नोंद असेल, तर त्या कृतीला धार्मिक अर्पण म्हणूनच पाहता येते. त्याच वेळी माळेमुळे देवता किंवा पूजास्थानाची दृश्य सजावटही होते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे माळेच्या प्रत्येक वापराला स्वतंत्र धार्मिक प्रतीकात्मक अर्थ आहे असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे नवरात्री माळेचा विचार तिच्या प्रत्यक्ष पूजाविधीतील वापराच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan”.</ref> == कोकणातील धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक पार्श्वभूमी == कोकणातील धार्मिक जीवनात स्थानिक देवता, ग्रामदैवत, देवस्थाने आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक प्रथांना महत्त्वाचे स्थान आहे. स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवतांशी संबंधित पूजाविधी, धार्मिक वस्तू आणि त्यांचा वापर यांचा विचार केला जातो. कोकणातील धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना अशा धार्मिक वस्तूंचा स्थानिक देवता आणि पूजाविधींशी असलेला संबंधही नोंदवला गेला आहे. <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांमध्ये स्थानिक देवता, त्यांची उपासना आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक आचार यांना स्थानिक संदर्भ प्राप्त होतो. दुर्गा काले यांनी किनारी महाराष्ट्रातील रेणुका देवीच्या परंपरेचा अभ्यास करताना देवीशी संबंधित धार्मिक श्रद्धा, स्थानिक उपासना आणि विधी यांचा विचार केला आहे. या अभ्यासातून स्थानिक देवीपरंपरेचा संबंध विशिष्ट भौगोलिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> या धार्मिक पार्श्वभूमीत देवतेला अर्पण केल्या जाणाऱ्या वस्तू आणि पूजाविधीतील त्यांचा वापर स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो. नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्येही देवी किंवा घटाशी संबंधित माळेचा वापर आढळतो. ठाणे जिल्ह्यात देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे, तर रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गातील स्थानिक नवरात्रपरंपरांमध्ये घटस्थापना आणि माळ यांचा संबंध नोंदवला आहे. त्यामुळे या लेखात धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान असल्याचे न मानता, संबंधित देवता, गाव, देवस्थान किंवा समुदायाच्या उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे त्यांचे स्थानिक स्वरूप मांडले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> == देवी, ग्रामदैवत आणि स्थानिक देवपरंपरा == महाराष्ट्रातील स्थानिक देवपरंपरांमध्ये देवीचे नाते विशिष्ट गाव, प्रदेश किंवा समुदायाशी जोडलेले आढळते. ग्रामदेवतेचे नाते एखाद्या गावाशी किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असू शकते, तर कुलदैवताची उपासना विशिष्ट कुटुंबाच्या किंवा वंशपरंपरेच्या धार्मिक आचाराशी जोडलेली असते. त्यामुळे स्थानिक देवतेची उपासना ही केवळ धार्मिक विधीपुरती मर्यादित न राहता स्थान, कुटुंब आणि समुदाय यांच्या परस्परसंबंधातून व्यक्त होणाऱ्या धार्मिक परंपरेचा भाग ठरते. <ref>Anne Feldhaus, “Traveling Goddesses”.</ref> Anne Feldhaus यांच्या महाराष्ट्रातील देवीपरंपरेवरील अभ्यासात देवी आणि विशिष्ट स्थान यांच्यातील संबंधाला महत्त्व दिले आहे. देवींच्या धार्मिक परंपरा त्यांच्या विशिष्ट स्थळांशी, स्थानिक समाजाशी आणि उपासनेच्या पद्धतींशी जोडलेल्या असू शकतात. त्यामुळे एखाद्या देवीच्या उपासनेतील धार्मिक आचार समजून घेताना त्या देवतेचा स्थानिक संदर्भ आणि तिच्याशी संबंधित समुदायाची परंपरा विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref>Feldhaus, “Traveling Goddesses”.</ref> कोकणातील स्थानिक देवपरंपरांच्या संदर्भात ही स्थानिकता विशेष महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी आणि किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांच्या अभ्यासातून स्थानिक देवी, तिची उपासना आणि तिच्याशी संबंधित धार्मिक विधी यांचे स्थानिक स्वरूप स्पष्ट होते. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेकडेही याच स्थानिक संदर्भातून पाहणे आवश्यक आहे. ठाणे जिल्ह्यात देवी तसेच घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे; रत्‍नागिरीतील काही देवस्थानांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये घटावर माळ चढवली जाते, तर सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत देवता, देवस्थान आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> म्हणून एखाद्या गावातील, देवस्थानातील किंवा विशिष्ट समुदायातील माळ अर्पण करण्याची पद्धत संपूर्ण कोकणातील समान धार्मिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यानुसार तिचे स्थानिक स्वरूप स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. या लेखातील प्रादेशिक उदाहरणे त्याच पद्धतीने स्वतंत्रपणे मांडली आहेत. == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा == नवरात्राच्या काळात देवी, घट किंवा संबंधित पूजास्थानाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये आढळते. उपलब्ध नोंदींमध्ये नवरात्राच्या नऊ दिवसांत माळ अर्पण करण्याचे तसेच दिवसागणिक माळेची संख्या किंवा स्वरूप बदलण्याचे उल्लेख आढळतात. मात्र ही पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. काही ठिकाणी देवीला माळ अर्पण केली जाते, तर काही ठिकाणी घट किंवा देवतेच्या पूजास्थानाशी माळ जोडलेली दिसते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> <ref>“नवरात्र उत्सव,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील नवरात्रपरंपरेत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. ''लोकसत्ता''मधील 21 सप्टेंबर 2025 रोजीच्या वृत्तानुसार नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत या भागातील भाविक खुरासणीच्या फुलांना प्राधान्य देतात. या फुलांचा बहर गणेशोत्सवापासून दिवाळीपर्यंतच्या काळात येतो आणि नवरात्राच्या काळात ती उपलब्ध असतात, असे ग्रामीण व आदिवासी भागाचे अभ्यासक गोपाळ वेखंडे यांनी सांगितले आहे. वृत्तात घटस्थापनेच्या काळात घरातील देवीच्या घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण करण्यामागे स्थानिक पारंपरिक कथाही नमूद केली आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> रायगड जिल्ह्यातील चिंभावे गावातील आमजाई देवीच्या नवरात्रोत्सवाबाबतच्या वृत्तात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्पष्ट नोंद आहे. या नवरात्रोत्सवात आमजाई आणि दुर्गाई देवीची एकत्रित घटस्थापना केली जाते आणि विजयादशमीला उत्सवाची सांगता होते. नऊ दिवस माळा चढवण्याबरोबरच दररोज पूजा, आरती आणि जागरण केले जाते. या नोंदीत उत्सवाचे आयोजन स्थानिक ग्रामस्थांकडून आळीपाळीने केले जात असल्याचेही नमूद आहे. त्यामुळे रायगडमधील या उदाहरणात माळ अर्पण करण्याची कृती ही स्थानिक ग्रामदेवतेच्या नवरात्रपरंपरेशी जोडलेली असल्याचे दिसते. <ref>“चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 2024.</ref> नवरात्रातील माळांच्या प्रकाराबाबत महाराष्ट्रातील काही धार्मिक नोंदींमध्ये प्रत्येक दिवसासाठी वेगवेगळ्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. काही स्रोतांमध्ये पहिल्या दिवशी शेवंती किंवा सोनचाफ्यासारखी पिवळी फुले, त्यानंतर अनंत, मोगरा, चमेली किंवा तगर यांसारखी पांढरी फुले, गोकर्ण किंवा कृष्णकमळ यांसारखी निळी फुले, तसेच अबोली, तेरडा, अशोक किंवा तिळाची फुले यांसारख्या विविध फुलांचा उल्लेख आहे. पुढील दिवसांसाठी कर्दळी, झेंडू, जास्वंद, कण्हेर, कमळ किंवा गुलाब यांसारख्या फुलांचाही उल्लेख आढळतो. मात्र ही यादी महाराष्ट्रातील नवरात्रपरंपरेतील उदाहरणे आहेत; त्यावरून हीच फुलांची क्रमवारी कोकणातील सर्व देवता किंवा सर्व गावांमध्ये प्रचलित आहे असे म्हणता येत नाही. <ref>“नवरात्रोत्सवातील उपासना कशी करावी? जाणून घ्या सविस्तर,” ''सकाळ'', 2021.</ref> <ref>“नवरात्र उत्सव,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> काही परंपरांमध्ये माळेची संख्या दिवसागणिक वाढवली जाते. उदाहरणार्थ, नवरात्राच्या नऊ दिवसांत दररोज एक माळ वाढवून एकूण नऊ माळा करण्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील काही देवतांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये अशा वाढत्या माळांचा स्वतंत्र उल्लेख आहे. त्यामुळे “नऊ दिवस नऊ माळा” या संकल्पनेचा अर्थ प्रत्येक दिवशी एक नवीन माळ अर्पण करणे, किंवा काही परंपरांमध्ये दिवसागणिक माळांची संख्या वाढवणे, असा स्थानिक प्रथेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. <ref>“घटस्थापना,” ''संवाद मीडिया'', 2022.</ref> <ref>“कोर्ले गावाची जुगाईदेवी,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 2017.</ref> कोकणातील उपलब्ध उदाहरणे पाहता माळ अर्पण करण्याची पद्धत एकसंध नसून स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार तिचे स्वरूप बदलते. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी आणि घटाला दररोज अर्पण करण्याची परंपरा नोंदली आहे, तर रायगडमधील चिंभावे येथे नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्वतंत्र ग्रामदैवतपरंपरा नोंदली आहे. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या 2025 च्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत देवी, घट, देवस्थान आणि स्थानिक समुदायाच्या परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे म्हणता येते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 2024.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा ही संपूर्ण कोकणात एकाच पद्धतीने आढळते असे म्हणता येत नाही. उलट उपलब्ध स्थानिक उदाहरणांत माळ कोणाला अर्पण केली जाते, तिच्यासाठी कोणती फुले वापरली जातात, माळांची संख्या किती असते आणि ती दररोज बदलली जाते किंवा वाढवली जाते का, यामध्ये विविधता दिसते. त्यामुळे या लेखात प्रत्येक प्रथा तिच्या उपलब्ध स्थानिक पुराव्याच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील विविध भागांतील प्रादेशिक स्वरूप == कोकणातील उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये नवरात्राच्या काळात माळ अर्पण करण्याचे वेगवेगळे प्रकार आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण आणि आदिवासी भागांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण केली जाते, रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, तर चिंभावे येथील आमजाई आणि दुर्गाई देवींच्या नवरात्रोत्सवात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत स्थानिक देवता, देवस्थान आणि पूजाविधीनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे दिसते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>रघुनाथ भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 11 ऑक्टोबर 2024.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या स्थानिक नोंदींमध्ये माळ कोणाला अर्पण केली जाते, कोणत्या फुलांचा वापर केला जातो आणि माळेची संख्या किंवा पूजाविधीशी असलेला संबंध यांत फरक दिसतो. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा एकसंध पद्धतीने मांडण्याऐवजी संबंधित ठिकाणांच्या स्वतंत्र धार्मिक परंपरांच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === ठाणे परिसर === ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांत नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. ''लोकसत्ता''मधील 21 सप्टेंबर 2025 रोजीच्या वृत्तानुसार या भागात नवरात्रोत्सवाच्या काळात खुरासणीच्या फुलांना प्राधान्य दिले जाते. या फुलांचा बहर गणेशोत्सवापासून दिवाळीपर्यंतच्या काळात येतो आणि नवरात्राच्या काळात ती उपलब्ध असतात, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> या वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा स्थानिक धार्मिक वापर स्पष्ट करताना घटस्थापनेच्या काळात घरातील देवीच्या घटाला या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते, अशी माहिती दिली आहे. या प्रथेबरोबर खुरासणीच्या फुलांच्या उपलब्धतेचा आणि ग्रामीण व आदिवासी जीवनाशी असलेल्या त्यांच्या संबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> ही नोंद ठाणे जिल्ह्यातील विशिष्ट ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील प्रथेचे उदाहरण आहे. त्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण ठाणे जिल्ह्यात किंवा संपूर्ण कोकणात खुरासणीच्या फुलांची माळ वापरली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील श्री चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रोत्सवाच्या वर्णनात माळ अर्पण करण्याचा घटस्थापनेशी थेट संबंध नोंदवला आहे. उपलब्ध वृत्तानुसार घटाभोवती मातीत धान्य पेरल्यानंतर घटामध्ये पाणी ठेवले जाते. त्यावर परडी ठेवून वस्त्र आणि नारळ ठेवण्यात येतो आणि त्यानंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या मंदिरातील नवरात्रोत्सव पूर्वापार चालत असल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> या नोंदीवरून तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे असे दिसते. मात्र या एका देवस्थानाच्या उदाहरणावरून रायगड जिल्ह्यातील सर्व नवरात्रपरंपरांमध्ये तिळाच्या फुलांची माळ वापरली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> रायगड जिल्ह्यातील चिंभावे गावातील आमजाई आणि दुर्गाई देवींच्या नवरात्रोत्सवाच्या वृत्तात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्पष्ट नोंद आहे. या दोन्ही ग्रामदेवतांची एकत्र घटस्थापना करून विजयादशमीला उत्सवाची सांगता केली जाते. नऊ दिवस माळा चढवण्याबरोबरच दररोज पूजन, आरती आणि जागरण केले जाते. उत्सवाचे आयोजन दोन्ही संबंधित ग्रामस्थांकडून आळीपाळीने केले जाते, अशीही नोंद आहे. <ref>रघुनाथ भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 11 ऑक्टोबर 2024.</ref> तळा आणि चिंभावे येथील नोंदींमध्ये माळ अर्पण करण्याच्या पद्धतीत फरक दिसतो. तळा येथे तिळाच्या फुलांची माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे, तर चिंभावे येथे नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची नोंद आहे. या दोन उदाहरणांवरून रायगड जिल्ह्यातील स्थानिक नवरात्रपरंपरांमध्येही माळ अर्पण करण्याचे स्वरूप एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई”.</ref> रायगड किल्ल्यावरील शिरकाई देवीच्या नवरात्रपरंपरेत घटस्थापना आणि नऊ दिवसांच्या उत्सवाची नोंद आढळते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनात नवरात्रात देवीचे घट बसवले जात आणि नऊ दिवस उत्सव साजरा होत असे, असे नमूद आहे. मात्र या नोंदीत माळ चढवण्याची विशिष्ट पद्धत नमूद केलेली नाही. त्यामुळे या उदाहरणाचा उपयोग घटस्थापना आणि नवरात्रपरंपरेच्या संदर्भापुरताच करणे योग्य ठरते. === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक देवीपरंपरांचा अभ्यास करताना देवीचे स्थानिक स्वरूप, तिच्याशी संबंधित धार्मिक श्रद्धा आणि विधी यांचा विचार करण्यात आला आहे. दुर्गा काले यांनी किनारी महाराष्ट्रातील रेणुका देवीच्या परंपरेचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक धार्मिक संदर्भ आणि देवीशी संबंधित विधींची चर्चा केली आहे. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> मात्र काले यांच्या अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नवरात्राच्या काळात देवीला किंवा घटाला विशिष्ट प्रकारची माळ अर्पण केली जाते असा थेट पुरावा मिळत नाही. त्यामुळे या संदर्भाचा उपयोग रत्‍नागिरीतील स्थानिक देवीपरंपरेची पार्श्वभूमी स्पष्ट करण्यापुरताच करणे योग्य आहे. माळ अर्पण करण्याच्या विशिष्ट पद्धतीसाठी स्वतंत्र स्थानिक पुरावा आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. त्या नोंदीनुसार 22 सप्टेंबर 2025 रोजी नवरात्रोत्सवाची सुरुवात झाली आणि वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या नोंदीत ‘पहिली माळ’ हा शब्दप्रयोग घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या एका नोंदीवरून सिंधुदुर्गातील सर्व नवरात्रपरंपरांमध्ये प्रत्येक दिवसाला ‘माळ’ असे संबोधले जाते किंवा दररोज विशिष्ट प्रकारची माळ अर्पण केली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध पुराव्याच्या मर्यादेत वेंगुर्ला येथील ही नोंद स्थानिक धार्मिक व्यवहाराचे उदाहरण म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> वेंगुर्ला येथील सातेरी देवीला ग्रामदेवता म्हणून संबोधणाऱ्या याच नोंदीमुळे ‘पहिली माळ’, घटस्थापना आणि पुष्पपूजा यांचा संबंध त्या विशिष्ट देवस्थानाच्या नवरात्रपरंपरेत नोंदलेला आहे. मात्र उपलब्ध स्रोतामध्ये पुढील माळांचे स्वरूप, फुलांचा प्रकार किंवा दररोज माळ बदलण्याची पद्धत याबाबत पुरेशी माहिती नाही. त्यामुळे त्याबाबत अनुमान करणे टाळणे आवश्यक आहे. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === प्रादेशिक विविधता === वरील स्थानिक उदाहरणांवरून कोकणातील नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला एकच निश्चित स्वरूप असल्याचे दिसत नाही. ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांत खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी तसेच घरातील घटाला दररोज अर्पण करण्याची नोंद आहे. रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेच्या विधीनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> या उदाहरणांमध्ये माळ अर्पण करण्याची पद्धत, तिच्याशी संबंधित पूजाविधी आणि वापरलेली फुले यांत फरक दिसतो. ठाणे येथील नोंदीत दररोज माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर तळा येथील उदाहरणात माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे. वेंगुर्ला येथील नोंदीत “पहिली माळ” हा शब्दप्रयोग घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांवरून माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळी रूपे असू शकतात असे म्हणता येते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> स्थानिक स्रोतांमध्ये माळेसाठी “माळ अर्पण करणे” किंवा “माळ चढवणे” असे वेगवेगळे शब्दप्रयोग आढळू शकतात. मात्र या शब्दप्रयोगांना सर्व ठिकाणी समान अर्थ आहे किंवा त्यांच्यात निश्चित असा धार्मिक भेद आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून ठरवता येत नाही. त्यामुळे या लेखात संबंधित ठिकाणी स्रोतामध्ये वापरलेला शब्दप्रयोग आणि त्याच्याशी संबंधित प्रत्यक्ष पूजाविधी यांनाच प्राधान्य देणे योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध उदाहरणांच्या मर्यादेत कोकणातील सर्व गावांमध्ये माळ अर्पण करण्याची पद्धत तंतोतंत समान आहे असे म्हणता येत नाही. उलट, उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये माळ कोणाला अर्पण केली जाते, कोणत्या फुलांचा वापर केला जातो आणि ती कोणत्या पूजाविधीशी संबंधित आहे, यामध्ये फरक दिसून येतो. त्यामुळे या प्रथेचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे स्वतंत्रपणे मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === ‘माळ’ या शब्दाचा स्थानिक धार्मिक वापर === नवरात्राच्या धार्मिक व्यवहारात ‘माळ’ हा शब्द केवळ फुलांनी तयार केलेल्या अर्पणवस्तूसाठीच वापरला जात नाही. नवरात्रातील घटस्थापनेच्या संदर्भात घटावर दररोज फुलांची माळ बांधण्याची प्रथा नोंदलेली आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘नवरात्र’ या नोंदीनुसार नऊ दिवस देवीची पूजा करताना रोज माळ बांधणे हा विविध कुळांमध्ये पाळला जाणारा आचार आहे. त्यामुळे नवरात्रातील माळ ही धार्मिक विधीचा एक भाग म्हणूनही वापरली जाते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> ‘माळ’ या शब्दाचा संबंध नवरात्रातील घटाशीही स्पष्टपणे जोडला जातो. मराठी बृहद्कोशातील ‘घट’ या नोंदीत ‘घटमाळ’ या शब्दाचा अर्थ नवरात्रात देवीच्या पूजेसाठी स्थापन केलेला घट आणि त्यावर सोडलेली फुलांची माळ असा दिला आहे. त्याच नोंदीत घटस्थापनेच्या विधीत दररोज घटावर फुलांची नवी माळ लोंबती बांधली जाते, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे ‘माळ’ आणि ‘घट’ यांचा संबंध केवळ सजावटीपुरता नसून नवरात्रातील धार्मिक विधीशी निगडित असल्याचे शब्दकोशीय पुराव्यातून स्पष्ट होते. <ref>“घट,” ''मराठी बृहद्कोश'', दाते शब्दकोश.</ref> नवरात्रातील दिवसांच्या संदर्भातही ‘माळ’ हा शब्द स्वतंत्र अर्थाने वापरला जातो. मराठी बृहद्कोशातील ‘माळ’ या नोंदीत नवरात्रातील प्रत्येक दिवसासाठी ताजी फुलांची माळ वापरली जात असल्यामुळे ‘माळ’ या शब्दाला ‘नवरात्रातील एक दिवस’ असा अर्थ प्राप्त झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत “आजची कितवी माळ आहे” असा वापर उदाहरणादाखल दिला आहे. त्यामुळे ‘पहिली माळ’, ‘पाचवी माळ’ किंवा ‘नववी माळ’ हे शब्द काही ठिकाणी नवरात्रातील अनुक्रमिक दिवस दर्शविण्यासाठी वापरले जातात. <ref>“माळ,” ''मराठी बृहद्कोश'', मोल्सवर्थ शब्दकोश.</ref> नवरात्रातील या शब्दप्रयोगाची लोकपरंपरेतील नोंदही आढळते. एका लोकसांस्कृतिक नोंदीनुसार घटावर नागवेलीच्या पानांची किंवा फुलांची माळ बांधली जाते आणि दररोज एक नवी माळ केली जाते. त्याच संदर्भात नवरात्राचा तिसरा किंवा सहावा दिवस न म्हणता “आज चौथी माळ”, “आज पाचवी माळ” अशा प्रकारे दिवस ओळखण्याची लोकभाषेतील पद्धत नमूद केली आहे. <ref>“भूमी आणि स्त्री,” ''विकिस्रोत''.</ref> कोकणातील स्थानिक वापरातही ‘माळ’ हा शब्द नवरात्रातील धार्मिक व्यवहाराच्या संदर्भात आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नवरात्रोत्सवाच्या एका वृत्तात ‘ओल्या घटाची’ देवी नऊ धान्यांची पेरणी करून आणि माळ घालून स्थापित केल्याचे नमूद आहे. त्यानंतर दुर्गाष्टमीच्या दिवशी घट उठविण्याची आणि त्यातून आलेले धान्याचे रोप ग्रामदैवतेला अर्पण करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तात सांगितले आहे. या उदाहरणात माळ, घटस्थापना आणि ग्रामदैवत यांचा संबंध स्थानिक धार्मिक विधीच्या संदर्भात दिसून येतो. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घटांचे आज विसर्जन,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 6 ऑक्टोबर 2019.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांतील नवरात्रपरंपरेत घटाला माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी तसेच घरातील घटाला नवरात्राच्या काळात दररोज अर्पण केली जाते, अशी माहिती उपलब्ध वृत्तात देण्यात आली आहे. या उदाहरणात ‘माळ’ ही घटाशी संबंधित प्रत्यक्ष पूजाविधीचा भाग म्हणून वापरली जाते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नवरात्रोत्सवाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. त्याच नोंदीनुसार त्या दिवशी वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या स्रोतामध्ये ‘पहिली माळ’ हा शब्द घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या एका नोंदीवरून ‘पहिली माळ’ हा शब्द सर्व सिंधुदुर्गात किंवा संपूर्ण कोकणात नवरात्राच्या पहिल्या दिवसासाठीच वापरला जातो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध शब्दकोशीय आणि स्थानिक पुराव्यांवरून नवरात्रातील ‘माळ’ या शब्दाचे किमान दोन प्रमुख वापर स्पष्ट होतात. एक म्हणजे देवी किंवा घटावर अर्पण अथवा बांधली जाणारी फुलांची माळ; आणि दुसरा म्हणजे नवरात्रातील दिवस दर्शविणारा शब्दप्रयोग. काही संदर्भांत दररोज नवी माळ बांधण्याच्या प्रथेमुळे माळ आणि नवरात्रातील दिवस यांचा परस्पर संबंध निर्माण झालेला दिसतो. मात्र या शब्दप्रयोगाचा नेमका अर्थ संबंधित प्रदेश, देवता आणि पूजाविधीच्या संदर्भानुसार निश्चित करणे आवश्यक आहे. <ref>“माळ,” ''मराठी बृहद्कोश'', मोल्सवर्थ शब्दकोश.</ref> <ref>“घट,” ''मराठी बृहद्कोश'', दाते शब्दकोश.</ref> <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> === माळेतील फुले आणि स्थानिक उपलब्धता === नवरात्रातील माळेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या फुलांचा प्रकार स्थानिक धार्मिक परंपरा, उपलब्ध सामग्री आणि पूजाविधी यानुसार बदलू शकतो. उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांची माळ, तर रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ वापरल्याचे स्पष्ट उल्लेख आढळतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणात नवरात्रातील माळेसाठी एकाच प्रकारची फुले वापरली जातात असे म्हणता येत नाही. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागात खुरासणीच्या फुलांना नवरात्राच्या काळात विशेष स्थान असल्याची नोंद आहे. उपलब्ध वृत्तानुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या भागात खुरासणीची लागवड जून-जुलैमध्ये केली जाते. गणेशोत्सवाच्या सुमारास या झाडांना फुले येऊ लागतात आणि नवरात्र ते दिवाळी या कालावधीत त्यांचा बहर असतो. त्यामुळे नवरात्राच्या काळात ही फुले स्थानिक परिसरात उपलब्ध असल्याचे स्रोतावरून स्पष्ट होते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> याच वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा वापर स्थानिक ग्रामीण आणि आदिवासी धार्मिक परंपरेशी जोडला असल्याचे स्थानिक अभ्यासक गोपाळ वेखंडे यांनी सांगितले आहे. खुरासणीची फुले नवरात्राच्या काळात उपलब्ध असणे आणि त्या फुलांची माळ देवीच्या घटाला अर्पण करण्याची परंपरा यांचा संबंध या स्थानिक नोंदीत स्पष्टपणे मांडला आहे. मात्र या स्रोतामध्ये सांगितलेली पारंपरिक कथा ही स्थानिक समज म्हणूनच नोंदवणे योग्य असून, तिचे स्वतंत्र ऐतिहासिक तथ्य म्हणून प्रतिपादन करता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील श्री चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेच्या विधीनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. उपलब्ध वृत्तानुसार घटाभोवती मातीत धान्य पेरल्यानंतर घटामध्ये पाणी ठेवले जाते आणि त्यावर परडी, वस्त्र व नारळ ठेवला जातो. त्यानंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या उदाहरणावरून रायगड जिल्ह्यातील किमान एका स्थानिक देवस्थानात तिळाची फुले नवरात्रातील माळेसाठी वापरली जात असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> महाराष्ट्रातील इतर नवरात्रपरंपरांमध्ये झेंडूच्या फुलांची माळ घटाला किंवा देवीला अर्पण करण्याच्या नोंदी आढळतात. उदाहरणार्थ, काही प्रकाशित नोंदींमध्ये घटस्थापनेनंतर घटावर रोज झेंडूच्या फुलांची माळ बांधण्याचा उल्लेख आहे. मात्र अशा महाराष्ट्रव्यापी किंवा इतर प्रादेशिक नोंदींचा उपयोग संपूर्ण कोकणातील प्रथा सिद्ध करण्यासाठी करता येत नाही. त्या केवळ नवरात्रातील माळेसाठी झेंडूचा वापर महाराष्ट्रातील इतर भागांतही आढळतो हे दाखवण्यासाठी उपयोगी ठरतात. <ref>“महाराष्ट्रातील नवरात्र उत्सव,” ''श्रेष्ठ महाराष्ट्र''.</ref> <ref>“उत्सव विशेष : भारतीय परंपरेतील चातुर्मास,” ''लोकसत्ता''.</ref> माळेसाठी फुलांव्यतिरिक्त इतर सामग्रीचा वापर होतो का, याबाबतही स्थानिक प्रथांमध्ये भिन्नता आढळू शकते. काही महाराष्ट्रातील नवरात्रविषयक नोंदींमध्ये घटाशी संबंधित धार्मिक सजावटीत पाने किंवा इतर सामग्रीच्या वापराचा उल्लेख आहे. तथापि, अशा उल्लेखांना कोकणातील माळेची सार्वत्रिक पद्धत मानता येत नाही. त्यामुळे फुलांव्यतिरिक्त कोणती सामग्री वापरली जाते याचा उल्लेख संबंधित स्थानिक स्रोत उपलब्ध असल्यासच त्या प्रदेशाच्या संदर्भात करणे योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील उपलब्ध नवरात्रपरंपरांमध्ये घटाला माळ घालण्याचा उल्लेख आढळतो; मात्र त्या स्रोतामध्ये माळेसाठी वापरलेल्या विशिष्ट फुलाचे नाव स्पष्टपणे दिलेले नसल्यास त्या संदर्भात कोणते फूल वापरले जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीच्या बाबतीत माळ अर्पण करण्याची धार्मिक कृती स्वतंत्रपणे नोंदवता येते; परंतु फुलांच्या प्रकाराबाबत स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. उपलब्ध स्थानिक पुराव्यांवरून नवरात्रातील माळेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या फुलांची निवड सर्व कोकणासाठी समान नियमाने निश्चित झालेली असल्याचे दिसत नाही. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांचा वापर आणि त्याच काळातील स्थानिक उपलब्धता यांचा थेट संबंध नोंदवला आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ वापरली जाते. त्यामुळे माळेतील फुलांचा प्रकार हा स्थानिक धार्मिक परंपरा आणि उपलब्धतेनुसार बदलू शकतो, असा निष्कर्ष उपलब्ध उदाहरणांच्या मर्यादेत काढता येतो. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> फुलांना धार्मिक महत्त्व असल्याचे स्थानिक पातळीवर सांगितले जात असले तरी त्या महत्त्वाचा अर्थ संपूर्ण कोकणाला लागू होतो असे मानणे योग्य नाही. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांना स्थानिक धार्मिक परंपरेत महत्त्व असल्याचे अभ्यासकांनी सांगितले आहे; त्याचबरोबर त्या फुलांची नवरात्राच्या काळातील उपलब्धताही स्रोतामध्ये स्पष्ट केली आहे. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काही ठिकाणी स्थानिक वनस्पतींची उपलब्धता, ऋतुमान आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो; मात्र त्याला संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक पद्धत मानता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> == धार्मिक आणि सांस्कृतिक अर्थ == नवरात्राच्या काळात देवतेला किंवा घटाला माळ अर्पण करणे ही काही ठिकाणी पूजाविधीशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून आढळते. उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये देवी किंवा घटाला फुलांची माळ अर्पण अथवा चढविल्याचे उल्लेख आहेत. त्यामुळे या प्रथेचा प्रत्यक्ष धार्मिक संदर्भ पूजा आणि देवतेला अर्पण करण्याच्या कृतीशी जोडलेला दिसतो. मात्र माळेला संपूर्ण कोकणात एकच निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> कोकणातील धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना एखादी पूजावस्तू कोणत्या देवतेशी, कोणत्या प्रसंगाशी आणि कोणत्या विधीशी संबंधित आहे, याचा विचार करणे आवश्यक ठरते. शिल्पा हाडप यांच्या कोकणातील धार्मिक प्रथांच्या अभ्यासात स्थानिक धार्मिक आचार, देवतांशी संबंधित वस्तू आणि विधी यांचा परस्परसंबंध अभ्यासला आहे. या व्यापक संदर्भामुळे कोकणातील धार्मिक वस्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थानिक पूजाविधीच्या संदर्भात समजून घेण्याची दिशा मिळते. मात्र हाडप यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला विशिष्ट प्रतीकात्मक अर्थ दिला आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> देवी, गाव आणि समुदाय यांच्यातील संबंध हा या प्रथेच्या सांस्कृतिक संदर्भातील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. Anne Feldhaus यांच्या अभ्यासात महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांमध्ये देवता आणि विशिष्ट स्थान यांच्यातील संबंध तसेच देवींच्या स्थानिक आणि कौटुंबिक धार्मिक भूमिकांचा विचार केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील देवतेला नवरात्राच्या काळात माळ अर्पण केली जात असल्यास त्या कृतीचा विचार संबंधित देवता, स्थान आणि धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र Feldhaus यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला स्वतंत्र प्रतीकात्मक अर्थ असल्याचे सिद्ध होत नाही. <ref>Anne Feldhaus, “Traveling Goddesses,” in ''Connected Places: Region, Pilgrimage, and Geographical Imagination in India'', Palgrave Macmillan, 2003, pp. 89–126.</ref> किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांच्या संदर्भात दुर्गा काले यांनी रेणुका देवीशी संबंधित स्थानिक धार्मिक परंपरा, श्रद्धा आणि विधींचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून एखाद्या देवीची उपासना ही तिच्या स्थानिक धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भाशी जोडलेली असू शकते हे दिसून येते. त्यामुळे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची कृती एखाद्या विशिष्ट देवीच्या स्थानिक उपासना-पद्धतीचा भाग असल्यास तिचे स्वरूप त्या स्थानिक परंपरेच्या संदर्भात समजून घेणे आवश्यक आहे. मात्र काले यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला स्वतंत्र धार्मिक प्रतीकात्मक अर्थ असल्याचे सिद्ध होत नाही. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> काही ठिकाणी नवरात्रातील धार्मिक कृती नवस, संकल्प किंवा विशिष्ट कौटुंबिक परंपरेशी संबंधित असू शकतात. रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रपरंपरेच्या वृत्तनिवेदनात देवीचे स्थानिक धार्मिक महत्त्व आणि नवसाशी संबंधित परंपरेचा उल्लेख आहे. मात्र त्या स्रोतावरून माळ अर्पण करणे हीच नवसाची कृती आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे माळ अर्पण करण्याचा संबंध नवस किंवा संकल्पाशी जोडताना स्वतंत्र स्थानिक पुरावा आवश्यक ठरतो. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेत घरगुती आणि सामुदायिक धार्मिक व्यवहारातील फरकही दिसून येऊ शकतो. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या नोंदीत घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिकादेवी मंदिराच्या नोंदीत देवस्थानातील घटस्थापनेच्या विधीमध्ये माळ चढविल्याचे नमूद आहे. या उदाहरणांवरून घरातील घट आणि सार्वजनिक देवस्थान या दोन्ही संदर्भांत माळ अर्पण करण्याची नोंद आढळते; मात्र त्यांचा धार्मिक अर्थ समान असल्याचे मानता येत नाही. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेचा प्रत्यक्ष धार्मिक संदर्भ पूजा, देवतेला अर्पण आणि स्थानिक पूजाविधी यांच्याशी जोडलेला दिसतो. ठाणे आणि रायगडमधील उपलब्ध नोंदींमध्ये माळ ही देवी किंवा घटाशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून नोंदली आहे. मात्र तिचा सांस्कृतिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ सर्व कोकणासाठी एकसमान असल्याचे या स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. “माळ ही समृद्धीचे प्रतीक आहे”, “माळ देवीच्या शक्तीचे प्रतीक आहे” किंवा तत्सम निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ मांडण्यासाठी स्वतंत्र आणि थेट पुरावा आवश्यक आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> == घरगुती आणि सामुदायिक परंपरा == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची पद्धत घरगुती तसेच सामुदायिक धार्मिक व्यवहारांच्या संदर्भात आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या नोंदीत घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत ग्रामदेवतेच्या देवस्थानात घटस्थापना आणि पुष्पपूजेचा उल्लेख आहे. त्यामुळे माळ अर्पण करण्याची कृती घरातील धार्मिक आचारापासून देवस्थानाशी संबंधित सार्वजनिक धार्मिक व्यवहारापर्यंत वेगवेगळ्या संदर्भांत आढळू शकते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> घरगुती नवरात्रामध्ये घटस्थापना करून त्याची नित्य पूजा करण्याची आणि घटाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील उपलब्ध वृत्तनिवेदनात नवरात्राच्या काळात देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. त्यामुळे घरातील घट हा माळ अर्पण करण्याच्या धार्मिक व्यवहाराचा एक संदर्भ असल्याचे या नोंदीतून स्पष्ट होते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> घरगुती नवरात्राशी संबंधित लोकानुभवांमध्ये देवघर, घट आणि फुलांच्या माळांचा उल्लेख आढळतो. मायबोलीसारख्या चर्चा मंचावरील नोंदी अशा व्यक्तिगत किंवा कौटुंबिक अनुभवांचे दस्तऐवजीकरण करतात; मात्र त्या शैक्षणिक किंवा अधिकृत पुराव्यांच्या समकक्ष मानता येत नाहीत. त्यामुळे अशा स्रोतांचा उपयोग स्थानिक लोकानुभव दाखविण्यापुरताच करणे योग्य ठरते आणि त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुटुंबांची एकसमान प्रथा असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“नवरात्राची आठवण,” ''मायबोली'' चर्चा मंच.</ref> सामुदायिक स्वरूपातील नवरात्रामध्ये ग्रामदेवता किंवा देवस्थानाभोवती धार्मिक विधी आणि सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीनुसार नवरात्राच्या पहिल्या माळेला घटस्थापना करण्यात आली आणि ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या नोंदीत धार्मिक कृतीचा संदर्भ घरगुती घटाऐवजी ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाशी संबंधित आहे. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> घरगुती आणि सामुदायिक परंपरांमध्ये धार्मिक व्यवहाराचे स्थान आणि व्याप्ती वेगळी असू शकते. घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याची कृती कुटुंबाच्या उपासनेशी संबंधित असते, तर ग्रामदेवतेच्या देवस्थानातील धार्मिक विधी गाव किंवा देवस्थानाशी संबंधित व्यापक धार्मिक व्यवहाराचा भाग असू शकतो. उपलब्ध उदाहरणांमध्ये या दोन्ही संदर्भांची स्वतंत्र नोंद आढळते; मात्र दोन्ही प्रकारांमागील धार्मिक अर्थ समान असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चित करता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> उपलब्ध पुराव्यांवरून नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा घरगुती घटपूजेपासून ग्रामदेवतेशी संबंधित देवस्थानातील धार्मिक व्यवहारापर्यंत विविध संदर्भांत आढळू शकते. मात्र उपलब्ध उदाहरणे स्थानिक स्वरूपाची असल्याने त्यावरून संपूर्ण कोकणातील घरगुती किंवा सामुदायिक नवरात्रपरंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. या प्रथेचा अभ्यास करताना संबंधित घर, गाव, देवता आणि देवस्थान यांच्या स्वतंत्र परंपरांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> == प्रादेशिक विविधता आणि बदल == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला कोकणात एकच निश्चित स्वरूप असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून दिसत नाही. माळ देवीला किंवा घटाला अर्पण केली जाते की घटावर चढवली जाते, ती किती दिवस केली जाते आणि कोणत्या प्रकारची फुले वापरली जातात, याबाबत स्थानिक नोंदींमध्ये फरक आढळतो. काही नोंदी घरातील घटाशी संबंधित आहेत, तर काही देवस्थानातील धार्मिक विधींशी संबंधित आहेत. त्यामुळे एखाद्या गावातील किंवा देवस्थानातील पद्धत संपूर्ण कोकणातील प्रथा म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील नोंदीनुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या वृत्तनिवेदनात नवरात्र ते दिवाळी या कालावधीत खुरासणीच्या फुलांचा बहर येत असल्याचे आणि या फुलांचा स्थानिक धार्मिक परंपरेत वापर होत असल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणात माळ, घरातील घट आणि नवरात्राच्या नऊ दिवसांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदवला आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> ठाणे परिसरातील दुसऱ्या वृत्तनोंदीनुसार घटस्थापनेनंतर नऊ दिवसांच्या कालावधीत घटावर दररोज झेंडूच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या विधीत मातीमध्ये नऊ प्रकारची धान्ये पेरून मध्यभागी घट ठेवला जातो आणि घटावर नारळ व आंब्याची पाने ठेवली जातात. या नोंदीत माळ चढविण्याची कृती घटस्थापनेच्या धार्मिक विधीच्या संदर्भात नमूद केली आहे. <ref>“गावोगावच्या नवरात्री,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 2020.</ref> रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत घटस्थापनेनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, अशी स्वतंत्र नोंद आहे. येथे माळ चढविण्याची कृती घटस्थापनेच्या क्रमातील धार्मिक विधी म्हणून नमूद केली आहे. या उदाहरणामुळे रायगडमधील किमान एका देवस्थानात ठाणे परिसरातील नोंदींपेक्षा वेगळ्या फुलांचा वापर होत असल्याचे दिसते. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची पद्धत निश्चित करता येत नाही. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील कोंगले येथील सताई देवी मंदिराच्या उपलब्ध नोंदीनुसार नवरात्रात घटस्थापना करून घटावर दररोज माळ चढवली जाते. त्याच नोंदीत मंदिरातील भजन, कीर्तन आणि जाखडीनृत्य तसेच पंचक्रोशीतील महिलांकडून देवीची ओटी भरण्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे या स्थानिक नोंदीत माळ चढविण्याची कृती मंदिरातील नवरात्रविधीच्या संदर्भात नोंदली आहे. <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील करजुवे येथील ग्रामदेवता श्रीदेवी तळेकरीण यांच्या नवरात्रपरंपरेत ओल्या घटाची स्थापना नऊ धान्यांची पेरणी करून आणि माळ घालून केली जाते. दुर्गाष्टमीच्या दिवशी घट उठवून त्यातून आलेले धान्याचे कोंब ग्रामदेवतेला अर्पण करण्याची परंपरा या नोंदीत नमूद केली आहे. या उदाहरणात माळ, घट आणि ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी यांचा एकत्रित संदर्भ दिसतो. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घाटांचे आज विसर्जन,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 6 ऑक्टोबर 2019.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत नवरात्राच्या प्रारंभी “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. त्याच दिवशी वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणात “पहिली माळ” हा शब्द नवरात्राच्या प्रारंभीच्या धार्मिक कार्यक्रमाच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या नोंदीवरून प्रत्येक दिवशी कोणत्या फुलांची माळ अर्पण केली जाते किंवा नऊ दिवसांच्या माळांचा कोणता क्रम असतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या स्थानिक उदाहरणांमध्ये माळ अर्पण करण्याच्या पद्धतीत काही फरक दिसून येतात. ठाणे जिल्ह्यातील उपलब्ध नोंदींमध्ये खुरासणी आणि झेंडूच्या फुलांच्या माळांचा उल्लेख आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत तिळाच्या फुलांची माळ चढविल्याचे नमूद आहे. काही ठिकाणी माळ दररोज अर्पण किंवा चढविल्याची नोंद आहे, तर काही ठिकाणी ती घटस्थापनेच्या विशिष्ट विधीशी जोडलेली आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“गावोगावच्या नवरात्री,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेचा संदर्भही उपलब्ध नोंदींमध्ये वेगवेगळा आहे. काही नोंदी घरातील घटाशी संबंधित आहेत, तर काही ग्रामदेवता किंवा देवस्थानातील धार्मिक विधींशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरीतील करजुवे येथे माळ घालून ओल्या घटाची स्थापना आणि नंतर त्यातील धान्याचे कोंब ग्रामदेवतेला अर्पण करण्याची नोंद आहे; सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथे “पहिली माळ” आणि घटस्थापना यांचा ग्रामदेवतेच्या देवस्थानातील नवरात्रोत्सवाशी संबंध नोंदवला आहे. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घाटांचे आज विसर्जन”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> == आधुनिक काळातील प्रथा == आधुनिक काळातही कोकणातील विविध भागांत नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने घटस्थापना, देवीची पूजा आणि स्थानिक धार्मिक परंपरा सुरू असल्याच्या समकालीन नोंदी आढळतात. काही ठिकाणी पारंपरिक धार्मिक विधींसोबत सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजनही केले जाते. त्यामुळे आधुनिक नवरात्रोत्सवात धार्मिक आचार आणि सार्वजनिक उत्सवी उपक्रम हे दोन्ही घटक एकत्र आढळतात. <ref>“घटस्थापनेने नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ,” ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“जिल्ह्यात सार्व. 130 तर 256 खासगी दुर्गा मातांची होणार प्रतिष्ठापना,” ''पुढारी'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २०२५ मधील नवरात्रोत्सवाच्या नोंदीनुसार ५०१ ठिकाणी देवीच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना करण्यात आली होती. त्यापैकी ४३६ सार्वजनिक आणि ६५ खासगी स्वरूपाच्या होत्या. याच काळात १९,३१५ ठिकाणी घरगुती घटस्थापना, तर ४२४ सार्वजनिक घटांची नोंद करण्यात आली. विविध देवीमंदिरांमध्ये घटस्थापना, पूजाअर्चा, आरती, कीर्तन यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांसोबत गरबा, दांडिया, जागरण, गोंधळ आणि भजन यांचेही आयोजन करण्यात आले होते. <ref>“घटस्थापनेने नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ,” ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2025.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२५ मध्ये सार्वजनिक आणि खासगी स्वरूपातील नवरात्रोत्सवांची नोंद झाली आहे. जिल्ह्यात सार्वजनिक नवरात्र मंडळांतर्फे दुर्गादेवीची प्रतिष्ठापना तसेच सार्वजनिक घटपूजेचे आयोजन करण्यात येणार असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले होते. विविध मंदिरांमध्ये आणि घरांमध्ये नवरात्राची तयारी करण्यात आली असून धार्मिक कार्यक्रमांसोबत डबलबारी भजन, फुगड्या, रास-दांडिया, नृत्य आणि इतर सांस्कृतिक उपक्रमांचेही आयोजन करण्यात आले होते. <ref>“जिल्ह्यात सार्व. 130 तर 256 खासगी दुर्गा मातांची होणार प्रतिष्ठापना,” ''पुढारी'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या अधिकृत नोंदीनुसार २२ सप्टेंबर २०२५ रोजी शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या पहिल्या माळेला घटस्थापना करण्यात आली आणि ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या नोंदीत नवरात्रोत्सवाशी संबंधित धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचाही उल्लेख आहे. यावरून या देवस्थानातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापना आणि देवीची पूजा हे समकालीन धार्मिक आचार म्हणून सुरू असल्याचे दिसते. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> फुलांच्या उपलब्धतेच्या संदर्भात ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागाची स्वतंत्र नोंद महत्त्वाची आहे. २०२५ मधील वृत्तानुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा बहर नवरात्राच्या कालावधीत येत असल्याचे आणि या फुलांचा स्थानिक धार्मिक परंपरेत वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> == चित्रदालन == <gallery widths="220px" heights="160px" mode="packed"> File:IMG-2402 04-Pandit(Gurav-Marathi) offering to the Goddess.jpg|देवीला धार्मिक अर्पण करताना File:IMG-2402 05-All other Goddess.jpg|देवीची पूजा File:काळम्मादेवी, सरस्वतीदेवी, लक्ष्मीदेवी एकत्रित गाभारा.jpg|देवींचा एकत्रित गाभारा File:देवी गाभारा मुर्ती.jpg|देवीच्या गाभाऱ्यातील मूर्ती File:Navratri Kalash Puja.jpg|नवरात्रातील घटपूजा File:घटस्थापना.jpg|घटस्थापनेचा धार्मिक विधी </gallery> == हेही पहा == * [[नवरात्र]] * [[घटस्थापना]] * [[ग्रामदेवता]] * [[कुलदैवत]] * [[कोकण]] == बाह्यदुवे == * अधिकृत किंवा विश्वसनीय संकेतस्थळाचा दुवा * श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, अधिकृत संकेतस्थळ * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] msjzmrn067s39prad7e6g8vy1cx71es 2715816 2715815 2026-10-01T14:19:34Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम १७|शुद्धलेखनाचा नियम १७]]) 2715816 wikitext text/x-wiki [[चित्र:घटस्थापना.jpg|thumb|right|250px|घटस्थापनेचा धार्मिक विधी]] '''नवरात्र सण, कोकणात देवाला माळ लावणे''' ही देवीच्या उपासनेशी संबंधित हिंदू धार्मिक प्रथा असून महाराष्ट्रातील विविध भागांत त्याचे स्थानिक विविध स्वरूप आढळते. नवरात्राच्या पूजाविधीत घटस्थापना करून देवीची पूजा करण्याबरोबरच काही परंपरांमध्ये दररोज माळ बांधण्याची पद्धत नोंदवली आहे. मराठी विश्वकोशातील नवरात्र विषयक नोंदीनुसार नवरात्र हा कुलाचाराचाही भाग असून विविध कुळांमध्ये त्याच्या आचारपद्धतींमध्ये विविधता आढळते; त्यामध्ये रोज माळ बांधण्याच्या प्रथेचाही उल्लेख आहे. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> कोकणातील धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक देवीपरंपरांचा अभ्यास करताना दुर्गा काळे यांनी ग्रामदेवता, स्थानिक श्रद्धा आणि त्यांच्याशी संबंधित विधी व धार्मिक आचारांचे विविध स्वरूप नोंदवले आहे. कोकणातील धार्मिक प्रथांचा स्वतंत्र अभ्यासही स्थानिक धार्मिक वस्तू आणि पूजाविधींच्या संदर्भातून करण्यात आला आहे. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> कोकणातील नवरात्रपरंपरेच्या उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये माळ ही देवी किंवा घटाशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील नोंदीत नवरात्राच्या काळात देवी तसेच घरातील घटाला फुलांची माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही स्थानिक देवस्थानांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये घटावर माळ चढवण्याची नोंद आढळते. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे दिसते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> या लेखात नवरात्राचा सर्वसाधारण इतिहास, देवीची विविध रूपे किंवा नवरात्रातील सर्व धार्मिक विधी यांचे विस्तृत विवेचन केलेले नाही. त्याऐवजी उपलब्ध प्रकाशित आणि स्थानिक स्रोतांच्या आधारे कोकणातील नवरात्राच्या संदर्भात देवी किंवा घटाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत, तिचे स्थानिक स्वरूप, माळेसाठी वापरली जाणारी फुले किंवा अन्य सामग्री, प्रादेशिक विविधता आणि तिची धार्मिक व सांस्कृतिक पार्श्वभूमी यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. विविध स्रोतांमध्ये नोंदलेल्या स्थानिक प्रथा त्यांच्या संबंधित गाव, देवस्थान किंवा समुदायाच्या संदर्भातच मांडल्या आहेत; एखाद्या ठिकाणच्या प्रथेवरून ती संपूर्ण कोकणातील समान प्रथा असल्याचा निष्कर्ष काढलेला नाही. == नवरात्री माळ म्हणजे काय == नवरात्राच्या काळात देवी किंवा घटाला अर्पण केली जाणारी फुलांची माळ ही पूजाविधीशी संबंधित अर्पणवस्तू म्हणून वापरली जाते. नवरात्राच्या स्थानिक नोंदींमध्ये देवी तसेच घटाला फुलांची माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आढळतो. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या संदर्भात देवी आणि घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे नवरात्री माळ ही केवळ फुलांची रचना नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये धार्मिक पूजाविधीचा भाग म्हणून वापरली जाणारी वस्तू आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> माळेचा प्रकार आणि तिच्यासाठी वापरली जाणारी सामग्री स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळी असू शकते. रायगड जिल्ह्यातील नवरात्रविधींच्या नोंदींमध्ये झेंडूच्या फुलांची माळ बांधण्याबरोबरच काही समाजांमध्ये नागवेलीची पाने किंवा पिठापासून तयार केलेली कडकणी वापरण्याची प्रथा नमूद केली आहे. तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, अशी स्वतंत्र नोंदही आढळते. त्यामुळे नवरात्री माळेचे एकच निश्चित स्वरूप संपूर्ण कोकणाला लागू होते असे म्हणता येत नाही. कोकणातील धार्मिक प्रथांच्या अभ्यासातही स्थानिक धार्मिक आचार आणि पूजावस्तूंच्या वापरातील विविधता अधोरेखित झाली आहे. <ref>“नियमांचे पालन करून नवरात्रोत्सव साजरा करा,” ''सकाळ'', 2 ऑक्टोबर 2024.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> माळ लावण्याचा धार्मिक संदर्भ आणि केवळ सजावटीचा उपयोग यांत फरक करणे आवश्यक आहे. देवतेला किंवा घटाला पूजाविधीचा भाग म्हणून माळ अर्पण केली जात असल्याची स्पष्ट नोंद असेल, तर त्या कृतीला धार्मिक अर्पण म्हणूनच पाहता येते. त्याच वेळी माळेमुळे देवता किंवा पूजास्थानाची दृश्य सजावटही होते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे माळेच्या प्रत्येक वापराला स्वतंत्र धार्मिक प्रतीकात्मक अर्थ आहे असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे नवरात्री माळेचा विचार तिच्या प्रत्यक्ष पूजाविधीतील वापराच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan”.</ref> == कोकणातील धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक पार्श्वभूमी == कोकणातील धार्मिक जीवनात स्थानिक देवता, ग्रामदैवत, देवस्थाने आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक प्रथांना महत्त्वाचे स्थान आहे. स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवतांशी संबंधित पूजाविधी, धार्मिक वस्तू आणि त्यांचा वापर यांचा विचार केला जातो. कोकणातील धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना अशा धार्मिक वस्तूंचा स्थानिक देवता आणि पूजाविधींशी असलेला संबंधही नोंदवला गेला आहे. <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांमध्ये स्थानिक देवता, त्यांची उपासना आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक आचार यांना स्थानिक संदर्भ प्राप्त होतो. दुर्गा काले यांनी किनारी महाराष्ट्रातील रेणुका देवीच्या परंपरेचा अभ्यास करताना देवीशी संबंधित धार्मिक श्रद्धा, स्थानिक उपासना आणि विधी यांचा विचार केला आहे. या अभ्यासातून स्थानिक देवीपरंपरेचा संबंध विशिष्ट भौगोलिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> या धार्मिक पार्श्वभूमीत देवतेला अर्पण केल्या जाणाऱ्या वस्तू आणि पूजाविधीतील त्यांचा वापर स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो. नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्येही देवी किंवा घटाशी संबंधित माळेचा वापर आढळतो. ठाणे जिल्ह्यात देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे, तर रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गातील स्थानिक नवरात्रपरंपरांमध्ये घटस्थापना आणि माळ यांचा संबंध नोंदवला आहे. त्यामुळे या लेखात धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान असल्याचे न मानता, संबंधित देवता, गाव, देवस्थान किंवा समुदायाच्या उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे त्यांचे स्थानिक स्वरूप मांडले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> == देवी, ग्रामदैवत आणि स्थानिक देवपरंपरा == महाराष्ट्रातील स्थानिक देवपरंपरांमध्ये देवीचे नाते विशिष्ट गाव, प्रदेश किंवा समुदायाशी जोडलेले आढळते. ग्रामदेवतेचे नाते एखाद्या गावाशी किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असू शकते, तर कुलदैवताची उपासना विशिष्ट कुटुंबाच्या किंवा वंशपरंपरेच्या धार्मिक आचाराशी जोडलेली असते. त्यामुळे स्थानिक देवतेची उपासना ही केवळ धार्मिक विधीपुरती मर्यादित न राहता स्थान, कुटुंब आणि समुदाय यांच्या परस्परसंबंधातून व्यक्त होणाऱ्या धार्मिक परंपरेचा भाग ठरते. <ref>Anne Feldhaus, “Traveling Goddesses”.</ref> Anne Feldhaus यांच्या महाराष्ट्रातील देवीपरंपरेवरील अभ्यासात देवी आणि विशिष्ट स्थान यांच्यातील संबंधाला महत्त्व दिले आहे. देवींच्या धार्मिक परंपरा त्यांच्या विशिष्ट स्थळांशी, स्थानिक समाजाशी आणि उपासनेच्या पद्धतींशी जोडलेल्या असू शकतात. त्यामुळे एखाद्या देवीच्या उपासनेतील धार्मिक आचार समजून घेताना त्या देवतेचा स्थानिक संदर्भ आणि तिच्याशी संबंधित समुदायाची परंपरा विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref>Feldhaus, “Traveling Goddesses”.</ref> कोकणातील स्थानिक देवपरंपरांच्या संदर्भात ही स्थानिकता विशेष महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी आणि किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांच्या अभ्यासातून स्थानिक देवी, तिची उपासना आणि तिच्याशी संबंधित धार्मिक विधी यांचे स्थानिक स्वरूप स्पष्ट होते. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेकडेही याच स्थानिक संदर्भातून पाहणे आवश्यक आहे. ठाणे जिल्ह्यात देवी तसेच घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे; रत्‍नागिरीतील काही देवस्थानांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये घटावर माळ चढवली जाते, तर सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत देवता, देवस्थान आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> म्हणून एखाद्या गावातील, देवस्थानातील किंवा विशिष्ट समुदायातील माळ अर्पण करण्याची पद्धत संपूर्ण कोकणातील समान धार्मिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यानुसार तिचे स्थानिक स्वरूप स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. या लेखातील प्रादेशिक उदाहरणे त्याच पद्धतीने स्वतंत्रपणे मांडली आहेत. == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा == नवरात्राच्या काळात देवी, घट किंवा संबंधित पूजास्थानाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये आढळते. उपलब्ध नोंदींमध्ये नवरात्राच्या नऊ दिवसांत माळ अर्पण करण्याचे तसेच दिवसागणिक माळेची संख्या किंवा स्वरूप बदलण्याचे उल्लेख आढळतात. मात्र ही पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. काही ठिकाणी देवीला माळ अर्पण केली जाते, तर काही ठिकाणी घट किंवा देवतेच्या पूजास्थानाशी माळ जोडलेली दिसते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> <ref>“नवरात्र उत्सव,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील नवरात्रपरंपरेत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. ''लोकसत्ता''मधील 21 सप्टेंबर 2025 रोजीच्या वृत्तानुसार नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत या भागातील भाविक खुरासणीच्या फुलांना प्राधान्य देतात. या फुलांचा बहर गणेशोत्सवापासून दिवाळीपर्यंतच्या काळात येतो आणि नवरात्राच्या काळात ती उपलब्ध असतात, असे ग्रामीण व आदिवासी भागाचे अभ्यासक गोपाळ वेखंडे यांनी सांगितले आहे. वृत्तात घटस्थापनेच्या काळात घरातील देवीच्या घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण करण्यामागे स्थानिक पारंपरिक कथाही नमूद केली आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> रायगड जिल्ह्यातील चिंभावे गावातील आमजाई देवीच्या नवरात्रोत्सवाबाबतच्या वृत्तात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्पष्ट नोंद आहे. या नवरात्रोत्सवात आमजाई आणि दुर्गाई देवीची एकत्रित घटस्थापना केली जाते आणि विजयादशमीला उत्सवाची सांगता होते. नऊ दिवस माळा चढवण्याबरोबरच दररोज पूजा, आरती आणि जागरण केले जाते. या नोंदीत उत्सवाचे आयोजन स्थानिक ग्रामस्थांकडून आळीपाळीने केले जात असल्याचेही नमूद आहे. त्यामुळे रायगडमधील या उदाहरणात माळ अर्पण करण्याची कृती ही स्थानिक ग्रामदेवतेच्या नवरात्रपरंपरेशी जोडलेली असल्याचे दिसते. <ref>“चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 2024.</ref> नवरात्रातील माळांच्या प्रकाराबाबत महाराष्ट्रातील काही धार्मिक नोंदींमध्ये प्रत्येक दिवसासाठी वेगवेगळ्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. काही स्रोतांमध्ये पहिल्या दिवशी शेवंती किंवा सोनचाफ्यासारखी पिवळी फुले, त्यानंतर अनंत, मोगरा, चमेली किंवा तगर यांसारखी पांढरी फुले, गोकर्ण किंवा कृष्णकमळ यांसारखी निळी फुले, तसेच अबोली, तेरडा, अशोक किंवा तिळाची फुले यांसारख्या विविध फुलांचा उल्लेख आहे. पुढील दिवसांसाठी कर्दळी, झेंडू, जास्वंद, कण्हेर, कमळ किंवा गुलाब यांसारख्या फुलांचाही उल्लेख आढळतो. मात्र ही यादी महाराष्ट्रातील नवरात्रपरंपरेतील उदाहरणे आहेत; त्यावरून हीच फुलांची क्रमवारी कोकणातील सर्व देवता किंवा सर्व गावांमध्ये प्रचलित आहे असे म्हणता येत नाही. <ref>“नवरात्रोत्सवातील उपासना कशी करावी? जाणून घ्या सविस्तर,” ''सकाळ'', 2021.</ref> <ref>“नवरात्र उत्सव,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> काही परंपरांमध्ये माळेची संख्या दिवसागणिक वाढवली जाते. उदाहरणार्थ, नवरात्राच्या नऊ दिवसांत दररोज एक माळ वाढवून एकूण नऊ माळा करण्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील काही देवतांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये अशा वाढत्या माळांचा स्वतंत्र उल्लेख आहे. त्यामुळे “नऊ दिवस नऊ माळा” या संकल्पनेचा अर्थ प्रत्येक दिवशी एक नवीन माळ अर्पण करणे, किंवा काही परंपरांमध्ये दिवसागणिक माळांची संख्या वाढवणे, असा स्थानिक प्रथेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. <ref>“घटस्थापना,” ''संवाद मीडिया'', 2022.</ref> <ref>“कोर्ले गावाची जुगाईदेवी,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 2017.</ref> कोकणातील उपलब्ध उदाहरणे पाहता माळ अर्पण करण्याची पद्धत एकसंध नसून स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार तिचे स्वरूप बदलते. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी आणि घटाला दररोज अर्पण करण्याची परंपरा नोंदली आहे, तर रायगडमधील चिंभावे येथे नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्वतंत्र ग्रामदैवतपरंपरा नोंदली आहे. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या 2025 च्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत देवी, घट, देवस्थान आणि स्थानिक समुदायाच्या परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे म्हणता येते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 2024.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा ही संपूर्ण कोकणात एकाच पद्धतीने आढळते असे म्हणता येत नाही. उलट उपलब्ध स्थानिक उदाहरणांत माळ कोणाला अर्पण केली जाते, तिच्यासाठी कोणती फुले वापरली जातात, माळांची संख्या किती असते आणि ती दररोज बदलली जाते किंवा वाढवली जाते का, यामध्ये विविधता दिसते. त्यामुळे या लेखात प्रत्येक प्रथा तिच्या उपलब्ध स्थानिक पुराव्याच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील विविध भागांतील प्रादेशिक स्वरूप == कोकणातील उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये नवरात्राच्या काळात माळ अर्पण करण्याचे वेगवेगळे प्रकार आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण आणि आदिवासी भागांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण केली जाते, रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, तर चिंभावे येथील आमजाई आणि दुर्गाई देवींच्या नवरात्रोत्सवात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत स्थानिक देवता, देवस्थान आणि पूजाविधीनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे दिसते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>रघुनाथ भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 11 ऑक्टोबर 2024.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या स्थानिक नोंदींमध्ये माळ कोणाला अर्पण केली जाते, कोणत्या फुलांचा वापर केला जातो आणि माळेची संख्या किंवा पूजाविधीशी असलेला संबंध यांत फरक दिसतो. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा एकसंध पद्धतीने मांडण्याऐवजी संबंधित ठिकाणांच्या स्वतंत्र धार्मिक परंपरांच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === ठाणे परिसर === ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांत नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. ''लोकसत्ता''मधील 21 सप्टेंबर 2025 रोजीच्या वृत्तानुसार या भागात नवरात्रोत्सवाच्या काळात खुरासणीच्या फुलांना प्राधान्य दिले जाते. या फुलांचा बहर गणेशोत्सवापासून दिवाळीपर्यंतच्या काळात येतो आणि नवरात्राच्या काळात ती उपलब्ध असतात, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> या वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा स्थानिक धार्मिक वापर स्पष्ट करताना घटस्थापनेच्या काळात घरातील देवीच्या घटाला या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते, अशी माहिती दिली आहे. या प्रथेबरोबर खुरासणीच्या फुलांच्या उपलब्धतेचा आणि ग्रामीण व आदिवासी जीवनाशी असलेल्या त्यांच्या संबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> ही नोंद ठाणे जिल्ह्यातील विशिष्ट ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील प्रथेचे उदाहरण आहे. त्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण ठाणे जिल्ह्यात किंवा संपूर्ण कोकणात खुरासणीच्या फुलांची माळ वापरली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील श्री चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रोत्सवाच्या वर्णनात माळ अर्पण करण्याचा घटस्थापनेशी थेट संबंध नोंदवला आहे. उपलब्ध वृत्तानुसार घटाभोवती मातीत धान्य पेरल्यानंतर घटामध्ये पाणी ठेवले जाते. त्यावर परडी ठेवून वस्त्र आणि नारळ ठेवण्यात येतो आणि त्यानंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या मंदिरातील नवरात्रोत्सव पूर्वापार चालत असल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> या नोंदीवरून तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे असे दिसते. मात्र या एका देवस्थानाच्या उदाहरणावरून रायगड जिल्ह्यातील सर्व नवरात्रपरंपरांमध्ये तिळाच्या फुलांची माळ वापरली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> रायगड जिल्ह्यातील चिंभावे गावातील आमजाई आणि दुर्गाई देवींच्या नवरात्रोत्सवाच्या वृत्तात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्पष्ट नोंद आहे. या दोन्ही ग्रामदेवतांची एकत्र घटस्थापना करून विजयादशमीला उत्सवाची सांगता केली जाते. नऊ दिवस माळा चढवण्याबरोबरच दररोज पूजन, आरती आणि जागरण केले जाते. उत्सवाचे आयोजन दोन्ही संबंधित ग्रामस्थांकडून आळीपाळीने केले जाते, अशीही नोंद आहे. <ref>रघुनाथ भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 11 ऑक्टोबर 2024.</ref> तळा आणि चिंभावे येथील नोंदींमध्ये माळ अर्पण करण्याच्या पद्धतीत फरक दिसतो. तळा येथे तिळाच्या फुलांची माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे, तर चिंभावे येथे नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची नोंद आहे. या दोन उदाहरणांवरून रायगड जिल्ह्यातील स्थानिक नवरात्रपरंपरांमध्येही माळ अर्पण करण्याचे स्वरूप एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई”.</ref> रायगड किल्ल्यावरील शिरकाई देवीच्या नवरात्रपरंपरेत घटस्थापना आणि नऊ दिवसांच्या उत्सवाची नोंद आढळते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनात नवरात्रात देवीचे घट बसवले जात आणि नऊ दिवस उत्सव साजरा होत असे, असे नमूद आहे. मात्र या नोंदीत माळ चढवण्याची विशिष्ट पद्धत नमूद केलेली नाही. त्यामुळे या उदाहरणाचा उपयोग घटस्थापना आणि नवरात्रपरंपरेच्या संदर्भापुरताच करणे योग्य ठरते. === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक देवीपरंपरांचा अभ्यास करताना देवीचे स्थानिक स्वरूप, तिच्याशी संबंधित धार्मिक श्रद्धा आणि विधी यांचा विचार करण्यात आला आहे. दुर्गा काले यांनी किनारी महाराष्ट्रातील रेणुका देवीच्या परंपरेचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक धार्मिक संदर्भ आणि देवीशी संबंधित विधींची चर्चा केली आहे. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> मात्र काले यांच्या अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नवरात्राच्या काळात देवीला किंवा घटाला विशिष्ट प्रकारची माळ अर्पण केली जाते असा थेट पुरावा मिळत नाही. त्यामुळे या संदर्भाचा उपयोग रत्‍नागिरीतील स्थानिक देवीपरंपरेची पार्श्वभूमी स्पष्ट करण्यापुरताच करणे योग्य आहे. माळ अर्पण करण्याच्या विशिष्ट पद्धतीसाठी स्वतंत्र स्थानिक पुरावा आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. त्या नोंदीनुसार 22 सप्टेंबर 2025 रोजी नवरात्रोत्सवाची सुरुवात झाली आणि वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या नोंदीत ‘पहिली माळ’ हा शब्दप्रयोग घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या एका नोंदीवरून सिंधुदुर्गातील सर्व नवरात्रपरंपरांमध्ये प्रत्येक दिवसाला ‘माळ’ असे संबोधले जाते किंवा दररोज विशिष्ट प्रकारची माळ अर्पण केली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध पुराव्याच्या मर्यादेत वेंगुर्ला येथील ही नोंद स्थानिक धार्मिक व्यवहाराचे उदाहरण म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> वेंगुर्ला येथील सातेरी देवीला ग्रामदेवता म्हणून संबोधणाऱ्या याच नोंदीमुळे ‘पहिली माळ’, घटस्थापना आणि पुष्पपूजा यांचा संबंध त्या विशिष्ट देवस्थानाच्या नवरात्रपरंपरेत नोंदलेला आहे. मात्र उपलब्ध स्रोतामध्ये पुढील माळांचे स्वरूप, फुलांचा प्रकार किंवा दररोज माळ बदलण्याची पद्धत याबाबत पुरेशी माहिती नाही. त्यामुळे त्याबाबत अनुमान करणे टाळणे आवश्यक आहे. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === प्रादेशिक विविधता === वरील स्थानिक उदाहरणांवरून कोकणातील नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला एकच निश्चित स्वरूप असल्याचे दिसत नाही. ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांत खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी तसेच घरातील घटाला दररोज अर्पण करण्याची नोंद आहे. रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेच्या विधीनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> या उदाहरणांमध्ये माळ अर्पण करण्याची पद्धत, तिच्याशी संबंधित पूजाविधी आणि वापरलेली फुले यांत फरक दिसतो. ठाणे येथील नोंदीत दररोज माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर तळा येथील उदाहरणात माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे. वेंगुर्ला येथील नोंदीत “पहिली माळ” हा शब्दप्रयोग घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांवरून माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळी रूपे असू शकतात असे म्हणता येते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> स्थानिक स्रोतांमध्ये माळेसाठी “माळ अर्पण करणे” किंवा “माळ चढवणे” असे वेगवेगळे शब्दप्रयोग आढळू शकतात. मात्र या शब्दप्रयोगांना सर्व ठिकाणी समान अर्थ आहे किंवा त्यांच्यात निश्चित असा धार्मिक भेद आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून ठरवता येत नाही. त्यामुळे या लेखात संबंधित ठिकाणी स्रोतामध्ये वापरलेला शब्दप्रयोग आणि त्याच्याशी संबंधित प्रत्यक्ष पूजाविधी यांनाच प्राधान्य देणे योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध उदाहरणांच्या मर्यादेत कोकणातील सर्व गावांमध्ये माळ अर्पण करण्याची पद्धत तंतोतंत समान आहे असे म्हणता येत नाही. उलट, उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये माळ कोणाला अर्पण केली जाते, कोणत्या फुलांचा वापर केला जातो आणि ती कोणत्या पूजाविधीशी संबंधित आहे, यामध्ये फरक दिसून येतो. त्यामुळे या प्रथेचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे स्वतंत्रपणे मांडणे अधिक योग्य ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> === ‘माळ’ या शब्दाचा स्थानिक धार्मिक वापर === नवरात्राच्या धार्मिक व्यवहारात ‘माळ’ हा शब्द केवळ फुलांनी तयार केलेल्या अर्पणवस्तूसाठीच वापरला जात नाही. नवरात्रातील घटस्थापनेच्या संदर्भात घटावर दररोज फुलांची माळ बांधण्याची प्रथा नोंदलेली आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘नवरात्र’ या नोंदीनुसार नऊ दिवस देवीची पूजा करताना रोज माळ बांधणे हा विविध कुळांमध्ये पाळला जाणारा आचार आहे. त्यामुळे नवरात्रातील माळ ही धार्मिक विधीचा एक भाग म्हणूनही वापरली जाते. <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> ‘माळ’ या शब्दाचा संबंध नवरात्रातील घटाशीही स्पष्टपणे जोडला जातो. मराठी बृहद्कोशातील ‘घट’ या नोंदीत ‘घटमाळ’ या शब्दाचा अर्थ नवरात्रात देवीच्या पूजेसाठी स्थापन केलेला घट आणि त्यावर सोडलेली फुलांची माळ असा दिला आहे. त्याच नोंदीत घटस्थापनेच्या विधीत दररोज घटावर फुलांची नवी माळ लोंबती बांधली जाते, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे ‘माळ’ आणि ‘घट’ यांचा संबंध केवळ सजावटीपुरता नसून नवरात्रातील धार्मिक विधीशी निगडित असल्याचे शब्दकोशीय पुराव्यातून स्पष्ट होते. <ref>“घट,” ''मराठी बृहद्कोश'', दाते शब्दकोश.</ref> नवरात्रातील दिवसांच्या संदर्भातही ‘माळ’ हा शब्द स्वतंत्र अर्थाने वापरला जातो. मराठी बृहद्कोशातील ‘माळ’ या नोंदीत नवरात्रातील प्रत्येक दिवसासाठी ताजी फुलांची माळ वापरली जात असल्यामुळे ‘माळ’ या शब्दाला ‘नवरात्रातील एक दिवस’ असा अर्थ प्राप्त झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत “आजची कितवी माळ आहे” असा वापर उदाहरणादाखल दिला आहे. त्यामुळे ‘पहिली माळ’, ‘पाचवी माळ’ किंवा ‘नववी माळ’ हे शब्द काही ठिकाणी नवरात्रातील अनुक्रमिक दिवस दर्शविण्यासाठी वापरले जातात. <ref>“माळ,” ''मराठी बृहद्कोश'', मोल्सवर्थ शब्दकोश.</ref> नवरात्रातील या शब्दप्रयोगाची लोकपरंपरेतील नोंदही आढळते. एका लोकसांस्कृतिक नोंदीनुसार घटावर नागवेलीच्या पानांची किंवा फुलांची माळ बांधली जाते आणि दररोज एक नवी माळ केली जाते. त्याच संदर्भात नवरात्राचा तिसरा किंवा सहावा दिवस न म्हणता “आज चौथी माळ”, “आज पाचवी माळ” अशा प्रकारे दिवस ओळखण्याची लोकभाषेतील पद्धत नमूद केली आहे. <ref>“भूमी आणि स्त्री,” ''विकिस्रोत''.</ref> कोकणातील स्थानिक वापरातही ‘माळ’ हा शब्द नवरात्रातील धार्मिक व्यवहाराच्या संदर्भात आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नवरात्रोत्सवाच्या एका वृत्तात ‘ओल्या घटाची’ देवी नऊ धान्यांची पेरणी करून आणि माळ घालून स्थापित केल्याचे नमूद आहे. त्यानंतर दुर्गाष्टमीच्या दिवशी घट उठविण्याची आणि त्यातून आलेले धान्याचे रोप ग्रामदैवतेला अर्पण करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तात सांगितले आहे. या उदाहरणात माळ, घटस्थापना आणि ग्रामदैवत यांचा संबंध स्थानिक धार्मिक विधीच्या संदर्भात दिसून येतो. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घटांचे आज विसर्जन,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 6 ऑक्टोबर 2019.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांतील नवरात्रपरंपरेत घटाला माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी तसेच घरातील घटाला नवरात्राच्या काळात दररोज अर्पण केली जाते, अशी माहिती उपलब्ध वृत्तात देण्यात आली आहे. या उदाहरणात ‘माळ’ ही घटाशी संबंधित प्रत्यक्ष पूजाविधीचा भाग म्हणून वापरली जाते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नवरात्रोत्सवाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. त्याच नोंदीनुसार त्या दिवशी वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या स्रोतामध्ये ‘पहिली माळ’ हा शब्द घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या एका नोंदीवरून ‘पहिली माळ’ हा शब्द सर्व सिंधुदुर्गात किंवा संपूर्ण कोकणात नवरात्राच्या पहिल्या दिवसासाठीच वापरला जातो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> उपलब्ध शब्दकोशीय आणि स्थानिक पुराव्यांवरून नवरात्रातील ‘माळ’ या शब्दाचे किमान दोन प्रमुख वापर स्पष्ट होतात. एक म्हणजे देवी किंवा घटावर अर्पण अथवा बांधली जाणारी फुलांची माळ; आणि दुसरा म्हणजे नवरात्रातील दिवस दर्शविणारा शब्दप्रयोग. काही संदर्भांत दररोज नवी माळ बांधण्याच्या प्रथेमुळे माळ आणि नवरात्रातील दिवस यांचा परस्पर संबंध निर्माण झालेला दिसतो. मात्र या शब्दप्रयोगाचा नेमका अर्थ संबंधित प्रदेश, देवता आणि पूजाविधीच्या संदर्भानुसार निश्चित करणे आवश्यक आहे. <ref>“माळ,” ''मराठी बृहद्कोश'', मोल्सवर्थ शब्दकोश.</ref> <ref>“घट,” ''मराठी बृहद्कोश'', दाते शब्दकोश.</ref> <ref>वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.</ref> === माळेतील फुले आणि स्थानिक उपलब्धता === नवरात्रातील माळेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या फुलांचा प्रकार स्थानिक धार्मिक परंपरा, उपलब्ध सामग्री आणि पूजाविधी यानुसार बदलू शकतो. उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांची माळ, तर रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ वापरल्याचे स्पष्ट उल्लेख आढळतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणात नवरात्रातील माळेसाठी एकाच प्रकारची फुले वापरली जातात असे म्हणता येत नाही. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागात खुरासणीच्या फुलांना नवरात्राच्या काळात विशेष स्थान असल्याची नोंद आहे. उपलब्ध वृत्तानुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या भागात खुरासणीची लागवड जून-जुलैमध्ये केली जाते. गणेशोत्सवाच्या सुमारास या झाडांना फुले येऊ लागतात आणि नवरात्र ते दिवाळी या कालावधीत त्यांचा बहर असतो. त्यामुळे नवरात्राच्या काळात ही फुले स्थानिक परिसरात उपलब्ध असल्याचे स्रोतावरून स्पष्ट होते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> याच वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा वापर स्थानिक ग्रामीण आणि आदिवासी धार्मिक परंपरेशी जोडला असल्याचे स्थानिक अभ्यासक गोपाळ वेखंडे यांनी सांगितले आहे. खुरासणीची फुले नवरात्राच्या काळात उपलब्ध असणे आणि त्या फुलांची माळ देवीच्या घटाला अर्पण करण्याची परंपरा यांचा संबंध या स्थानिक नोंदीत स्पष्टपणे मांडला आहे. मात्र या स्रोतामध्ये सांगितलेली पारंपरिक कथा ही स्थानिक समज म्हणूनच नोंदवणे योग्य असून, तिचे स्वतंत्र ऐतिहासिक तथ्य म्हणून प्रतिपादन करता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील श्री चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेच्या विधीनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. उपलब्ध वृत्तानुसार घटाभोवती मातीत धान्य पेरल्यानंतर घटामध्ये पाणी ठेवले जाते आणि त्यावर परडी, वस्त्र व नारळ ठेवला जातो. त्यानंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या उदाहरणावरून रायगड जिल्ह्यातील किमान एका स्थानिक देवस्थानात तिळाची फुले नवरात्रातील माळेसाठी वापरली जात असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> महाराष्ट्रातील इतर नवरात्रपरंपरांमध्ये झेंडूच्या फुलांची माळ घटाला किंवा देवीला अर्पण करण्याच्या नोंदी आढळतात. उदाहरणार्थ, काही प्रकाशित नोंदींमध्ये घटस्थापनेनंतर घटावर रोज झेंडूच्या फुलांची माळ बांधण्याचा उल्लेख आहे. मात्र अशा महाराष्ट्रव्यापी किंवा इतर प्रादेशिक नोंदींचा उपयोग संपूर्ण कोकणातील प्रथा सिद्ध करण्यासाठी करता येत नाही. त्या केवळ नवरात्रातील माळेसाठी झेंडूचा वापर महाराष्ट्रातील इतर भागांतही आढळतो हे दाखवण्यासाठी उपयोगी ठरतात. <ref>“महाराष्ट्रातील नवरात्र उत्सव,” ''श्रेष्ठ महाराष्ट्र''.</ref> <ref>“उत्सव विशेष : भारतीय परंपरेतील चातुर्मास,” ''लोकसत्ता''.</ref> माळेसाठी फुलांव्यतिरिक्त इतर सामग्रीचा वापर होतो का, याबाबतही स्थानिक प्रथांमध्ये भिन्नता आढळू शकते. काही महाराष्ट्रातील नवरात्रविषयक नोंदींमध्ये घटाशी संबंधित धार्मिक सजावटीत पाने किंवा इतर सामग्रीच्या वापराचा उल्लेख आहे. तथापि, अशा उल्लेखांना कोकणातील माळेची सार्वत्रिक पद्धत मानता येत नाही. त्यामुळे फुलांव्यतिरिक्त कोणती सामग्री वापरली जाते याचा उल्लेख संबंधित स्थानिक स्रोत उपलब्ध असल्यासच त्या प्रदेशाच्या संदर्भात करणे योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील उपलब्ध नवरात्रपरंपरांमध्ये घटाला माळ घालण्याचा उल्लेख आढळतो; मात्र त्या स्रोतामध्ये माळेसाठी वापरलेल्या विशिष्ट फुलाचे नाव स्पष्टपणे दिलेले नसल्यास त्या संदर्भात कोणते फूल वापरले जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीच्या बाबतीत माळ अर्पण करण्याची धार्मिक कृती स्वतंत्रपणे नोंदवता येते; परंतु फुलांच्या प्रकाराबाबत स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. उपलब्ध स्थानिक पुराव्यांवरून नवरात्रातील माळेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या फुलांची निवड सर्व कोकणासाठी समान नियमाने निश्चित झालेली असल्याचे दिसत नाही. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांचा वापर आणि त्याच काळातील स्थानिक उपलब्धता यांचा थेट संबंध नोंदवला आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ वापरली जाते. त्यामुळे माळेतील फुलांचा प्रकार हा स्थानिक धार्मिक परंपरा आणि उपलब्धतेनुसार बदलू शकतो, असा निष्कर्ष उपलब्ध उदाहरणांच्या मर्यादेत काढता येतो. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> फुलांना धार्मिक महत्त्व असल्याचे स्थानिक पातळीवर सांगितले जात असले तरी त्या महत्त्वाचा अर्थ संपूर्ण कोकणाला लागू होतो असे मानणे योग्य नाही. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांना स्थानिक धार्मिक परंपरेत महत्त्व असल्याचे अभ्यासकांनी सांगितले आहे; त्याचबरोबर त्या फुलांची नवरात्राच्या काळातील उपलब्धताही स्रोतामध्ये स्पष्ट केली आहे. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काही ठिकाणी स्थानिक वनस्पतींची उपलब्धता, ऋतुमान आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो; मात्र त्याला संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक पद्धत मानता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> == धार्मिक आणि सांस्कृतिक अर्थ == नवरात्राच्या काळात देवतेला किंवा घटाला माळ अर्पण करणे ही काही ठिकाणी पूजाविधीशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून आढळते. उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये देवी किंवा घटाला फुलांची माळ अर्पण अथवा चढविल्याचे उल्लेख आहेत. त्यामुळे या प्रथेचा प्रत्यक्ष धार्मिक संदर्भ पूजा आणि देवतेला अर्पण करण्याच्या कृतीशी जोडलेला दिसतो. मात्र माळेला संपूर्ण कोकणात एकच निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> कोकणातील धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना एखादी पूजावस्तू कोणत्या देवतेशी, कोणत्या प्रसंगाशी आणि कोणत्या विधीशी संबंधित आहे, याचा विचार करणे आवश्यक ठरते. शिल्पा हाडप यांच्या कोकणातील धार्मिक प्रथांच्या अभ्यासात स्थानिक धार्मिक आचार, देवतांशी संबंधित वस्तू आणि विधी यांचा परस्परसंबंध अभ्यासला आहे. या व्यापक संदर्भामुळे कोकणातील धार्मिक वस्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थानिक पूजाविधीच्या संदर्भात समजून घेण्याची दिशा मिळते. मात्र हाडप यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला विशिष्ट प्रतीकात्मक अर्थ दिला आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.</ref> देवी, गाव आणि समुदाय यांच्यातील संबंध हा या प्रथेच्या सांस्कृतिक संदर्भातील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. Anne Feldhaus यांच्या अभ्यासात महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांमध्ये देवता आणि विशिष्ट स्थान यांच्यातील संबंध तसेच देवींच्या स्थानिक आणि कौटुंबिक धार्मिक भूमिकांचा विचार केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील देवतेला नवरात्राच्या काळात माळ अर्पण केली जात असल्यास त्या कृतीचा विचार संबंधित देवता, स्थान आणि धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र Feldhaus यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला स्वतंत्र प्रतीकात्मक अर्थ असल्याचे सिद्ध होत नाही. <ref>Anne Feldhaus, “Traveling Goddesses,” in ''Connected Places: Region, Pilgrimage, and Geographical Imagination in India'', Palgrave Macmillan, 2003, pp. 89–126.</ref> किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांच्या संदर्भात दुर्गा काले यांनी रेणुका देवीशी संबंधित स्थानिक धार्मिक परंपरा, श्रद्धा आणि विधींचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून एखाद्या देवीची उपासना ही तिच्या स्थानिक धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भाशी जोडलेली असू शकते हे दिसून येते. त्यामुळे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची कृती एखाद्या विशिष्ट देवीच्या स्थानिक उपासना-पद्धतीचा भाग असल्यास तिचे स्वरूप त्या स्थानिक परंपरेच्या संदर्भात समजून घेणे आवश्यक आहे. मात्र काले यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला स्वतंत्र धार्मिक प्रतीकात्मक अर्थ असल्याचे सिद्ध होत नाही. <ref>Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.</ref> काही ठिकाणी नवरात्रातील धार्मिक कृती नवस, संकल्प किंवा विशिष्ट कौटुंबिक परंपरेशी संबंधित असू शकतात. रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रपरंपरेच्या वृत्तनिवेदनात देवीचे स्थानिक धार्मिक महत्त्व आणि नवसाशी संबंधित परंपरेचा उल्लेख आहे. मात्र त्या स्रोतावरून माळ अर्पण करणे हीच नवसाची कृती आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे माळ अर्पण करण्याचा संबंध नवस किंवा संकल्पाशी जोडताना स्वतंत्र स्थानिक पुरावा आवश्यक ठरतो. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेत घरगुती आणि सामुदायिक धार्मिक व्यवहारातील फरकही दिसून येऊ शकतो. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या नोंदीत घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिकादेवी मंदिराच्या नोंदीत देवस्थानातील घटस्थापनेच्या विधीमध्ये माळ चढविल्याचे नमूद आहे. या उदाहरणांवरून घरातील घट आणि सार्वजनिक देवस्थान या दोन्ही संदर्भांत माळ अर्पण करण्याची नोंद आढळते; मात्र त्यांचा धार्मिक अर्थ समान असल्याचे मानता येत नाही. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेचा प्रत्यक्ष धार्मिक संदर्भ पूजा, देवतेला अर्पण आणि स्थानिक पूजाविधी यांच्याशी जोडलेला दिसतो. ठाणे आणि रायगडमधील उपलब्ध नोंदींमध्ये माळ ही देवी किंवा घटाशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून नोंदली आहे. मात्र तिचा सांस्कृतिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ सर्व कोकणासाठी एकसमान असल्याचे या स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. “माळ ही समृद्धीचे प्रतीक आहे”, “माळ देवीच्या शक्तीचे प्रतीक आहे” किंवा तत्सम निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ मांडण्यासाठी स्वतंत्र आणि थेट पुरावा आवश्यक आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> == घरगुती आणि सामुदायिक परंपरा == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची पद्धत घरगुती तसेच सामुदायिक धार्मिक व्यवहारांच्या संदर्भात आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या नोंदीत घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत ग्रामदेवतेच्या देवस्थानात घटस्थापना आणि पुष्पपूजेचा उल्लेख आहे. त्यामुळे माळ अर्पण करण्याची कृती घरातील धार्मिक आचारापासून देवस्थानाशी संबंधित सार्वजनिक धार्मिक व्यवहारापर्यंत वेगवेगळ्या संदर्भांत आढळू शकते. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> घरगुती नवरात्रामध्ये घटस्थापना करून त्याची नित्य पूजा करण्याची आणि घटाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील उपलब्ध वृत्तनिवेदनात नवरात्राच्या काळात देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. त्यामुळे घरातील घट हा माळ अर्पण करण्याच्या धार्मिक व्यवहाराचा एक संदर्भ असल्याचे या नोंदीतून स्पष्ट होते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> घरगुती नवरात्राशी संबंधित लोकानुभवांमध्ये देवघर, घट आणि फुलांच्या माळांचा उल्लेख आढळतो. मायबोलीसारख्या चर्चा मंचावरील नोंदी अशा व्यक्तिगत किंवा कौटुंबिक अनुभवांचे दस्तऐवजीकरण करतात; मात्र त्या शैक्षणिक किंवा अधिकृत पुराव्यांच्या समकक्ष मानता येत नाहीत. त्यामुळे अशा स्रोतांचा उपयोग स्थानिक लोकानुभव दाखविण्यापुरताच करणे योग्य ठरते आणि त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुटुंबांची एकसमान प्रथा असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“नवरात्राची आठवण,” ''मायबोली'' चर्चा मंच.</ref> सामुदायिक स्वरूपातील नवरात्रामध्ये ग्रामदेवता किंवा देवस्थानाभोवती धार्मिक विधी आणि सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीनुसार नवरात्राच्या पहिल्या माळेला घटस्थापना करण्यात आली आणि ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या नोंदीत धार्मिक कृतीचा संदर्भ घरगुती घटाऐवजी ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाशी संबंधित आहे. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> घरगुती आणि सामुदायिक परंपरांमध्ये धार्मिक व्यवहाराचे स्थान आणि व्याप्ती वेगळी असू शकते. घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याची कृती कुटुंबाच्या उपासनेशी संबंधित असते, तर ग्रामदेवतेच्या देवस्थानातील धार्मिक विधी गाव किंवा देवस्थानाशी संबंधित व्यापक धार्मिक व्यवहाराचा भाग असू शकतो. उपलब्ध उदाहरणांमध्ये या दोन्ही संदर्भांची स्वतंत्र नोंद आढळते; मात्र दोन्ही प्रकारांमागील धार्मिक अर्थ समान असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चित करता येत नाही. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> उपलब्ध पुराव्यांवरून नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा घरगुती घटपूजेपासून ग्रामदेवतेशी संबंधित देवस्थानातील धार्मिक व्यवहारापर्यंत विविध संदर्भांत आढळू शकते. मात्र उपलब्ध उदाहरणे स्थानिक स्वरूपाची असल्याने त्यावरून संपूर्ण कोकणातील घरगुती किंवा सामुदायिक नवरात्रपरंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. या प्रथेचा अभ्यास करताना संबंधित घर, गाव, देवता आणि देवस्थान यांच्या स्वतंत्र परंपरांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> == प्रादेशिक विविधता आणि बदल == नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला कोकणात एकच निश्चित स्वरूप असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून दिसत नाही. माळ देवीला किंवा घटाला अर्पण केली जाते की घटावर चढवली जाते, ती किती दिवस केली जाते आणि कोणत्या प्रकारची फुले वापरली जातात, याबाबत स्थानिक नोंदींमध्ये फरक आढळतो. काही नोंदी घरातील घटाशी संबंधित आहेत, तर काही देवस्थानातील धार्मिक विधींशी संबंधित आहेत. त्यामुळे एखाद्या गावातील किंवा देवस्थानातील पद्धत संपूर्ण कोकणातील प्रथा म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील नोंदीनुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या वृत्तनिवेदनात नवरात्र ते दिवाळी या कालावधीत खुरासणीच्या फुलांचा बहर येत असल्याचे आणि या फुलांचा स्थानिक धार्मिक परंपरेत वापर होत असल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणात माळ, घरातील घट आणि नवरात्राच्या नऊ दिवसांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदवला आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> ठाणे परिसरातील दुसऱ्या वृत्तनोंदीनुसार घटस्थापनेनंतर नऊ दिवसांच्या कालावधीत घटावर दररोज झेंडूच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या विधीत मातीमध्ये नऊ प्रकारची धान्ये पेरून मध्यभागी घट ठेवला जातो आणि घटावर नारळ व आंब्याची पाने ठेवली जातात. या नोंदीत माळ चढविण्याची कृती घटस्थापनेच्या धार्मिक विधीच्या संदर्भात नमूद केली आहे. <ref>“गावोगावच्या नवरात्री,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 2020.</ref> रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत घटस्थापनेनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, अशी स्वतंत्र नोंद आहे. येथे माळ चढविण्याची कृती घटस्थापनेच्या क्रमातील धार्मिक विधी म्हणून नमूद केली आहे. या उदाहरणामुळे रायगडमधील किमान एका देवस्थानात ठाणे परिसरातील नोंदींपेक्षा वेगळ्या फुलांचा वापर होत असल्याचे दिसते. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची पद्धत निश्चित करता येत नाही. <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील कोंगले येथील सताई देवी मंदिराच्या उपलब्ध नोंदीनुसार नवरात्रात घटस्थापना करून घटावर दररोज माळ चढवली जाते. त्याच नोंदीत मंदिरातील भजन, कीर्तन आणि जाखडीनृत्य तसेच पंचक्रोशीतील महिलांकडून देवीची ओटी भरण्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे या स्थानिक नोंदीत माळ चढविण्याची कृती मंदिरातील नवरात्रविधीच्या संदर्भात नोंदली आहे. <ref>“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील करजुवे येथील ग्रामदेवता श्रीदेवी तळेकरीण यांच्या नवरात्रपरंपरेत ओल्या घटाची स्थापना नऊ धान्यांची पेरणी करून आणि माळ घालून केली जाते. दुर्गाष्टमीच्या दिवशी घट उठवून त्यातून आलेले धान्याचे कोंब ग्रामदेवतेला अर्पण करण्याची परंपरा या नोंदीत नमूद केली आहे. या उदाहरणात माळ, घट आणि ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी यांचा एकत्रित संदर्भ दिसतो. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घाटांचे आज विसर्जन,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 6 ऑक्टोबर 2019.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत नवरात्राच्या प्रारंभी “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. त्याच दिवशी वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणात “पहिली माळ” हा शब्द नवरात्राच्या प्रारंभीच्या धार्मिक कार्यक्रमाच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या नोंदीवरून प्रत्येक दिवशी कोणत्या फुलांची माळ अर्पण केली जाते किंवा नऊ दिवसांच्या माळांचा कोणता क्रम असतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.</ref> या स्थानिक उदाहरणांमध्ये माळ अर्पण करण्याच्या पद्धतीत काही फरक दिसून येतात. ठाणे जिल्ह्यातील उपलब्ध नोंदींमध्ये खुरासणी आणि झेंडूच्या फुलांच्या माळांचा उल्लेख आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत तिळाच्या फुलांची माळ चढविल्याचे नमूद आहे. काही ठिकाणी माळ दररोज अर्पण किंवा चढविल्याची नोंद आहे, तर काही ठिकाणी ती घटस्थापनेच्या विशिष्ट विधीशी जोडलेली आहे. <ref>मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.</ref> <ref>“गावोगावच्या नवरात्री,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.</ref> <ref>“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.</ref> माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेचा संदर्भही उपलब्ध नोंदींमध्ये वेगवेगळा आहे. काही नोंदी घरातील घटाशी संबंधित आहेत, तर काही ग्रामदेवता किंवा देवस्थानातील धार्मिक विधींशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरीतील करजुवे येथे माळ घालून ओल्या घटाची स्थापना आणि नंतर त्यातील धान्याचे कोंब ग्रामदेवतेला अर्पण करण्याची नोंद आहे; सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथे “पहिली माळ” आणि घटस्थापना यांचा ग्रामदेवतेच्या देवस्थानातील नवरात्रोत्सवाशी संबंध नोंदवला आहे. <ref>“नवरात्रीच्या ओल्या घाटांचे आज विसर्जन”.</ref> <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”</ref> == आधुनिक काळातील प्रथा == आधुनिक काळातही कोकणातील विविध भागांत नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने घटस्थापना, देवीची पूजा आणि स्थानिक धार्मिक परंपरा सुरू असल्याच्या समकालीन नोंदी आढळतात. काही ठिकाणी पारंपरिक धार्मिक विधींसोबत सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजनही केले जाते. त्यामुळे आधुनिक नवरात्रोत्सवात धार्मिक आचार आणि सार्वजनिक उत्सवी उपक्रम हे दोन्ही घटक एकत्र आढळतात. <ref>“घटस्थापनेने नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ,” ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2025.</ref> <ref>“जिल्ह्यात सार्व. 130 तर 256 खासगी दुर्गा मातांची होणार प्रतिष्ठापना,” ''पुढारी'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २०२५ मधील नवरात्रोत्सवाच्या नोंदीनुसार ५०१ ठिकाणी देवीच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना करण्यात आली होती. त्यापैकी ४३६ सार्वजनिक आणि ६५ खासगी स्वरूपाच्या होत्या. याच काळात १९,३१५ ठिकाणी घरगुती घटस्थापना, तर ४२४ सार्वजनिक घटांची नोंद करण्यात आली. विविध देवीमंदिरांमध्ये घटस्थापना, पूजाअर्चा, आरती, कीर्तन यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांसोबत गरबा, दांडिया, जागरण, गोंधळ आणि भजन यांचेही आयोजन करण्यात आले होते. <ref>“घटस्थापनेने नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ,” ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2025.</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२५ मध्ये सार्वजनिक आणि खासगी स्वरूपातील नवरात्रोत्सवांची नोंद झाली आहे. जिल्ह्यात सार्वजनिक नवरात्र मंडळांतर्फे दुर्गादेवीची प्रतिष्ठापना तसेच सार्वजनिक घटपूजेचे आयोजन करण्यात येणार असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले होते. विविध मंदिरांमध्ये आणि घरांमध्ये नवरात्राची तयारी करण्यात आली असून धार्मिक कार्यक्रमांसोबत डबलबारी भजन, फुगड्या, रास-दांडिया, नृत्य आणि इतर सांस्कृतिक उपक्रमांचेही आयोजन करण्यात आले होते. <ref>“जिल्ह्यात सार्व. 130 तर 256 खासगी दुर्गा मातांची होणार प्रतिष्ठापना,” ''पुढारी'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या अधिकृत नोंदीनुसार २२ सप्टेंबर २०२५ रोजी शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या पहिल्या माळेला घटस्थापना करण्यात आली आणि ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या नोंदीत नवरात्रोत्सवाशी संबंधित धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचाही उल्लेख आहे. यावरून या देवस्थानातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापना आणि देवीची पूजा हे समकालीन धार्मिक आचार म्हणून सुरू असल्याचे दिसते. <ref>श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.</ref> फुलांच्या उपलब्धतेच्या संदर्भात ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागाची स्वतंत्र नोंद महत्त्वाची आहे. २०२५ मधील वृत्तानुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा बहर नवरात्राच्या कालावधीत येत असल्याचे आणि या फुलांचा स्थानिक धार्मिक परंपरेत वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. <ref>भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.</ref> == चित्रदालन == <gallery widths="220px" heights="160px" mode="packed"> File:IMG-2402 04-Pandit(Gurav-Marathi) offering to the Goddess.jpg|देवीला धार्मिक अर्पण करताना File:IMG-2402 05-All other Goddess.jpg|देवीची पूजा File:काळम्मादेवी, सरस्वतीदेवी, लक्ष्मीदेवी एकत्रित गाभारा.jpg|देवींचा एकत्रित गाभारा File:देवी गाभारा मुर्ती.jpg|देवीच्या गाभाऱ्यातील मूर्ती File:Navratri Kalash Puja.jpg|नवरात्रातील घटपूजा File:घटस्थापना.jpg|घटस्थापनेचा धार्मिक विधी </gallery> == हेही पहा == * [[नवरात्र]] * [[घटस्थापना]] * [[ग्रामदेवता]] * [[कुलदैवत]] * [[कोकण]] == बाह्यदुवे == * अधिकृत किंवा विश्वसनीय संकेतस्थळाचा दुवा * श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, अधिकृत संकेतस्थळ * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] gdhodmd27mbrtnpew6wtmvfzfkk81mc 0 384705 2715804 2026-10-01T12:21:03Z Ketaki Modak 21590 Ketaki Modak ने लेख [[सावित्री: एक आख्यायिका आणि एक प्रतीक]] वरुन [[सावित्री महाकाव्य]] ला हलविला: सावित्री महाकाव्य हे प्रचलित नाव आहे. वाचकाला ते शोधणे सोपे जाईल म्हणून नाव बदलत आहे. 2715804 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सावित्री महाकाव्य]] 9ggk1wuz1y00omc58xn6jh0hgyrwmhn 0 384706 2715819 2026-10-01T14:23:50Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[सैयद हसन इमाम रिज़वी ज़ंगीपुरी]] वरुन [[सैयद हसन इमाम रिझवी झंगीपुरी]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2715819 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सैयद हसन इमाम रिझवी झंगीपुरी]] cynmz2qx86m16i6io4z1kllh5fcmmtg 0 384707 2715841 2026-10-01T16:38:13Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट हिंदू देवता | नाव = देवी देवसेना | चित्र = Devasenapati.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = कार्तिकेयाच्या मांडीवर देवसेना बसलेली असलेले एक लिथोग्राफ | आधिपत्य = देवतांचे मानवी शस्त्... 2715841 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू देवता | नाव = देवी देवसेना | चित्र = Devasenapati.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = कार्तिकेयाच्या मांडीवर देवसेना बसलेली असलेले एक लिथोग्राफ | आधिपत्य = देवतांचे मानवी शस्त्रास्त्र; आकांक्षांची देवी | नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन = देवसेना | नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन = देवसेना | नाव_पाली_लेखन = | नाव_कन्नड_लेखन = | नाव_तमिळ_लेखन = | नाव_अन्य_लिपी = | नाव_अन्य_लिपी_लेखन = | निवासस्थान = | लोक = | वाहन = [[हत्ती]]<br>[[मांजर]] (शष्ठी म्हणून) | शस्त्र = | वडील_नाव = [[इंद्र]] | आई_नाव = [[इंद्राणी]] | पती_नाव = [[कार्तिकस्वामी]] | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | अन्य_नावे = देवयनाई, अमृतवल्ली, षष्ठी | या_देवतेचे_अन्य_अवतार = | या_अवताराची_मुख्य_देवता = | मंत्र = | नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य = | मुख्य_तीर्थक्षेत्रे = | तळटिपा = }} gbacd02t6d00rsw5uk959arw0fum3aj 2715848 2715841 2026-10-01T16:44:57Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2715848 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू देवता | नाव = देवी देवसेना | चित्र = Devasenapati.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = कार्तिकेयाच्या मांडीवर देवसेना बसलेली असलेले एक लिथोग्राफ | आधिपत्य = देवतांचे मानवी शस्त्रास्त्र; आकांक्षांची देवी | नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन = देवसेना | नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन = देवसेना | नाव_पाली_लेखन = | नाव_कन्नड_लेखन = | नाव_तमिळ_लेखन = தேவசேனா | नाव_अन्य_लिपी = Tēvacēṉā | नाव_अन्य_लिपी_लेखन = रोमन | निवासस्थान = | लोक = | वाहन = [[हत्ती]]<br>[[मांजर]] (शष्ठी म्हणून) | शस्त्र = | वडील_नाव = [[इंद्र]] | आई_नाव = [[इंद्राणी]] | पती_नाव = [[कार्तिकस्वामी]] | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | अन्य_नावे = देवयनाई, अमृतवल्ली, षष्ठी | या_देवतेचे_अन्य_अवतार = | या_अवताराची_मुख्य_देवता = | मंत्र = | नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य = | मुख्य_तीर्थक्षेत्रे = | तळटिपा = }} '''देवसेना''' ही हिंदू आकांक्षांची देवी आहे, आणि [[कार्तिकस्वामी]]ची पत्नी आहे. तिला तमिळ ग्रंथांमध्ये देवयनाई, देवनाई आणि देवायनाई या नावानेही ओळखले जाते. तिच्या नावाचे स्पेलिंग तेवनाई किंवा तेवायनाई (Teyvāṉai) असे देखील आहे. महाभारतात देवसेनाला प्रजापती दक्ष यांची कन्या म्हणून वर्णन केले आहे, तर काही संस्कृत ग्रंथांमध्ये तिला देवांचा राजा [[इंद्र]] आणि त्याची पत्नी [[इंद्राणी]] यांची कन्या मानले जाते. स्कंद पुराणाच्या तमिळ आवृत्तीत , तिला देव विष्णूची कन्या म्हणून चित्रित केले आहे , जिला नंतर इंद्राने दत्तक घेतले. जेव्हा इंद्र देवांचा सेनापती बनतो, तेव्हा तो तिचा विवाह कार्तिकेयाशी ठरवतो. तमिळ कथांमध्ये, देवसेनाला सामान्यतः तिची बहीण-पत्नी वल्लीच्या विरुद्ध रूपात चित्रित केले जाते; त्या दोघी मिळून देवत्व पूर्ण करतात. देवसेनाला सामान्यतः मुरुगनसोबत चित्रित केले जाते आणि अनेकदा तिच्यासोबत [[वल्ली]] देखील असते. तामिळनाडूमध्ये देवसेनेला स्वतंत्र पूजा-अर्चा मिळत नाही, परंतु मुरुगनच्या बहुतेक मंदिरांमध्ये तिला त्याची पत्नी म्हणून पूजले जाते. तिरुप्परनकुंद्रम मुरुगन मंदिरात तिची भूमिका अधिक महत्त्वाची आहे, कारण हे मंदिर तिच्या विवाहाचे ठिकाण मानले जाते. पूर्व भारतात, देवसेनेची षष्ठी रूपात पूजा केली जाते, जिथे सहसा तिची स्वतंत्रपणे पूजा केली जाते. qvkx8acum2zk9quram1kjw3qlib8i0a 3 384708 2715862 2026-10-01T17:51:46Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2715862 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=शांताराम बोंबे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २३:२१, १ ऑक्टोबर २०२६ (IST) dl7v1h3jtljam1xyqenn9rsc9lft10r 118 384709 2715873 2026-10-01T18:24:20Z ~2026-52310-38 187943 नवीन पान: '''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे माजी सभापती. 2715873 wikitext text/x-wiki '''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे माजी सभापती. lvcnywxti87qsnp2gb4jq4c68e2fp5p 2715874 2715873 2026-10-01T18:24:42Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715874 wikitext text/x-wiki '''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. * महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे माजी सभापती. kn42yodk231bo9evd2cgtk98dptv296 2715878 2715874 2026-10-01T18:29:41Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715878 wikitext text/x-wiki '''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. * महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे माजी सभापती. ** [[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] ky2kktt387m29ebn75r2jvakz3h9ngm 2715880 2715878 2026-10-01T18:32:22Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2715880 wikitext text/x-wiki '''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. * महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे माजी सभापती. ** [[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] मुलगा:- सुहास फरांदे स्नुषा:- [[देवयानी फरांदे]] gx6pj65y8w5rwcoa5wa4o7ur2za51d4 2715899 2715880 2026-10-01T20:53:23Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[नारायण सदाशिव फरांदे]] वरुन [[मसुदा:नारायण सदाशिव फरांदे]] ला हलविला 2715880 wikitext text/x-wiki '''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. * महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे माजी सभापती. ** [[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] मुलगा:- सुहास फरांदे स्नुषा:- [[देवयानी फरांदे]] gx6pj65y8w5rwcoa5wa4o7ur2za51d4 2716014 2715899 2026-10-02T03:53:44Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716014 wikitext text/x-wiki '''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. * महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे माजी सभापती. ** [[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] मुलगा:- सुहास फरांदे, *स्नुषा:- [[देवयानी फरांदे]] 18sjrbvhxn1f2mrbzp2dm9v04qfsfa6 2716015 2716014 2026-10-02T03:54:36Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716015 wikitext text/x-wiki '''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. * प्रा. फरांदे हे महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सभापती होते. ** [[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] मुलगा:- सुहास फरांदे, *स्नुषा:- [[देवयानी फरांदे]] 9ktwb9d2uunapncl6mrbo4btrqwbn1l 2716022 2716015 2026-10-02T03:58:15Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716022 wikitext text/x-wiki '''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. * प्रा. नारायणराव फरांदे हे महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सभापती होते. ** [[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] मुलगा:- सुहास फरांदे, *स्नुषा:- [[देवयानी फरांदे]] 2sr41ysimokxovwjghujemqy8eour3u 2716023 2716022 2026-10-02T03:59:03Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716023 wikitext text/x-wiki '''प्रा. नारायणराव फरांदे''' हे महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सभापती होते. *'''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. ** [[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] मुलगा:- सुहास फरांदे, *स्नुषा:- [[देवयानी फरांदे]] porjgypkwkh6u5pv1dcoa70cz971m5j 2716024 2716023 2026-10-02T03:59:44Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716024 wikitext text/x-wiki '''प्रा. नारायणराव फरांदे''' हे महाराष्ट्र १९९८-२००४ या कालावधीत विधानपरिषदेचे सभापती होते. *'''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. ** [[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] मुलगा:- सुहास फरांदे, *स्नुषा:- [[देवयानी फरांदे]] li67t8dcjcioe97wllw4r8gzantdn0r 2716025 2716024 2026-10-02T04:03:22Z ~2026-52310-38 187943 /* */ 2716025 wikitext text/x-wiki '''प्रा. नारायणराव फरांदे''' हे महाराष्ट्र १९९८-२००४ या कालावधीत विधानपरिषदेचे सभापती होते. *'''ना.स. फरांदे''' याचं टोपणनावाने ओळखले जात. ** [[महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी]] मुलगा:- सुहास फरांदे, *स्नुषा:- [[देवयानी फरांदे]] ह्या आमदार आहेत. doi1jlwml1aj8y2n1tagconu5hk9fk8 3 384710 2715886 2026-10-01T19:14:03Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2715886 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Pawarsaurabh}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ००:४४, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) 8rsgdxgbd8oigsx87evs2axbhvpluph 3 384711 2715887 2026-10-01T19:28:41Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2715887 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Vaibhav Hanuman Vetti}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ००:५८, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) o7wq0h9t2ej8wuh4u9bnswtrcr2cpaw 0 384712 2715891 2026-10-01T19:53:37Z AlphaVictorDelta0107 158019 AlphaVictorDelta0107 ने लेख [[दिशा पटानी]] वरुन [[दिशा पाटनी]] ला हलविला: Misspelled title 2715891 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दिशा पाटनी]] 2vo145e3s97pbjhp9d9bussyo7yxo4v 2 384713 2715892 2026-10-01T19:55:43Z Vaibhav Hanuman Vetti 188049 छान 2715892 wikitext text/x-wiki वैभव हनुमान वेट्टी हे एक मराठी,गोंडी, आदिवासी गायक आहेत. त्यांनी अनेक गीत गायन केले आहे. वैभव वेट्टी आयुष्य जन्म 06/05/2000 जन्म स्थान भारत व्यक्तिगत माहिती धर्म आदिवासी नागरिकत्व भारतीय मूळ गाव राळेगाव यवतमाळ देश भारत भाषा मराठी/गोंडी पारिवारिक माहिती वडील हनुमान वेट्टी जोडीदार अविवाहित संगीत कारकीर्द पेशा गायकी ttfpozt1ilbs73ulumni198typl6np0 0 384714 2715895 2026-10-01T20:10:42Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[स्ट्रीट फुटबॉल]] वरुन [[गल्ली फुटबॉल]] ला हलविला: मराठी शीर्षक 2715895 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[गल्ली फुटबॉल]] rur1e3twdo94regrxiu4u4ktf97w62c 1 384715 2715897 2026-10-01T20:10:42Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चर्चा:स्ट्रीट फुटबॉल]] वरुन [[चर्चा:गल्ली फुटबॉल]] ला हलविला: मराठी शीर्षक 2715897 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चर्चा:गल्ली फुटबॉल]] r9g9wljz0t7ltj542mvxkkvnypn118c 0 384716 2715898 2026-10-01T20:14:56Z अभय नातू 206 नामभेद 2715898 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[गल्ली फुटबॉल]] rur1e3twdo94regrxiu4u4ktf97w62c 0 384717 2715900 2026-10-01T20:53:23Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[नारायण सदाशिव फरांदे]] वरुन [[मसुदा:नारायण सदाशिव फरांदे]] ला हलविला 2715900 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:नारायण सदाशिव फरांदे]] 1q99lyle51d1sprtt6p207lo6of7yaj 0 384718 2715903 2026-10-01T21:18:20Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[कोसस]] वरुन [[कोश (हिंदू तत्त्वज्ञान)]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2715903 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कोश (हिंदू तत्त्वज्ञान)]] fvebly016ilt7hpum3r68xwhhafkw46 1 384719 2715905 2026-10-01T21:18:20Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चर्चा:कोसस]] वरुन [[चर्चा:कोश (हिंदू तत्त्वज्ञान)]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2715905 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चर्चा:कोश (हिंदू तत्त्वज्ञान)]] g8vz29um3mn3ob9xcgb12w50dved57s 0 384720 2715910 2026-10-01T21:55:23Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2715910 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[तप]] 7nf8kdsi6g2ekuq202c0r2f8wcv1viy 3 384721 2715914 2026-10-01T22:28:10Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2715914 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=नितेश काेंडीराम शेलार}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०३:५८, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) 7qszyjct78bj4qfxvjppdpg80mts2s3 0 384722 2715917 2026-10-01T23:09:10Z अभय नातू 206 नामभेद 2715917 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[हिंदू वारसा कायदा]] nurq0do11lwr1vjqvci8fe441zkhyvk 3 384723 2715922 2026-10-02T00:08:48Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2715922 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=MG GOAT FARM}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०५:३८, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) rcs11vkawbthssg2nkpt6913nhrcrxj 2715924 2715922 2026-10-02T00:23:03Z MG GOAT FARM 188051 /* */ MG GOAT FARM KOLHEWADI, TA SANGAMNER, DIST AHILYANAGAR, MAHARASHTRA 422605 2715924 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=MG GOAT KOLHEWADI, TA SANGAMNER, DIST AHILYANAGAR MAHARASHTRA 422605FARM}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०५:३८, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) kmdxp906prv314fl0a0bkonfr5wrxuq 2715925 2715924 2026-10-02T00:23:53Z MG GOAT FARM 188051 /* MG GOAT FARM */ नवीन विभाग 2715925 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=MG GOAT KOLHEWADI, TA SANGAMNER, DIST AHILYANAGAR MAHARASHTRA 422605FARM}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०५:३८, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) == MG GOAT FARM == This business was started in 2021, and the saplings have since grown into large trees. We have maintained the trust of our customers, and we offer goats of all breeds. [[सदस्य:MG GOAT FARM|MG GOAT FARM]] ([[सदस्य चर्चा:MG GOAT FARM|चर्चा]]) ०५:५३, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) fzfvo1sq0xs3j08ov08w5afxosqlr08 2715926 2715925 2026-10-02T00:24:38Z MG GOAT FARM 188051 /* Goat Farming */ नवीन विभाग 2715926 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=MG GOAT KOLHEWADI, TA SANGAMNER, DIST AHILYANAGAR MAHARASHTRA 422605FARM}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०५:३८, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) == MG GOAT FARM == This business was started in 2021, and the saplings have since grown into large trees. We have maintained the trust of our customers, and we offer goats of all breeds. [[सदस्य:MG GOAT FARM|MG GOAT FARM]] ([[सदस्य चर्चा:MG GOAT FARM|चर्चा]]) ०५:५३, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) == Goat Farming == MG GOAT FARM This business was started in 2021, and the saplings have since grown into large trees. We have maintained the trust of our customers, and we offer goats of all breeds. [[सदस्य:MG GOAT FARM|MG GOAT FARM]] ([[सदस्य चर्चा:MG GOAT FARM|चर्चा]]) ०५:५४, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) dh2m71acfydq67tqqjs7ss4yptzopnv 2715927 2715926 2026-10-02T00:29:25Z Veritas Sapientiae 150374 Requesting deletion 2715927 wikitext text/x-wiki {{delete|Spam}} __NOINDEX__{{Template:Welcome|name=MG GOAT KOLHEWADI, TA SANGAMNER, DIST AHILYANAGAR MAHARASHTRA 422605FARM}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०५:३८, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) == MG GOAT FARM == This business was started in 2021, and the saplings have since grown into large trees. We have maintained the trust of our customers, and we offer goats of all breeds. [[सदस्य:MG GOAT FARM|MG GOAT FARM]] ([[सदस्य चर्चा:MG GOAT FARM|चर्चा]]) ०५:५३, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) == Goat Farming == MG GOAT FARM This business was started in 2021, and the saplings have since grown into large trees. We have maintained the trust of our customers, and we offer goats of all breeds. [[सदस्य:MG GOAT FARM|MG GOAT FARM]] ([[सदस्य चर्चा:MG GOAT FARM|चर्चा]]) ०५:५४, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) rf4b4i3x333b7y81sqd3uyk1l7an6wt 2716028 2715927 2026-10-02T08:35:40Z संतोष गोरे 135680 2716028 wikitext text/x-wiki {{delete|Spam}} __NOINDEX__{{Template:Welcome|name=MG GOAT KOLHEWADI, TA SANGAMNER, DIST AHILYANAGAR MAHARASHTRA 422605FARM}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०५:३८, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) == Goat Farming == MG GOAT FARM This business was started in 2021, and the saplings have since grown into large trees. We have maintained the trust of our customers, and we offer goats of all breeds. [[सदस्य:MG GOAT FARM|MG GOAT FARM]] ([[सदस्य चर्चा:MG GOAT FARM|चर्चा]]) ०५:५४, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) plj3vso98rroxou9kdof3rpkfzvfrun 2716029 2716028 2026-10-02T08:35:55Z संतोष गोरे 135680 2716029 wikitext text/x-wiki {{delete|Spam}} __NOINDEX__{{Template:Welcome|name=MG GOAT KOLHEWADI, TA SANGAMNER, DIST AHILYANAGAR MAHARASHTRA 422605FARM}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०५:३८, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) 26ky08mkv93hzvgwpv3bc5fim0z6mdv 2716030 2716029 2026-10-02T08:36:32Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2716030 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__{{Template:Welcome|name=MG GOAT KOLHEWADI, TA SANGAMNER, DIST AHILYANAGAR MAHARASHTRA 422605FARM}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०५:३८, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) aa8puzoxmluznq94js6rnmpqohxveg0 2 384724 2715923 2026-10-02T00:18:01Z MG GOAT FARM 188051 /* */ This business was started in 2021, and the saplings have since grown into large trees. We have maintained the trust of our customers, and we offer goats of all breeds. 2715923 wikitext text/x-wiki MG GOAT FARM This business was started in 2021, and the saplings have since grown into large trees. We have maintained the trust of our customers, and we offer goats of all breeds. c91tx4d0d5utti3xp1evssvz70nweil 0 384725 2715929 2026-10-02T01:11:29Z अभय नातू 206 नामभेद 2715929 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[आल्फ्रेड लॉर्ड टेनिसन]] klqh4pwz6ikb82zhu0ojv2ehcafyj72 0 384726 2715932 2026-10-02T01:39:50Z अभय नातू 206 मूळ नाव 2715932 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चार्ल्स दि गॉल]] m1a7boqdthlcfwj4rmntauumg6cs98m 0 384727 2715934 2026-10-02T01:40:10Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चार्ल्स दि गॉल]] वरुन [[शार्ल दि गॉल]] ला हलविला: मूळ नाव 2715934 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शार्ल दि गॉल]] pueqtf8povcdzj1pw7z7s2j9t3t0txl 0 384728 2716009 2026-10-02T03:48:41Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[भागिरथीबाई गंगाधर पाटील साकोळकर]] वरुन [[मसुदा:भागिरथीबाई गंगाधर पाटील साकोळकर]] ला हलविला 2716009 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:भागिरथीबाई गंगाधर पाटील साकोळकर]] 77usddm08e3fb2dlegb3udn9iq3blo9 0 384729 2716032 2026-10-02T08:43:49Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट हिंदू देवता | नाव = देवी वल्ली | चित्र = Murugan by Raja Ravi Varma.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = मुरुगन वल्ली (डावीकडे) आणि देवयनाई (देवसेना) त्याच्या उजव्या मांडीवर बसलेले, राजा रविवर्म... 2716032 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू देवता | नाव = देवी वल्ली | चित्र = Murugan by Raja Ravi Varma.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = मुरुगन वल्ली (डावीकडे) आणि देवयनाई (देवसेना) त्याच्या उजव्या मांडीवर बसलेले, राजा रविवर्मा यांचे चित्र | आधिपत्य = इच्छाशक्तीची देवी | नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन = वल्ली | नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन = वल्ली | नाव_पाली_लेखन = | नाव_कन्नड_लेखन = | नाव_तमिळ_लेखन = வள்ளி | नाव_अन्य_लिपी = Vaḷḷi | नाव_अन्य_लिपी_लेखन = रोमन | निवासस्थान = | लोक = स्कंदलोक | वाहन = [[हरिण]] | शस्त्र = | वडील_नाव = [[विष्णू]] | आई_नाव = [[लक्ष्मी]] | पती_नाव = [[कार्तिकस्वामी]] (मुरुगन) | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | अन्य_नावे = सुंदरवल्ली | या_देवतेचे_अन्य_अवतार = | या_अवताराची_मुख्य_देवता = | मंत्र = | नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य = | मुख्य_तीर्थक्षेत्रे = | तळटिपा = }} '''वल्ली''' ही एक हिंदू देवी आणि देवता मुरुगनची ([[कार्तिकेय]]) पहिली पत्नी आहे. [[लक्ष्मी]] आणि [[विष्णू]]ची कन्या , देवी सुंदरवल्लीचा अवतार असलेली वल्ली, एका सरदाराची मुलगी म्हणून पृथ्वीवर जन्मते आणि शिकारीचे जीवन जगते. तमिळ लोककथेनुसार , युद्धाचा देव मुरुगन अखेरीस तिला मागणी घालतो आणि तिच्याशी विवाह करतो. त्या दोघांच्याही कथा तमिळकममधील कुरुंजी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पर्वतीय प्रदेशातून उगम पावतात. तिची बहीण, अमृतवल्ली (देवसेना), देखील इंद्राची दत्तक कन्या म्हणून मुरुगनशी विवाह करण्यात यशस्वी होते, ज्यामुळे त्या बहिणी-पत्नी बनतात. tt5ls0rg2vaqn1yoc4qqcs8lb92w9ia 0 384730 2716034 2026-10-02T08:45:42Z Ganesh591 62733 नवीन पान: ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७ 2716034 wikitext text/x-wiki ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७ 89fllzcfpcq8d8ip2jyjrfom2qrsjl4 2716035 2716034 2026-10-02T08:48:59Z Ganesh591 62733 2716035 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलिया | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ३१ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[टेंबा बावुमा]]{{Efn|तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात [[एडन मार्करम]]ने कर्णधारपद भूषवले.}} | team2_captain = [[पॅट कमिन्स]] <small>(कसोटी)</small><br/>[[मिचेल मार्श]] <small>(एकदिवसीय)</small>{{Efn|पॅट कमिन्सची यापूर्वी कर्णधार म्हणून घोषणा करण्यात आली होती; मात्र त्याने कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यात कर्णधारपद भूषवले नाही.}} | no_of_tests = ३ | team1_Tests_won = | team2_Tests_won = | team1_Tests_most_runs = | team2_Tests_most_runs = | team1_Tests_most_wickets = | team2_Tests_most_wickets = | player_of_Test_series = | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = २ | team2_ODIs_won = १ | team1_ODIs_most_runs = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (१७१) | team2_ODIs_most_runs = [[मिचेल मार्श]] (२००) | team1_ODIs_most_wickets = [[केशव महाराज]] (६)<br>[[कॉर्बिन बॉश]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[जॅक एडवर्ड्स]] (५) | player_of_ODI_series = [[केशव महाराज]] (दक्षिण आफ्रिका) }} [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] (वनडे) आणि तीन [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-unveil-schedule-for-key-wtc-series |title=South Africa unveil schedule for key WTC series home season |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/early-season-cape-town-test-headlines-south-africa-s-2026-27-home-season-1525568 |title=Early-season Cape Town Test headlines SA's 2026-27 home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137848/south-africa-announce-schedule-for-bumper-mens-home-summer-australia-bangladesh-england-sa-home-summer-sa-vs-aus-sa-vs-eng-sa-vs-ban-2026-cricbuzzcom |title=South Africa announce schedule for bumper men's home summer |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] चक्राचा भाग आहे.<ref>{{cite web |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announces-unmissable-2026-27-home-season-for-the-proteas-men/ |title=CSA announces unmissable 2026/27 home season for the Proteas Men |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> 7gk8hs0f909q91mnoytbl92yx77zzbp 2716036 2716035 2026-10-02T08:54:03Z Ganesh591 62733 2716036 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलिया | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ३१ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[टेंबा बावुमा]]{{Efn|तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात [[एडन मार्करम]]ने कर्णधारपद भूषवले.}} | team2_captain = [[पॅट कमिन्स]] <small>(कसोटी)</small><br/>[[मिचेल मार्श]] <small>(एकदिवसीय)</small>{{Efn|पॅट कमिन्सची यापूर्वी कर्णधार म्हणून घोषणा करण्यात आली होती; मात्र त्याने कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यात कर्णधारपद भूषवले नाही.}} | no_of_tests = ३ | team1_Tests_won = | team2_Tests_won = | team1_Tests_most_runs = | team2_Tests_most_runs = | team1_Tests_most_wickets = | team2_Tests_most_wickets = | player_of_Test_series = | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = २ | team2_ODIs_won = १ | team1_ODIs_most_runs = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (१७१) | team2_ODIs_most_runs = [[मिचेल मार्श]] (२००) | team1_ODIs_most_wickets = [[केशव महाराज]] (६)<br>[[कॉर्बिन बॉश]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[जॅक एडवर्ड्स]] (५) | player_of_ODI_series = [[केशव महाराज]] (दक्षिण आफ्रिका) }} [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] (वनडे) आणि तीन [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-unveil-schedule-for-key-wtc-series |title=South Africa unveil schedule for key WTC series home season |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/early-season-cape-town-test-headlines-south-africa-s-2026-27-home-season-1525568 |title=Early-season Cape Town Test headlines SA's 2026-27 home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137848/south-africa-announce-schedule-for-bumper-mens-home-summer-australia-bangladesh-england-sa-home-summer-sa-vs-aus-sa-vs-eng-sa-vs-ban-2026-cricbuzzcom |title=South Africa announce schedule for bumper men's home summer |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] चक्राचा भाग आहे.<ref>{{cite web |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announces-unmissable-2026-27-home-season-for-the-proteas-men/ |title=CSA announces unmissable 2026/27 home season for the Proteas Men |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = १०:०० | night = | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = २९७/८ (५० षटके) | runs1 = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] ११२ (१०६) | wickets1 = [[नेथन एलिस]] ३/५७ (१० षटके) | score2 = २३० (४१.२ षटके) | runs2 = [[मिचेल मार्श]] ६० (३६) | wickets2 = [[केशव महाराज]] ४/२० (९.२ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ६७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[आसिफ याकूब]] (पाकिस्तान) | motm = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = १०:०० | night = | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = ३६५/९ (५० षटके) | runs1 = [[डेव्हिड मिलर]] १४२ (९३) | wickets1 = [[जॅक एडवर्ड्स]] ५/६७ (१० षटके) | score2 = ३३३ (४९.५ षटके) | runs2 = [[मिचेल मार्श]] ८४ (५३) | wickets2 = [[लिझाद विल्यम्स]] ३/५४ (७.५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ३२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[आर्नो जॅकब्स]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[डेव्हिड मिलर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[डेव्हिड मिलर]] (दक्षिण आफ्रिका) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला १५०वा षटकार मारला. अशी कामगिरी करणारा [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]]नंतरचा तो दुसरा दक्षिण आफ्रिकेचा खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६ |title=David Miller equals ODI middle-order century record with stunning 142; surpasses MS Dhoni |url=https://thesportstak.com/cricket/story/david-miller-equals-odi-middle-order-century-record-with-stunning-142-surpasses-ms-dhoni-3288183-2026-09-27 |website=Sports Tak}}</ref> * [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला पहिला [[पंचबळी]] घेतला.<ref>{{cite web |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६ |title=Jack Edwards on his almost unnoticed maiden five-wicket haul in high-scoring Proteas ODI clash |url=https://thestar.co.za/sport/cricket/2026-09-28-jack-edwards-on-his-almost-unnoticed-maiden-five-wicket-haul-in-high-scoring-proteas-odi-clash/ |website=The Star}}</ref> }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = १३:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|AUS}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = ३२२/९ (५० षटके) | runs1 = [[ॲलेक्स कॅरे]] ७४ (८८) | wickets1 = [[कॉर्बिन बॉश]] ४/६० (९ षटके) | score2 = १४५/४ (२८ षटके) | runs2 = [[रायन रिकलटन]] ७१[[नाबाद|*]] (८१) | wickets2 = [[झेवियर बार्टलेट]] २/२५ (५ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ४५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html धावफलक] | venue = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[आसिफ याकूब]] (पाकिस्तान) | motm = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = पावसामुळे दक्षिण आफ्रिकेचा डाव २८ षटकांवर थांबवण्यात आला; डीएलएस समपातळी धावसंख्या १९१ होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Carey, Marsh, Zampa star as Australia win rain-affected finale |url=https://www.cricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634/south-africa-vs-australia-3rd-odi-1525657/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> | notes = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील २,५०० धावा पूर्ण केल्या. }} t5qnxw2h4ib8l9ccjsafa8o63j58et6 2716037 2716036 2026-10-02T08:55:42Z Ganesh591 62733 /* एकदिवसीय मालिका */ 2716037 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलिया | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ३१ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[टेंबा बावुमा]]{{Efn|तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात [[एडन मार्करम]]ने कर्णधारपद भूषवले.}} | team2_captain = [[पॅट कमिन्स]] <small>(कसोटी)</small><br/>[[मिचेल मार्श]] <small>(एकदिवसीय)</small>{{Efn|पॅट कमिन्सची यापूर्वी कर्णधार म्हणून घोषणा करण्यात आली होती; मात्र त्याने कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यात कर्णधारपद भूषवले नाही.}} | no_of_tests = ३ | team1_Tests_won = | team2_Tests_won = | team1_Tests_most_runs = | team2_Tests_most_runs = | team1_Tests_most_wickets = | team2_Tests_most_wickets = | player_of_Test_series = | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = २ | team2_ODIs_won = १ | team1_ODIs_most_runs = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (१७१) | team2_ODIs_most_runs = [[मिचेल मार्श]] (२००) | team1_ODIs_most_wickets = [[केशव महाराज]] (६)<br>[[कॉर्बिन बॉश]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[जॅक एडवर्ड्स]] (५) | player_of_ODI_series = [[केशव महाराज]] (दक्षिण आफ्रिका) }} [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] (वनडे) आणि तीन [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-unveil-schedule-for-key-wtc-series |title=South Africa unveil schedule for key WTC series home season |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/early-season-cape-town-test-headlines-south-africa-s-2026-27-home-season-1525568 |title=Early-season Cape Town Test headlines SA's 2026-27 home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137848/south-africa-announce-schedule-for-bumper-mens-home-summer-australia-bangladesh-england-sa-home-summer-sa-vs-aus-sa-vs-eng-sa-vs-ban-2026-cricbuzzcom |title=South Africa announce schedule for bumper men's home summer |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] चक्राचा भाग आहे.<ref>{{cite web |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announces-unmissable-2026-27-home-season-for-the-proteas-men/ |title=CSA announces unmissable 2026/27 home season for the Proteas Men |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = १०:०० | night = | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = २९७/८ (५० षटके) | runs1 = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] ११२ (१०६) | wickets1 = [[नेथन एलिस]] ३/५७ (१० षटके) | score2 = २३० (४१.२ षटके) | runs2 = [[मिचेल मार्श]] ६० (३६) | wickets2 = [[केशव महाराज]] ४/२० (९.२ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ६७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[आसिफ याकूब]] (पाकिस्तान) | motm = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = १०:०० | night = | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = ३६५/९ (५० षटके) | runs1 = [[डेव्हिड मिलर]] १४२ (९३) | wickets1 = [[जॅक एडवर्ड्स]] ५/६७ (१० षटके) | score2 = ३३३ (४९.५ षटके) | runs2 = [[मिचेल मार्श]] ८४ (५३) | wickets2 = [[लिझाद विल्यम्स]] ३/५४ (७.५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ३२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[आर्नो जॅकब्स]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[डेव्हिड मिलर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[डेव्हिड मिलर]] (दक्षिण आफ्रिका) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला १५०वा षटकार मारला. अशी कामगिरी करणारा [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]]नंतरचा तो दुसरा दक्षिण आफ्रिकेचा खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६ |title=David Miller equals ODI middle-order century record with stunning 142; surpasses MS Dhoni |url=https://thesportstak.com/cricket/story/david-miller-equals-odi-middle-order-century-record-with-stunning-142-surpasses-ms-dhoni-3288183-2026-09-27 |website=Sports Tak}}</ref> * [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला पहिला [[पंचबळी]] घेतला.<ref>{{cite web |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६ |title=Jack Edwards on his almost unnoticed maiden five-wicket haul in high-scoring Proteas ODI clash |url=https://thestar.co.za/sport/cricket/2026-09-28-jack-edwards-on-his-almost-unnoticed-maiden-five-wicket-haul-in-high-scoring-proteas-odi-clash/ |website=The Star}}</ref> }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = १३:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|AUS}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = ३२२/९ (५० षटके) | runs1 = [[ॲलेक्स कॅरे]] ७४ (८८) | wickets1 = [[कॉर्बिन बॉश]] ४/६० (९ षटके) | score2 = १४५/४ (२८ षटके) | runs2 = [[रायन रिकलटन]] ७१[[नाबाद|*]] (८१) | wickets2 = [[झेवियर बार्टलेट]] २/२५ (५ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ४५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html धावफलक] | venue = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[आसिफ याकूब]] (पाकिस्तान) | motm = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = पावसामुळे दक्षिण आफ्रिकेचा डाव २८ षटकांवर थांबवण्यात आला; डीएलएस समपातळी धावसंख्या १९१ होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Carey, Marsh, Zampa star as Australia win rain-affected finale |url=https://www.cricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634/south-africa-vs-australia-3rd-odi-1525657/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> | notes = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील २,५०० धावा पूर्ण केल्या. }} ==कसोटी मालिका== ===पहिला कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = ९-१३ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===दुसरा कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = १८-२२ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[पोर्ट एलिझाबेथ|गकेबेर्हा]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===तिसरा कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = २७-३१ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} df06aul53nxoq5wku4uol45zedyq8ui 2716038 2716037 2026-10-02T08:56:21Z Ganesh591 62733 /* कसोटी मालिका */ 2716038 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलिया | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ३१ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[टेंबा बावुमा]]{{Efn|तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात [[एडन मार्करम]]ने कर्णधारपद भूषवले.}} | team2_captain = [[पॅट कमिन्स]] <small>(कसोटी)</small><br/>[[मिचेल मार्श]] <small>(एकदिवसीय)</small>{{Efn|पॅट कमिन्सची यापूर्वी कर्णधार म्हणून घोषणा करण्यात आली होती; मात्र त्याने कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यात कर्णधारपद भूषवले नाही.}} | no_of_tests = ३ | team1_Tests_won = | team2_Tests_won = | team1_Tests_most_runs = | team2_Tests_most_runs = | team1_Tests_most_wickets = | team2_Tests_most_wickets = | player_of_Test_series = | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = २ | team2_ODIs_won = १ | team1_ODIs_most_runs = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (१७१) | team2_ODIs_most_runs = [[मिचेल मार्श]] (२००) | team1_ODIs_most_wickets = [[केशव महाराज]] (६)<br>[[कॉर्बिन बॉश]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[जॅक एडवर्ड्स]] (५) | player_of_ODI_series = [[केशव महाराज]] (दक्षिण आफ्रिका) }} [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] (वनडे) आणि तीन [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-unveil-schedule-for-key-wtc-series |title=South Africa unveil schedule for key WTC series home season |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/early-season-cape-town-test-headlines-south-africa-s-2026-27-home-season-1525568 |title=Early-season Cape Town Test headlines SA's 2026-27 home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137848/south-africa-announce-schedule-for-bumper-mens-home-summer-australia-bangladesh-england-sa-home-summer-sa-vs-aus-sa-vs-eng-sa-vs-ban-2026-cricbuzzcom |title=South Africa announce schedule for bumper men's home summer |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] चक्राचा भाग आहे.<ref>{{cite web |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announces-unmissable-2026-27-home-season-for-the-proteas-men/ |title=CSA announces unmissable 2026/27 home season for the Proteas Men |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = १०:०० | night = | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = २९७/८ (५० षटके) | runs1 = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] ११२ (१०६) | wickets1 = [[नेथन एलिस]] ३/५७ (१० षटके) | score2 = २३० (४१.२ षटके) | runs2 = [[मिचेल मार्श]] ६० (३६) | wickets2 = [[केशव महाराज]] ४/२० (९.२ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ६७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[आसिफ याकूब]] (पाकिस्तान) | motm = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = १०:०० | night = | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = ३६५/९ (५० षटके) | runs1 = [[डेव्हिड मिलर]] १४२ (९३) | wickets1 = [[जॅक एडवर्ड्स]] ५/६७ (१० षटके) | score2 = ३३३ (४९.५ षटके) | runs2 = [[मिचेल मार्श]] ८४ (५३) | wickets2 = [[लिझाद विल्यम्स]] ३/५४ (७.५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ३२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[आर्नो जॅकब्स]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[डेव्हिड मिलर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[डेव्हिड मिलर]] (दक्षिण आफ्रिका) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला १५०वा षटकार मारला. अशी कामगिरी करणारा [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]]नंतरचा तो दुसरा दक्षिण आफ्रिकेचा खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६ |title=David Miller equals ODI middle-order century record with stunning 142; surpasses MS Dhoni |url=https://thesportstak.com/cricket/story/david-miller-equals-odi-middle-order-century-record-with-stunning-142-surpasses-ms-dhoni-3288183-2026-09-27 |website=Sports Tak}}</ref> * [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला पहिला [[पंचबळी]] घेतला.<ref>{{cite web |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६ |title=Jack Edwards on his almost unnoticed maiden five-wicket haul in high-scoring Proteas ODI clash |url=https://thestar.co.za/sport/cricket/2026-09-28-jack-edwards-on-his-almost-unnoticed-maiden-five-wicket-haul-in-high-scoring-proteas-odi-clash/ |website=The Star}}</ref> }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = १३:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|AUS}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = ३२२/९ (५० षटके) | runs1 = [[ॲलेक्स कॅरे]] ७४ (८८) | wickets1 = [[कॉर्बिन बॉश]] ४/६० (९ षटके) | score2 = १४५/४ (२८ षटके) | runs2 = [[रायन रिकलटन]] ७१[[नाबाद|*]] (८१) | wickets2 = [[झेवियर बार्टलेट]] २/२५ (५ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ४५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html धावफलक] | venue = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[आसिफ याकूब]] (पाकिस्तान) | motm = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = पावसामुळे दक्षिण आफ्रिकेचा डाव २८ षटकांवर थांबवण्यात आला; डीएलएस समपातळी धावसंख्या १९१ होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Carey, Marsh, Zampa star as Australia win rain-affected finale |url=https://www.cricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634/south-africa-vs-australia-3rd-odi-1525657/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> | notes = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील २,५०० धावा पूर्ण केल्या. }} ==कसोटी मालिका== ===पहिला कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = ९-१३ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===दुसरा कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = १८-२२ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[पोर्ट एलिझाबेथ|गकेबेर्हा]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===तिसरा कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = २७-३१ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==नोंदी== {{notelist}} hpygambx78w5t3k32n723e0cpof5jey 2716039 2716038 2026-10-02T08:58:07Z Ganesh591 62733 2716039 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलिया | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ३१ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[टेंबा बावुमा]]{{Efn|तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात [[एडन मार्करम]]ने कर्णधारपद भूषवले.}} | team2_captain = [[पॅट कमिन्स]] <small>(कसोटी)</small><br/>[[मिचेल मार्श]] <small>(एकदिवसीय)</small>{{Efn|पॅट कमिन्सची यापूर्वी कर्णधार म्हणून घोषणा करण्यात आली होती; मात्र त्याने कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यात कर्णधारपद भूषवले नाही.}} | no_of_tests = ३ | team1_Tests_won = | team2_Tests_won = | team1_Tests_most_runs = | team2_Tests_most_runs = | team1_Tests_most_wickets = | team2_Tests_most_wickets = | player_of_Test_series = | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = २ | team2_ODIs_won = १ | team1_ODIs_most_runs = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (१७१) | team2_ODIs_most_runs = [[मिचेल मार्श]] (२००) | team1_ODIs_most_wickets = [[केशव महाराज]] (६)<br>[[कॉर्बिन बॉश]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[जॅक एडवर्ड्स]] (५) | player_of_ODI_series = [[केशव महाराज]] (दक्षिण आफ्रिका) }} [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] (वनडे) आणि तीन [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-unveil-schedule-for-key-wtc-series |title=South Africa unveil schedule for key WTC series home season |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/early-season-cape-town-test-headlines-south-africa-s-2026-27-home-season-1525568 |title=Early-season Cape Town Test headlines SA's 2026-27 home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137848/south-africa-announce-schedule-for-bumper-mens-home-summer-australia-bangladesh-england-sa-home-summer-sa-vs-aus-sa-vs-eng-sa-vs-ban-2026-cricbuzzcom |title=South Africa announce schedule for bumper men's home summer |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] चक्राचा भाग आहे.<ref>{{cite web |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announces-unmissable-2026-27-home-season-for-the-proteas-men/ |title=CSA announces unmissable 2026/27 home season for the Proteas Men |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = १०:०० | night = | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = २९७/८ (५० षटके) | runs1 = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] ११२ (१०६) | wickets1 = [[नेथन एलिस]] ३/५७ (१० षटके) | score2 = २३० (४१.२ षटके) | runs2 = [[मिचेल मार्श]] ६० (३६) | wickets2 = [[केशव महाराज]] ४/२० (९.२ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ६७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[आसिफ याकूब]] (पाकिस्तान) | motm = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = १०:०० | night = | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = ३६५/९ (५० षटके) | runs1 = [[डेव्हिड मिलर]] १४२ (९३) | wickets1 = [[जॅक एडवर्ड्स]] ५/६७ (१० षटके) | score2 = ३३३ (४९.५ षटके) | runs2 = [[मिचेल मार्श]] ८४ (५३) | wickets2 = [[लिझाद विल्यम्स]] ३/५४ (७.५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ३२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[आर्नो जॅकब्स]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[डेव्हिड मिलर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[डेव्हिड मिलर]] (दक्षिण आफ्रिका) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला १५०वा षटकार मारला. अशी कामगिरी करणारा [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]]नंतरचा तो दुसरा दक्षिण आफ्रिकेचा खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६ |title=David Miller equals ODI middle-order century record with stunning 142; surpasses MS Dhoni |url=https://thesportstak.com/cricket/story/david-miller-equals-odi-middle-order-century-record-with-stunning-142-surpasses-ms-dhoni-3288183-2026-09-27 |website=Sports Tak}}</ref> * [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला पहिला [[पंचबळी]] घेतला.<ref>{{cite web |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६ |title=Jack Edwards on his almost unnoticed maiden five-wicket haul in high-scoring Proteas ODI clash |url=https://thestar.co.za/sport/cricket/2026-09-28-jack-edwards-on-his-almost-unnoticed-maiden-five-wicket-haul-in-high-scoring-proteas-odi-clash/ |website=The Star}}</ref> }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = १३:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|AUS}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = ३२२/९ (५० षटके) | runs1 = [[ॲलेक्स कॅरे]] ७४ (८८) | wickets1 = [[कॉर्बिन बॉश]] ४/६० (९ षटके) | score2 = १४५/४ (२८ षटके) | runs2 = [[रायन रिकलटन]] ७१[[नाबाद|*]] (८१) | wickets2 = [[झेवियर बार्टलेट]] २/२५ (५ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ४५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html धावफलक] | venue = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[आसिफ याकूब]] (पाकिस्तान) | motm = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = पावसामुळे दक्षिण आफ्रिकेचा डाव २८ षटकांवर थांबवण्यात आला; डीएलएस समपातळी धावसंख्या १९१ होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Carey, Marsh, Zampa star as Australia win rain-affected finale |url=https://www.cricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634/south-africa-vs-australia-3rd-odi-1525657/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> | notes = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील २,५०० धावा पूर्ण केल्या. }} ==कसोटी मालिका== ===पहिला कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = ९-१३ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===दुसरा कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = १८-२२ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[पोर्ट एलिझाबेथ|गकेबेर्हा]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===तिसरा कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = २७-३१ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==नोंदी== {{notelist}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} qtx50txh5ys4l9h8j42pia6nifukie5 2716040 2716039 2026-10-02T09:04:21Z Ganesh591 62733 /* संदर्भ */ 2716040 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलिया | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ३१ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[टेंबा बावुमा]]{{Efn|तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात [[एडन मार्करम]]ने कर्णधारपद भूषवले.}} | team2_captain = [[पॅट कमिन्स]] <small>(कसोटी)</small><br/>[[मिचेल मार्श]] <small>(एकदिवसीय)</small>{{Efn|पॅट कमिन्सची यापूर्वी कर्णधार म्हणून घोषणा करण्यात आली होती; मात्र त्याने कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यात कर्णधारपद भूषवले नाही.}} | no_of_tests = ३ | team1_Tests_won = | team2_Tests_won = | team1_Tests_most_runs = | team2_Tests_most_runs = | team1_Tests_most_wickets = | team2_Tests_most_wickets = | player_of_Test_series = | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = २ | team2_ODIs_won = १ | team1_ODIs_most_runs = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (१७१) | team2_ODIs_most_runs = [[मिचेल मार्श]] (२००) | team1_ODIs_most_wickets = [[केशव महाराज]] (६)<br>[[कॉर्बिन बॉश]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[जॅक एडवर्ड्स]] (५) | player_of_ODI_series = [[केशव महाराज]] (दक्षिण आफ्रिका) }} [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] (वनडे) आणि तीन [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-unveil-schedule-for-key-wtc-series |title=South Africa unveil schedule for key WTC series home season |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/early-season-cape-town-test-headlines-south-africa-s-2026-27-home-season-1525568 |title=Early-season Cape Town Test headlines SA's 2026-27 home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137848/south-africa-announce-schedule-for-bumper-mens-home-summer-australia-bangladesh-england-sa-home-summer-sa-vs-aus-sa-vs-eng-sa-vs-ban-2026-cricbuzzcom |title=South Africa announce schedule for bumper men's home summer |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] चक्राचा भाग आहे.<ref>{{cite web |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announces-unmissable-2026-27-home-season-for-the-proteas-men/ |title=CSA announces unmissable 2026/27 home season for the Proteas Men |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = १०:०० | night = | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = २९७/८ (५० षटके) | runs1 = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] ११२ (१०६) | wickets1 = [[नेथन एलिस]] ३/५७ (१० षटके) | score2 = २३० (४१.२ षटके) | runs2 = [[मिचेल मार्श]] ६० (३६) | wickets2 = [[केशव महाराज]] ४/२० (९.२ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ६७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[आसिफ याकूब]] (पाकिस्तान) | motm = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = १०:०० | night = | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = ३६५/९ (५० षटके) | runs1 = [[डेव्हिड मिलर]] १४२ (९३) | wickets1 = [[जॅक एडवर्ड्स]] ५/६७ (१० षटके) | score2 = ३३३ (४९.५ षटके) | runs2 = [[मिचेल मार्श]] ८४ (५३) | wickets2 = [[लिझाद विल्यम्स]] ३/५४ (७.५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ३२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[आर्नो जॅकब्स]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[डेव्हिड मिलर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[डेव्हिड मिलर]] (दक्षिण आफ्रिका) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला १५०वा षटकार मारला. अशी कामगिरी करणारा [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]]नंतरचा तो दुसरा दक्षिण आफ्रिकेचा खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६ |title=David Miller equals ODI middle-order century record with stunning 142; surpasses MS Dhoni |url=https://thesportstak.com/cricket/story/david-miller-equals-odi-middle-order-century-record-with-stunning-142-surpasses-ms-dhoni-3288183-2026-09-27 |website=Sports Tak}}</ref> * [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला पहिला [[पंचबळी]] घेतला.<ref>{{cite web |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६ |title=Jack Edwards on his almost unnoticed maiden five-wicket haul in high-scoring Proteas ODI clash |url=https://thestar.co.za/sport/cricket/2026-09-28-jack-edwards-on-his-almost-unnoticed-maiden-five-wicket-haul-in-high-scoring-proteas-odi-clash/ |website=The Star}}</ref> }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = १३:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|AUS}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = ३२२/९ (५० षटके) | runs1 = [[ॲलेक्स कॅरे]] ७४ (८८) | wickets1 = [[कॉर्बिन बॉश]] ४/६० (९ षटके) | score2 = १४५/४ (२८ षटके) | runs2 = [[रायन रिकलटन]] ७१[[नाबाद|*]] (८१) | wickets2 = [[झेवियर बार्टलेट]] २/२५ (५ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ४५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html धावफलक] | venue = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[आसिफ याकूब]] (पाकिस्तान) | motm = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = पावसामुळे दक्षिण आफ्रिकेचा डाव २८ षटकांवर थांबवण्यात आला; डीएलएस समपातळी धावसंख्या १९१ होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Carey, Marsh, Zampa star as Australia win rain-affected finale |url=https://www.cricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634/south-africa-vs-australia-3rd-odi-1525657/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> | notes = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील २,५०० धावा पूर्ण केल्या. }} ==कसोटी मालिका== ===पहिला कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = ९-१३ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===दुसरा कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = १८-२२ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[पोर्ट एलिझाबेथ|गकेबेर्हा]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===तिसरा कसोटी सामना=== {{Two-innings cricket match | date = २७-३१ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr|SA}} | team2 = {{cr|AUS}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==नोंदी== {{notelist}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] g397pyeb2b3rqu45xd1opuificysmp7 0 384731 2716041 2026-10-02T09:06:00Z Ganesh591 62733 नवीन पान: वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७ 2716041 wikitext text/x-wiki वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७ ivdcd8twbce0aiah4rn7yc0boyhun4m 2716042 2716041 2026-10-02T09:08:57Z Ganesh591 62733 2716042 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २७ सप्टेंबर | to_date = १७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[शुभमन गिल]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[श्रेयस अय्यर]] <small>(टी२०आ)</small> | team2_captain = [[शई होप]] | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = | team2_ODIs_won = | team1_ODIs_most_runs = | team2_ODIs_most_runs = | team1_ODIs_most_wickets = | team2_ODIs_most_wickets = | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी भारताच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138154/indian-mens-team-to-play-22-matches-across-17-venues-at-home-in-2026-27 |title=Indian men's team to play 22 matches across 17 venues at home in 2026-27 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] (वनडे) आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-cricket-schedule-fixtures-venues-2026-27-chepauk-ma-chidambaram-stadium/article70787484.ece |title=Indian cricket schedule for 2026-27 home matches announced: Chennai gets one Border-Gavaskar Trophy fixture, Home season commences on September 27 |work=[[द हिंदू]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> मार्च २०२६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556333/fixtures-unveiled-for-team-india-s-international-home-season-2026-27 |title=Fixtures unveiled for Team India’s international home season 2026-27 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> ijfh4hbrxv0pqbpajxwdzcbf8nayjs8 2716044 2716042 2026-10-02T09:17:11Z Ganesh591 62733 2716044 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २७ सप्टेंबर | to_date = १७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[शुभमन गिल]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[श्रेयस अय्यर]] <small>(टी२०आ)</small> | team2_captain = [[शई होप]] | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = | team2_ODIs_won = | team1_ODIs_most_runs = | team2_ODIs_most_runs = | team1_ODIs_most_wickets = | team2_ODIs_most_wickets = | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी भारताच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138154/indian-mens-team-to-play-22-matches-across-17-venues-at-home-in-2026-27 |title=Indian men's team to play 22 matches across 17 venues at home in 2026-27 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] (वनडे) आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-cricket-schedule-fixtures-venues-2026-27-chepauk-ma-chidambaram-stadium/article70787484.ece |title=Indian cricket schedule for 2026-27 home matches announced: Chennai gets one Border-Gavaskar Trophy fixture, Home season commences on September 27 |work=[[द हिंदू]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> मार्च २०२६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556333/fixtures-unveiled-for-team-india-s-international-home-season-2026-27 |title=Fixtures unveiled for Team India’s international home season 2026-27 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २९५/७ (५० षटके) | runs1 = [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] १०१ (१०८) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/४० (१० षटके) | score2 = ३००/२ (४१.४ षटके) | runs2 = [[विराट कोहली]] १३९[[नाबाद|*]] (८८) | wickets2 = [[रॉस्टन चेझ]] १/६४ (१० षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html धावफलक] | venue = [[द स्पोर्ट्स हब|ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[कुलदीप यादव]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = [[नमन धीर]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.<ref>{{cite web |title=Naman Dhir makes India debut in first ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/naman-dhir-india-debut-1st-odi-vs-west-indies/article71515566.ece/amp/ |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] (वेस्ट इंडीज) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपले पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] केले.<ref>{{cite web |title=West Indies reach 295-7 after Greaves ton in India ODI |url=https://www.afp.com/en/west-indies-reach-295-7-after-greaves-ton-india-odi |work=एजन्स फ्रान्स-प्रेस |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[विराट कोहली]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १५,००० धावा पूर्ण केल्या,<ref>{{cite web |title=Kohli brings up 15000 ODI runs, just 2nd batter to reach feat after Tendulkar |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/virat-kohli-15000-odi-runs-record-sachin-tendulkar-10896470/lite/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> तसेच हा टप्पा सर्वांत कमी डावांत गाठणारा फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |title=Virat Kohli scales another remarkable ODI record |url=https://www.icc-cricket.com/news/virat-kohli-scales-another-remarkable-odi-record |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = ४०५/७ (५० षटके) | runs1 = [[अमीर जांगू]] ११४ (७७) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] २/६५ (१० षटके) | score2 = ४०६/२ (४३.३ षटके) | runs2 = [[शुभमन गिल]] २२३[[नाबाद|*]] (१३३) | wickets2 = [[शमार जोसेफ]] १/५२ (६ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html धावफलक] | venue = [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] | umpires = [[शारफुदौला]] (बांगलादेश) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = [[शुभमन गिल]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[आकिब नबी]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.<ref>{{cite web |last=Monga |first=Sidharth |date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Nabi handed debut as India field; West Indies make four changes |url=https://www.cricinfo.com/story/ind-vs-wi-2nd-odi-auqib-nabi-handed-debut-as-india-field-west-indies-make-four-changes-1556562 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[लोकेश राहुल|के. एल. राहुल]] (भारत) याने आपला १००वा एकदिवसीय सामना खेळला.<ref>{{cite web |date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=KL Rahul set to play 100th ODI, 35 runs away from 10,000 international runs |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ind-vs-wi-kl-rahul-set-to-play-100th-odi-35-runs-away-from-10000-international-runs20260930115106/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> * [[कुलदीप यादव]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला २००वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Kuldeep Yadav becomes 4th Indian spinner to reach 200 ODI wickets |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/kuldeep-yadav-becomes-4th-indian-spinner-to-reach-200-odi-wickets/amp |website=The Tribune}}</ref> * वेस्ट इंडीजने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपली आतापर्यंतची सर्वोच्च संघधावसंख्या नोंदवली.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=West Indies score their highest ever ODI total, India to chase 406 |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/west-indies-score-their-highest-ever-odi-total-india-to-chase-406-101790773601329-amp.html |website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}</ref> * [[रोहित शर्मा]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १२,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Rohit Sharma Becomes 3rd Indian To 12,000 ODI Runs |url=https://www.news18.com/amp/cricket/rohit-sharma-becomes-3rd-indian-to-12000-odi-runs-ws-l-10361504.html |website=News18}}</ref> तसेच एकाच देशात २०० षटकार मारणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Rohit Sharma Creates History Again, Becomes First Batter Ever To Reach Incredible ODI Feat |url=https://sports.ndtv.com/cricket/rohit-sharma-creates-history-again-becomes-first-batter-ever-to-reach-incredible-odi-feat-12121229 |website=NDTV}}</ref> * [[शुभमन गिल]] (भारत) हा रोहित शर्मानंतर एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये दोन द्विशतके करणारा दुसरा फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Gill cracks 200, becomes only 2nd batter with multiple ODI double centuries |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/shubman-gill-second-200-rohit-sharma-multiple-odi-double-centuries-10901235/lite/ |website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> * गिलचे द्विशतक चेंडूंच्या दृष्टीने एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वांत जलद द्विशतक ठरले; त्याने ११७ चेंडूंमध्ये द्विशतक पूर्ण केले.<ref>{{cite web |first=Sampath |last=Bandarupalli |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Stats - 811 runs, five centurions, and records galore in Guwahati |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-811-runs-five-centurions-and-records-galore-in-guwahati-1556649 |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> तसेच त्याने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये कर्णधाराकडून केलेली सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली. धावांचा पाठलाग करताना भारतीय फलंदाजाने द्विशतक करण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Records galore as India clinch ODI series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/news/records-galore-as-india-west-indies-vie-for-the-odi-series? |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> * या सामन्यात पाच शतके झाली, जी कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यातील सर्वाधिक शतकांची संख्या होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Most centuries scored in a match in ODI: India vs West Indies 2nd ODI in Guwahati set history |url=https://sports.yahoo.com/articles/most-centuries-scored-match-odi-151424993.html? |website=Yahoo Sports}}</ref> * हा एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील भारताचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता. तसेच हा [[एकदिवसीय सामन्यातील विक्रमांची यादी|एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील]] दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता.<ref>{{cite web |first=Sidharth |last=Monga |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Gill 223 sets up record chase for India |url=https://www.cricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215/india-vs-west-indies-2nd-odi-1529228/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html धावफलक] | venue = [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = | toss = | rain = | notes = या मैदानावर खेळवला जाणारा हा पहिला [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट मैदानांची यादी|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामना]] असेल. }} e5kb0f5w583z04kwe2m1dkid9mb4hm6 2716045 2716044 2026-10-02T09:21:26Z Ganesh591 62733 /* एकदिवसीय मालिका */ 2716045 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २७ सप्टेंबर | to_date = १७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[शुभमन गिल]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[श्रेयस अय्यर]] <small>(टी२०आ)</small> | team2_captain = [[शई होप]] | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = | team2_ODIs_won = | team1_ODIs_most_runs = | team2_ODIs_most_runs = | team1_ODIs_most_wickets = | team2_ODIs_most_wickets = | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी भारताच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138154/indian-mens-team-to-play-22-matches-across-17-venues-at-home-in-2026-27 |title=Indian men's team to play 22 matches across 17 venues at home in 2026-27 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] (वनडे) आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-cricket-schedule-fixtures-venues-2026-27-chepauk-ma-chidambaram-stadium/article70787484.ece |title=Indian cricket schedule for 2026-27 home matches announced: Chennai gets one Border-Gavaskar Trophy fixture, Home season commences on September 27 |work=[[द हिंदू]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> मार्च २०२६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556333/fixtures-unveiled-for-team-india-s-international-home-season-2026-27 |title=Fixtures unveiled for Team India’s international home season 2026-27 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २९५/७ (५० षटके) | runs1 = [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] १०१ (१०८) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/४० (१० षटके) | score2 = ३००/२ (४१.४ षटके) | runs2 = [[विराट कोहली]] १३९[[नाबाद|*]] (८८) | wickets2 = [[रॉस्टन चेझ]] १/६४ (१० षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html धावफलक] | venue = [[द स्पोर्ट्स हब|ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[कुलदीप यादव]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = [[नमन धीर]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.<ref>{{cite web |title=Naman Dhir makes India debut in first ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/naman-dhir-india-debut-1st-odi-vs-west-indies/article71515566.ece/amp/ |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] (वेस्ट इंडीज) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपले पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] केले.<ref>{{cite web |title=West Indies reach 295-7 after Greaves ton in India ODI |url=https://www.afp.com/en/west-indies-reach-295-7-after-greaves-ton-india-odi |work=एजन्स फ्रान्स-प्रेस |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[विराट कोहली]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १५,००० धावा पूर्ण केल्या,<ref>{{cite web |title=Kohli brings up 15000 ODI runs, just 2nd batter to reach feat after Tendulkar |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/virat-kohli-15000-odi-runs-record-sachin-tendulkar-10896470/lite/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> तसेच हा टप्पा सर्वांत कमी डावांत गाठणारा फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |title=Virat Kohli scales another remarkable ODI record |url=https://www.icc-cricket.com/news/virat-kohli-scales-another-remarkable-odi-record |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = ४०५/७ (५० षटके) | runs1 = [[अमीर जांगू]] ११४ (७७) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] २/६५ (१० षटके) | score2 = ४०६/२ (४३.३ षटके) | runs2 = [[शुभमन गिल]] २२३[[नाबाद|*]] (१३३) | wickets2 = [[शमार जोसेफ]] १/५२ (६ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html धावफलक] | venue = [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] | umpires = [[शारफुदौला]] (बांगलादेश) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = [[शुभमन गिल]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[आकिब नबी]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.<ref>{{cite web |last=Monga |first=Sidharth |date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Nabi handed debut as India field; West Indies make four changes |url=https://www.cricinfo.com/story/ind-vs-wi-2nd-odi-auqib-nabi-handed-debut-as-india-field-west-indies-make-four-changes-1556562 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[लोकेश राहुल|के. एल. राहुल]] (भारत) याने आपला १००वा एकदिवसीय सामना खेळला.<ref>{{cite web |date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=KL Rahul set to play 100th ODI, 35 runs away from 10,000 international runs |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ind-vs-wi-kl-rahul-set-to-play-100th-odi-35-runs-away-from-10000-international-runs20260930115106/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> * [[कुलदीप यादव]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला २००वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Kuldeep Yadav becomes 4th Indian spinner to reach 200 ODI wickets |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/kuldeep-yadav-becomes-4th-indian-spinner-to-reach-200-odi-wickets/amp |website=The Tribune}}</ref> * वेस्ट इंडीजने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपली आतापर्यंतची सर्वोच्च संघधावसंख्या नोंदवली.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=West Indies score their highest ever ODI total, India to chase 406 |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/west-indies-score-their-highest-ever-odi-total-india-to-chase-406-101790773601329-amp.html |website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}</ref> * [[रोहित शर्मा]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १२,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Rohit Sharma Becomes 3rd Indian To 12,000 ODI Runs |url=https://www.news18.com/amp/cricket/rohit-sharma-becomes-3rd-indian-to-12000-odi-runs-ws-l-10361504.html |website=News18}}</ref> तसेच एकाच देशात २०० षटकार मारणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Rohit Sharma Creates History Again, Becomes First Batter Ever To Reach Incredible ODI Feat |url=https://sports.ndtv.com/cricket/rohit-sharma-creates-history-again-becomes-first-batter-ever-to-reach-incredible-odi-feat-12121229 |website=NDTV}}</ref> * [[शुभमन गिल]] (भारत) हा रोहित शर्मानंतर एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये दोन द्विशतके करणारा दुसरा फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Gill cracks 200, becomes only 2nd batter with multiple ODI double centuries |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/shubman-gill-second-200-rohit-sharma-multiple-odi-double-centuries-10901235/lite/ |website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> * गिलचे द्विशतक चेंडूंच्या दृष्टीने एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वांत जलद द्विशतक ठरले; त्याने ११७ चेंडूंमध्ये द्विशतक पूर्ण केले.<ref>{{cite web |first=Sampath |last=Bandarupalli |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Stats - 811 runs, five centurions, and records galore in Guwahati |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-811-runs-five-centurions-and-records-galore-in-guwahati-1556649 |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> तसेच त्याने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये कर्णधाराकडून केलेली सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली. धावांचा पाठलाग करताना भारतीय फलंदाजाने द्विशतक करण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Records galore as India clinch ODI series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/news/records-galore-as-india-west-indies-vie-for-the-odi-series? |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> * या सामन्यात पाच शतके झाली, जी कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यातील सर्वाधिक शतकांची संख्या होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Most centuries scored in a match in ODI: India vs West Indies 2nd ODI in Guwahati set history |url=https://sports.yahoo.com/articles/most-centuries-scored-match-odi-151424993.html? |website=Yahoo Sports}}</ref> * हा एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील भारताचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता. तसेच हा [[एकदिवसीय सामन्यातील विक्रमांची यादी|एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील]] दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता.<ref>{{cite web |first=Sidharth |last=Monga |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Gill 223 sets up record chase for India |url=https://www.cricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215/india-vs-west-indies-2nd-odi-1529228/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html धावफलक] | venue = [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = | toss = | rain = | notes = या मैदानावर खेळवला जाणारा हा पहिला [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट मैदानांची यादी|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामना]] असेल. }} ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html धावफलक] | venue = [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] | umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===दुसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html धावफलक] | venue = [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[रांची]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===तिसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html धावफलक] | venue = [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===चौथा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html धावफलक] | venue = राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, [[हैदराबाद]] | umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===पाचवा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html धावफलक] | venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] | umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ji4m2rt64s7apun478ops3z00piofn9 2716046 2716045 2026-10-02T09:22:33Z Ganesh591 62733 /* टी२०आ मालिका */ 2716046 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २७ सप्टेंबर | to_date = १७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[शुभमन गिल]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[श्रेयस अय्यर]] <small>(टी२०आ)</small> | team2_captain = [[शई होप]] | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = | team2_ODIs_won = | team1_ODIs_most_runs = | team2_ODIs_most_runs = | team1_ODIs_most_wickets = | team2_ODIs_most_wickets = | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी भारताच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138154/indian-mens-team-to-play-22-matches-across-17-venues-at-home-in-2026-27 |title=Indian men's team to play 22 matches across 17 venues at home in 2026-27 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] (वनडे) आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-cricket-schedule-fixtures-venues-2026-27-chepauk-ma-chidambaram-stadium/article70787484.ece |title=Indian cricket schedule for 2026-27 home matches announced: Chennai gets one Border-Gavaskar Trophy fixture, Home season commences on September 27 |work=[[द हिंदू]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> मार्च २०२६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556333/fixtures-unveiled-for-team-india-s-international-home-season-2026-27 |title=Fixtures unveiled for Team India’s international home season 2026-27 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २९५/७ (५० षटके) | runs1 = [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] १०१ (१०८) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/४० (१० षटके) | score2 = ३००/२ (४१.४ षटके) | runs2 = [[विराट कोहली]] १३९[[नाबाद|*]] (८८) | wickets2 = [[रॉस्टन चेझ]] १/६४ (१० षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html धावफलक] | venue = [[द स्पोर्ट्स हब|ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[कुलदीप यादव]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = [[नमन धीर]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.<ref>{{cite web |title=Naman Dhir makes India debut in first ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/naman-dhir-india-debut-1st-odi-vs-west-indies/article71515566.ece/amp/ |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] (वेस्ट इंडीज) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपले पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] केले.<ref>{{cite web |title=West Indies reach 295-7 after Greaves ton in India ODI |url=https://www.afp.com/en/west-indies-reach-295-7-after-greaves-ton-india-odi |work=एजन्स फ्रान्स-प्रेस |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[विराट कोहली]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १५,००० धावा पूर्ण केल्या,<ref>{{cite web |title=Kohli brings up 15000 ODI runs, just 2nd batter to reach feat after Tendulkar |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/virat-kohli-15000-odi-runs-record-sachin-tendulkar-10896470/lite/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> तसेच हा टप्पा सर्वांत कमी डावांत गाठणारा फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |title=Virat Kohli scales another remarkable ODI record |url=https://www.icc-cricket.com/news/virat-kohli-scales-another-remarkable-odi-record |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = ४०५/७ (५० षटके) | runs1 = [[अमीर जांगू]] ११४ (७७) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] २/६५ (१० षटके) | score2 = ४०६/२ (४३.३ षटके) | runs2 = [[शुभमन गिल]] २२३[[नाबाद|*]] (१३३) | wickets2 = [[शमार जोसेफ]] १/५२ (६ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html धावफलक] | venue = [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] | umpires = [[शारफुदौला]] (बांगलादेश) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = [[शुभमन गिल]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[आकिब नबी]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.<ref>{{cite web |last=Monga |first=Sidharth |date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Nabi handed debut as India field; West Indies make four changes |url=https://www.cricinfo.com/story/ind-vs-wi-2nd-odi-auqib-nabi-handed-debut-as-india-field-west-indies-make-four-changes-1556562 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[लोकेश राहुल|के. एल. राहुल]] (भारत) याने आपला १००वा एकदिवसीय सामना खेळला.<ref>{{cite web |date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=KL Rahul set to play 100th ODI, 35 runs away from 10,000 international runs |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ind-vs-wi-kl-rahul-set-to-play-100th-odi-35-runs-away-from-10000-international-runs20260930115106/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> * [[कुलदीप यादव]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला २००वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Kuldeep Yadav becomes 4th Indian spinner to reach 200 ODI wickets |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/kuldeep-yadav-becomes-4th-indian-spinner-to-reach-200-odi-wickets/amp |website=The Tribune}}</ref> * वेस्ट इंडीजने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपली आतापर्यंतची सर्वोच्च संघधावसंख्या नोंदवली.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=West Indies score their highest ever ODI total, India to chase 406 |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/west-indies-score-their-highest-ever-odi-total-india-to-chase-406-101790773601329-amp.html |website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}</ref> * [[रोहित शर्मा]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १२,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Rohit Sharma Becomes 3rd Indian To 12,000 ODI Runs |url=https://www.news18.com/amp/cricket/rohit-sharma-becomes-3rd-indian-to-12000-odi-runs-ws-l-10361504.html |website=News18}}</ref> तसेच एकाच देशात २०० षटकार मारणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Rohit Sharma Creates History Again, Becomes First Batter Ever To Reach Incredible ODI Feat |url=https://sports.ndtv.com/cricket/rohit-sharma-creates-history-again-becomes-first-batter-ever-to-reach-incredible-odi-feat-12121229 |website=NDTV}}</ref> * [[शुभमन गिल]] (भारत) हा रोहित शर्मानंतर एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये दोन द्विशतके करणारा दुसरा फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Gill cracks 200, becomes only 2nd batter with multiple ODI double centuries |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/shubman-gill-second-200-rohit-sharma-multiple-odi-double-centuries-10901235/lite/ |website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> * गिलचे द्विशतक चेंडूंच्या दृष्टीने एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वांत जलद द्विशतक ठरले; त्याने ११७ चेंडूंमध्ये द्विशतक पूर्ण केले.<ref>{{cite web |first=Sampath |last=Bandarupalli |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Stats - 811 runs, five centurions, and records galore in Guwahati |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-811-runs-five-centurions-and-records-galore-in-guwahati-1556649 |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> तसेच त्याने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये कर्णधाराकडून केलेली सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली. धावांचा पाठलाग करताना भारतीय फलंदाजाने द्विशतक करण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Records galore as India clinch ODI series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/news/records-galore-as-india-west-indies-vie-for-the-odi-series? |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> * या सामन्यात पाच शतके झाली, जी कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यातील सर्वाधिक शतकांची संख्या होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Most centuries scored in a match in ODI: India vs West Indies 2nd ODI in Guwahati set history |url=https://sports.yahoo.com/articles/most-centuries-scored-match-odi-151424993.html? |website=Yahoo Sports}}</ref> * हा एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील भारताचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता. तसेच हा [[एकदिवसीय सामन्यातील विक्रमांची यादी|एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील]] दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता.<ref>{{cite web |first=Sidharth |last=Monga |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Gill 223 sets up record chase for India |url=https://www.cricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215/india-vs-west-indies-2nd-odi-1529228/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html धावफलक] | venue = [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = | toss = | rain = | notes = या मैदानावर खेळवला जाणारा हा पहिला [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट मैदानांची यादी|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामना]] असेल. }} ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html धावफलक] | venue = [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] | umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===दुसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html धावफलक] | venue = [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[रांची]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===तिसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html धावफलक] | venue = [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===चौथा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html धावफलक] | venue = राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, [[हैदराबाद]] | umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===पाचवा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html धावफलक] | venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] | umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} 2f54e1qy4qd7oq3mshpy6oae3yl97pd 2716047 2716046 2026-10-02T09:25:23Z Ganesh591 62733 /* संदर्भ */ 2716047 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २७ सप्टेंबर | to_date = १७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[शुभमन गिल]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[श्रेयस अय्यर]] <small>(टी२०आ)</small> | team2_captain = [[शई होप]] | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = | team2_ODIs_won = | team1_ODIs_most_runs = | team2_ODIs_most_runs = | team1_ODIs_most_wickets = | team2_ODIs_most_wickets = | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी भारताच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138154/indian-mens-team-to-play-22-matches-across-17-venues-at-home-in-2026-27 |title=Indian men's team to play 22 matches across 17 venues at home in 2026-27 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] (वनडे) आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-cricket-schedule-fixtures-venues-2026-27-chepauk-ma-chidambaram-stadium/article70787484.ece |title=Indian cricket schedule for 2026-27 home matches announced: Chennai gets one Border-Gavaskar Trophy fixture, Home season commences on September 27 |work=[[द हिंदू]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> मार्च २०२६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556333/fixtures-unveiled-for-team-india-s-international-home-season-2026-27 |title=Fixtures unveiled for Team India’s international home season 2026-27 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २९५/७ (५० षटके) | runs1 = [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] १०१ (१०८) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/४० (१० षटके) | score2 = ३००/२ (४१.४ षटके) | runs2 = [[विराट कोहली]] १३९[[नाबाद|*]] (८८) | wickets2 = [[रॉस्टन चेझ]] १/६४ (१० षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html धावफलक] | venue = [[द स्पोर्ट्स हब|ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[कुलदीप यादव]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = [[नमन धीर]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.<ref>{{cite web |title=Naman Dhir makes India debut in first ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/naman-dhir-india-debut-1st-odi-vs-west-indies/article71515566.ece/amp/ |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] (वेस्ट इंडीज) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपले पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] केले.<ref>{{cite web |title=West Indies reach 295-7 after Greaves ton in India ODI |url=https://www.afp.com/en/west-indies-reach-295-7-after-greaves-ton-india-odi |work=एजन्स फ्रान्स-प्रेस |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[विराट कोहली]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १५,००० धावा पूर्ण केल्या,<ref>{{cite web |title=Kohli brings up 15000 ODI runs, just 2nd batter to reach feat after Tendulkar |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/virat-kohli-15000-odi-runs-record-sachin-tendulkar-10896470/lite/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> तसेच हा टप्पा सर्वांत कमी डावांत गाठणारा फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |title=Virat Kohli scales another remarkable ODI record |url=https://www.icc-cricket.com/news/virat-kohli-scales-another-remarkable-odi-record |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = ४०५/७ (५० षटके) | runs1 = [[अमीर जांगू]] ११४ (७७) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] २/६५ (१० षटके) | score2 = ४०६/२ (४३.३ षटके) | runs2 = [[शुभमन गिल]] २२३[[नाबाद|*]] (१३३) | wickets2 = [[शमार जोसेफ]] १/५२ (६ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html धावफलक] | venue = [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] | umpires = [[शारफुदौला]] (बांगलादेश) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = [[शुभमन गिल]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = | notes = [[आकिब नबी]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.<ref>{{cite web |last=Monga |first=Sidharth |date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Nabi handed debut as India field; West Indies make four changes |url=https://www.cricinfo.com/story/ind-vs-wi-2nd-odi-auqib-nabi-handed-debut-as-india-field-west-indies-make-four-changes-1556562 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[लोकेश राहुल|के. एल. राहुल]] (भारत) याने आपला १००वा एकदिवसीय सामना खेळला.<ref>{{cite web |date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=KL Rahul set to play 100th ODI, 35 runs away from 10,000 international runs |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ind-vs-wi-kl-rahul-set-to-play-100th-odi-35-runs-away-from-10000-international-runs20260930115106/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> * [[कुलदीप यादव]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला २००वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Kuldeep Yadav becomes 4th Indian spinner to reach 200 ODI wickets |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/kuldeep-yadav-becomes-4th-indian-spinner-to-reach-200-odi-wickets/amp |website=The Tribune}}</ref> * वेस्ट इंडीजने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपली आतापर्यंतची सर्वोच्च संघधावसंख्या नोंदवली.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=West Indies score their highest ever ODI total, India to chase 406 |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/west-indies-score-their-highest-ever-odi-total-india-to-chase-406-101790773601329-amp.html |website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}</ref> * [[रोहित शर्मा]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १२,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Rohit Sharma Becomes 3rd Indian To 12,000 ODI Runs |url=https://www.news18.com/amp/cricket/rohit-sharma-becomes-3rd-indian-to-12000-odi-runs-ws-l-10361504.html |website=News18}}</ref> तसेच एकाच देशात २०० षटकार मारणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Rohit Sharma Creates History Again, Becomes First Batter Ever To Reach Incredible ODI Feat |url=https://sports.ndtv.com/cricket/rohit-sharma-creates-history-again-becomes-first-batter-ever-to-reach-incredible-odi-feat-12121229 |website=NDTV}}</ref> * [[शुभमन गिल]] (भारत) हा रोहित शर्मानंतर एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये दोन द्विशतके करणारा दुसरा फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Gill cracks 200, becomes only 2nd batter with multiple ODI double centuries |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/shubman-gill-second-200-rohit-sharma-multiple-odi-double-centuries-10901235/lite/ |website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> * गिलचे द्विशतक चेंडूंच्या दृष्टीने एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वांत जलद द्विशतक ठरले; त्याने ११७ चेंडूंमध्ये द्विशतक पूर्ण केले.<ref>{{cite web |first=Sampath |last=Bandarupalli |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Stats - 811 runs, five centurions, and records galore in Guwahati |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-811-runs-five-centurions-and-records-galore-in-guwahati-1556649 |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> तसेच त्याने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये कर्णधाराकडून केलेली सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली. धावांचा पाठलाग करताना भारतीय फलंदाजाने द्विशतक करण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Records galore as India clinch ODI series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/news/records-galore-as-india-west-indies-vie-for-the-odi-series? |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}</ref> * या सामन्यात पाच शतके झाली, जी कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यातील सर्वाधिक शतकांची संख्या होती.<ref>{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Most centuries scored in a match in ODI: India vs West Indies 2nd ODI in Guwahati set history |url=https://sports.yahoo.com/articles/most-centuries-scored-match-odi-151424993.html? |website=Yahoo Sports}}</ref> * हा एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील भारताचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता. तसेच हा [[एकदिवसीय सामन्यातील विक्रमांची यादी|एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील]] दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता.<ref>{{cite web |first=Sidharth |last=Monga |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |title=Gill 223 sets up record chase for India |url=https://www.cricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215/india-vs-west-indies-2nd-odi-1529228/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html धावफलक] | venue = [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = | toss = | rain = | notes = या मैदानावर खेळवला जाणारा हा पहिला [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट मैदानांची यादी|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामना]] असेल. }} ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html धावफलक] | venue = [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] | umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===दुसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html धावफलक] | venue = [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[रांची]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===तिसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html धावफलक] | venue = [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] | umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===चौथा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html धावफलक] | venue = राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, [[हैदराबाद]] | umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===पाचवा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १९:०० | night = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html धावफलक] | venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] | umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] 5nqr1bmbwa418ls74k6otewwpudzsgw 3 384732 2716043 2026-10-02T09:16:11Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2716043 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Vishal Premsing Rathod}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:४६, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) 7oe7b81f5pjzjamwcyiduiz5se3fnkt 0 384733 2716048 2026-10-02T09:28:11Z Ganesh591 62733 नवीन पान: वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ 2716048 wikitext text/x-wiki वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ iibrt2pj5t2f908ghs5xxzfq0rsk7pd 2716049 2716048 2026-10-02T09:32:47Z Ganesh591 62733 2716049 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = १ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = ३ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी झिम्बाब्वेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=Female Cricket |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> tihab8xpwmw1gkqbk6t5c943cth7wax 2716050 2716049 2026-10-02T09:37:59Z Ganesh591 62733 2716050 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = १ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = ३ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी झिम्बाब्वेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=Female Cricket |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि पर्सिव्हल सिझारा (झिम्बाब्वे) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झिम्बाब्वे) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झिम्बाब्वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झिम्बाब्वे) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} 1htkixbvr2nwtfl8z8d8525xl98w9hn 2716051 2716050 2026-10-02T09:39:21Z Ganesh591 62733 /* एकदिवसीय मालिका */ 2716051 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = १ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = ३ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी झिम्बाब्वेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=Female Cricket |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि पर्सिव्हल सिझारा (झिम्बाब्वे) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झिम्बाब्वे) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झिम्बाब्वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झिम्बाब्वे) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ==महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | notes = }} ===दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | notes = }} ===तिसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | notes = }} 2rs6htes3wakamom8hhtj2ny2bjcv89 2716052 2716051 2026-10-02T09:40:15Z Ganesh591 62733 /* महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका */ 2716052 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = १ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = ३ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी झिम्बाब्वेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=Female Cricket |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि पर्सिव्हल सिझारा (झिम्बाब्वे) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झिम्बाब्वे) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झिम्बाब्वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झिम्बाब्वे) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ==महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | notes = }} ===दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | notes = }} ===तिसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ivv22t40ib8qcdm6v2u5qr0va0rq4gy 2716053 2716052 2026-10-02T09:43:13Z Ganesh591 62733 /* संदर्भ */ 2716053 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = १ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = ३ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी झिम्बाब्वेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=Female Cricket |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि पर्सिव्हल सिझारा (झिम्बाब्वे) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झिम्बाब्वे) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झिम्बाब्वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झिम्बाब्वे) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ==महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | notes = }} ===दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | notes = }} ===तिसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/west-indies-women-in-zimbabwe-2026-1554972 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} {{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] igr96i0xen7zq8ja0mevqbu5v111xg2 3 384734 2716068 2026-10-02T11:00:24Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2716068 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=DINESH BHALACHANDAR KAMBLE}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १६:३०, २ ऑक्टोबर २०२६ (IST) 4bp6sq6cpoq8sgvbkcv4fs1ki9x9qcq