पाटण

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>पाटण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6641</id>
    <revision>
      <id>2717082</id>
      <parentid>2546358</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3777" sha1="hd25anmrzswp3naypp5u288qo4psze8" xml:space="preserve">{{गल्लत|पाटण तालुका}}
'''पाटण''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[गुजरात]] राज्यातील एक शहर आहे. हे [[पाटण जिल्हा|पाटण जिल्ह्याचे]] मुख्य ठिकाण आहे.
पाटण हे शहर जुन्या काळी ''अणहिलवाड'' या नावाने प्रसिद्ध होते. सोळंकी वंशाची राजधानी म्हणून प्रसिद्ध असणाऱ्या या गावात अजूनही जुन्या तटबंदीचे आणि वेशींचे अवशेष दृष्टीस पडतात.
* पाटण हे शहर येथे असणाऱ्या '[[राणीनी वाव]]' या पुरातन स्थळामुळे तसेच '''पटोला''' साड्यांमुळे प्रसिद्ध आहे. 
‘युनेस्को’च्या जागतिक वारसास्थळांमध्ये तिचा समावेश करण्यात आला आहे. सध्या भारतीय चलनात असलेल्या नव्या १०० रुपयांच्या नोटेवरदेखील या वावेचं चित्र आहे.
[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Malkheda]

==इतिहास==

पाटणची स्थापना [[चावडा]] शासक राजाने नवव्या शतकात &quot;अनाहिलपताक&quot; म्हणून केली.  १०व्या-१३व्या शतकादरम्यान, शहराने चावडांच्या उत्तराधिकाऱ्या [[चालुक्य]] राजवंशाची राजधानी म्हणून काम केले. इतिहासकार [[टर्टियस चँडलर]] यांचा अंदाज आहे की, अंदाजे एक लाख लोकसंख्या असलेले [[अन्हिलवाडा]] (पाटण या प्राचीन शहरावर बांधलेले आहे) हे [[इ.स.१०००]] मध्ये जगातील दहाव्या क्रमांकाचे मोठे शहर होते. 
[[मुस्लिम आक्रमक]] [[कुतुबुद्दीन ऐबक]] याने १२०० ते १२१० च्या दरम्यान शहरावर आक्रमण केले. हिंदुंनी अतिशय कडवट लढा दिला आणि अनेक आक्रमकांना मारले, पण शेवटी पाणी तोडल्याने शहर पडले. [[अल्लाउद्दीन खिलजी|अल्लाउद्दीन खिलजीने]] [[इ.स.१२९८]] मध्ये या शहराचा [[विध्वंस]] केला आणि अनेक् हिंदुंना मारून टाकले, देवळे पाडली. 
याच काळात येथील [[सूर्य मंदिर|सूर्य मंदिरही]] भग्न करण्यात आले. हिंदू राज्याचा [[जुना किल्ला]] आजही त्याचे अवशेष दिसून येतात.
[[वर्ग:गुजरातमधील शहरे]]
[[वर्ग:पाटण जिल्हा]]
[[वर्ग:हिंदूंचा छळ]]</text>
      <sha1>hd25anmrzswp3naypp5u288qo4psze8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717083</id>
      <parentid>2717082</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* इतिहास */</comment>
      <origin>2717083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="95zdwpur5fbfum125omy47xzsf6f34c" xml:space="preserve">{{गल्लत|पाटण तालुका}}
'''पाटण''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[गुजरात]] राज्यातील एक शहर आहे. हे [[पाटण जिल्हा|पाटण जिल्ह्याचे]] मुख्य ठिकाण आहे.
पाटण हे शहर जुन्या काळी ''अणहिलवाड'' या नावाने प्रसिद्ध होते. सोळंकी वंशाची राजधानी म्हणून प्रसिद्ध असणाऱ्या या गावात अजूनही जुन्या तटबंदीचे आणि वेशींचे अवशेष दृष्टीस पडतात.
* पाटण हे शहर येथे असणाऱ्या '[[राणीनी वाव]]' या पुरातन स्थळामुळे तसेच '''पटोला''' साड्यांमुळे प्रसिद्ध आहे. 
‘युनेस्को’च्या जागतिक वारसास्थळांमध्ये तिचा समावेश करण्यात आला आहे. सध्या भारतीय चलनात असलेल्या नव्या १०० रुपयांच्या नोटेवरदेखील या वावेचं चित्र आहे.
[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Malkheda]

==इतिहास==

पाटणची स्थापना [[चावडा]] शासक राजाने नवव्या शतकात &quot;अनाहिलपताक&quot; म्हणून केली.  १०व्या-१३व्या शतकादरम्यान, शहराने चावडांच्या उत्तराधिकाऱ्या [[चालुक्य]] राजवंशाची राजधानी म्हणून काम केले. इतिहासकार [[टर्टियस चँडलर]] यांचा अंदाज आहे की, अंदाजे एक लाख लोकसंख्या असलेले [[अन्हिलवाडा]] (पाटण या प्राचीन शहरावर बांधलेले आहे) हे 
* [[इ.स.१०००]] मध्ये जगातील दहाव्या क्रमांकाचे मोठे शहर होते. 
[[मुस्लिम आक्रमक]] [[कुतुबुद्दीन ऐबक]] याने १२०० ते १२१० च्या दरम्यान शहरावर आक्रमण केले. हिंदुंनी अतिशय कडवट लढा दिला आणि अनेक आक्रमकांना मारले, पण शेवटी पाणी तोडल्याने शहर पडले.
* [[अल्लाउद्दीन खिलजी|अल्लाउद्दीन खिलजीने]] [[इ.स.१२९८]] मध्ये या शहराचा [[विध्वंस]] केला आणि अनेक् हिंदुंना मारून टाकले, देवळे पाडली. 
याच काळात येथील [[सूर्य मंदिर|सूर्य मंदिरही]] भग्न करण्यात आले. हिंदू राज्याचा [[जुना किल्ला]] आजही त्याचे अवशेष दिसून येतात.
[[वर्ग:गुजरातमधील शहरे]]
[[वर्ग:पाटण जिल्हा]]
[[वर्ग:हिंदूंचा छळ]]</text>
      <sha1>95zdwpur5fbfum125omy47xzsf6f34c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717085</id>
      <parentid>2717083</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* इतिहास */</comment>
      <origin>2717085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3787" sha1="4pi32t6n23ob5lhatc6tqqmhupnytjx" xml:space="preserve">{{गल्लत|पाटण तालुका}}
'''पाटण''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[गुजरात]] राज्यातील एक शहर आहे. हे [[पाटण जिल्हा|पाटण जिल्ह्याचे]] मुख्य ठिकाण आहे.
पाटण हे शहर जुन्या काळी ''अणहिलवाड'' या नावाने प्रसिद्ध होते. सोळंकी वंशाची राजधानी म्हणून प्रसिद्ध असणाऱ्या या गावात अजूनही जुन्या तटबंदीचे आणि वेशींचे अवशेष दृष्टीस पडतात.
* पाटण हे शहर येथे असणाऱ्या '[[राणीनी वाव]]' या पुरातन स्थळामुळे तसेच '''पटोला''' साड्यांमुळे प्रसिद्ध आहे. 
‘युनेस्को’च्या जागतिक वारसास्थळांमध्ये तिचा समावेश करण्यात आला आहे. सध्या भारतीय चलनात असलेल्या नव्या १०० रुपयांच्या नोटेवरदेखील या वावेचं चित्र आहे.
[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Malkheda]

==इतिहास==

पाटणची स्थापना [[चावडा]] शासक राजाने नवव्या शतकात &quot;''अनाहिलपताक''&quot; म्हणून केली.  १०व्या-१३व्या शतकादरम्यान, शहराने चावडांच्या उत्तराधिकाऱ्या [[चालुक्य]] राजवंशाची राजधानी म्हणून काम केले. 
इतिहासकार [[टर्टियस चँडलर]] यांचा अंदाज आहे की, अंदाजे एक लाख लोकसंख्या असलेले [[अन्हिलवाडा]] (पाटण या प्राचीन शहरावर बांधलेले आहे) हे 
* [[इ.स.१०००]] मध्ये जगातील दहाव्या क्रमांकाचे मोठे शहर होते. 
[[मुस्लिम आक्रमक]] [[कुतुबुद्दीन ऐबक]] याने १२०० ते १२१० च्या दरम्यान शहरावर आक्रमण केले. हिंदुंनी अतिशय कडवट लढा दिला आणि अनेक आक्रमकांना मारले, पण शेवटी पाणी तोडल्याने शहर पडले.
* [[अल्लाउद्दीन खिलजी|अल्लाउद्दीन खिलजीने]] [[इ.स.१२९८]] मध्ये या शहराचा [[विध्वंस]] केला आणि अनेक् हिंदुंना मारून टाकले, देवळे पाडली. 
याच काळात येथील [[सूर्य मंदिर|सूर्य मंदिरही]] भग्न करण्यात आले. हिंदू राज्याचा [[जुना किल्ला]] आजही त्याचे अवशेष दिसून येतात.
[[वर्ग:गुजरातमधील शहरे]]
[[वर्ग:पाटण जिल्हा]]
[[वर्ग:हिंदूंचा छळ]]</text>
      <sha1>4pi32t6n23ob5lhatc6tqqmhupnytjx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717086</id>
      <parentid>2717085</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3790" sha1="lg33x6v29rvuakvmv66keii01cidw3r" xml:space="preserve">{{गल्लत|पाटण तालुका}}
'''पाटण''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[गुजरात]] राज्यातील एक शहर आहे. हे [[पाटण जिल्हा|पाटण जिल्ह्याचे]] मुख्य ठिकाण आहे.
पाटण हे शहर जुन्या काळी ''अणहिलवाड'' या नावाने प्रसिद्ध होते.
* सोळंकी वंशाची राजधानी म्हणून प्रसिद्ध असणाऱ्या या गावात अजूनही जुन्या तटबंदीचे आणि वेशींचे अवशेष दृष्टीस पडतात.
** पाटण हे शहर येथे असणाऱ्या '[[राणीनी वाव]]' या पुरातन स्थळामुळे तसेच '''पटोला''' साड्यांमुळे प्रसिद्ध आहे. 
‘युनेस्को’च्या जागतिक वारसास्थळांमध्ये तिचा समावेश करण्यात आला आहे. सध्या भारतीय चलनात असलेल्या नव्या १०० रुपयांच्या नोटेवरदेखील या वावेचं चित्र आहे.
[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Malkheda]

==इतिहास==

पाटणची स्थापना [[चावडा]] शासक राजाने नवव्या शतकात &quot;''अनाहिलपताक''&quot; म्हणून केली.  १०व्या-१३व्या शतकादरम्यान, शहराने चावडांच्या उत्तराधिकाऱ्या [[चालुक्य]] राजवंशाची राजधानी म्हणून काम केले. 
इतिहासकार [[टर्टियस चँडलर]] यांचा अंदाज आहे की, अंदाजे एक लाख लोकसंख्या असलेले [[अन्हिलवाडा]] (पाटण या प्राचीन शहरावर बांधलेले आहे) हे 
* [[इ.स.१०००]] मध्ये जगातील दहाव्या क्रमांकाचे मोठे शहर होते. 
[[मुस्लिम आक्रमक]] [[कुतुबुद्दीन ऐबक]] याने १२०० ते १२१० च्या दरम्यान शहरावर आक्रमण केले. हिंदुंनी अतिशय कडवट लढा दिला आणि अनेक आक्रमकांना मारले, पण शेवटी पाणी तोडल्याने शहर पडले.
* [[अल्लाउद्दीन खिलजी|अल्लाउद्दीन खिलजीने]] [[इ.स.१२९८]] मध्ये या शहराचा [[विध्वंस]] केला आणि अनेक् हिंदुंना मारून टाकले, देवळे पाडली. 
याच काळात येथील [[सूर्य मंदिर|सूर्य मंदिरही]] भग्न करण्यात आले. हिंदू राज्याचा [[जुना किल्ला]] आजही त्याचे अवशेष दिसून येतात.
[[वर्ग:गुजरातमधील शहरे]]
[[वर्ग:पाटण जिल्हा]]
[[वर्ग:हिंदूंचा छळ]]</text>
      <sha1>lg33x6v29rvuakvmv66keii01cidw3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717087</id>
      <parentid>2717086</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* इतिहास */</comment>
      <origin>2717087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3791" sha1="ngjccezkb73tfcug15fo25ce81lceyj" xml:space="preserve">{{गल्लत|पाटण तालुका}}
'''पाटण''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[गुजरात]] राज्यातील एक शहर आहे. हे [[पाटण जिल्हा|पाटण जिल्ह्याचे]] मुख्य ठिकाण आहे.
पाटण हे शहर जुन्या काळी ''अणहिलवाड'' या नावाने प्रसिद्ध होते.
* सोळंकी वंशाची राजधानी म्हणून प्रसिद्ध असणाऱ्या या गावात अजूनही जुन्या तटबंदीचे आणि वेशींचे अवशेष दृष्टीस पडतात.
** पाटण हे शहर येथे असणाऱ्या '[[राणीनी वाव]]' या पुरातन स्थळामुळे तसेच '''पटोला''' साड्यांमुळे प्रसिद्ध आहे. 
‘युनेस्को’च्या जागतिक वारसास्थळांमध्ये तिचा समावेश करण्यात आला आहे. सध्या भारतीय चलनात असलेल्या नव्या १०० रुपयांच्या नोटेवरदेखील या वावेचं चित्र आहे.
[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Malkheda]

==इतिहास==

पाटणची स्थापना [[चावडा]] शासक राजाने नवव्या शतकात &quot;''अनाहिलपताक''&quot; म्हणून केली.
* १०व्या-१३व्या शतकादरम्यान, शहराने चावडांच्या उत्तराधिकाऱ्या [[चालुक्य]] राजवंशाची राजधानी म्हणून काम केले. 
इतिहासकार [[टर्टियस चँडलर]] यांचा अंदाज आहे की, अंदाजे एक लाख लोकसंख्या असलेले [[अन्हिलवाडा]] (पाटण या प्राचीन शहरावर बांधलेले आहे) हे 
* [[इ.स.१०००]] मध्ये जगातील दहाव्या क्रमांकाचे मोठे शहर होते. 
[[मुस्लिम आक्रमक]] [[कुतुबुद्दीन ऐबक]] याने १२०० ते १२१० च्या दरम्यान शहरावर आक्रमण केले. हिंदुंनी अतिशय कडवट लढा दिला आणि अनेक आक्रमकांना मारले, पण शेवटी पाणी तोडल्याने शहर पडले.
* [[अल्लाउद्दीन खिलजी|अल्लाउद्दीन खिलजीने]] [[इ.स.१२९८]] मध्ये या शहराचा [[विध्वंस]] केला आणि अनेक् हिंदुंना मारून टाकले, देवळे पाडली. 
याच काळात येथील [[सूर्य मंदिर|सूर्य मंदिरही]] भग्न करण्यात आले. हिंदू राज्याचा [[जुना किल्ला]] आजही त्याचे अवशेष दिसून येतात.
[[वर्ग:गुजरातमधील शहरे]]
[[वर्ग:पाटण जिल्हा]]
[[वर्ग:हिंदूंचा छळ]]</text>
      <sha1>ngjccezkb73tfcug15fo25ce81lceyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717088</id>
      <parentid>2717087</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* इतिहास */</comment>
      <origin>2717088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3789" sha1="hs13wc9dp32ng8fv6z7vovs41jnvpve" xml:space="preserve">{{गल्लत|पाटण तालुका}}
'''पाटण''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[गुजरात]] राज्यातील एक शहर आहे. हे [[पाटण जिल्हा|पाटण जिल्ह्याचे]] मुख्य ठिकाण आहे.
पाटण हे शहर जुन्या काळी ''अणहिलवाड'' या नावाने प्रसिद्ध होते.
* सोळंकी वंशाची राजधानी म्हणून प्रसिद्ध असणाऱ्या या गावात अजूनही जुन्या तटबंदीचे आणि वेशींचे अवशेष दृष्टीस पडतात.
** पाटण हे शहर येथे असणाऱ्या '[[राणीनी वाव]]' या पुरातन स्थळामुळे तसेच '''पटोला''' साड्यांमुळे प्रसिद्ध आहे. 
‘युनेस्को’च्या जागतिक वारसास्थळांमध्ये तिचा समावेश करण्यात आला आहे. सध्या भारतीय चलनात असलेल्या नव्या १०० रुपयांच्या नोटेवरदेखील या वावेचं चित्र आहे.
[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Malkheda]

==इतिहास==

पाटणची स्थापना [[चावडा]] शासक राजाने नवव्या शतकात &quot;''अनाहिलपताक''&quot; म्हणून केली.
* १०व्या-१३व्या शतकादरम्यान, शहराने चावडांच्या उत्तराधिकाऱ्या [[चालुक्य]] राजवंशाची राजधानी म्हणून काम केले. 
इतिहासकार [[टर्टियस चँडलर]] यांचा अंदाज आहे की, अंदाजे एक लाख लोकसंख्या असलेले [[अन्हिलवाडा]] (पाटण या प्राचीन शहरावर बांधलेले आहे) हे 
** [[इ.स.१०००]] मध्ये जगातील १०व्या क्रमांकाचे मोठे शहर होते. 
[[मुस्लिम आक्रमक]] [[कुतुबुद्दीन ऐबक]] याने १२०० ते १२१० च्या दरम्यान शहरावर आक्रमण केले. हिंदुंनी अतिशय कडवट लढा दिला आणि अनेक आक्रमकांना मारले, पण शेवटी पाणी तोडल्याने शहर पडले.
* [[अल्लाउद्दीन खिलजी|अल्लाउद्दीन खिलजीने]] [[इ.स.१२९८]] मध्ये या शहराचा [[विध्वंस]] केला आणि अनेक् हिंदुंना मारून टाकले, देवळे पाडली. 
याच काळात येथील [[सूर्य मंदिर|सूर्य मंदिरही]] भग्न करण्यात आले. हिंदू राज्याचा [[जुना किल्ला]] आजही त्याचे अवशेष दिसून येतात.
[[वर्ग:गुजरातमधील शहरे]]
[[वर्ग:पाटण जिल्हा]]
[[वर्ग:हिंदूंचा छळ]]</text>
      <sha1>hs13wc9dp32ng8fv6z7vovs41jnvpve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बीड जिल्हा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6717</id>
    <revision>
      <id>2717138</id>
      <parentid>2615640</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48035" sha1="hu0jv7vbbhg5102gnj9qgip3gval2zj" xml:space="preserve">{{जिल्हा सूचना|जिल्हा_नाव=बीड}}
{{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा
|जिल्ह्याचे_नाव         = बीड जिल्हा
|स्थानिक_नाव            =
|चित्र_नकाशा            = Beed_in_Maharashtra_(India).svg
|अक्षांश-रेखांश         =  
|राज्याचे_नाव           = महाराष्ट्र
|विभागाचे_नाव           = [[छत्रपती संभाजीनगर विभाग]]
|मुख्यालयाचे_नाव                = [[बीड]]
|तालुक्यांची_नावे               = [[बीड तालुका|बीड]] •[[किल्ले धारूर तालुका|किल्ले धारूर]] •[[अंबेजोगाई तालुका|अंबाजोगाई]] •[[परळी-वैद्यनाथ तालुका|परळी-वैद्यनाथ]] •[[केज तालुका|केज]] •[[आष्टी तालुका|आष्टी]] • [[गेवराई तालुका|गेवराई]] •[[माजलगाव तालुका|माजलगाव]] • [[पाटोदा तालुका|पाटोदा]] • [[शिरूर तालुका, बीड जिल्हा|शिरूर]] व [[वडवणी तालुका|वडवणी]]
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी            = १०,६९३
|लोकसंख्या_एकूण         = २५,८५,९६२
|जनगणना_वर्ष            = २०११
|लोकसंख्या_घनता         = २४१
|शहरी_लोकसंख्या         = ४,५८,२२०
|साक्षरता_दर            = ७३.५३%
|लिंग_गुणोत्तर          = १.०९
|प्रमुख_शहरे            = बीड 
|जिल्हाधिकार्यांचे_नाव          =
|लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे        = [[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बिड संसदीय मतदारसंघ]]
|खासदारांची_नावे                = बजरंग बाप्पा सोनावणे
|विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे      = [[बीड विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;[[केज विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]]&lt;br /&gt;[[परळी विधानसभा मतदारसंघ|परळी]]&lt;br /&gt;[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]]&lt;br /&gt;[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगांव]]
|पर्जन्यमान_मिमी                = ६६६
|संकेतस्थळ                      = http://beed.nic.in/
}}
'''बीड जिल्हा''' [[भारत]] देशातील [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या [[महाराष्ट्रातील जिल्हे|३६ जिल्ह्यांपैकी]] एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या जवळजवळ मध्यभागी आहे. जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या मराठवाडा विभागात मोडतो. जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र बीड हे आहे. बीड हा महाराष्ट्रातील ऊसतोड़ कामगारांचा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. बालाघाट डोंगररांगांपासून तयार झालेला जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. बीड हा तुलनेने मागासलेला जिल्हा आहे. जिल्ह्यात मराठी व्यतिरिक्त हिंदी, उर्दू, तेलुगू या भाषादेखील बोलल्या जातात.

बीड जिल्ह्याच्या प्राचीन इतिहासाविषयी पुराणांमधून उल्लेख येतो असे सांगतात. बीड जिल्हा थंड हवेचे ठिकाणे चिंचोली, सौताडा, चिखली आहेत माजलगाव येथे [[सिंदफणा नदी]] असून तिच्यावर धरण बांधलेले आहे. गंगामासला येथे मोरेश्वर गणपती मंदिर आहे. तेलगांव येथे सुंदररावजी सोळंके साखर कारखाना आहे. 

येळंबघाट बस स्थानकापासून सुमारे 2 ते 3 किमी अंतरावर महादेवाचे जुने मंदिर खूप प्रसिद्ध आहे. येळंब येथील ग्रामीण लोकांच्या माहिती नुसार, हे मंदिर सुमारे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापूर्वी राक्षसांनी महादेवाची तपस्या करण्यासाठी केवळ एकारात्रीत उभारले आहे. या मंदिराची विशेषता म्हणजे हे मंदिर जमिनीच्या वरती तर आहेच परंतु महादेवाचे शिवलिंग हे जमिनीच्या अंतर्भागात आहे.

या शिवलिंगावरती पाणी अर्पण करण्यासाठी राक्षसांनी जमिनीच्या अतून एक भुयार बनवले आहे. हे भुयार जवळ जवळ ५००-८०० मी. दूर नदी आहे, त्या नदीला मिळते व नदीतील पाणी शिवलिंगाला स्नान घालते.

==बीड जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये==
बीड हा महाराष्ट्रातील ऊसतोड कामगारांचा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. हा जिल्हा सहकारी चळवळींसाठीही ओळखला जातो. [[महाराष्ट्र]] राज्यातील अनेक साखर कारखान्यांवर ऊसतोडीसाठी बहुधा बीडचा कामगार असतो. [[बालाघाट]] डोंगर रांगांपासून तयार झालेला जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. बीड जिल्ह्याची दुष्काळी भाग म्हणून ओळख आहे.  बीड हा तुलनेने मागासलेला जिल्हा आहे. जिल्ह्यात मराठी व्यतिरिक्त हिंदी, तेलुगू, उर्दू या भाषादेखील बोलल्या जातात. बीड हे मराठवाड्यातील एक ऐतिहासिक शहर आहे. मराठीतील आद्य कवी मुकुंदराज आणि बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक असलेले परळी वैजनाथ हे बीड जिल्ह्यात आहे. गेवराई तालुक्यात राक्षस भवन हे गाव आहे या गावात एक शनी मंदिर आहे तसेच वडवणी हरिश्चंद्र पिंपरी येथे हरिश्चंद्राचे मंदिर आहे आणि चिंचवण इथे हनुमान पुत्र मकरध्वज याचं मंदिर आहे. बीड शहरातून बिंदुसरा नदी वाहते. बीड शहरात महादेवाचे खूप जुने मंदिर कंकालेश्वर हे चारी बाजूने पाणी असून त्यावर एक छोटा सुंदर एक पूल आहे व शनी मंदिर आहे साडेतीन शक्तीपीठ पैकी एक आहे.मुर्तुजा शाह निजामच्या काळात बांधली गेलेली बीडची [[खजाना विहीर]] (खजाना बावडी) प्रसिद्ध आहे  जिल्ह्यात पावसाचे प्रमाण अतिशय कमी आहे. माजलगाव येथें सिंदफणा नदी असून तिच्यावर धरण बांधलेले आहे. गंगामासला येथें मोरेश्वर गणपती मंदिर आहे. तेलगावं येथें सुदेर्रावजी सोळके साखर  कारखना आहे. माजलगाव येथें  एक फार जुने महादेवाचे मंदिर आहे.  बीड हे सिताफळासाठी प्रसीद्ध आहे. 
माजलगाव तालुक्यात मंजरथ हे गाव आहे , ते दक्षिण कशी म्हणून ओळखले जाते.
महाराष्ट्रातील सर्वात जास्त शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या या जिल्ह्यात झाल्याचे सांगितले जाते. 

बीड जिल्ह्यात  [[छोटेवाडी]] नावचे एक छोटे गावं आहे.

==बीड जिल्ह्याच्या चतुःसीमा==
पूर्वेला : [[परभणी  ]]&lt;br /&gt;
पश्चिमेला : [[अहमदनगर ]]&lt;br /&gt;
उत्तरेला : [[जालना]] आणि [[ औरंगाबाद |छत्रपती संभाजीनगर]]&lt;br /&gt;
दक्षिणेला : [[लातूर ]] आणि [[ उस्मानाबाद | धाराशिव]]&lt;br /&gt;

==प्रशासकीय विभाग==

बीड जिल्ह्याचे विभाजन २ उपविभागांमध्ये करण्यात आले आहे. त्यांचे विभाग पुढीलप्रमाणे आहेत.

* बीड उपविभाग&lt;br /&gt;
* अंबेजोगाई उपविभाग&lt;br /&gt;
या उपविभागांचे विभाजन ११ तालुकामध्ये पुढीलप्रमाणे करण्यात आले आहे.&lt;br /&gt;
* [[बीड तालुका|बीड]]&lt;br /&gt;
* [[किल्ले धारूर तालुका|किल्ले धारूर]]&lt;br /&gt;
* [[अंबेजोगाई तालुका|अंबेजोगाई]]&lt;br /&gt;
* [[परळी-वैजनाथ तालुका|परळी-वैद्यनाथ]]&lt;br /&gt;
* [[केज तालुका|केज]]&lt;br /&gt;
* [[आष्टी तालुका|आष्टी]]&lt;br /&gt;
* [[गेवराई तालुका|गेवराई]]&lt;br /&gt;
* [[माजलगाव तालुका|माजलगाव]]&lt;br /&gt;
* [[पाटोदा तालुका|पाटोदा]]&lt;br /&gt;
* [[शिरूर तालुका, बीड जिल्हा|शिरूर]]&lt;br /&gt;
* [[वडवणी तालुका|वडवणी]]&lt;br /&gt;

शिरूर व वडवणी या तालुक्यांची निर्मिती २६ जून १९९९ला करण्यात आली. &lt;br /&gt;
जिल्ह्यात ६० जिल्हा परिषद मतदारसंघ असून ११ पंचायत समित्या आहेत. 

एकूण गावे १३४६ तर १०१९ ग्रामपंचायती आहेत.
 विद्युतीकरण झालेली ग्रामीण गावे : १३७

== राजकीय संरचना ==
लोकसभा मतदारसंघ (१) :[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)]]&lt;br /&gt;
विधानसभा मतदारसंघ (६) :&lt;br /&gt;
[[बीड विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[केज विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[परळी विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ]]

== भौगोलिक माहिती==
बीड जिल्हा समुद्रापासून दूर आहे. बीड जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. जिल्ह्यातील उत्तर भाग सपाट मैदानी आहे. जिल्ह्याच्या मध्य-दक्षिण भागात बालाघाटचे डोंगर आहेत. येथे चिंचोली, नेकनूर हे भाग येतात. या भागास मांजरथडी असेही म्हणतात. मांजरसुभ्याहून बीडकडे जाताना पालीघाट लागतो. गोदावरी ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी असून ती जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते. या भागास गंगथडी असेही म्हणतात. हा सुपीक भाग गाळापासून बनला आहे. यात गेवराई, माजलगाव व परळी या तालुक्यांचा समावेश होतो.

== हवामान ==
जिल्ह्याचे हवामान सर्वसाधारणत: उष्ण व कोरडे आहे. उन्हाळा मोठा व कडक असतो तर हिवाळा कमी कालावधीचा पण सौम्य असतो. मे महिन्यात तापमान महत्तम असते. डिसेंबर महिन्यात तापमान कमीतकमी असते. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान बरेच वाढत असले तरी रात्री ते कमी होते. जिल्ह्याच्या पश्चिम भागातील उंचावरील बालाघाट डोंगराळ प्रदेशातील हवामान काहीसे थंड आहे तर सखल भागात ते उबदार व थोडेसे दमट आहे. अंबेजोगाई तालुक्यातील हवामान अधिकच आल्हाददायक असल्याचे दिसून येते. 

जिल्ह्यात जून ते सप्टेंबर या कालावधील पाऊस पडतो. पावसाचे प्रमाण अतिशय कमी असून पाऊस अनियमित स्वरूपाचा आहे. त्यामुळे जिल्ह्याचा बराचसा भाग अवर्षणग्रस्त आहे. जो पाऊस पडतो त्याचे जिल्ह्यातील वितरणही असमान आहे. पावसाचे प्रमाण पूर्वेकडून पश्चिमेकडे कमी होत गेलेले आढळून येते. जिल्ह्याच्या पूर्वेकडील अंबेजोगाई, केज, माजलगाव, परळी, धारूर आदी तालुक्यात तो तुलनात्मकदृष्टया अधिक पडतो तर गेवराई, आष्टी, पाटोदा, शिरूर यांसारख्या तालुक्यात तो खूपच कमी पडतो. जिल्ह्यातील गेवराई, पाटोदा, बीड, माजलगाव, केज, आष्टी या तालुक्यांचा केंद्र शासनाने निश्चित केलेल्या अवर्षणप्रवण क्षेत्रात समावेश होतो. येथील लोक दुष्काळाचा सामना करतात . 

&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://encyclopedia.balaee.com/Admin/Content.aspx?title=%u092c%u0940%u0921%20&amp;lang=mr
| title =बीड
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक = 
| दिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा}}.&lt;/ref&gt;

== जलसिंचन ==

बीड जिल्ह्यात विहिरी, कूपनलिका व नद्या ही पाणीपुरवठ्याची मुख्य साधने आहेत. जिल्ह्यात बीड व आष्टी या भागात विहिरी तुलनात्मकदृष्टया अधिक आहेत. बीड शहरात माजलगाव तलाव व बिंदुसरा तलावातून पाणी पुरवठा होतो. बीड शहराला ऐतिहासिक पाणीपुरवठा करमारी खजाना विहिरीद्वारे होत असे.
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=MainEdition-1-1-04-08-2012-c8998&amp;ndate=2012-08-05&amp;editionname=main
| title =बीडला खजानाचे वेध{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =५ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
===नद्या ===

* [[गोदावरी]] ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी असून ती जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते. काही अंतरापर्यत तिने औरंगाबाद-बीड, जालना-बीड व परभणी-बीड अशा जिल्हा सीमा निश्चित केल्या आहेत. गोदावरीची वाहण्याची दिशा साधारणपणे वायव्येकडून आग्नेयेकडे आहे.  ती जिल्ह्याच्या गेवराई, माजलगाव व परळी तालुक्यांतून वाहत जाते. 
जिल्ह्यातील [[सिंधफणा]], वाण, सरस्वती या गोदावरीच्या उपनद्या आहेत. रेना नदी, वाण नदी व सरस्वती नदी या बीड जिल्ह्यातील मध्य डोंगराळ भागात उगम पावतात व दक्षिणकडे वाहत जाऊन पुढे गोदावरीस मिळतात.
* मांजरा ही बीड जिल्ह्यातील दुसरी महत्त्वाची नदी आहे. ही नदी पाटोदा तालुक्यातील हरिश्चंद्र बालाघाटच्या पर्वतरांगामध्ये उगम पावते. ही नदी सुरुवातीस उत्तर - दक्षिण असा प्रवास करून नंतर जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेवरून पश्चिमेकडून पूर्वेकडे अशी वाहत जाऊन पुढे लातूर जिल्ह्यात प्रवेशते. तिचा बराचसा प्रवास गोदावरीला काहीसा समांतर असा होतो. बऱ्याच ठिकाणी या नदीने अहमदनगर-बीड, उस्मानाबाद-बीड व लातूर-बीड या जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमेचे काम केले आहे. मांजरा नदी सुमारे ७२५ कि.मी. अंतराचा प्रवास करत आंध्र प्रदेशात जाऊन गोदावरी नदीस मिळते. बीड जिल्ह्यातील केज, रेना, लिंबा व चौसाळा या मांजरा नदीच्या उपनद्या असून त्या बालाघाटच्या डोंगराळ प्रदेशात उगम पावून जिल्ह्यातच मांजरा नदीस मिळतात. 
* सिधंफणा नदी पाटोदा तालुक्यात चिंचोली टेकड्यांत उगम पावते. प्रथम उत्तरेकडे, नंतर पूर्वेकडे व तदनंदर पुन्हा उत्तरेकडे, किंबहुना ईशान्येकडे प्रवास करीत माजलगाव तालुक्यात मंजरथजवळ  गोदावरीस मिळते. बीड जिल्ह्यातील सर्वात मोठे धरण सिधंफणा नदीवर आहे. 
* बिंदुसरा नदी बीड तालुक्यातील डोंगराळ परिसरात उगम पावते. ही सिधंफणाची एक उपनदी आहे. बिंदुसरा नदीवर बीडजवळ जिल्ह्यातील मोठा धरणप्रकल्प आहे. ही नदी बीड शहरातून वाहत जाऊन पुढे सिंधफणेस मिळते. पुढे सिंदफणा गोदावरीला मिळते.  
* कुंडलिका ही सिंधफणेची एक उपनदी बीड जिल्ह्यातच उगम पावून जिल्ह्यातच सिंधफणेस मिळते.
* सीना नदी जिल्ह्याच्या व आष्टी तालुक्याच्याही नैर्ऋत्य सीमेवरून वाहते. काही अंतरापर्यत तिने अहमदनगर व बीड जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमा म्हणून काम केले. आहे. त्याच वेळी तिने अहमदनगर जिल्ह्यातील नगर तालुका व बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुका यांची सीमारेषाही स्पष्ट केली आहे.
* पाटोदा तालुक्यातील चिखली नाथ परिसरात उगम पावणारी विंचरणा नदी वाहत जाते. पुढे सौताडा येथे विंचरणेचा प्रवाह सुमारे सत्तर मीटर उंचीवरून दरीत कोसळतो. येथील धबधबा प्रसिद्ध आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://encyclopedia.balaee.com/Admin/Content.aspx?title=%u092c%u0940%u0921%20&amp;lang=mr
| title =बीड
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =
| दिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== धरण प्रकल्प ===
बीड जिल्ह्यात २ मोठे, १६ मध्यम व १२२ लघु प्रकल्प आहेत. माजलगाव व मांजरा हे मोठे प्रकल्प आहेत. बीड शहराला माजलगाव व बिंदूसरा प्रकल्पामधून पाणी पुरवठा होतो. इतर धरण प्रकल्प :-  मेंगडेवाडी (पाटोदा), सिंदफणा (शिरूर), बेलपारा (शिरूर), महासांगवी (पाटोदा), वाण (परळी) ,बोरणा (परळी) ,बोधेगाव (परळी), सरस्वती (वडवणी), कुंडलिका (वडवणी), वाघेबाभूळगाव (केज), शिवनी (बीड), मणकर्णिका (बीड), सौताडा (पाटोदा), मेहकरी (आष्टी), कडा (आष्टी), कांबळी (आष्टी), रूटी (आष्टी), तलवार( आष्टी), हिंगेवाडी (शिरूर), नागतळवाडी, वेलतुरी, लोणी, पारगाव, कोयाळ, खुंटेफळ, पिंपळा, गोलंग्री, सुलतानपूर, कटवट, जरुड, जुजगव्हाण, ईट, मैंदा, अंबा, मन्यारवाडी, शिंदेवाडी, मादळमोही, दासखेड, इंचरणा, मस्साजोग, कारंजा, होळ, मुळेगाव, जनेगाव, तांदुळवाडी, पहाडीपारगाव, साळींबा, नित्रुड, शिंदेवाडी, वांगी, चिंचोटी, तिगाव, लोणी, सांगवी, ढालेगाव, मांजरा (धनेगाव), मोरफळी तलाव (आसरडोह) वगैरे..
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-1-25-08-2012-bab8e&amp;ndate=2012-08-26&amp;editionname=aurangabad
| title =५५ धरणांच्या दुरूस्तीसाठी लागणार ३0 कोटींचा निधी{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२६ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-1-12-08-2012-3ed83&amp;ndate=2012-08-13&amp;editionname=aurangabad
| title =माजलगाव, मांजरा धरण मृतसाठ्यात{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =१३ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-4-28-07-2012-5bde6&amp;ndate=2012-07-29&amp;editionname=aurangabad
| title =तलाव मृतसाठय़ात छोटे प्रकल्प कोरडे, मध्यम व मोठ्यांची पातळी जोत्याखाली{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२९ जुलै, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== पिके ==
* एकूण पिकाखालील क्षेत्र : ६६२ हजार हेक्टर 
* एकूण ओलीत क्षेत्र : २३६ हजार हेक्टर 
* एकूण वनक्षेत्र :  २६ हजार हेक्टर 
* एकूण पडीत क्षेत्र :  १२३ हजार हेक्टर 
* एकूण दुसोटा क्षेत्र : हजार हेक्टर
जिल्ह्यात खरीप व रब्बी हंगामात वेगवेगळी पिके घेतात. ज्वारी हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे खूप उत्पन्न असलेले प्रमुख पीक असून ते दोन्ही खरीप व रब्बी अशा हंगामांत घेतले जाते. शिवाय [[कापूस]] हे महत्त्वाचे खरीप नगदी पीक आहे. [[बाजरी]], [[गहू]], [[तूर]], [[मूग]], [[उडीद]], तीळ, जवस, मसूर, सोयाबीन, [[मिरची]], [[ऊस]], [[कांदा]], वगैरे अन्य पिकेही जिल्ह्यात घेतली जातात.. बीड जिल्हा हा तेलबिया व  भाजीपाला उत्पादनात अग्रेसर आहे. जिल्ह्यातील पाटोदा, बीड, माजलगाव, अंबेजोगाई, केज, शिरूर, आष्टी या तालुक्यात ज्वारीचे उत्पादन घेतले जाते. बाजरीची शेती प्रामुख्याने पाटोदा, शिरूर, आष्टी, माजलगाव, केज या तालुक्यात केली जाते. भुईमुगाचे उत्पादन प्रामुख्याने आष्टी, अंबेजोगाई, केज  येथे होते. [[कापूस]] उत्पादनात आष्टी, माजलगाव, बीड व गेवराई तालुके अग्रेसर आहेत.

आष्टी, केज, माजलगाव, बीड, गेवराई व वडवणी या तालुक्यात ऱब्बी [[ज्वारी]] होते. आष्टी, केज, माजलगाव, बीड, गेवराई या तालुक्यात गहू पिकतो. आष्टी, पाटोदा, बीड व केज येथे हरभऱ्याचे उत्पादन निघते. करडईची लागवड आष्टी, माजलगाव, गेवराई इत्यादी तालुक्यामध्ये केली जाते. 

जिल्ह्यात बागायती शेतीसुद्धा थोड्या प्रमाणात होते. उसाची लागवड आष्टी, बीड, माजलगाव, गेवराई, अंबेजोगाई इत्यादी तालुक्यामध्ये केली जाते. बीड, अंबेजोगाई या तालुक्यांत द्राक्षाचे उत्पादन होते. गोदावरी व मांजरा या नदयाकाठी कलिंगडाचे उत्पन्‍न घेतले जाते. आंबे उत्पादनात आष्टी, बीड, अंबेजोगाई, नेकनूर आघाडीवर आहेत. नेकनूर येथे काला पहाड व  अंबेजोगाई येथे पेवंदी हे आंबे प्रसिद्ध आहेत. याशिवाय पेरू, मोसंबी, केळी यांचेही उत्पन्‍न घेतले जाते. 
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-4-24-06-2012-6a9ad&amp;ndate=2012-06-25&amp;editionname=aurangabad
| title =बीड जिल्ह्यात फक्त साडेसहा हजार हेक्टरवर पेरण्या{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२५ जून, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
या जिल्हय़ात २००८ झालेल्या पशुगणनेनुसार जवळपास साडेदहा लाख जनावरे आहेत. यात साडेसहा लाखांपर्यंत दुधाळ जनावरे आहेत. त्यामुळे जिल्ह्यात दूधउत्पादन हा शेतकऱ्यांचा मोठय़ा प्रमाणावर जोडधंदा मानला जातो. आठ सरकारी व चार खासगी दूध संघाच्या माध्यमातून दूधसंकलन केले जाते. 
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=245914:2012-08-23-18-46-58&amp;catid=48:2009-07-15-04-02-19&amp;Itemid=59
| title =तीन महिन्यांत दूधसंकलन साडेतीन लाख लिटरने घटले{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकसत्ता]]
| दिनांक = २९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}&lt;/ref&gt;

== दळणवळण ==
बीड जिल्ह्यातील वाहतूक प्रामुख्याने रस्तेमार्गाने चालते. बीड शहर महाराष्ट्राची राजधानी मुंबईपासून साधारणपणे ४५० कि.मी. अंतरावर वसले आहे. 
* एकूण लोहमार्गाची लांबी : ४७.८६ कि.मी.
* एकूण राष्ट्रीय महामार्गाची लांबी : २२४ कि.मी.
* एकूण राज्य महामार्गाची लांबी : १००३ कि.मी.
* एकूण जिल्ह्या मार्गाची लांबी : १६३८ कि.मी.
* एकूण ग्रामीण मार्गाची लांबी : ४८१२ कि.मी.

=== लोहमार्ग ===
जिल्ह्यात [[परळी-वैद्यनाथ|परळी]] हे महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन आहे. [[अहमदनगर]]-[[बीड]]-[[परळी-वैद्यनाथ|परळी]] रेल्वे मार्गाचे (२६१ कि.मी.) काम आगामी काळात पूर्ण होण्याची शक्यता आहे.
&lt;ref&gt; #पुनर्निर्देशन [[अहमदनगर जिल्हा]]&lt;/ref&gt;
जिल्ह्यात लोहमार्ग अंबेजोगाई व परळीत आहे. येथे एक लोहमार्ग परभणी (गंगाखेड) तर एक लोहमार्ग लातूर (उदगीर) येथून येतो. घाटनांदूर हे रेल्वे स्थानक आहे.

=== रस्ते ===
==== राष्ट्रीय महामार्ग ====
* [[राष्ट्रीय महामार्ग २२२|कल्याण-विशाखापट्टणम]] हा राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २२२ बीड जिल्ह्यातून जातो. या महामार्गावरून हा जिल्हा गुजरात, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि मध्य प्रदेशमधील शहरांशी जोडला गेला आहे.
* [[राष्ट्रीय महामार्ग २११| सोलापूर-औरंगाबाद-धुळे]] हा राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २११ बीड जिल्ह्यातून जातो. हा महामार्ग औरंगाबाद, धुळे, उस्मानाबाद आणि सोलापूर ह्या शहरांना जोडतो.

==== प्रमुख रस्ते ====
* [[प्रमुख राज्य महामार्ग २ (महाराष्ट्र)]] हा महाराष्ट्र राज्यातील एक प्रमुख राज्य महामार्ग आहे. हा राज्य महामार्ग ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण शहराला, बीड शहरासोबत जोडतो व ठाणे,अहमदनगर आणि बीड जिल्ह्यातुन जातो. हा राज्य महामार्ग कल्याणपासून राष्ट्रीय महामार्ग २२२ मार्गे अहमदनगर पर्यंत येतो व नंतर बीडकडे वळतो. हा महामार्ग कल्याण, मुरबाड, आळे फाटा, अहमदनगर आणि बीड ह्या शहरांना जोडतो.
* [[राज्य महामार्ग ४४ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग शहापूर - कळसूबाई - अकोले - संगमनेर - श्रीरामपूर - नेवासा - गेवराई असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६२ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग अंबेजोगाई - तांडुलजा - मुरुड - कानेगाव - उजनी - अक्कलकोट असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६९ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग रेणापूर - घाटनांदूर - पार्ली असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६८ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग रेणापूर - नालेगाव - उदगीर - देगलूर असा जातो.
बीडपासून उत्तरेकडे जाणारा मार्ग गेवराईमार्गे जालना व शेवगावकडे जातो. बीडपासून पूर्वेकडे जाणारा मार्ग माजलगावमार्गे पाथरीकडे जातो. दक्षिणेकडे जाणारा मार्ग केजमार्गे कळंबकडे जातो तर दुसरा दक्षिणेकडे मांजरसुभामार्गे उस्मानाबाद व सोलापूरस जातो. बीडपासून पश्चिमेकडे जाणारा मार्ग आष्टीमार्गे अहमदनगरकडे जातो.

==महत्त्वाचे उद्योग==
बीड जिल्ह्यात साखर व उद्योग असे अनेक छोटे-मोठे उद्योग आहेत. जिल्ह्यात १२६ कारखाने आहेत. जिल्ह्यात ७ साखर कारखाने आहेत. जिल्ह्यात ६ सुतगिरण्या आहेत. 
महाराष्ट्र राज्य औष्णिक विद्युतनिर्मिती केंद्र परळी येथे आहे.
;साखर कारखाने:
* परळी वैजनाथ सहकारी साखर कारखाना, परळी
* कडा सहकारी साखर  कारखाना, आष्टी
* जय भवानी सहकारी साखर कारखाना, गेवराई
* माजलगाव सहकारी साखर कारखाना, माजलगाव
* गजानन सहकारी साखर कारखाना, बीड
* विखे पाटील सहकारी साखर कारखाना, केज
* अंबा सहकारी साखर कारखाना, अंबेजोगाई

==शिक्षण==
* अभियांत्रिकी महाविद्यालये: (३)
** सोमनाथ नागनाथअप्पा हालगे अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, परळी जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, बीड&lt;br /&gt;
** बसवेश्वर अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, आंबेजोगाई जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
* वैद्यकीय महाविद्यालये: (२)
** स्वामी रामानंद तीर्थ वैद्यकीय महाविद्यालय, आंबेजोगाई जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
*तंत्रनिकेतन:
** शासकीय अभियांत्रिकी तंत्रनिकेतन महाविद्यालय, बीड &lt;br /&gt;
* कृषी महाविद्यालयः
** कृषी महाविद्यालय, अंबाजोगाई 
** आदित्य कृषी अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालय, बीड &lt;br /&gt;
** छत्रपती शाहू-फुले-आंबेडकर कृषी महाविद्यालय, आष्टी जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** केशरबाई सोनाजीराव क्षीरसागर ऊर्फ काकू कृषी अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य कृषी जैवतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
* अध्यापक विद्यालये: 
** औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था: १४
* महाविद्यालये : ६५
* माध्यमिक शाळा: ५५२
* प्राथमिक शाळा: २०००
* आदिवासी आश्रमशाळा: २

== आरोग्य ==
* जिल्हा सामान्य रुग्णालयः २ 
* जिल्हा स्त्री रुग्णालय : १ 
* जिल्हा क्षय रुग्णालय : १ 
* खासगी रुग्णालये : १४
* खासगी दवाखाने : २७
* प्राथमिक आरोग्य केंद्रे : ५०
* प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्रे : २७८
* प्राथमिक आरोग्य पथके : २
* ग्रामीण कुटुंब केंद्र : 
(As per registered Jan 2011)

{{भौगोलिक स्थान
|मध्य    = [[बीड जिल्हा]]
|उत्तर     = [[औरंगाबाद जिल्हा]] [[जालना जिल्हा]]
|पूर्व       = [[परभणी जिल्हा]]
|दक्षिण  = [[लातूर जिल्हा]] [[उस्मानाबाद जिल्हा]]
|पश्चिम  = [[अहमदनगर जिल्हा]]
}}

== हे सुद्धा पहा ==
[[बीड]], 
[[बीड जिल्ह्यातील गावे]]
[[तळवट बोरगाव]] [[गेवराई]] पिंपळगाव धस (पाटोदा)

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}
{{बीड जिल्हा}}

[[वर्ग:बीड जिल्हा]]
[[वर्ग:मराठवाडा|जिल्हे]]
[[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर विभागातील जिल्हे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]]</text>
      <sha1>hu0jv7vbbhg5102gnj9qgip3gval2zj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717139</id>
      <parentid>2717138</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* बीड जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये */</comment>
      <origin>2717139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48033" sha1="f2xf03dsuf6dsur5r6dxlw3np7v5j57" xml:space="preserve">{{जिल्हा सूचना|जिल्हा_नाव=बीड}}
{{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा
|जिल्ह्याचे_नाव         = बीड जिल्हा
|स्थानिक_नाव            =
|चित्र_नकाशा            = Beed_in_Maharashtra_(India).svg
|अक्षांश-रेखांश         =  
|राज्याचे_नाव           = महाराष्ट्र
|विभागाचे_नाव           = [[छत्रपती संभाजीनगर विभाग]]
|मुख्यालयाचे_नाव                = [[बीड]]
|तालुक्यांची_नावे               = [[बीड तालुका|बीड]] •[[किल्ले धारूर तालुका|किल्ले धारूर]] •[[अंबेजोगाई तालुका|अंबाजोगाई]] •[[परळी-वैद्यनाथ तालुका|परळी-वैद्यनाथ]] •[[केज तालुका|केज]] •[[आष्टी तालुका|आष्टी]] • [[गेवराई तालुका|गेवराई]] •[[माजलगाव तालुका|माजलगाव]] • [[पाटोदा तालुका|पाटोदा]] • [[शिरूर तालुका, बीड जिल्हा|शिरूर]] व [[वडवणी तालुका|वडवणी]]
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी            = १०,६९३
|लोकसंख्या_एकूण         = २५,८५,९६२
|जनगणना_वर्ष            = २०११
|लोकसंख्या_घनता         = २४१
|शहरी_लोकसंख्या         = ४,५८,२२०
|साक्षरता_दर            = ७३.५३%
|लिंग_गुणोत्तर          = १.०९
|प्रमुख_शहरे            = बीड 
|जिल्हाधिकार्यांचे_नाव          =
|लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे        = [[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बिड संसदीय मतदारसंघ]]
|खासदारांची_नावे                = बजरंग बाप्पा सोनावणे
|विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे      = [[बीड विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;[[केज विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]]&lt;br /&gt;[[परळी विधानसभा मतदारसंघ|परळी]]&lt;br /&gt;[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]]&lt;br /&gt;[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगांव]]
|पर्जन्यमान_मिमी                = ६६६
|संकेतस्थळ                      = http://beed.nic.in/
}}
'''बीड जिल्हा''' [[भारत]] देशातील [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या [[महाराष्ट्रातील जिल्हे|३६ जिल्ह्यांपैकी]] एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या जवळजवळ मध्यभागी आहे. जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या मराठवाडा विभागात मोडतो. जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र बीड हे आहे. बीड हा महाराष्ट्रातील ऊसतोड़ कामगारांचा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. बालाघाट डोंगररांगांपासून तयार झालेला जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. बीड हा तुलनेने मागासलेला जिल्हा आहे. जिल्ह्यात मराठी व्यतिरिक्त हिंदी, उर्दू, तेलुगू या भाषादेखील बोलल्या जातात.

बीड जिल्ह्याच्या प्राचीन इतिहासाविषयी पुराणांमधून उल्लेख येतो असे सांगतात. बीड जिल्हा थंड हवेचे ठिकाणे चिंचोली, सौताडा, चिखली आहेत माजलगाव येथे [[सिंदफणा नदी]] असून तिच्यावर धरण बांधलेले आहे. गंगामासला येथे मोरेश्वर गणपती मंदिर आहे. तेलगांव येथे सुंदररावजी सोळंके साखर कारखाना आहे. 

येळंबघाट बस स्थानकापासून सुमारे 2 ते 3 किमी अंतरावर महादेवाचे जुने मंदिर खूप प्रसिद्ध आहे. येळंब येथील ग्रामीण लोकांच्या माहिती नुसार, हे मंदिर सुमारे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापूर्वी राक्षसांनी महादेवाची तपस्या करण्यासाठी केवळ एकारात्रीत उभारले आहे. या मंदिराची विशेषता म्हणजे हे मंदिर जमिनीच्या वरती तर आहेच परंतु महादेवाचे शिवलिंग हे जमिनीच्या अंतर्भागात आहे.

या शिवलिंगावरती पाणी अर्पण करण्यासाठी राक्षसांनी जमिनीच्या अतून एक भुयार बनवले आहे. हे भुयार जवळ जवळ ५००-८०० मी. दूर नदी आहे, त्या नदीला मिळते व नदीतील पाणी शिवलिंगाला स्नान घालते.

==बीड जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये==

बीड हा महाराष्ट्रातील ऊसतोड कामगारांचा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. हा जिल्हा सहकारी चळवळींसाठीही ओळखला जातो. [[महाराष्ट्र]] राज्यातील अनेक साखर कारखान्यांवर ऊसतोडीसाठी बहुधा बीडचा कामगार असतो. [[बालाघाट]] डोंगर रांगांपासून तयार झालेला जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. बीड जिल्ह्याची दुष्काळी भाग म्हणून ओळख आहे.  बीड हा तुलनेने मागासलेला जिल्हा आहे. जिल्ह्यात मराठी व्यतिरिक्त हिंदी, तेलुगू, उर्दू या भाषादेखील बोलल्या जातात. बीड हे मराठवाड्यातील एक ऐतिहासिक शहर आहे. मराठीतील आद्य कवी मुकुंदराज आणि बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक असलेले परळी वैजनाथ हे बीड जिल्ह्यात आहे. गेवराई तालुक्यात राक्षस भवन हे गाव आहे या गावात एक शनी मंदिर आहे तसेच वडवणी हरिश्चंद्र पिंपरी येथे हरिश्चंद्राचे मंदिर आहे आणि चिंचवण इथे हनुमान पुत्र मकरध्वज याचं मंदिर आहे. बीड शहरातून बिंदुसरा नदी वाहते. बीड शहरात महादेवाचे खूप जुने मंदिर कंकालेश्वर हे चारी बाजूने पाणी असून त्यावर एक छोटा सुंदर एक पूल आहे व शनीमंदिर आहे साडेतीन शक्तीपीठ पैकी एक आहे. मुर्तुजाशाह निजामच्या काळात बांधली गेलेली बीडची [[खजाना विहीर]] (खजाना बावडी) प्रसिद्ध आहे. जिल्ह्यात पावसाचे प्रमाण अतिशय कमी आहे. माजलगाव येथें सिंदफणा नदी असून तिच्यावर धरण बांधलेले आहे. गंगामासला येथें मोरेश्वर गणपती मंदिर आहे. तेलगावं येथें सुदेर्रावजी सोळके साखर  कारखना आहे. माजलगाव येथें  एक फार जुने महादेवाचे मंदिर आहे. बीड हे सिताफळासाठी प्रसिद्ध आहे. 
माजलगाव तालुक्यात मंजरथ हे गाव आहे, ते दक्षिण कशी म्हणून ओळखले जाते.
महाराष्ट्रातील सर्वात जास्त शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या या जिल्ह्यात झाल्याचे सांगितले जाते. 

बीड जिल्ह्यात  [[छोटेवाडी]] नावचे एक छोटे गांव आहे.

==बीड जिल्ह्याच्या चतुःसीमा==
पूर्वेला : [[परभणी  ]]&lt;br /&gt;
पश्चिमेला : [[अहमदनगर ]]&lt;br /&gt;
उत्तरेला : [[जालना]] आणि [[ औरंगाबाद |छत्रपती संभाजीनगर]]&lt;br /&gt;
दक्षिणेला : [[लातूर ]] आणि [[ उस्मानाबाद | धाराशिव]]&lt;br /&gt;

==प्रशासकीय विभाग==

बीड जिल्ह्याचे विभाजन २ उपविभागांमध्ये करण्यात आले आहे. त्यांचे विभाग पुढीलप्रमाणे आहेत.

* बीड उपविभाग&lt;br /&gt;
* अंबेजोगाई उपविभाग&lt;br /&gt;
या उपविभागांचे विभाजन ११ तालुकामध्ये पुढीलप्रमाणे करण्यात आले आहे.&lt;br /&gt;
* [[बीड तालुका|बीड]]&lt;br /&gt;
* [[किल्ले धारूर तालुका|किल्ले धारूर]]&lt;br /&gt;
* [[अंबेजोगाई तालुका|अंबेजोगाई]]&lt;br /&gt;
* [[परळी-वैजनाथ तालुका|परळी-वैद्यनाथ]]&lt;br /&gt;
* [[केज तालुका|केज]]&lt;br /&gt;
* [[आष्टी तालुका|आष्टी]]&lt;br /&gt;
* [[गेवराई तालुका|गेवराई]]&lt;br /&gt;
* [[माजलगाव तालुका|माजलगाव]]&lt;br /&gt;
* [[पाटोदा तालुका|पाटोदा]]&lt;br /&gt;
* [[शिरूर तालुका, बीड जिल्हा|शिरूर]]&lt;br /&gt;
* [[वडवणी तालुका|वडवणी]]&lt;br /&gt;

शिरूर व वडवणी या तालुक्यांची निर्मिती २६ जून १९९९ला करण्यात आली. &lt;br /&gt;
जिल्ह्यात ६० जिल्हा परिषद मतदारसंघ असून ११ पंचायत समित्या आहेत. 

एकूण गावे १३४६ तर १०१९ ग्रामपंचायती आहेत.
 विद्युतीकरण झालेली ग्रामीण गावे : १३७

== राजकीय संरचना ==
लोकसभा मतदारसंघ (१) :[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)]]&lt;br /&gt;
विधानसभा मतदारसंघ (६) :&lt;br /&gt;
[[बीड विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[केज विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[परळी विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ]]

== भौगोलिक माहिती==
बीड जिल्हा समुद्रापासून दूर आहे. बीड जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. जिल्ह्यातील उत्तर भाग सपाट मैदानी आहे. जिल्ह्याच्या मध्य-दक्षिण भागात बालाघाटचे डोंगर आहेत. येथे चिंचोली, नेकनूर हे भाग येतात. या भागास मांजरथडी असेही म्हणतात. मांजरसुभ्याहून बीडकडे जाताना पालीघाट लागतो. गोदावरी ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी असून ती जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते. या भागास गंगथडी असेही म्हणतात. हा सुपीक भाग गाळापासून बनला आहे. यात गेवराई, माजलगाव व परळी या तालुक्यांचा समावेश होतो.

== हवामान ==
जिल्ह्याचे हवामान सर्वसाधारणत: उष्ण व कोरडे आहे. उन्हाळा मोठा व कडक असतो तर हिवाळा कमी कालावधीचा पण सौम्य असतो. मे महिन्यात तापमान महत्तम असते. डिसेंबर महिन्यात तापमान कमीतकमी असते. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान बरेच वाढत असले तरी रात्री ते कमी होते. जिल्ह्याच्या पश्चिम भागातील उंचावरील बालाघाट डोंगराळ प्रदेशातील हवामान काहीसे थंड आहे तर सखल भागात ते उबदार व थोडेसे दमट आहे. अंबेजोगाई तालुक्यातील हवामान अधिकच आल्हाददायक असल्याचे दिसून येते. 

जिल्ह्यात जून ते सप्टेंबर या कालावधील पाऊस पडतो. पावसाचे प्रमाण अतिशय कमी असून पाऊस अनियमित स्वरूपाचा आहे. त्यामुळे जिल्ह्याचा बराचसा भाग अवर्षणग्रस्त आहे. जो पाऊस पडतो त्याचे जिल्ह्यातील वितरणही असमान आहे. पावसाचे प्रमाण पूर्वेकडून पश्चिमेकडे कमी होत गेलेले आढळून येते. जिल्ह्याच्या पूर्वेकडील अंबेजोगाई, केज, माजलगाव, परळी, धारूर आदी तालुक्यात तो तुलनात्मकदृष्टया अधिक पडतो तर गेवराई, आष्टी, पाटोदा, शिरूर यांसारख्या तालुक्यात तो खूपच कमी पडतो. जिल्ह्यातील गेवराई, पाटोदा, बीड, माजलगाव, केज, आष्टी या तालुक्यांचा केंद्र शासनाने निश्चित केलेल्या अवर्षणप्रवण क्षेत्रात समावेश होतो. येथील लोक दुष्काळाचा सामना करतात . 

&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://encyclopedia.balaee.com/Admin/Content.aspx?title=%u092c%u0940%u0921%20&amp;lang=mr
| title =बीड
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक = 
| दिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा}}.&lt;/ref&gt;

== जलसिंचन ==

बीड जिल्ह्यात विहिरी, कूपनलिका व नद्या ही पाणीपुरवठ्याची मुख्य साधने आहेत. जिल्ह्यात बीड व आष्टी या भागात विहिरी तुलनात्मकदृष्टया अधिक आहेत. बीड शहरात माजलगाव तलाव व बिंदुसरा तलावातून पाणी पुरवठा होतो. बीड शहराला ऐतिहासिक पाणीपुरवठा करमारी खजाना विहिरीद्वारे होत असे.
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=MainEdition-1-1-04-08-2012-c8998&amp;ndate=2012-08-05&amp;editionname=main
| title =बीडला खजानाचे वेध{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =५ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
===नद्या ===

* [[गोदावरी]] ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी असून ती जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते. काही अंतरापर्यत तिने औरंगाबाद-बीड, जालना-बीड व परभणी-बीड अशा जिल्हा सीमा निश्चित केल्या आहेत. गोदावरीची वाहण्याची दिशा साधारणपणे वायव्येकडून आग्नेयेकडे आहे.  ती जिल्ह्याच्या गेवराई, माजलगाव व परळी तालुक्यांतून वाहत जाते. 
जिल्ह्यातील [[सिंधफणा]], वाण, सरस्वती या गोदावरीच्या उपनद्या आहेत. रेना नदी, वाण नदी व सरस्वती नदी या बीड जिल्ह्यातील मध्य डोंगराळ भागात उगम पावतात व दक्षिणकडे वाहत जाऊन पुढे गोदावरीस मिळतात.
* मांजरा ही बीड जिल्ह्यातील दुसरी महत्त्वाची नदी आहे. ही नदी पाटोदा तालुक्यातील हरिश्चंद्र बालाघाटच्या पर्वतरांगामध्ये उगम पावते. ही नदी सुरुवातीस उत्तर - दक्षिण असा प्रवास करून नंतर जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेवरून पश्चिमेकडून पूर्वेकडे अशी वाहत जाऊन पुढे लातूर जिल्ह्यात प्रवेशते. तिचा बराचसा प्रवास गोदावरीला काहीसा समांतर असा होतो. बऱ्याच ठिकाणी या नदीने अहमदनगर-बीड, उस्मानाबाद-बीड व लातूर-बीड या जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमेचे काम केले आहे. मांजरा नदी सुमारे ७२५ कि.मी. अंतराचा प्रवास करत आंध्र प्रदेशात जाऊन गोदावरी नदीस मिळते. बीड जिल्ह्यातील केज, रेना, लिंबा व चौसाळा या मांजरा नदीच्या उपनद्या असून त्या बालाघाटच्या डोंगराळ प्रदेशात उगम पावून जिल्ह्यातच मांजरा नदीस मिळतात. 
* सिधंफणा नदी पाटोदा तालुक्यात चिंचोली टेकड्यांत उगम पावते. प्रथम उत्तरेकडे, नंतर पूर्वेकडे व तदनंदर पुन्हा उत्तरेकडे, किंबहुना ईशान्येकडे प्रवास करीत माजलगाव तालुक्यात मंजरथजवळ  गोदावरीस मिळते. बीड जिल्ह्यातील सर्वात मोठे धरण सिधंफणा नदीवर आहे. 
* बिंदुसरा नदी बीड तालुक्यातील डोंगराळ परिसरात उगम पावते. ही सिधंफणाची एक उपनदी आहे. बिंदुसरा नदीवर बीडजवळ जिल्ह्यातील मोठा धरणप्रकल्प आहे. ही नदी बीड शहरातून वाहत जाऊन पुढे सिंधफणेस मिळते. पुढे सिंदफणा गोदावरीला मिळते.  
* कुंडलिका ही सिंधफणेची एक उपनदी बीड जिल्ह्यातच उगम पावून जिल्ह्यातच सिंधफणेस मिळते.
* सीना नदी जिल्ह्याच्या व आष्टी तालुक्याच्याही नैर्ऋत्य सीमेवरून वाहते. काही अंतरापर्यत तिने अहमदनगर व बीड जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमा म्हणून काम केले. आहे. त्याच वेळी तिने अहमदनगर जिल्ह्यातील नगर तालुका व बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुका यांची सीमारेषाही स्पष्ट केली आहे.
* पाटोदा तालुक्यातील चिखली नाथ परिसरात उगम पावणारी विंचरणा नदी वाहत जाते. पुढे सौताडा येथे विंचरणेचा प्रवाह सुमारे सत्तर मीटर उंचीवरून दरीत कोसळतो. येथील धबधबा प्रसिद्ध आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://encyclopedia.balaee.com/Admin/Content.aspx?title=%u092c%u0940%u0921%20&amp;lang=mr
| title =बीड
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =
| दिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== धरण प्रकल्प ===
बीड जिल्ह्यात २ मोठे, १६ मध्यम व १२२ लघु प्रकल्प आहेत. माजलगाव व मांजरा हे मोठे प्रकल्प आहेत. बीड शहराला माजलगाव व बिंदूसरा प्रकल्पामधून पाणी पुरवठा होतो. इतर धरण प्रकल्प :-  मेंगडेवाडी (पाटोदा), सिंदफणा (शिरूर), बेलपारा (शिरूर), महासांगवी (पाटोदा), वाण (परळी) ,बोरणा (परळी) ,बोधेगाव (परळी), सरस्वती (वडवणी), कुंडलिका (वडवणी), वाघेबाभूळगाव (केज), शिवनी (बीड), मणकर्णिका (बीड), सौताडा (पाटोदा), मेहकरी (आष्टी), कडा (आष्टी), कांबळी (आष्टी), रूटी (आष्टी), तलवार( आष्टी), हिंगेवाडी (शिरूर), नागतळवाडी, वेलतुरी, लोणी, पारगाव, कोयाळ, खुंटेफळ, पिंपळा, गोलंग्री, सुलतानपूर, कटवट, जरुड, जुजगव्हाण, ईट, मैंदा, अंबा, मन्यारवाडी, शिंदेवाडी, मादळमोही, दासखेड, इंचरणा, मस्साजोग, कारंजा, होळ, मुळेगाव, जनेगाव, तांदुळवाडी, पहाडीपारगाव, साळींबा, नित्रुड, शिंदेवाडी, वांगी, चिंचोटी, तिगाव, लोणी, सांगवी, ढालेगाव, मांजरा (धनेगाव), मोरफळी तलाव (आसरडोह) वगैरे..
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-1-25-08-2012-bab8e&amp;ndate=2012-08-26&amp;editionname=aurangabad
| title =५५ धरणांच्या दुरूस्तीसाठी लागणार ३0 कोटींचा निधी{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२६ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-1-12-08-2012-3ed83&amp;ndate=2012-08-13&amp;editionname=aurangabad
| title =माजलगाव, मांजरा धरण मृतसाठ्यात{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =१३ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-4-28-07-2012-5bde6&amp;ndate=2012-07-29&amp;editionname=aurangabad
| title =तलाव मृतसाठय़ात छोटे प्रकल्प कोरडे, मध्यम व मोठ्यांची पातळी जोत्याखाली{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२९ जुलै, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== पिके ==
* एकूण पिकाखालील क्षेत्र : ६६२ हजार हेक्टर 
* एकूण ओलीत क्षेत्र : २३६ हजार हेक्टर 
* एकूण वनक्षेत्र :  २६ हजार हेक्टर 
* एकूण पडीत क्षेत्र :  १२३ हजार हेक्टर 
* एकूण दुसोटा क्षेत्र : हजार हेक्टर
जिल्ह्यात खरीप व रब्बी हंगामात वेगवेगळी पिके घेतात. ज्वारी हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे खूप उत्पन्न असलेले प्रमुख पीक असून ते दोन्ही खरीप व रब्बी अशा हंगामांत घेतले जाते. शिवाय [[कापूस]] हे महत्त्वाचे खरीप नगदी पीक आहे. [[बाजरी]], [[गहू]], [[तूर]], [[मूग]], [[उडीद]], तीळ, जवस, मसूर, सोयाबीन, [[मिरची]], [[ऊस]], [[कांदा]], वगैरे अन्य पिकेही जिल्ह्यात घेतली जातात.. बीड जिल्हा हा तेलबिया व  भाजीपाला उत्पादनात अग्रेसर आहे. जिल्ह्यातील पाटोदा, बीड, माजलगाव, अंबेजोगाई, केज, शिरूर, आष्टी या तालुक्यात ज्वारीचे उत्पादन घेतले जाते. बाजरीची शेती प्रामुख्याने पाटोदा, शिरूर, आष्टी, माजलगाव, केज या तालुक्यात केली जाते. भुईमुगाचे उत्पादन प्रामुख्याने आष्टी, अंबेजोगाई, केज  येथे होते. [[कापूस]] उत्पादनात आष्टी, माजलगाव, बीड व गेवराई तालुके अग्रेसर आहेत.

आष्टी, केज, माजलगाव, बीड, गेवराई व वडवणी या तालुक्यात ऱब्बी [[ज्वारी]] होते. आष्टी, केज, माजलगाव, बीड, गेवराई या तालुक्यात गहू पिकतो. आष्टी, पाटोदा, बीड व केज येथे हरभऱ्याचे उत्पादन निघते. करडईची लागवड आष्टी, माजलगाव, गेवराई इत्यादी तालुक्यामध्ये केली जाते. 

जिल्ह्यात बागायती शेतीसुद्धा थोड्या प्रमाणात होते. उसाची लागवड आष्टी, बीड, माजलगाव, गेवराई, अंबेजोगाई इत्यादी तालुक्यामध्ये केली जाते. बीड, अंबेजोगाई या तालुक्यांत द्राक्षाचे उत्पादन होते. गोदावरी व मांजरा या नदयाकाठी कलिंगडाचे उत्पन्‍न घेतले जाते. आंबे उत्पादनात आष्टी, बीड, अंबेजोगाई, नेकनूर आघाडीवर आहेत. नेकनूर येथे काला पहाड व  अंबेजोगाई येथे पेवंदी हे आंबे प्रसिद्ध आहेत. याशिवाय पेरू, मोसंबी, केळी यांचेही उत्पन्‍न घेतले जाते. 
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-4-24-06-2012-6a9ad&amp;ndate=2012-06-25&amp;editionname=aurangabad
| title =बीड जिल्ह्यात फक्त साडेसहा हजार हेक्टरवर पेरण्या{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२५ जून, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
या जिल्हय़ात २००८ झालेल्या पशुगणनेनुसार जवळपास साडेदहा लाख जनावरे आहेत. यात साडेसहा लाखांपर्यंत दुधाळ जनावरे आहेत. त्यामुळे जिल्ह्यात दूधउत्पादन हा शेतकऱ्यांचा मोठय़ा प्रमाणावर जोडधंदा मानला जातो. आठ सरकारी व चार खासगी दूध संघाच्या माध्यमातून दूधसंकलन केले जाते. 
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=245914:2012-08-23-18-46-58&amp;catid=48:2009-07-15-04-02-19&amp;Itemid=59
| title =तीन महिन्यांत दूधसंकलन साडेतीन लाख लिटरने घटले{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकसत्ता]]
| दिनांक = २९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}&lt;/ref&gt;

== दळणवळण ==
बीड जिल्ह्यातील वाहतूक प्रामुख्याने रस्तेमार्गाने चालते. बीड शहर महाराष्ट्राची राजधानी मुंबईपासून साधारणपणे ४५० कि.मी. अंतरावर वसले आहे. 
* एकूण लोहमार्गाची लांबी : ४७.८६ कि.मी.
* एकूण राष्ट्रीय महामार्गाची लांबी : २२४ कि.मी.
* एकूण राज्य महामार्गाची लांबी : १००३ कि.मी.
* एकूण जिल्ह्या मार्गाची लांबी : १६३८ कि.मी.
* एकूण ग्रामीण मार्गाची लांबी : ४८१२ कि.मी.

=== लोहमार्ग ===
जिल्ह्यात [[परळी-वैद्यनाथ|परळी]] हे महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन आहे. [[अहमदनगर]]-[[बीड]]-[[परळी-वैद्यनाथ|परळी]] रेल्वे मार्गाचे (२६१ कि.मी.) काम आगामी काळात पूर्ण होण्याची शक्यता आहे.
&lt;ref&gt; #पुनर्निर्देशन [[अहमदनगर जिल्हा]]&lt;/ref&gt;
जिल्ह्यात लोहमार्ग अंबेजोगाई व परळीत आहे. येथे एक लोहमार्ग परभणी (गंगाखेड) तर एक लोहमार्ग लातूर (उदगीर) येथून येतो. घाटनांदूर हे रेल्वे स्थानक आहे.

=== रस्ते ===
==== राष्ट्रीय महामार्ग ====
* [[राष्ट्रीय महामार्ग २२२|कल्याण-विशाखापट्टणम]] हा राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २२२ बीड जिल्ह्यातून जातो. या महामार्गावरून हा जिल्हा गुजरात, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि मध्य प्रदेशमधील शहरांशी जोडला गेला आहे.
* [[राष्ट्रीय महामार्ग २११| सोलापूर-औरंगाबाद-धुळे]] हा राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २११ बीड जिल्ह्यातून जातो. हा महामार्ग औरंगाबाद, धुळे, उस्मानाबाद आणि सोलापूर ह्या शहरांना जोडतो.

==== प्रमुख रस्ते ====
* [[प्रमुख राज्य महामार्ग २ (महाराष्ट्र)]] हा महाराष्ट्र राज्यातील एक प्रमुख राज्य महामार्ग आहे. हा राज्य महामार्ग ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण शहराला, बीड शहरासोबत जोडतो व ठाणे,अहमदनगर आणि बीड जिल्ह्यातुन जातो. हा राज्य महामार्ग कल्याणपासून राष्ट्रीय महामार्ग २२२ मार्गे अहमदनगर पर्यंत येतो व नंतर बीडकडे वळतो. हा महामार्ग कल्याण, मुरबाड, आळे फाटा, अहमदनगर आणि बीड ह्या शहरांना जोडतो.
* [[राज्य महामार्ग ४४ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग शहापूर - कळसूबाई - अकोले - संगमनेर - श्रीरामपूर - नेवासा - गेवराई असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६२ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग अंबेजोगाई - तांडुलजा - मुरुड - कानेगाव - उजनी - अक्कलकोट असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६९ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग रेणापूर - घाटनांदूर - पार्ली असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६८ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग रेणापूर - नालेगाव - उदगीर - देगलूर असा जातो.
बीडपासून उत्तरेकडे जाणारा मार्ग गेवराईमार्गे जालना व शेवगावकडे जातो. बीडपासून पूर्वेकडे जाणारा मार्ग माजलगावमार्गे पाथरीकडे जातो. दक्षिणेकडे जाणारा मार्ग केजमार्गे कळंबकडे जातो तर दुसरा दक्षिणेकडे मांजरसुभामार्गे उस्मानाबाद व सोलापूरस जातो. बीडपासून पश्चिमेकडे जाणारा मार्ग आष्टीमार्गे अहमदनगरकडे जातो.

==महत्त्वाचे उद्योग==
बीड जिल्ह्यात साखर व उद्योग असे अनेक छोटे-मोठे उद्योग आहेत. जिल्ह्यात १२६ कारखाने आहेत. जिल्ह्यात ७ साखर कारखाने आहेत. जिल्ह्यात ६ सुतगिरण्या आहेत. 
महाराष्ट्र राज्य औष्णिक विद्युतनिर्मिती केंद्र परळी येथे आहे.
;साखर कारखाने:
* परळी वैजनाथ सहकारी साखर कारखाना, परळी
* कडा सहकारी साखर  कारखाना, आष्टी
* जय भवानी सहकारी साखर कारखाना, गेवराई
* माजलगाव सहकारी साखर कारखाना, माजलगाव
* गजानन सहकारी साखर कारखाना, बीड
* विखे पाटील सहकारी साखर कारखाना, केज
* अंबा सहकारी साखर कारखाना, अंबेजोगाई

==शिक्षण==
* अभियांत्रिकी महाविद्यालये: (३)
** सोमनाथ नागनाथअप्पा हालगे अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, परळी जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, बीड&lt;br /&gt;
** बसवेश्वर अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, आंबेजोगाई जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
* वैद्यकीय महाविद्यालये: (२)
** स्वामी रामानंद तीर्थ वैद्यकीय महाविद्यालय, आंबेजोगाई जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
*तंत्रनिकेतन:
** शासकीय अभियांत्रिकी तंत्रनिकेतन महाविद्यालय, बीड &lt;br /&gt;
* कृषी महाविद्यालयः
** कृषी महाविद्यालय, अंबाजोगाई 
** आदित्य कृषी अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालय, बीड &lt;br /&gt;
** छत्रपती शाहू-फुले-आंबेडकर कृषी महाविद्यालय, आष्टी जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** केशरबाई सोनाजीराव क्षीरसागर ऊर्फ काकू कृषी अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य कृषी जैवतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
* अध्यापक विद्यालये: 
** औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था: १४
* महाविद्यालये : ६५
* माध्यमिक शाळा: ५५२
* प्राथमिक शाळा: २०००
* आदिवासी आश्रमशाळा: २

== आरोग्य ==
* जिल्हा सामान्य रुग्णालयः २ 
* जिल्हा स्त्री रुग्णालय : १ 
* जिल्हा क्षय रुग्णालय : १ 
* खासगी रुग्णालये : १४
* खासगी दवाखाने : २७
* प्राथमिक आरोग्य केंद्रे : ५०
* प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्रे : २७८
* प्राथमिक आरोग्य पथके : २
* ग्रामीण कुटुंब केंद्र : 
(As per registered Jan 2011)

{{भौगोलिक स्थान
|मध्य    = [[बीड जिल्हा]]
|उत्तर     = [[औरंगाबाद जिल्हा]] [[जालना जिल्हा]]
|पूर्व       = [[परभणी जिल्हा]]
|दक्षिण  = [[लातूर जिल्हा]] [[उस्मानाबाद जिल्हा]]
|पश्चिम  = [[अहमदनगर जिल्हा]]
}}

== हे सुद्धा पहा ==
[[बीड]], 
[[बीड जिल्ह्यातील गावे]]
[[तळवट बोरगाव]] [[गेवराई]] पिंपळगाव धस (पाटोदा)

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}
{{बीड जिल्हा}}

[[वर्ग:बीड जिल्हा]]
[[वर्ग:मराठवाडा|जिल्हे]]
[[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर विभागातील जिल्हे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]]</text>
      <sha1>f2xf03dsuf6dsur5r6dxlw3np7v5j57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717140</id>
      <parentid>2717139</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* राजकीय संरचना */</comment>
      <origin>2717140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48036" sha1="sku20ls2lur45ovoel07dr4o09ahalo" xml:space="preserve">{{जिल्हा सूचना|जिल्हा_नाव=बीड}}
{{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा
|जिल्ह्याचे_नाव         = बीड जिल्हा
|स्थानिक_नाव            =
|चित्र_नकाशा            = Beed_in_Maharashtra_(India).svg
|अक्षांश-रेखांश         =  
|राज्याचे_नाव           = महाराष्ट्र
|विभागाचे_नाव           = [[छत्रपती संभाजीनगर विभाग]]
|मुख्यालयाचे_नाव                = [[बीड]]
|तालुक्यांची_नावे               = [[बीड तालुका|बीड]] •[[किल्ले धारूर तालुका|किल्ले धारूर]] •[[अंबेजोगाई तालुका|अंबाजोगाई]] •[[परळी-वैद्यनाथ तालुका|परळी-वैद्यनाथ]] •[[केज तालुका|केज]] •[[आष्टी तालुका|आष्टी]] • [[गेवराई तालुका|गेवराई]] •[[माजलगाव तालुका|माजलगाव]] • [[पाटोदा तालुका|पाटोदा]] • [[शिरूर तालुका, बीड जिल्हा|शिरूर]] व [[वडवणी तालुका|वडवणी]]
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी            = १०,६९३
|लोकसंख्या_एकूण         = २५,८५,९६२
|जनगणना_वर्ष            = २०११
|लोकसंख्या_घनता         = २४१
|शहरी_लोकसंख्या         = ४,५८,२२०
|साक्षरता_दर            = ७३.५३%
|लिंग_गुणोत्तर          = १.०९
|प्रमुख_शहरे            = बीड 
|जिल्हाधिकार्यांचे_नाव          =
|लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे        = [[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बिड संसदीय मतदारसंघ]]
|खासदारांची_नावे                = बजरंग बाप्पा सोनावणे
|विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे      = [[बीड विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;[[केज विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]]&lt;br /&gt;[[परळी विधानसभा मतदारसंघ|परळी]]&lt;br /&gt;[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]]&lt;br /&gt;[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगांव]]
|पर्जन्यमान_मिमी                = ६६६
|संकेतस्थळ                      = http://beed.nic.in/
}}
'''बीड जिल्हा''' [[भारत]] देशातील [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या [[महाराष्ट्रातील जिल्हे|३६ जिल्ह्यांपैकी]] एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या जवळजवळ मध्यभागी आहे. जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या मराठवाडा विभागात मोडतो. जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र बीड हे आहे. बीड हा महाराष्ट्रातील ऊसतोड़ कामगारांचा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. बालाघाट डोंगररांगांपासून तयार झालेला जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. बीड हा तुलनेने मागासलेला जिल्हा आहे. जिल्ह्यात मराठी व्यतिरिक्त हिंदी, उर्दू, तेलुगू या भाषादेखील बोलल्या जातात.

बीड जिल्ह्याच्या प्राचीन इतिहासाविषयी पुराणांमधून उल्लेख येतो असे सांगतात. बीड जिल्हा थंड हवेचे ठिकाणे चिंचोली, सौताडा, चिखली आहेत माजलगाव येथे [[सिंदफणा नदी]] असून तिच्यावर धरण बांधलेले आहे. गंगामासला येथे मोरेश्वर गणपती मंदिर आहे. तेलगांव येथे सुंदररावजी सोळंके साखर कारखाना आहे. 

येळंबघाट बस स्थानकापासून सुमारे 2 ते 3 किमी अंतरावर महादेवाचे जुने मंदिर खूप प्रसिद्ध आहे. येळंब येथील ग्रामीण लोकांच्या माहिती नुसार, हे मंदिर सुमारे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापूर्वी राक्षसांनी महादेवाची तपस्या करण्यासाठी केवळ एकारात्रीत उभारले आहे. या मंदिराची विशेषता म्हणजे हे मंदिर जमिनीच्या वरती तर आहेच परंतु महादेवाचे शिवलिंग हे जमिनीच्या अंतर्भागात आहे.

या शिवलिंगावरती पाणी अर्पण करण्यासाठी राक्षसांनी जमिनीच्या अतून एक भुयार बनवले आहे. हे भुयार जवळ जवळ ५००-८०० मी. दूर नदी आहे, त्या नदीला मिळते व नदीतील पाणी शिवलिंगाला स्नान घालते.

==बीड जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये==

बीड हा महाराष्ट्रातील ऊसतोड कामगारांचा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. हा जिल्हा सहकारी चळवळींसाठीही ओळखला जातो. [[महाराष्ट्र]] राज्यातील अनेक साखर कारखान्यांवर ऊसतोडीसाठी बहुधा बीडचा कामगार असतो. [[बालाघाट]] डोंगर रांगांपासून तयार झालेला जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. बीड जिल्ह्याची दुष्काळी भाग म्हणून ओळख आहे.  बीड हा तुलनेने मागासलेला जिल्हा आहे. जिल्ह्यात मराठी व्यतिरिक्त हिंदी, तेलुगू, उर्दू या भाषादेखील बोलल्या जातात. बीड हे मराठवाड्यातील एक ऐतिहासिक शहर आहे. मराठीतील आद्य कवी मुकुंदराज आणि बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक असलेले परळी वैजनाथ हे बीड जिल्ह्यात आहे. गेवराई तालुक्यात राक्षस भवन हे गाव आहे या गावात एक शनी मंदिर आहे तसेच वडवणी हरिश्चंद्र पिंपरी येथे हरिश्चंद्राचे मंदिर आहे आणि चिंचवण इथे हनुमान पुत्र मकरध्वज याचं मंदिर आहे. बीड शहरातून बिंदुसरा नदी वाहते. बीड शहरात महादेवाचे खूप जुने मंदिर कंकालेश्वर हे चारी बाजूने पाणी असून त्यावर एक छोटा सुंदर एक पूल आहे व शनीमंदिर आहे साडेतीन शक्तीपीठ पैकी एक आहे. मुर्तुजाशाह निजामच्या काळात बांधली गेलेली बीडची [[खजाना विहीर]] (खजाना बावडी) प्रसिद्ध आहे. जिल्ह्यात पावसाचे प्रमाण अतिशय कमी आहे. माजलगाव येथें सिंदफणा नदी असून तिच्यावर धरण बांधलेले आहे. गंगामासला येथें मोरेश्वर गणपती मंदिर आहे. तेलगावं येथें सुदेर्रावजी सोळके साखर  कारखना आहे. माजलगाव येथें  एक फार जुने महादेवाचे मंदिर आहे. बीड हे सिताफळासाठी प्रसिद्ध आहे. 
माजलगाव तालुक्यात मंजरथ हे गाव आहे, ते दक्षिण कशी म्हणून ओळखले जाते.
महाराष्ट्रातील सर्वात जास्त शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या या जिल्ह्यात झाल्याचे सांगितले जाते. 

बीड जिल्ह्यात  [[छोटेवाडी]] नावचे एक छोटे गांव आहे.

==बीड जिल्ह्याच्या चतुःसीमा==
पूर्वेला : [[परभणी  ]]&lt;br /&gt;
पश्चिमेला : [[अहमदनगर ]]&lt;br /&gt;
उत्तरेला : [[जालना]] आणि [[ औरंगाबाद |छत्रपती संभाजीनगर]]&lt;br /&gt;
दक्षिणेला : [[लातूर ]] आणि [[ उस्मानाबाद | धाराशिव]]&lt;br /&gt;

==प्रशासकीय विभाग==

बीड जिल्ह्याचे विभाजन २ उपविभागांमध्ये करण्यात आले आहे. त्यांचे विभाग पुढीलप्रमाणे आहेत.

* बीड उपविभाग&lt;br /&gt;
* अंबेजोगाई उपविभाग&lt;br /&gt;
या उपविभागांचे विभाजन ११ तालुकामध्ये पुढीलप्रमाणे करण्यात आले आहे.&lt;br /&gt;
* [[बीड तालुका|बीड]]&lt;br /&gt;
* [[किल्ले धारूर तालुका|किल्ले धारूर]]&lt;br /&gt;
* [[अंबेजोगाई तालुका|अंबेजोगाई]]&lt;br /&gt;
* [[परळी-वैजनाथ तालुका|परळी-वैद्यनाथ]]&lt;br /&gt;
* [[केज तालुका|केज]]&lt;br /&gt;
* [[आष्टी तालुका|आष्टी]]&lt;br /&gt;
* [[गेवराई तालुका|गेवराई]]&lt;br /&gt;
* [[माजलगाव तालुका|माजलगाव]]&lt;br /&gt;
* [[पाटोदा तालुका|पाटोदा]]&lt;br /&gt;
* [[शिरूर तालुका, बीड जिल्हा|शिरूर]]&lt;br /&gt;
* [[वडवणी तालुका|वडवणी]]&lt;br /&gt;

शिरूर व वडवणी या तालुक्यांची निर्मिती २६ जून १९९९ला करण्यात आली. &lt;br /&gt;
जिल्ह्यात ६० जिल्हा परिषद मतदारसंघ असून ११ पंचायत समित्या आहेत. 

एकूण गावे १३४६ तर १०१९ ग्रामपंचायती आहेत.
 विद्युतीकरण झालेली ग्रामीण गावे : १३७

== राजकीय संरचना ==

लोकसभा मतदारसंघ (१) :[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)]]&lt;br /&gt;
विधानसभा मतदारसंघ (६) :&lt;br /&gt;
* [[बीड विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[केज विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[परळी विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ]]

== भौगोलिक माहिती==
बीड जिल्हा समुद्रापासून दूर आहे. बीड जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. जिल्ह्यातील उत्तर भाग सपाट मैदानी आहे. जिल्ह्याच्या मध्य-दक्षिण भागात बालाघाटचे डोंगर आहेत. येथे चिंचोली, नेकनूर हे भाग येतात. या भागास मांजरथडी असेही म्हणतात. मांजरसुभ्याहून बीडकडे जाताना पालीघाट लागतो. गोदावरी ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी असून ती जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते. या भागास गंगथडी असेही म्हणतात. हा सुपीक भाग गाळापासून बनला आहे. यात गेवराई, माजलगाव व परळी या तालुक्यांचा समावेश होतो.

== हवामान ==
जिल्ह्याचे हवामान सर्वसाधारणत: उष्ण व कोरडे आहे. उन्हाळा मोठा व कडक असतो तर हिवाळा कमी कालावधीचा पण सौम्य असतो. मे महिन्यात तापमान महत्तम असते. डिसेंबर महिन्यात तापमान कमीतकमी असते. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान बरेच वाढत असले तरी रात्री ते कमी होते. जिल्ह्याच्या पश्चिम भागातील उंचावरील बालाघाट डोंगराळ प्रदेशातील हवामान काहीसे थंड आहे तर सखल भागात ते उबदार व थोडेसे दमट आहे. अंबेजोगाई तालुक्यातील हवामान अधिकच आल्हाददायक असल्याचे दिसून येते. 

जिल्ह्यात जून ते सप्टेंबर या कालावधील पाऊस पडतो. पावसाचे प्रमाण अतिशय कमी असून पाऊस अनियमित स्वरूपाचा आहे. त्यामुळे जिल्ह्याचा बराचसा भाग अवर्षणग्रस्त आहे. जो पाऊस पडतो त्याचे जिल्ह्यातील वितरणही असमान आहे. पावसाचे प्रमाण पूर्वेकडून पश्चिमेकडे कमी होत गेलेले आढळून येते. जिल्ह्याच्या पूर्वेकडील अंबेजोगाई, केज, माजलगाव, परळी, धारूर आदी तालुक्यात तो तुलनात्मकदृष्टया अधिक पडतो तर गेवराई, आष्टी, पाटोदा, शिरूर यांसारख्या तालुक्यात तो खूपच कमी पडतो. जिल्ह्यातील गेवराई, पाटोदा, बीड, माजलगाव, केज, आष्टी या तालुक्यांचा केंद्र शासनाने निश्चित केलेल्या अवर्षणप्रवण क्षेत्रात समावेश होतो. येथील लोक दुष्काळाचा सामना करतात . 

&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://encyclopedia.balaee.com/Admin/Content.aspx?title=%u092c%u0940%u0921%20&amp;lang=mr
| title =बीड
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक = 
| दिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा}}.&lt;/ref&gt;

== जलसिंचन ==

बीड जिल्ह्यात विहिरी, कूपनलिका व नद्या ही पाणीपुरवठ्याची मुख्य साधने आहेत. जिल्ह्यात बीड व आष्टी या भागात विहिरी तुलनात्मकदृष्टया अधिक आहेत. बीड शहरात माजलगाव तलाव व बिंदुसरा तलावातून पाणी पुरवठा होतो. बीड शहराला ऐतिहासिक पाणीपुरवठा करमारी खजाना विहिरीद्वारे होत असे.
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=MainEdition-1-1-04-08-2012-c8998&amp;ndate=2012-08-05&amp;editionname=main
| title =बीडला खजानाचे वेध{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =५ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
===नद्या ===

* [[गोदावरी]] ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी असून ती जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते. काही अंतरापर्यत तिने औरंगाबाद-बीड, जालना-बीड व परभणी-बीड अशा जिल्हा सीमा निश्चित केल्या आहेत. गोदावरीची वाहण्याची दिशा साधारणपणे वायव्येकडून आग्नेयेकडे आहे.  ती जिल्ह्याच्या गेवराई, माजलगाव व परळी तालुक्यांतून वाहत जाते. 
जिल्ह्यातील [[सिंधफणा]], वाण, सरस्वती या गोदावरीच्या उपनद्या आहेत. रेना नदी, वाण नदी व सरस्वती नदी या बीड जिल्ह्यातील मध्य डोंगराळ भागात उगम पावतात व दक्षिणकडे वाहत जाऊन पुढे गोदावरीस मिळतात.
* मांजरा ही बीड जिल्ह्यातील दुसरी महत्त्वाची नदी आहे. ही नदी पाटोदा तालुक्यातील हरिश्चंद्र बालाघाटच्या पर्वतरांगामध्ये उगम पावते. ही नदी सुरुवातीस उत्तर - दक्षिण असा प्रवास करून नंतर जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेवरून पश्चिमेकडून पूर्वेकडे अशी वाहत जाऊन पुढे लातूर जिल्ह्यात प्रवेशते. तिचा बराचसा प्रवास गोदावरीला काहीसा समांतर असा होतो. बऱ्याच ठिकाणी या नदीने अहमदनगर-बीड, उस्मानाबाद-बीड व लातूर-बीड या जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमेचे काम केले आहे. मांजरा नदी सुमारे ७२५ कि.मी. अंतराचा प्रवास करत आंध्र प्रदेशात जाऊन गोदावरी नदीस मिळते. बीड जिल्ह्यातील केज, रेना, लिंबा व चौसाळा या मांजरा नदीच्या उपनद्या असून त्या बालाघाटच्या डोंगराळ प्रदेशात उगम पावून जिल्ह्यातच मांजरा नदीस मिळतात. 
* सिधंफणा नदी पाटोदा तालुक्यात चिंचोली टेकड्यांत उगम पावते. प्रथम उत्तरेकडे, नंतर पूर्वेकडे व तदनंदर पुन्हा उत्तरेकडे, किंबहुना ईशान्येकडे प्रवास करीत माजलगाव तालुक्यात मंजरथजवळ  गोदावरीस मिळते. बीड जिल्ह्यातील सर्वात मोठे धरण सिधंफणा नदीवर आहे. 
* बिंदुसरा नदी बीड तालुक्यातील डोंगराळ परिसरात उगम पावते. ही सिधंफणाची एक उपनदी आहे. बिंदुसरा नदीवर बीडजवळ जिल्ह्यातील मोठा धरणप्रकल्प आहे. ही नदी बीड शहरातून वाहत जाऊन पुढे सिंधफणेस मिळते. पुढे सिंदफणा गोदावरीला मिळते.  
* कुंडलिका ही सिंधफणेची एक उपनदी बीड जिल्ह्यातच उगम पावून जिल्ह्यातच सिंधफणेस मिळते.
* सीना नदी जिल्ह्याच्या व आष्टी तालुक्याच्याही नैर्ऋत्य सीमेवरून वाहते. काही अंतरापर्यत तिने अहमदनगर व बीड जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमा म्हणून काम केले. आहे. त्याच वेळी तिने अहमदनगर जिल्ह्यातील नगर तालुका व बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुका यांची सीमारेषाही स्पष्ट केली आहे.
* पाटोदा तालुक्यातील चिखली नाथ परिसरात उगम पावणारी विंचरणा नदी वाहत जाते. पुढे सौताडा येथे विंचरणेचा प्रवाह सुमारे सत्तर मीटर उंचीवरून दरीत कोसळतो. येथील धबधबा प्रसिद्ध आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://encyclopedia.balaee.com/Admin/Content.aspx?title=%u092c%u0940%u0921%20&amp;lang=mr
| title =बीड
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =
| दिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== धरण प्रकल्प ===
बीड जिल्ह्यात २ मोठे, १६ मध्यम व १२२ लघु प्रकल्प आहेत. माजलगाव व मांजरा हे मोठे प्रकल्प आहेत. बीड शहराला माजलगाव व बिंदूसरा प्रकल्पामधून पाणी पुरवठा होतो. इतर धरण प्रकल्प :-  मेंगडेवाडी (पाटोदा), सिंदफणा (शिरूर), बेलपारा (शिरूर), महासांगवी (पाटोदा), वाण (परळी) ,बोरणा (परळी) ,बोधेगाव (परळी), सरस्वती (वडवणी), कुंडलिका (वडवणी), वाघेबाभूळगाव (केज), शिवनी (बीड), मणकर्णिका (बीड), सौताडा (पाटोदा), मेहकरी (आष्टी), कडा (आष्टी), कांबळी (आष्टी), रूटी (आष्टी), तलवार( आष्टी), हिंगेवाडी (शिरूर), नागतळवाडी, वेलतुरी, लोणी, पारगाव, कोयाळ, खुंटेफळ, पिंपळा, गोलंग्री, सुलतानपूर, कटवट, जरुड, जुजगव्हाण, ईट, मैंदा, अंबा, मन्यारवाडी, शिंदेवाडी, मादळमोही, दासखेड, इंचरणा, मस्साजोग, कारंजा, होळ, मुळेगाव, जनेगाव, तांदुळवाडी, पहाडीपारगाव, साळींबा, नित्रुड, शिंदेवाडी, वांगी, चिंचोटी, तिगाव, लोणी, सांगवी, ढालेगाव, मांजरा (धनेगाव), मोरफळी तलाव (आसरडोह) वगैरे..
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-1-25-08-2012-bab8e&amp;ndate=2012-08-26&amp;editionname=aurangabad
| title =५५ धरणांच्या दुरूस्तीसाठी लागणार ३0 कोटींचा निधी{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२६ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-1-12-08-2012-3ed83&amp;ndate=2012-08-13&amp;editionname=aurangabad
| title =माजलगाव, मांजरा धरण मृतसाठ्यात{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =१३ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-4-28-07-2012-5bde6&amp;ndate=2012-07-29&amp;editionname=aurangabad
| title =तलाव मृतसाठय़ात छोटे प्रकल्प कोरडे, मध्यम व मोठ्यांची पातळी जोत्याखाली{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२९ जुलै, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== पिके ==
* एकूण पिकाखालील क्षेत्र : ६६२ हजार हेक्टर 
* एकूण ओलीत क्षेत्र : २३६ हजार हेक्टर 
* एकूण वनक्षेत्र :  २६ हजार हेक्टर 
* एकूण पडीत क्षेत्र :  १२३ हजार हेक्टर 
* एकूण दुसोटा क्षेत्र : हजार हेक्टर
जिल्ह्यात खरीप व रब्बी हंगामात वेगवेगळी पिके घेतात. ज्वारी हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे खूप उत्पन्न असलेले प्रमुख पीक असून ते दोन्ही खरीप व रब्बी अशा हंगामांत घेतले जाते. शिवाय [[कापूस]] हे महत्त्वाचे खरीप नगदी पीक आहे. [[बाजरी]], [[गहू]], [[तूर]], [[मूग]], [[उडीद]], तीळ, जवस, मसूर, सोयाबीन, [[मिरची]], [[ऊस]], [[कांदा]], वगैरे अन्य पिकेही जिल्ह्यात घेतली जातात.. बीड जिल्हा हा तेलबिया व  भाजीपाला उत्पादनात अग्रेसर आहे. जिल्ह्यातील पाटोदा, बीड, माजलगाव, अंबेजोगाई, केज, शिरूर, आष्टी या तालुक्यात ज्वारीचे उत्पादन घेतले जाते. बाजरीची शेती प्रामुख्याने पाटोदा, शिरूर, आष्टी, माजलगाव, केज या तालुक्यात केली जाते. भुईमुगाचे उत्पादन प्रामुख्याने आष्टी, अंबेजोगाई, केज  येथे होते. [[कापूस]] उत्पादनात आष्टी, माजलगाव, बीड व गेवराई तालुके अग्रेसर आहेत.

आष्टी, केज, माजलगाव, बीड, गेवराई व वडवणी या तालुक्यात ऱब्बी [[ज्वारी]] होते. आष्टी, केज, माजलगाव, बीड, गेवराई या तालुक्यात गहू पिकतो. आष्टी, पाटोदा, बीड व केज येथे हरभऱ्याचे उत्पादन निघते. करडईची लागवड आष्टी, माजलगाव, गेवराई इत्यादी तालुक्यामध्ये केली जाते. 

जिल्ह्यात बागायती शेतीसुद्धा थोड्या प्रमाणात होते. उसाची लागवड आष्टी, बीड, माजलगाव, गेवराई, अंबेजोगाई इत्यादी तालुक्यामध्ये केली जाते. बीड, अंबेजोगाई या तालुक्यांत द्राक्षाचे उत्पादन होते. गोदावरी व मांजरा या नदयाकाठी कलिंगडाचे उत्पन्‍न घेतले जाते. आंबे उत्पादनात आष्टी, बीड, अंबेजोगाई, नेकनूर आघाडीवर आहेत. नेकनूर येथे काला पहाड व  अंबेजोगाई येथे पेवंदी हे आंबे प्रसिद्ध आहेत. याशिवाय पेरू, मोसंबी, केळी यांचेही उत्पन्‍न घेतले जाते. 
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-4-24-06-2012-6a9ad&amp;ndate=2012-06-25&amp;editionname=aurangabad
| title =बीड जिल्ह्यात फक्त साडेसहा हजार हेक्टरवर पेरण्या{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२५ जून, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
या जिल्हय़ात २००८ झालेल्या पशुगणनेनुसार जवळपास साडेदहा लाख जनावरे आहेत. यात साडेसहा लाखांपर्यंत दुधाळ जनावरे आहेत. त्यामुळे जिल्ह्यात दूधउत्पादन हा शेतकऱ्यांचा मोठय़ा प्रमाणावर जोडधंदा मानला जातो. आठ सरकारी व चार खासगी दूध संघाच्या माध्यमातून दूधसंकलन केले जाते. 
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=245914:2012-08-23-18-46-58&amp;catid=48:2009-07-15-04-02-19&amp;Itemid=59
| title =तीन महिन्यांत दूधसंकलन साडेतीन लाख लिटरने घटले{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकसत्ता]]
| दिनांक = २९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}&lt;/ref&gt;

== दळणवळण ==
बीड जिल्ह्यातील वाहतूक प्रामुख्याने रस्तेमार्गाने चालते. बीड शहर महाराष्ट्राची राजधानी मुंबईपासून साधारणपणे ४५० कि.मी. अंतरावर वसले आहे. 
* एकूण लोहमार्गाची लांबी : ४७.८६ कि.मी.
* एकूण राष्ट्रीय महामार्गाची लांबी : २२४ कि.मी.
* एकूण राज्य महामार्गाची लांबी : १००३ कि.मी.
* एकूण जिल्ह्या मार्गाची लांबी : १६३८ कि.मी.
* एकूण ग्रामीण मार्गाची लांबी : ४८१२ कि.मी.

=== लोहमार्ग ===
जिल्ह्यात [[परळी-वैद्यनाथ|परळी]] हे महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन आहे. [[अहमदनगर]]-[[बीड]]-[[परळी-वैद्यनाथ|परळी]] रेल्वे मार्गाचे (२६१ कि.मी.) काम आगामी काळात पूर्ण होण्याची शक्यता आहे.
&lt;ref&gt; #पुनर्निर्देशन [[अहमदनगर जिल्हा]]&lt;/ref&gt;
जिल्ह्यात लोहमार्ग अंबेजोगाई व परळीत आहे. येथे एक लोहमार्ग परभणी (गंगाखेड) तर एक लोहमार्ग लातूर (उदगीर) येथून येतो. घाटनांदूर हे रेल्वे स्थानक आहे.

=== रस्ते ===
==== राष्ट्रीय महामार्ग ====
* [[राष्ट्रीय महामार्ग २२२|कल्याण-विशाखापट्टणम]] हा राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २२२ बीड जिल्ह्यातून जातो. या महामार्गावरून हा जिल्हा गुजरात, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि मध्य प्रदेशमधील शहरांशी जोडला गेला आहे.
* [[राष्ट्रीय महामार्ग २११| सोलापूर-औरंगाबाद-धुळे]] हा राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २११ बीड जिल्ह्यातून जातो. हा महामार्ग औरंगाबाद, धुळे, उस्मानाबाद आणि सोलापूर ह्या शहरांना जोडतो.

==== प्रमुख रस्ते ====
* [[प्रमुख राज्य महामार्ग २ (महाराष्ट्र)]] हा महाराष्ट्र राज्यातील एक प्रमुख राज्य महामार्ग आहे. हा राज्य महामार्ग ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण शहराला, बीड शहरासोबत जोडतो व ठाणे,अहमदनगर आणि बीड जिल्ह्यातुन जातो. हा राज्य महामार्ग कल्याणपासून राष्ट्रीय महामार्ग २२२ मार्गे अहमदनगर पर्यंत येतो व नंतर बीडकडे वळतो. हा महामार्ग कल्याण, मुरबाड, आळे फाटा, अहमदनगर आणि बीड ह्या शहरांना जोडतो.
* [[राज्य महामार्ग ४४ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग शहापूर - कळसूबाई - अकोले - संगमनेर - श्रीरामपूर - नेवासा - गेवराई असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६२ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग अंबेजोगाई - तांडुलजा - मुरुड - कानेगाव - उजनी - अक्कलकोट असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६९ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग रेणापूर - घाटनांदूर - पार्ली असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६८ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग रेणापूर - नालेगाव - उदगीर - देगलूर असा जातो.
बीडपासून उत्तरेकडे जाणारा मार्ग गेवराईमार्गे जालना व शेवगावकडे जातो. बीडपासून पूर्वेकडे जाणारा मार्ग माजलगावमार्गे पाथरीकडे जातो. दक्षिणेकडे जाणारा मार्ग केजमार्गे कळंबकडे जातो तर दुसरा दक्षिणेकडे मांजरसुभामार्गे उस्मानाबाद व सोलापूरस जातो. बीडपासून पश्चिमेकडे जाणारा मार्ग आष्टीमार्गे अहमदनगरकडे जातो.

==महत्त्वाचे उद्योग==
बीड जिल्ह्यात साखर व उद्योग असे अनेक छोटे-मोठे उद्योग आहेत. जिल्ह्यात १२६ कारखाने आहेत. जिल्ह्यात ७ साखर कारखाने आहेत. जिल्ह्यात ६ सुतगिरण्या आहेत. 
महाराष्ट्र राज्य औष्णिक विद्युतनिर्मिती केंद्र परळी येथे आहे.
;साखर कारखाने:
* परळी वैजनाथ सहकारी साखर कारखाना, परळी
* कडा सहकारी साखर  कारखाना, आष्टी
* जय भवानी सहकारी साखर कारखाना, गेवराई
* माजलगाव सहकारी साखर कारखाना, माजलगाव
* गजानन सहकारी साखर कारखाना, बीड
* विखे पाटील सहकारी साखर कारखाना, केज
* अंबा सहकारी साखर कारखाना, अंबेजोगाई

==शिक्षण==
* अभियांत्रिकी महाविद्यालये: (३)
** सोमनाथ नागनाथअप्पा हालगे अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, परळी जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, बीड&lt;br /&gt;
** बसवेश्वर अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, आंबेजोगाई जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
* वैद्यकीय महाविद्यालये: (२)
** स्वामी रामानंद तीर्थ वैद्यकीय महाविद्यालय, आंबेजोगाई जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
*तंत्रनिकेतन:
** शासकीय अभियांत्रिकी तंत्रनिकेतन महाविद्यालय, बीड &lt;br /&gt;
* कृषी महाविद्यालयः
** कृषी महाविद्यालय, अंबाजोगाई 
** आदित्य कृषी अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालय, बीड &lt;br /&gt;
** छत्रपती शाहू-फुले-आंबेडकर कृषी महाविद्यालय, आष्टी जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** केशरबाई सोनाजीराव क्षीरसागर ऊर्फ काकू कृषी अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य कृषी जैवतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
* अध्यापक विद्यालये: 
** औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था: १४
* महाविद्यालये : ६५
* माध्यमिक शाळा: ५५२
* प्राथमिक शाळा: २०००
* आदिवासी आश्रमशाळा: २

== आरोग्य ==
* जिल्हा सामान्य रुग्णालयः २ 
* जिल्हा स्त्री रुग्णालय : १ 
* जिल्हा क्षय रुग्णालय : १ 
* खासगी रुग्णालये : १४
* खासगी दवाखाने : २७
* प्राथमिक आरोग्य केंद्रे : ५०
* प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्रे : २७८
* प्राथमिक आरोग्य पथके : २
* ग्रामीण कुटुंब केंद्र : 
(As per registered Jan 2011)

{{भौगोलिक स्थान
|मध्य    = [[बीड जिल्हा]]
|उत्तर     = [[औरंगाबाद जिल्हा]] [[जालना जिल्हा]]
|पूर्व       = [[परभणी जिल्हा]]
|दक्षिण  = [[लातूर जिल्हा]] [[उस्मानाबाद जिल्हा]]
|पश्चिम  = [[अहमदनगर जिल्हा]]
}}

== हे सुद्धा पहा ==
[[बीड]], 
[[बीड जिल्ह्यातील गावे]]
[[तळवट बोरगाव]] [[गेवराई]] पिंपळगाव धस (पाटोदा)

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}
{{बीड जिल्हा}}

[[वर्ग:बीड जिल्हा]]
[[वर्ग:मराठवाडा|जिल्हे]]
[[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर विभागातील जिल्हे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]]</text>
      <sha1>sku20ls2lur45ovoel07dr4o09ahalo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717141</id>
      <parentid>2717140</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* राजकीय संरचना */</comment>
      <origin>2717141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48046" sha1="p34j7c5sd6wfdp40cy2lyr0cxe8otdj" xml:space="preserve">{{जिल्हा सूचना|जिल्हा_नाव=बीड}}
{{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा
|जिल्ह्याचे_नाव         = बीड जिल्हा
|स्थानिक_नाव            =
|चित्र_नकाशा            = Beed_in_Maharashtra_(India).svg
|अक्षांश-रेखांश         =  
|राज्याचे_नाव           = महाराष्ट्र
|विभागाचे_नाव           = [[छत्रपती संभाजीनगर विभाग]]
|मुख्यालयाचे_नाव                = [[बीड]]
|तालुक्यांची_नावे               = [[बीड तालुका|बीड]] •[[किल्ले धारूर तालुका|किल्ले धारूर]] •[[अंबेजोगाई तालुका|अंबाजोगाई]] •[[परळी-वैद्यनाथ तालुका|परळी-वैद्यनाथ]] •[[केज तालुका|केज]] •[[आष्टी तालुका|आष्टी]] • [[गेवराई तालुका|गेवराई]] •[[माजलगाव तालुका|माजलगाव]] • [[पाटोदा तालुका|पाटोदा]] • [[शिरूर तालुका, बीड जिल्हा|शिरूर]] व [[वडवणी तालुका|वडवणी]]
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी            = १०,६९३
|लोकसंख्या_एकूण         = २५,८५,९६२
|जनगणना_वर्ष            = २०११
|लोकसंख्या_घनता         = २४१
|शहरी_लोकसंख्या         = ४,५८,२२०
|साक्षरता_दर            = ७३.५३%
|लिंग_गुणोत्तर          = १.०९
|प्रमुख_शहरे            = बीड 
|जिल्हाधिकार्यांचे_नाव          =
|लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे        = [[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बिड संसदीय मतदारसंघ]]
|खासदारांची_नावे                = बजरंग बाप्पा सोनावणे
|विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे      = [[बीड विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;[[केज विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]]&lt;br /&gt;[[परळी विधानसभा मतदारसंघ|परळी]]&lt;br /&gt;[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]]&lt;br /&gt;[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगांव]]
|पर्जन्यमान_मिमी                = ६६६
|संकेतस्थळ                      = http://beed.nic.in/
}}
'''बीड जिल्हा''' [[भारत]] देशातील [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या [[महाराष्ट्रातील जिल्हे|३६ जिल्ह्यांपैकी]] एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या जवळजवळ मध्यभागी आहे. जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या मराठवाडा विभागात मोडतो. जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र बीड हे आहे. बीड हा महाराष्ट्रातील ऊसतोड़ कामगारांचा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. बालाघाट डोंगररांगांपासून तयार झालेला जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. बीड हा तुलनेने मागासलेला जिल्हा आहे. जिल्ह्यात मराठी व्यतिरिक्त हिंदी, उर्दू, तेलुगू या भाषादेखील बोलल्या जातात.

बीड जिल्ह्याच्या प्राचीन इतिहासाविषयी पुराणांमधून उल्लेख येतो असे सांगतात. बीड जिल्हा थंड हवेचे ठिकाणे चिंचोली, सौताडा, चिखली आहेत माजलगाव येथे [[सिंदफणा नदी]] असून तिच्यावर धरण बांधलेले आहे. गंगामासला येथे मोरेश्वर गणपती मंदिर आहे. तेलगांव येथे सुंदररावजी सोळंके साखर कारखाना आहे. 

येळंबघाट बस स्थानकापासून सुमारे 2 ते 3 किमी अंतरावर महादेवाचे जुने मंदिर खूप प्रसिद्ध आहे. येळंब येथील ग्रामीण लोकांच्या माहिती नुसार, हे मंदिर सुमारे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापूर्वी राक्षसांनी महादेवाची तपस्या करण्यासाठी केवळ एकारात्रीत उभारले आहे. या मंदिराची विशेषता म्हणजे हे मंदिर जमिनीच्या वरती तर आहेच परंतु महादेवाचे शिवलिंग हे जमिनीच्या अंतर्भागात आहे.

या शिवलिंगावरती पाणी अर्पण करण्यासाठी राक्षसांनी जमिनीच्या अतून एक भुयार बनवले आहे. हे भुयार जवळ जवळ ५००-८०० मी. दूर नदी आहे, त्या नदीला मिळते व नदीतील पाणी शिवलिंगाला स्नान घालते.

==बीड जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये==

बीड हा महाराष्ट्रातील ऊसतोड कामगारांचा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. हा जिल्हा सहकारी चळवळींसाठीही ओळखला जातो. [[महाराष्ट्र]] राज्यातील अनेक साखर कारखान्यांवर ऊसतोडीसाठी बहुधा बीडचा कामगार असतो. [[बालाघाट]] डोंगर रांगांपासून तयार झालेला जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. बीड जिल्ह्याची दुष्काळी भाग म्हणून ओळख आहे.  बीड हा तुलनेने मागासलेला जिल्हा आहे. जिल्ह्यात मराठी व्यतिरिक्त हिंदी, तेलुगू, उर्दू या भाषादेखील बोलल्या जातात. बीड हे मराठवाड्यातील एक ऐतिहासिक शहर आहे. मराठीतील आद्य कवी मुकुंदराज आणि बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक असलेले परळी वैजनाथ हे बीड जिल्ह्यात आहे. गेवराई तालुक्यात राक्षस भवन हे गाव आहे या गावात एक शनी मंदिर आहे तसेच वडवणी हरिश्चंद्र पिंपरी येथे हरिश्चंद्राचे मंदिर आहे आणि चिंचवण इथे हनुमान पुत्र मकरध्वज याचं मंदिर आहे. बीड शहरातून बिंदुसरा नदी वाहते. बीड शहरात महादेवाचे खूप जुने मंदिर कंकालेश्वर हे चारी बाजूने पाणी असून त्यावर एक छोटा सुंदर एक पूल आहे व शनीमंदिर आहे साडेतीन शक्तीपीठ पैकी एक आहे. मुर्तुजाशाह निजामच्या काळात बांधली गेलेली बीडची [[खजाना विहीर]] (खजाना बावडी) प्रसिद्ध आहे. जिल्ह्यात पावसाचे प्रमाण अतिशय कमी आहे. माजलगाव येथें सिंदफणा नदी असून तिच्यावर धरण बांधलेले आहे. गंगामासला येथें मोरेश्वर गणपती मंदिर आहे. तेलगावं येथें सुदेर्रावजी सोळके साखर  कारखना आहे. माजलगाव येथें  एक फार जुने महादेवाचे मंदिर आहे. बीड हे सिताफळासाठी प्रसिद्ध आहे. 
माजलगाव तालुक्यात मंजरथ हे गाव आहे, ते दक्षिण कशी म्हणून ओळखले जाते.
महाराष्ट्रातील सर्वात जास्त शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या या जिल्ह्यात झाल्याचे सांगितले जाते. 

बीड जिल्ह्यात  [[छोटेवाडी]] नावचे एक छोटे गांव आहे.

==बीड जिल्ह्याच्या चतुःसीमा==
पूर्वेला : [[परभणी  ]]&lt;br /&gt;
पश्चिमेला : [[अहमदनगर ]]&lt;br /&gt;
उत्तरेला : [[जालना]] आणि [[ औरंगाबाद |छत्रपती संभाजीनगर]]&lt;br /&gt;
दक्षिणेला : [[लातूर ]] आणि [[ उस्मानाबाद | धाराशिव]]&lt;br /&gt;

==प्रशासकीय विभाग==

बीड जिल्ह्याचे विभाजन २ उपविभागांमध्ये करण्यात आले आहे. त्यांचे विभाग पुढीलप्रमाणे आहेत.

* बीड उपविभाग&lt;br /&gt;
* अंबेजोगाई उपविभाग&lt;br /&gt;
या उपविभागांचे विभाजन ११ तालुकामध्ये पुढीलप्रमाणे करण्यात आले आहे.&lt;br /&gt;
* [[बीड तालुका|बीड]]&lt;br /&gt;
* [[किल्ले धारूर तालुका|किल्ले धारूर]]&lt;br /&gt;
* [[अंबेजोगाई तालुका|अंबेजोगाई]]&lt;br /&gt;
* [[परळी-वैजनाथ तालुका|परळी-वैद्यनाथ]]&lt;br /&gt;
* [[केज तालुका|केज]]&lt;br /&gt;
* [[आष्टी तालुका|आष्टी]]&lt;br /&gt;
* [[गेवराई तालुका|गेवराई]]&lt;br /&gt;
* [[माजलगाव तालुका|माजलगाव]]&lt;br /&gt;
* [[पाटोदा तालुका|पाटोदा]]&lt;br /&gt;
* [[शिरूर तालुका, बीड जिल्हा|शिरूर]]&lt;br /&gt;
* [[वडवणी तालुका|वडवणी]]&lt;br /&gt;

शिरूर व वडवणी या तालुक्यांची निर्मिती २६ जून १९९९ला करण्यात आली. &lt;br /&gt;
जिल्ह्यात ६० जिल्हा परिषद मतदारसंघ असून ११ पंचायत समित्या आहेत. 

एकूण गावे १३४६ तर १०१९ ग्रामपंचायती आहेत.
 विद्युतीकरण झालेली ग्रामीण गावे : १३७

== राजकीय संरचना ==

लोकसभा मतदारसंघ (१) :[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)]]&lt;br /&gt;
विधानसभा मतदारसंघ (६) :&lt;br /&gt;
* [[बीड विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
* [[केज विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
* [[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
* [[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
* [[परळी विधानसभा मतदारसंघ]]&lt;br /&gt;
* [[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ]]

== भौगोलिक माहिती==
बीड जिल्हा समुद्रापासून दूर आहे. बीड जिल्ह्याचा काही भाग दुर्गम अणि डोंगराळ आहे. जिल्ह्यातील उत्तर भाग सपाट मैदानी आहे. जिल्ह्याच्या मध्य-दक्षिण भागात बालाघाटचे डोंगर आहेत. येथे चिंचोली, नेकनूर हे भाग येतात. या भागास मांजरथडी असेही म्हणतात. मांजरसुभ्याहून बीडकडे जाताना पालीघाट लागतो. गोदावरी ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी असून ती जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते. या भागास गंगथडी असेही म्हणतात. हा सुपीक भाग गाळापासून बनला आहे. यात गेवराई, माजलगाव व परळी या तालुक्यांचा समावेश होतो.

== हवामान ==
जिल्ह्याचे हवामान सर्वसाधारणत: उष्ण व कोरडे आहे. उन्हाळा मोठा व कडक असतो तर हिवाळा कमी कालावधीचा पण सौम्य असतो. मे महिन्यात तापमान महत्तम असते. डिसेंबर महिन्यात तापमान कमीतकमी असते. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान बरेच वाढत असले तरी रात्री ते कमी होते. जिल्ह्याच्या पश्चिम भागातील उंचावरील बालाघाट डोंगराळ प्रदेशातील हवामान काहीसे थंड आहे तर सखल भागात ते उबदार व थोडेसे दमट आहे. अंबेजोगाई तालुक्यातील हवामान अधिकच आल्हाददायक असल्याचे दिसून येते. 

जिल्ह्यात जून ते सप्टेंबर या कालावधील पाऊस पडतो. पावसाचे प्रमाण अतिशय कमी असून पाऊस अनियमित स्वरूपाचा आहे. त्यामुळे जिल्ह्याचा बराचसा भाग अवर्षणग्रस्त आहे. जो पाऊस पडतो त्याचे जिल्ह्यातील वितरणही असमान आहे. पावसाचे प्रमाण पूर्वेकडून पश्चिमेकडे कमी होत गेलेले आढळून येते. जिल्ह्याच्या पूर्वेकडील अंबेजोगाई, केज, माजलगाव, परळी, धारूर आदी तालुक्यात तो तुलनात्मकदृष्टया अधिक पडतो तर गेवराई, आष्टी, पाटोदा, शिरूर यांसारख्या तालुक्यात तो खूपच कमी पडतो. जिल्ह्यातील गेवराई, पाटोदा, बीड, माजलगाव, केज, आष्टी या तालुक्यांचा केंद्र शासनाने निश्चित केलेल्या अवर्षणप्रवण क्षेत्रात समावेश होतो. येथील लोक दुष्काळाचा सामना करतात . 

&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://encyclopedia.balaee.com/Admin/Content.aspx?title=%u092c%u0940%u0921%20&amp;lang=mr
| title =बीड
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक = 
| दिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा}}.&lt;/ref&gt;

== जलसिंचन ==

बीड जिल्ह्यात विहिरी, कूपनलिका व नद्या ही पाणीपुरवठ्याची मुख्य साधने आहेत. जिल्ह्यात बीड व आष्टी या भागात विहिरी तुलनात्मकदृष्टया अधिक आहेत. बीड शहरात माजलगाव तलाव व बिंदुसरा तलावातून पाणी पुरवठा होतो. बीड शहराला ऐतिहासिक पाणीपुरवठा करमारी खजाना विहिरीद्वारे होत असे.
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=MainEdition-1-1-04-08-2012-c8998&amp;ndate=2012-08-05&amp;editionname=main
| title =बीडला खजानाचे वेध{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =५ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
===नद्या ===

* [[गोदावरी]] ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी असून ती जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते. काही अंतरापर्यत तिने औरंगाबाद-बीड, जालना-बीड व परभणी-बीड अशा जिल्हा सीमा निश्चित केल्या आहेत. गोदावरीची वाहण्याची दिशा साधारणपणे वायव्येकडून आग्नेयेकडे आहे.  ती जिल्ह्याच्या गेवराई, माजलगाव व परळी तालुक्यांतून वाहत जाते. 
जिल्ह्यातील [[सिंधफणा]], वाण, सरस्वती या गोदावरीच्या उपनद्या आहेत. रेना नदी, वाण नदी व सरस्वती नदी या बीड जिल्ह्यातील मध्य डोंगराळ भागात उगम पावतात व दक्षिणकडे वाहत जाऊन पुढे गोदावरीस मिळतात.
* मांजरा ही बीड जिल्ह्यातील दुसरी महत्त्वाची नदी आहे. ही नदी पाटोदा तालुक्यातील हरिश्चंद्र बालाघाटच्या पर्वतरांगामध्ये उगम पावते. ही नदी सुरुवातीस उत्तर - दक्षिण असा प्रवास करून नंतर जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेवरून पश्चिमेकडून पूर्वेकडे अशी वाहत जाऊन पुढे लातूर जिल्ह्यात प्रवेशते. तिचा बराचसा प्रवास गोदावरीला काहीसा समांतर असा होतो. बऱ्याच ठिकाणी या नदीने अहमदनगर-बीड, उस्मानाबाद-बीड व लातूर-बीड या जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमेचे काम केले आहे. मांजरा नदी सुमारे ७२५ कि.मी. अंतराचा प्रवास करत आंध्र प्रदेशात जाऊन गोदावरी नदीस मिळते. बीड जिल्ह्यातील केज, रेना, लिंबा व चौसाळा या मांजरा नदीच्या उपनद्या असून त्या बालाघाटच्या डोंगराळ प्रदेशात उगम पावून जिल्ह्यातच मांजरा नदीस मिळतात. 
* सिधंफणा नदी पाटोदा तालुक्यात चिंचोली टेकड्यांत उगम पावते. प्रथम उत्तरेकडे, नंतर पूर्वेकडे व तदनंदर पुन्हा उत्तरेकडे, किंबहुना ईशान्येकडे प्रवास करीत माजलगाव तालुक्यात मंजरथजवळ  गोदावरीस मिळते. बीड जिल्ह्यातील सर्वात मोठे धरण सिधंफणा नदीवर आहे. 
* बिंदुसरा नदी बीड तालुक्यातील डोंगराळ परिसरात उगम पावते. ही सिधंफणाची एक उपनदी आहे. बिंदुसरा नदीवर बीडजवळ जिल्ह्यातील मोठा धरणप्रकल्प आहे. ही नदी बीड शहरातून वाहत जाऊन पुढे सिंधफणेस मिळते. पुढे सिंदफणा गोदावरीला मिळते.  
* कुंडलिका ही सिंधफणेची एक उपनदी बीड जिल्ह्यातच उगम पावून जिल्ह्यातच सिंधफणेस मिळते.
* सीना नदी जिल्ह्याच्या व आष्टी तालुक्याच्याही नैर्ऋत्य सीमेवरून वाहते. काही अंतरापर्यत तिने अहमदनगर व बीड जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमा म्हणून काम केले. आहे. त्याच वेळी तिने अहमदनगर जिल्ह्यातील नगर तालुका व बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुका यांची सीमारेषाही स्पष्ट केली आहे.
* पाटोदा तालुक्यातील चिखली नाथ परिसरात उगम पावणारी विंचरणा नदी वाहत जाते. पुढे सौताडा येथे विंचरणेचा प्रवाह सुमारे सत्तर मीटर उंचीवरून दरीत कोसळतो. येथील धबधबा प्रसिद्ध आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://encyclopedia.balaee.com/Admin/Content.aspx?title=%u092c%u0940%u0921%20&amp;lang=mr
| title =बीड
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =
| दिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =१७ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== धरण प्रकल्प ===
बीड जिल्ह्यात २ मोठे, १६ मध्यम व १२२ लघु प्रकल्प आहेत. माजलगाव व मांजरा हे मोठे प्रकल्प आहेत. बीड शहराला माजलगाव व बिंदूसरा प्रकल्पामधून पाणी पुरवठा होतो. इतर धरण प्रकल्प :-  मेंगडेवाडी (पाटोदा), सिंदफणा (शिरूर), बेलपारा (शिरूर), महासांगवी (पाटोदा), वाण (परळी) ,बोरणा (परळी) ,बोधेगाव (परळी), सरस्वती (वडवणी), कुंडलिका (वडवणी), वाघेबाभूळगाव (केज), शिवनी (बीड), मणकर्णिका (बीड), सौताडा (पाटोदा), मेहकरी (आष्टी), कडा (आष्टी), कांबळी (आष्टी), रूटी (आष्टी), तलवार( आष्टी), हिंगेवाडी (शिरूर), नागतळवाडी, वेलतुरी, लोणी, पारगाव, कोयाळ, खुंटेफळ, पिंपळा, गोलंग्री, सुलतानपूर, कटवट, जरुड, जुजगव्हाण, ईट, मैंदा, अंबा, मन्यारवाडी, शिंदेवाडी, मादळमोही, दासखेड, इंचरणा, मस्साजोग, कारंजा, होळ, मुळेगाव, जनेगाव, तांदुळवाडी, पहाडीपारगाव, साळींबा, नित्रुड, शिंदेवाडी, वांगी, चिंचोटी, तिगाव, लोणी, सांगवी, ढालेगाव, मांजरा (धनेगाव), मोरफळी तलाव (आसरडोह) वगैरे..
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-1-25-08-2012-bab8e&amp;ndate=2012-08-26&amp;editionname=aurangabad
| title =५५ धरणांच्या दुरूस्तीसाठी लागणार ३0 कोटींचा निधी{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२६ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-1-12-08-2012-3ed83&amp;ndate=2012-08-13&amp;editionname=aurangabad
| title =माजलगाव, मांजरा धरण मृतसाठ्यात{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =१३ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-4-28-07-2012-5bde6&amp;ndate=2012-07-29&amp;editionname=aurangabad
| title =तलाव मृतसाठय़ात छोटे प्रकल्प कोरडे, मध्यम व मोठ्यांची पातळी जोत्याखाली{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२९ जुलै, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== पिके ==
* एकूण पिकाखालील क्षेत्र : ६६२ हजार हेक्टर 
* एकूण ओलीत क्षेत्र : २३६ हजार हेक्टर 
* एकूण वनक्षेत्र :  २६ हजार हेक्टर 
* एकूण पडीत क्षेत्र :  १२३ हजार हेक्टर 
* एकूण दुसोटा क्षेत्र : हजार हेक्टर
जिल्ह्यात खरीप व रब्बी हंगामात वेगवेगळी पिके घेतात. ज्वारी हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे खूप उत्पन्न असलेले प्रमुख पीक असून ते दोन्ही खरीप व रब्बी अशा हंगामांत घेतले जाते. शिवाय [[कापूस]] हे महत्त्वाचे खरीप नगदी पीक आहे. [[बाजरी]], [[गहू]], [[तूर]], [[मूग]], [[उडीद]], तीळ, जवस, मसूर, सोयाबीन, [[मिरची]], [[ऊस]], [[कांदा]], वगैरे अन्य पिकेही जिल्ह्यात घेतली जातात.. बीड जिल्हा हा तेलबिया व  भाजीपाला उत्पादनात अग्रेसर आहे. जिल्ह्यातील पाटोदा, बीड, माजलगाव, अंबेजोगाई, केज, शिरूर, आष्टी या तालुक्यात ज्वारीचे उत्पादन घेतले जाते. बाजरीची शेती प्रामुख्याने पाटोदा, शिरूर, आष्टी, माजलगाव, केज या तालुक्यात केली जाते. भुईमुगाचे उत्पादन प्रामुख्याने आष्टी, अंबेजोगाई, केज  येथे होते. [[कापूस]] उत्पादनात आष्टी, माजलगाव, बीड व गेवराई तालुके अग्रेसर आहेत.

आष्टी, केज, माजलगाव, बीड, गेवराई व वडवणी या तालुक्यात ऱब्बी [[ज्वारी]] होते. आष्टी, केज, माजलगाव, बीड, गेवराई या तालुक्यात गहू पिकतो. आष्टी, पाटोदा, बीड व केज येथे हरभऱ्याचे उत्पादन निघते. करडईची लागवड आष्टी, माजलगाव, गेवराई इत्यादी तालुक्यामध्ये केली जाते. 

जिल्ह्यात बागायती शेतीसुद्धा थोड्या प्रमाणात होते. उसाची लागवड आष्टी, बीड, माजलगाव, गेवराई, अंबेजोगाई इत्यादी तालुक्यामध्ये केली जाते. बीड, अंबेजोगाई या तालुक्यांत द्राक्षाचे उत्पादन होते. गोदावरी व मांजरा या नदयाकाठी कलिंगडाचे उत्पन्‍न घेतले जाते. आंबे उत्पादनात आष्टी, बीड, अंबेजोगाई, नेकनूर आघाडीवर आहेत. नेकनूर येथे काला पहाड व  अंबेजोगाई येथे पेवंदी हे आंबे प्रसिद्ध आहेत. याशिवाय पेरू, मोसंबी, केळी यांचेही उत्पन्‍न घेतले जाते. 
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=AurangabadEdition-5-4-24-06-2012-6a9ad&amp;ndate=2012-06-25&amp;editionname=aurangabad
| title =बीड जिल्ह्यात फक्त साडेसहा हजार हेक्टरवर पेरण्या{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकमत]]
| दिनांक =२५ जून, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
या जिल्हय़ात २००८ झालेल्या पशुगणनेनुसार जवळपास साडेदहा लाख जनावरे आहेत. यात साडेसहा लाखांपर्यंत दुधाळ जनावरे आहेत. त्यामुळे जिल्ह्यात दूधउत्पादन हा शेतकऱ्यांचा मोठय़ा प्रमाणावर जोडधंदा मानला जातो. आठ सरकारी व चार खासगी दूध संघाच्या माध्यमातून दूधसंकलन केले जाते. 
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा =http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=245914:2012-08-23-18-46-58&amp;catid=48:2009-07-15-04-02-19&amp;Itemid=59
| title =तीन महिन्यांत दूधसंकलन साडेतीन लाख लिटरने घटले{{मृत दुवा}}
| भाषा =मराठी
| प्रकाशक =[[लोकसत्ता]]
| दिनांक = २९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
| ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२
}}&lt;/ref&gt;

== दळणवळण ==
बीड जिल्ह्यातील वाहतूक प्रामुख्याने रस्तेमार्गाने चालते. बीड शहर महाराष्ट्राची राजधानी मुंबईपासून साधारणपणे ४५० कि.मी. अंतरावर वसले आहे. 
* एकूण लोहमार्गाची लांबी : ४७.८६ कि.मी.
* एकूण राष्ट्रीय महामार्गाची लांबी : २२४ कि.मी.
* एकूण राज्य महामार्गाची लांबी : १००३ कि.मी.
* एकूण जिल्ह्या मार्गाची लांबी : १६३८ कि.मी.
* एकूण ग्रामीण मार्गाची लांबी : ४८१२ कि.मी.

=== लोहमार्ग ===
जिल्ह्यात [[परळी-वैद्यनाथ|परळी]] हे महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन आहे. [[अहमदनगर]]-[[बीड]]-[[परळी-वैद्यनाथ|परळी]] रेल्वे मार्गाचे (२६१ कि.मी.) काम आगामी काळात पूर्ण होण्याची शक्यता आहे.
&lt;ref&gt; #पुनर्निर्देशन [[अहमदनगर जिल्हा]]&lt;/ref&gt;
जिल्ह्यात लोहमार्ग अंबेजोगाई व परळीत आहे. येथे एक लोहमार्ग परभणी (गंगाखेड) तर एक लोहमार्ग लातूर (उदगीर) येथून येतो. घाटनांदूर हे रेल्वे स्थानक आहे.

=== रस्ते ===
==== राष्ट्रीय महामार्ग ====
* [[राष्ट्रीय महामार्ग २२२|कल्याण-विशाखापट्टणम]] हा राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २२२ बीड जिल्ह्यातून जातो. या महामार्गावरून हा जिल्हा गुजरात, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि मध्य प्रदेशमधील शहरांशी जोडला गेला आहे.
* [[राष्ट्रीय महामार्ग २११| सोलापूर-औरंगाबाद-धुळे]] हा राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २११ बीड जिल्ह्यातून जातो. हा महामार्ग औरंगाबाद, धुळे, उस्मानाबाद आणि सोलापूर ह्या शहरांना जोडतो.

==== प्रमुख रस्ते ====
* [[प्रमुख राज्य महामार्ग २ (महाराष्ट्र)]] हा महाराष्ट्र राज्यातील एक प्रमुख राज्य महामार्ग आहे. हा राज्य महामार्ग ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण शहराला, बीड शहरासोबत जोडतो व ठाणे,अहमदनगर आणि बीड जिल्ह्यातुन जातो. हा राज्य महामार्ग कल्याणपासून राष्ट्रीय महामार्ग २२२ मार्गे अहमदनगर पर्यंत येतो व नंतर बीडकडे वळतो. हा महामार्ग कल्याण, मुरबाड, आळे फाटा, अहमदनगर आणि बीड ह्या शहरांना जोडतो.
* [[राज्य महामार्ग ४४ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग शहापूर - कळसूबाई - अकोले - संगमनेर - श्रीरामपूर - नेवासा - गेवराई असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६२ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग अंबेजोगाई - तांडुलजा - मुरुड - कानेगाव - उजनी - अक्कलकोट असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६९ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग रेणापूर - घाटनांदूर - पार्ली असा जातो.
* [[राज्य महामार्ग १६८ (महाराष्ट्र)]] हा महामार्ग रेणापूर - नालेगाव - उदगीर - देगलूर असा जातो.
बीडपासून उत्तरेकडे जाणारा मार्ग गेवराईमार्गे जालना व शेवगावकडे जातो. बीडपासून पूर्वेकडे जाणारा मार्ग माजलगावमार्गे पाथरीकडे जातो. दक्षिणेकडे जाणारा मार्ग केजमार्गे कळंबकडे जातो तर दुसरा दक्षिणेकडे मांजरसुभामार्गे उस्मानाबाद व सोलापूरस जातो. बीडपासून पश्चिमेकडे जाणारा मार्ग आष्टीमार्गे अहमदनगरकडे जातो.

==महत्त्वाचे उद्योग==
बीड जिल्ह्यात साखर व उद्योग असे अनेक छोटे-मोठे उद्योग आहेत. जिल्ह्यात १२६ कारखाने आहेत. जिल्ह्यात ७ साखर कारखाने आहेत. जिल्ह्यात ६ सुतगिरण्या आहेत. 
महाराष्ट्र राज्य औष्णिक विद्युतनिर्मिती केंद्र परळी येथे आहे.
;साखर कारखाने:
* परळी वैजनाथ सहकारी साखर कारखाना, परळी
* कडा सहकारी साखर  कारखाना, आष्टी
* जय भवानी सहकारी साखर कारखाना, गेवराई
* माजलगाव सहकारी साखर कारखाना, माजलगाव
* गजानन सहकारी साखर कारखाना, बीड
* विखे पाटील सहकारी साखर कारखाना, केज
* अंबा सहकारी साखर कारखाना, अंबेजोगाई

==शिक्षण==
* अभियांत्रिकी महाविद्यालये: (३)
** सोमनाथ नागनाथअप्पा हालगे अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, परळी जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, बीड&lt;br /&gt;
** बसवेश्वर अभियांत्रिकी महाविद्यालय संस्था, आंबेजोगाई जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
* वैद्यकीय महाविद्यालये: (२)
** स्वामी रामानंद तीर्थ वैद्यकीय महाविद्यालय, आंबेजोगाई जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
*तंत्रनिकेतन:
** शासकीय अभियांत्रिकी तंत्रनिकेतन महाविद्यालय, बीड &lt;br /&gt;
* कृषी महाविद्यालयः
** कृषी महाविद्यालय, अंबाजोगाई 
** आदित्य कृषी अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालय, बीड &lt;br /&gt;
** छत्रपती शाहू-फुले-आंबेडकर कृषी महाविद्यालय, आष्टी जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** केशरबाई सोनाजीराव क्षीरसागर ऊर्फ काकू कृषी अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य कृषी जैवतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
** आदित्य अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालय, जिल्हा बीड&lt;br /&gt;
* अध्यापक विद्यालये: 
** औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था: १४
* महाविद्यालये : ६५
* माध्यमिक शाळा: ५५२
* प्राथमिक शाळा: २०००
* आदिवासी आश्रमशाळा: २

== आरोग्य ==
* जिल्हा सामान्य रुग्णालयः २ 
* जिल्हा स्त्री रुग्णालय : १ 
* जिल्हा क्षय रुग्णालय : १ 
* खासगी रुग्णालये : १४
* खासगी दवाखाने : २७
* प्राथमिक आरोग्य केंद्रे : ५०
* प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्रे : २७८
* प्राथमिक आरोग्य पथके : २
* ग्रामीण कुटुंब केंद्र : 
(As per registered Jan 2011)

{{भौगोलिक स्थान
|मध्य    = [[बीड जिल्हा]]
|उत्तर     = [[औरंगाबाद जिल्हा]] [[जालना जिल्हा]]
|पूर्व       = [[परभणी जिल्हा]]
|दक्षिण  = [[लातूर जिल्हा]] [[उस्मानाबाद जिल्हा]]
|पश्चिम  = [[अहमदनगर जिल्हा]]
}}

== हे सुद्धा पहा ==
[[बीड]], 
[[बीड जिल्ह्यातील गावे]]
[[तळवट बोरगाव]] [[गेवराई]] पिंपळगाव धस (पाटोदा)

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}
{{बीड जिल्हा}}

[[वर्ग:बीड जिल्हा]]
[[वर्ग:मराठवाडा|जिल्हे]]
[[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर विभागातील जिल्हे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]]</text>
      <sha1>p34j7c5sd6wfdp40cy2lyr0cxe8otdj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7595</id>
    <revision>
      <id>2716947</id>
      <parentid>2716922</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <origin>2716947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39428" sha1="cqxvfucsx5etj33zl7cyuxzfqhsiruk" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
'''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' हा मराठी साहित्यप्रेमी जनतेचा एक आनंदाचा उत्सव असतो.

==इतिहास==
१८६५ साली [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनी मराठीत प्रसिद्ध झालेल्या पुस्तकांचा आढावा घेतलेला दिसतो. त्यानुसार ४३१ गद्य आणि २३० पद्य पुस्तकांची निर्मिती झाल्याचे दिसते. ग्रंथ प्रसाराला चालना मिळण्याच्या हेतूने, तसेच त्यावर एकत्र येऊन विचार विनिमय करण्याच्या हेतूने [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]]यांनी [[गोपाळ हरी देशमुख|लोकहितवादींच्या]] सहकार्याने १८७८ च्या मे महिन्यात ग्रंथकारांना एकत्र आणण्याचे ठरविले. त्यासाठीचे आवाहन ज्ञान प्रकाश ([[फेब्रुवारी ७]] १८७८) मधे प्रसिद्ध झाले आणि या आवाहनानुसार [[मे ११]] १८७८ रोजी सायंकाळी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[हिराबाग|हिराबागेत]] मराठी ग्रंथकारांचे पहिले संमेलन भरले. याला पहिले '''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' समजले जाते. या संमेलनाचे अध्यक्ष पद [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनीच भूषविले. 

दुसरे ग्रंथकार संमेलन १८८५ साली [[पुणे|पुण्यातच]] भरले. या संमेलनाला पहिल्याच्या मानाने चांगली म्हणजे शे-सव्वाशे नामवंत ग्रंथकारांनी उपस्थिती लावली होती. [[मे २१]] १८८५ रविवार, दुपारी ४ वाजता पुणे सार्वजनिक सभेच्या (दाणे आळी, बुधवार पेठ) जोशी हॉलमध्ये भरले होते.
या नंतर जवळ जवळ वीस वर्षांनी तिसरे ग्रंथकार संमेलन १९०५ च्या मे महिन्यात [[सातारा]] येथे भरले. [[लोकमान्य टिळक|लो.टिळकांचे]] एक सहकारी साताऱ्यातले सुप्रसिद्ध वकील र.पां.ऊर्फ दादासाहेब करंदीकर हे संमेलनाचे अध्यक्ष होते. २३ मे च्या केसरीत या संमेलनाचा त्रोटक वृत्तान्त प्रसिद्ध झाला होता. साताऱ्याचा पाठोपाठ चौथे ग्रंथकार संमेलन पुणे येथे २७-२८ मे १९०६ शनिवार, रविवार यां दिवशी सदाशिव पेठेत नागनाथपाराजवळच्या मयेकर वाड्यात भरले होते. हे संमेलन आधीच्या संमेलनांपेक्षा जास्त यशस्वी व विधायक स्वरूपाचे झाले. संमेलनाचे अध्यक्ष प्रसिद्ध कवी, ग्रंथकार आणि भाषांतरकार गोविंद वासुदेव कानिटकर होते. त्या वेळची अनेक मान्यवर ग्रंथकार मंडळी संमेलनासाठी एकत्र आलेली होती. निबंध वाचन, भाषणे, ठराव यामुळे संमेलन दोन दिवस गाजले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.masapaonline.org/node/1 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323180251/http://masapaonline.org/node/1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष==
{{मुख्यलेख|अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन/माजी अध्यक्ष}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळाच्या]] स्थापनेपासून आजपर्यंत महामंडळाने ३६ साहित्य संमेलने घेतली असून महाबळेश्वर येथे होत असलेले साहित्य संमेलन, ते भरवत असलेले ३७ वे साहित्य संमेलन होय. महामंडळ अस्तित्वात येण्यापूर्वी [[कुसुमावती देशपांडे]] या एकच लेखिका अध्यक्ष झालेल्या होत्या. महामंडळाच्या स्थापनेनंतर [[दुर्गा भागवत]], [[शांता शेळके]],[[विजया राजाध्यक्ष]],[[अरुणा ढेरे]] या चार लेखिका अध्यक्ष झालेल्या आहेत. तसेच [[शंकरराव खरात]] आणि [[केशव मेश्राम]]  लेखक आणि [[यू.म. पठाण|यू.म. पठाण]] हे लेखक अध्यक्ष झालेले आहेत.

अरुणा ढेरे या भावी साहित्य (९२ व्या) संमेलनाच्या अध्यक्षा आहेत. (२८-१०-२०१८ च्या घोषणेनुसार)

==राज्य मराठी विकास संस्थेचे निमंत्रित सदस्य==
अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळातर्फे भरणारे साहित्य संमेलन, अ. भा. मराठी नाट्य परिषदेतर्फे भरणारे नाट्य संमेलन व मराठी विज्ञान परिषदेतर्फे भरणारे विज्ञान संमेलन या तिन्ही संमेलनाचे अध्यक्ष हे [[राज्य मराठी विकास संस्था|राज्य मराठी विकास संस्थेचे]] विशेष निमंत्रित सदस्य असतात

==८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

{{मुख्यलेख|८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळा]] तर्फे भरवले जाणारे ८४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ठाण्यात २५, २६, २७ डिसेंबर, २०११ या तारखांना झाले. दादोजी कोंडदेव स्टेडियम आणि गडकरी रंगायतन या  नियोजित ठिकाणी संमेलनाचे कार्यक्रम झाले. मराठी ग्रंथसंग्रहालय (ठाणे) ही या ८४ व्या साहित्य संमेलनाची यजमान संस्था होती, तर [[उत्तम कांबळे]] हे या ८४ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते. &lt;ref&gt;Google's cache of http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624042952/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms |date=2010-06-24 }}. It is a snapshot of the page as it appeared on 28 Aug 2010 23:49:10 GMT.&lt;/ref&gt;

==८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[चिपळूण]] येथे ११ ते १३ जानेवारी [[इ.स. २०१३]] दरम्यान झाले. हे लोकमान्य टिळक स्मारक वाचन मंदिराने आयोजित केले होते. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष ज्येष्ठ साहित्यिक [[नागनाथ कोत्तापल्ले]] होते.

==८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[सासवड]] येथे ३ ते ५ जानेवारी [[इ.स. २०१४]] दरम्यान झाले. हे आचार्य विकास प्रतिष्ठान व महाराष्ट्र साहित्य परिषद, शाखा सासवडने आयोजित केलेले आहे. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष साहित्यिक [[फ.मुं. शिंदे]] होते.

==८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}} 
८८ वे साहित्य संमेलन [[घुमान (पंजाब)]] येथे ३ ते ५ एप्रिल [[इ.स. २०१५]] दरम्यान झाले. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sahityasammelanghuman.org/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-03-03 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403022339/http://www.sahityasammelanghuman.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

या घुमानच्या साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने प्रकाश पायगुडे यांनी घुमान, पंजाब, शीख धर्म आणि या साऱ्या पार्श्वभूमीचा आढावा ’साहित्य वारी’ नावाच्या पुस्तकात घेतला आहे.  पुस्तकात प्रारंभी नामदेवांच्या कार्याची ओळख करून दिली आहे. त्यानंतर घुमान आणि नामदेव यांचा परस्पर संबंध उलगडून दाखवला आहे. बाबा नामदेव असे संबोधले जाणारे संत नामदेव कसे होते याची माहिती दिली आहे. शीख धर्म, त्यांचे दहा गुरू आणि पंजाब यांची माहिती या पुस्तकातील एका स्वतंत्र प्रकरणामधून मिळते. 

आजवरची साहित्य संमेलने, संमेलनांचे अध्यक्ष यांच्या माहितीचा समावेशही पुस्तकात करण्यात आला आहे.  पुस्तकाला घुमान संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] यांची प्रस्तावना लाभली आहे.  पुस्तक प्रकाशक - संगत प्रकाशन (नांदेड)

== ८९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|८९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे १५ ते १८ जानेवारी २०१६ या काळात पिंपरी(-चिंचवड) येथे झाले डॉ. [[श्रीपाल सबनीस]] हे संमेलनाध्यक्ष होते.

== ९०वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९० वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे ३ ते ५ फेब्रुवारी २०१७ या कालावधीत [[डोंबिवली]] येथे झाले. संमेलनाध्यक्ष [[डॉ. अक्षयकुमार काळे‎]] होते.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/writer-akshaykumar-kale-elected-marathi-literary-meet-prez-661867-2016-12-11|title=Writer Akshaykumar Kale elected Marathi literary meet Prez|first1=P. T. I.|last1=December 11|first2=2016UPDATED:|last2=December 11|first3=2016 16:40|last3=Ist|website=India Today}}&lt;/ref&gt;

== ९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[बडोदा]] येथे १६ ते १८ फेब्रुवारी २०१८ दरम्यान झाले.  यापूर्वी १९०९ मध्ये सातवे संमेलन, १९२१ मध्ये अकरावे संमेलन आणि १९३४ मध्ये विसावे संमेलन बडोद्यात झाले होते. सेवानिवृत्त [[आयएएस]] अधिकारी [[लक्ष्मीकांत देशमुख]] हे संमेलनाध्यक्ष होते. 

==९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
११ ते १३ जानेवारी २०१९ या काळात [[यवतमाळ]]मध्ये ९२वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले. [[अरुणा ढेरे]] संमेलनाध्यक्षा होत्या. 

यवतमाळमध्ये यापूर्वी १९७३मध्ये जेव्हा अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले होते, त्यावेळी  [[ग. दि. माडगूळकर]] त्या संमलेनाचे अध्यक्ष होते.

== ९३वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९३ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन ११, १२, १३ जानेवारी २०२० या काळात उस्मानाबाद येथे. फादर [[फ्रान्सिस दिब्रिटो]] हे संमेलनाध्यक्ष.

== ९४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, नाशिक-२०२१ ==

{{मुख्यलेख|९४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[नाशिक]] नगरीत MET कॉलेज, आडगाव येथे २६ ते २८ मार्च २०२१ या काळात होणार होते. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[जयंत नारळीकर]] आहेत. कोविडच्या उपद्रवामुळे हे संमेलन पुढे ढकलण्यात आले आहे; आता ते ३, ४ व ५ डिसेंबर २०२१ ला होणार आहे.

==९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर-२०२२==

{{मुख्यलेख|९५ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[उदगीर]] नगरीत महाराष्ट्र उदयगिरी महाविद्यालय, उदगीर येथे २२ ते २४ एप्रिल २०२२ या काळात होणार आहे. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[भारत सासणे]] आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://abmss95.mumu.edu.in |title=९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर २०२२ |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220312001111/https://abmss95.mumu.edu.in/ |विदा दिनांक=2022-03-12}}&lt;/ref&gt;

==९६वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९७वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, दिल्ली येथे २१, २२ आणि २३ फेब्रुवारी २०२५ असे तीन सत्रात भरवण्यात आले होते. या  संमेलनाचे उद्घाटन भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते करण्यात आले होते. या संमेलनाच्या अध्यक्षस्थानी डॉ. [[तारा भवाळकर]] होत्या तर स्वागताध्यक्ष म्हणून [[शरद पवार]] आणि प्रमुख पाहुणे म्हणून मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] होते. सदर संमेलनाचे आयोजन सरहद या संस्थेकडे सोपविण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://lokmat.com/editorial/editorial-but-its-sad-everything-should-be-fine-except-literature-in-akhil-bharatiya-sahitya-sammelan-delhi-a-a607/ |title=...तरी गमते उदास ! साहित्य वगळता सगळे असावे अन् |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ फेब्रुवारी २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==९९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, सातारा==
९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे महामंडळ प्रा. मिलिंद जोशी हे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत आहेत. या संमेलनाचे संमेलनाध्यक्ष म्हणून  लेखक विश्वास पाटील यांची सर्वमान्य निवड करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन महाराष्ट्रातील सातारा येथे आयोजित करण्यात आले होते. या संमेलनात मराठी साहित्य, भाषा व संस्कृती यांचा व्यापक विचार मांडण्यात आला. देश-विदेशातील अनेक नामवंत साहित्यिक, अभ्यासक, विचारवंत आणि रसिक मोठ्या संख्येने या संमेलनात सहभागी झाले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

==मराठी साहित्य संमेलने==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!संमेलन क्र. !! वर्ष !! स्थळ !! अध्यक्ष
|-

|१ ||१८७८ ||[[पुणे]] ||[[महादेव गोविंद रानडे|न्या. महादेव गोविंद रानडे]]
|-
|२
|१८८५
|[[पुणे]]
|[[कृष्णशास्त्री राजवाडे]]
|-
|३
|१९०५
|[[सातारा]]
|[[रघुनाथ पांडुरंग करंदीकर]]
|-
|४
|१९०६
|[[पुणे]]
|[[वासुदेव गोविंद कानिटकर]]
|-
|५
|१९०७
|[[पुणे]]
|[[विष्णू मोरेश्वर महाजनी|विष्णू मोरेश्वर महाजनी]]
|-
|६
|१९०८
|[[पुणे]]
|[[चिंतामण विनायक वैद्य]]
|-
|७
|१९०९
|[[बडोदे]] 
|[[कान्होबा रामछोडदास कीर्तिकर]]
|-
|८
|१९१२
|[[अकोला]]
|[[हरी नारायण आपटे]]
|-
|९
|१९१५
|[[मुंबई]]
|[[गंगाधर पटवर्धन]]
|-
|१०
|१९१७
|[[इंदूर]]
|[[गणेश जनार्दन आगाशे]]
|-
|११
|१९२१
|[[बडोदे]] 
|[[नरसिंह चिंतामण केळकर]]
|-
|१२
|१९२६
|[[मुंबई]]
|[[माधव विनायक किबे]]
|-
|१३
|१९२७
|[[पुणे]]
|[[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]]
|-
|१४
|१९२८
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[माधव श्रीहरी अणे]]
|-
|१५
|१९२९
|[[बेळगांव]]
|[[शिवराम महादेव परांजपे]]
|-
|१६
|१९३०
|[[मडगांव|मडगांव]]
|[[वामन मल्हार जोशी]]
|-
|१७
|१९३१
|[[हैदराबाद]]
|[[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]]
|-
|१८
|१९३२
|[[कोल्हापूर]]
|[[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]]
|-
|१९
|१९३३
|[[नागपूर]]
|[[कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर]]
|-
|२०
|१९३४
|[[बडोदे]] 
|[[ना.गो. चाफेकर|नारायण गोविंद चापेकर]]
|-
|२१
|१९३५
|[[इंदूर]]
|[[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]
|-
|२२
|१९३६
|[[जळगांव|जळगाव]]
|[[माधव जुलियन]]/[[माधव त्रिंबक पटवर्धन]]
|-
|२३
|१९३८
|[[मुंबई]]
|[[विनायक दामोदर सावरकर]]
|-
|२४
|१९३९
|[[अहमदनगर]]
|[[दत्तो वामन पोतदार]]
|-
|२५
|१९४०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[नारायण सीताराम फडके]]
|-
|२६
|१९४१
|[[सोलापूर]]
|[[विष्णू सखाराम खांडेकर]]
|-
|२७
|१९४२
|[[नाशिक]]
|[[प्रल्हाद केशव अत्रे]]
|-
|२८
|१९४३
|[[सांगली]]
|[[श्रीपाद महादेव माटे]]
|-
|२९
|१९४४
|[[धुळे]]
|[[भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर]]
|-
|३०
|१९४६
|[[बेळगांव]]
|[[गजानन त्र्यंबक माडखोलकर]]
|-
|३१
|१९४७
|[[हैदराबाद]]
|[[नरहर रघुनाथ फाटक]]
|-
|३२
|१९४९
|[[पुणे]]
|[[शंकर दत्तात्रेय जावडेकर|शंकर दत्तात्रय जावडेकर]]
|-
|३३
|१९५०
|[[मुंबई]]
|[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|यशवंत दिनकर पेंढारकर]]/[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|कवी यशवंत]]
|-
|३४
|१९५१
|[[कारवार]]
|[[अनंत काकबा प्रियोळकर]]
|-
|३५
|१९५२
|[[अमळनेर]]
|[[कृष्णाजी पांडुरंग कुलकर्णी]]
|-
|३६
|१९५३
|[[अहमदाबाद]] 
|[[विठ्ठल दत्तात्रेय घाटे|वि.द. घाटे]]
|-
|३७
|१९५४
|[[दिल्ली]]
|[[लक्ष्मणशास्त्री बाळाजी जोशी]]
|-
|३८
|१९५५
|[[पंढरपूर|पंढरपूर]]
|[[शंकर दामोदर पेंडसे]]
|-
|३९
|१९५७
|[[औरंगाबाद]]
|[[अनंत आत्माराम काणेकर|अनंत काणेकर]]
|-
|४०
|१९५८
|[[मालवण|मालवण]]
|[[आत्माराम रावजी देशपांडे|अनिल]]/ [[आत्माराम रावजी देशपांडे]]
|-
|४१
|१९५९
|[[मिरज]]
|[[श्री.के. क्षीरसागर|श्रीकृष्ण केशव क्षीरसागर]]
|-
|४२
|१९६०
|[[ठाणे]]
|[[रामचंद्र श्रीपाद जोग]]
|-
|४३
|१९६१
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[कुसुमावती देशपांडे]]
|-
|४४
|१९६२
|[[सातारा]]
|[[नरहर विष्णू गाडगीळ]]
|-
|४५
|१९६४
|[[मडगाव]]
|[[वि.वा. शिरवाडकर|वि.वा.शिरवाडकर]]/ [[कुसुमाग्रज]]
|-
|४६
|१९६५
|[[सातारा]]
|[[वामन लक्ष्मण कुलकर्णी]]
|-
|४७
|१९६7
|[[भोपाळ]]
|[[विष्णू भिकाजी कोलते|विष्णू भिकाजी कोलते]]
|-
|४८
|१९६९
|[[वर्धा]]
|[[पुरुषोत्तम शिवराम रेगे|पु.शि.रेगे]]
|-
|४९
|१९७३
|[[यवतमाळ]]
|[[ग.दि. माडगूळकर|गजानन दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५०
|१९७४
|[[इचलकरंजी]]
|[[पु.ल. देशपांडे|पु.ल.देशपांडे]]
|-
|५१
|१९७५
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[दुर्गा भागवत]]
|-
|५२
|१९७७
|[[पुणे]]
|[[पुरुषोत्तम भास्कर भावे|पु.भा.भावे]]
|-
|५३
|१९७९
|[[चंद्रपूर]]
|[[वामन कृष्ण चोरघडे]]
|-
|५४
|१९८०
|[[बार्शी]] 
|[[गंगाधर बाळकृष्ण सरदार|गं.बा.सरदार]]
|-
|५५
|१९८१
|[[अकोला]]
|[[गो.नी. दांडेकर|गो.नी.दांडेकर]]
|-
|५६
|१९८१
|[[रायपूर|रायपूर (छत्‍तीसगढ)]]
|[[गंगाधर गाडगीळ]]
|-
|५७
|१९८३
|[[अंबेजोगाई]] 
|[[व्यंकटेश दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५८
|१९८४
|[[जळगांव]]
|[[शंकरराव खरात|शंकर रामचंद्र खरात]]
|-
|५९
|१९८५
|[[नांदेड]]
|[[शंकर पाटील|शंकर बाबाजी पाटील]]
|-
|६०
|१९८८
|[[मुंबई]]
|[[विश्राम बेडेकर]]
|-
|६१
|१९८८
|[[ठाणे]]
|[[वसंत कानेटकर]]
|-
|६२
|१९८९
|[[अमरावती]]
|[[केशव जगन्नाथ पुरोहित]]
|-
|६३
|१९९०
|[[पुणे]]
|[[यू.म. पठाण]]
|-
|६४
|१९९०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[मधु मंगेश कर्णिक|मधू मंगेश कर्णिक]]
|-
|६५
|१९९२
|[[कोल्हापूर]]
|[[रमेश मंत्री]]
|-
|६६
|१९९३
|[[सातारा]]
|[[विद्याधर गोखले]]
|-
|६७
|१९९४
|[[पणजी]]
|[[राम शेवाळकर]]
|-
|६८
|१९९५
|[[परभणी]]
|[[नारायण सुर्वे]]
|-
|६९
|१९९६
|[[आळंदी]] 
|[[शांता शेळके]]
|-
|७०
|१९९७
|[[अहमदनगर]]
|[[नागनाथ संतराम इनामदार|ना.सं.इनामदार]]
|-
|७१
|१९९८
|[[परळी वैजनाथ|परळी-वैजनाथ]]
|[[दत्ताराम मारुती मिरासदार|द.मा.मिरासदार]]
|-
|७२
|१९९९
|[[मुंबई]]
|[[वसंत बापट]]
|-
|७३
|२०००
|[[बेळगांव]]
|[[यशवंत दिनकर फडके|य.दि.फडके]]
|-
|७४
|२००१
|[[इंदूर]]
|[[विजया राजाध्यक्ष]]
|-
|७५
|२००२
|[[पुणे]]
|[[राजेंद्र बनहट्टी]]
|-
|७६
|२००३
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[सुभाष भेंडे]]
|-
|७७
|२००४
|[[औरंगाबाद]]
|[[रा.ग. जाधव]]
|-
|७८
|२००५
|[[नाशिक]]
|[[केशव मेश्राम]]
|-
|७९
|२००६
|[[सोलापूर]]
|[[मारुती चितमपल्ली]]
|-
|८०
|२००७
|[[नागपूर]]
|[[अरुण साधू]]
|-
|८१
|२००८
|[[सांगली]]
|[[मधुकर दत्तात्रेय हातकणंगलेकर|म.द. हातकणंगलेकर]]
|-
|८२
|२००९
|[[महाबळेश्वर]]
|[[आनंद यादव]]
|-
|८३
|२०१०
|[[पुणे]]
|[[दत्तात्रेय भिकाजी कुलकर्णी|द.भि.कुलकर्णी]]
|-
|८४
|२०१०
|[[ठाणे]]
|[[उत्तम कांबळे]]
|-
|८५
|२०१२
|[[चंद्रपूर]]
|[[वसंत आबाजी डहाके]]
|-
|८६
|२०१३
|[[चिपळूण]]
|[[नागनाथ कोत्तापल्ले]]
|-
|८७
|२०१४
|[[सासवड]]
|[[फकीरराव मुंजाजी शिंदे|फ. मुं. शिंदे]]
|-
|८८
|२०१५
|[[घुमान|घुमान (पंजाब)]]
|[[सदानंद मोरे]]
|-
|८९
|२०१६
|[[पिंपरी चिंचवड|पिंपरी-चिंचवड (पुणे)]]
|[[श्रीपाल सबनीस]]
|-
|९०
|२०१७
|[[डोंबिवली]]
|[[अक्षयकुमार काळे]]
|-
|९१
|२०१८
|[[बडोदे]] 
| [[लक्ष्मीकांत देशमुख]]
|-
|९२
|२०१९
|[[यवतमाळ]]
|[[अरुणा ढेरे]]
|-
|९३
|१०, ११, १२ जानेवारी २०२०
|[[उस्मानाबाद]]
|[[फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो]]
|-
|९४
|२६, २७, २८ मार्च २०२१
|[[नाशिक]]
|[[जयंत नारळीकर]]
|-
|९५
|२२, २३, २४ एप्रिल २०२२
|[[उदगीर]] 
|[[भारत सासणे]]
|-
|९६ || ३, ४, ५ फेब्रुवारी २०२३ || [[वर्धा]] || [[नरेंद्र  चपळगावकर]]
|-
|९७
|२, ३, ४ फेब्रुवारी २०२४
|[[अमळनेर]] ([[जळगाव जिल्हा|जळगाव]])
|[[रवींद्र शोभणे]]
|-
|९८ || फेब्रुवारी २०२५
| दिल्ली
| [[तारा भवाळकर]]
|-
|| ९९ || २०२६
| सातारा
| [[विश्वास पाटील]]
|-
|१००
|२०२७
|पुणे
|
|}

== नांदी शंभरावी साहित्य संमेलने ==
२०२७ साली पुण्यात शंभरावे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन होणार आहे. त्याची माहिती देण्यासाठी राज्यभरात ९९ ठिकाणी नांदी शंभरावी साहित्य संमेलने आयोजित केली जात आहेत. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;दै. पुण्यनगरी, ठाणे आवृत्ती, ०५.१०.२०२६&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!क्रमांक
!तारीख
!स्थळ
!विषय
!संमेलन अध्यक्ष
|-
|०१
|
|
|
|
|-
|०२
|
|
|
|
|-
|०३
|
|
|
|
|-
|०४
|
|
|
|
|-
|०५
|
|
|
|
|-
|०६
|
|
|
|
|-
|०७
|
|
|
|
|-
|०८
|
|
|
|
|-
|०९
|
|
|
|
|-
|१०
|०६ ऑक्टोबर
|वेणूताई चव्हाण हायस्कूल, फलटण 
|
|
|-
|११
|
|डोंबिवली &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/maharashtra/thane/dombivli-news-nandi-sammelan-ai-technology-marathi-literature-ravindra-chavan-1348931.html|title=Dombivli News : रविंद्र चव्हाणांच्या उपस्थितीत डोंबिवलीत नांदी संमेलन; AIपासून मराठी भाषेपर्यंत चर्चा|last=विवेक|date=2026-10-05|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum26i91207-txt-thane-20261005121208|title=डोंबिवलीत अकरावे ‘नांदी संमेलन’ उत्साहात|last=CD|date=2026-10-05|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|माहिती तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आणि साहित्य 
|रवींद्र चव्हाण (स्वागताध्यक्ष)
|-
|१२
|
|
|
|
|-
|१३
|
|
|
|
|-
|१४
|
|
|
|
|-
|१५
|
|
|
|
|-
|१६
|१८ ऑक्टोबर
|साहित्य गौरव ग्रंथालय, बेलवली, बदलापूर
|अनुवाद
|रवींद्र गुर्जर &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|१७
|
|
|
|
|-
|१८
|
|
|
|
|-
|१९
|
|
|
|
|-
|२०
|
|
|
|
|}

==संदर्भ==
&lt;references/&gt;

[[वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलने| ]]</text>
      <sha1>cqxvfucsx5etj33zl7cyuxzfqhsiruk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716948</id>
      <parentid>2716947</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2716948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39419" sha1="lzml3ng1zdkwp5hihntag89i8oi88s5" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
'''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' हा मराठी साहित्यप्रेमी जनतेचा एक आनंदाचा उत्सव असतो.

==इतिहास==
१८६५ साली [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनी मराठीत प्रसिद्ध झालेल्या पुस्तकांचा आढावा घेतलेला दिसतो. त्यानुसार ४३१ गद्य आणि २३० पद्य पुस्तकांची निर्मिती झाल्याचे दिसते. ग्रंथ प्रसाराला चालना मिळण्याच्या हेतूने, तसेच त्यावर एकत्र येऊन विचार विनिमय करण्याच्या हेतूने [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]]यांनी [[गोपाळ हरी देशमुख|लोकहितवादींच्या]] सहकार्याने १८७८ च्या मे महिन्यात ग्रंथकारांना एकत्र आणण्याचे ठरविले. त्यासाठीचे आवाहन ज्ञान प्रकाश ([[फेब्रुवारी ७]] १८७८) मधे प्रसिद्ध झाले आणि या आवाहनानुसार [[मे ११]] १८७८ रोजी सायंकाळी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[हिराबाग|हिराबागेत]] मराठी ग्रंथकारांचे पहिले संमेलन भरले. याला पहिले '''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' समजले जाते. या संमेलनाचे अध्यक्ष पद [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनीच भूषविले. 

दुसरे ग्रंथकार संमेलन १८८५ साली [[पुणे|पुण्यातच]] भरले. या संमेलनाला पहिल्याच्या मानाने चांगली म्हणजे शे-सव्वाशे नामवंत ग्रंथकारांनी उपस्थिती लावली होती. [[मे २१]] १८८५ रविवार, दुपारी ४ वाजता पुणे सार्वजनिक सभेच्या (दाणे आळी, बुधवार पेठ) जोशी हॉलमध्ये भरले होते.
या नंतर जवळ जवळ वीस वर्षांनी तिसरे ग्रंथकार संमेलन १९०५ च्या मे महिन्यात [[सातारा]] येथे भरले. [[लोकमान्य टिळक|लो.टिळकांचे]] एक सहकारी साताऱ्यातले सुप्रसिद्ध वकील र.पां.ऊर्फ दादासाहेब करंदीकर हे संमेलनाचे अध्यक्ष होते. २३ मे च्या केसरीत या संमेलनाचा त्रोटक वृत्तान्त प्रसिद्ध झाला होता. साताऱ्याचा पाठोपाठ चौथे ग्रंथकार संमेलन पुणे येथे २७-२८ मे १९०६ शनिवार, रविवार यां दिवशी सदाशिव पेठेत नागनाथपाराजवळच्या मयेकर वाड्यात भरले होते. हे संमेलन आधीच्या संमेलनांपेक्षा जास्त यशस्वी व विधायक स्वरूपाचे झाले. संमेलनाचे अध्यक्ष प्रसिद्ध कवी, ग्रंथकार आणि भाषांतरकार गोविंद वासुदेव कानिटकर होते. त्या वेळची अनेक मान्यवर ग्रंथकार मंडळी संमेलनासाठी एकत्र आलेली होती. निबंध वाचन, भाषणे, ठराव यामुळे संमेलन दोन दिवस गाजले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.masapaonline.org/node/1 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323180251/http://masapaonline.org/node/1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष==
{{मुख्यलेख|अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन/माजी अध्यक्ष}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळाच्या]] स्थापनेपासून आजपर्यंत महामंडळाने ३६ साहित्य संमेलने घेतली असून महाबळेश्वर येथे होत असलेले साहित्य संमेलन, ते भरवत असलेले ३७ वे साहित्य संमेलन होय. महामंडळ अस्तित्वात येण्यापूर्वी [[कुसुमावती देशपांडे]] या एकच लेखिका अध्यक्ष झालेल्या होत्या. महामंडळाच्या स्थापनेनंतर [[दुर्गा भागवत]], [[शांता शेळके]],[[विजया राजाध्यक्ष]],[[अरुणा ढेरे]] या चार लेखिका अध्यक्ष झालेल्या आहेत. तसेच [[शंकरराव खरात]] आणि [[केशव मेश्राम]]  लेखक आणि [[यू.म. पठाण|यू.म. पठाण]] हे लेखक अध्यक्ष झालेले आहेत.

अरुणा ढेरे या भावी साहित्य (९२ व्या) संमेलनाच्या अध्यक्षा आहेत. (२८-१०-२०१८ च्या घोषणेनुसार)

==राज्य मराठी विकास संस्थेचे निमंत्रित सदस्य==
अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळातर्फे भरणारे साहित्य संमेलन, अ. भा. मराठी नाट्य परिषदेतर्फे भरणारे नाट्य संमेलन व मराठी विज्ञान परिषदेतर्फे भरणारे विज्ञान संमेलन या तिन्ही संमेलनाचे अध्यक्ष हे [[राज्य मराठी विकास संस्था|राज्य मराठी विकास संस्थेचे]] विशेष निमंत्रित सदस्य असतात

==८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

{{मुख्यलेख|८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळा]] तर्फे भरवले जाणारे ८४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ठाण्यात २५, २६, २७ डिसेंबर, २०११ या तारखांना झाले. दादोजी कोंडदेव स्टेडियम आणि गडकरी रंगायतन या  नियोजित ठिकाणी संमेलनाचे कार्यक्रम झाले. मराठी ग्रंथसंग्रहालय (ठाणे) ही या ८४ व्या साहित्य संमेलनाची यजमान संस्था होती, तर [[उत्तम कांबळे]] हे या ८४ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते. &lt;ref&gt;Google's cache of http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624042952/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms |date=2010-06-24 }}. It is a snapshot of the page as it appeared on 28 Aug 2010 23:49:10 GMT.&lt;/ref&gt;

==८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[चिपळूण]] येथे ११ ते १३ जानेवारी [[इ.स. २०१३]] दरम्यान झाले. हे लोकमान्य टिळक स्मारक वाचन मंदिराने आयोजित केले होते. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष ज्येष्ठ साहित्यिक [[नागनाथ कोत्तापल्ले]] होते.

==८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[सासवड]] येथे ३ ते ५ जानेवारी [[इ.स. २०१४]] दरम्यान झाले. हे आचार्य विकास प्रतिष्ठान व महाराष्ट्र साहित्य परिषद, शाखा सासवडने आयोजित केलेले आहे. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष साहित्यिक [[फ.मुं. शिंदे]] होते.

==८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}} 
८८ वे साहित्य संमेलन [[घुमान (पंजाब)]] येथे ३ ते ५ एप्रिल [[इ.स. २०१५]] दरम्यान झाले. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sahityasammelanghuman.org/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-03-03 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403022339/http://www.sahityasammelanghuman.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

या घुमानच्या साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने प्रकाश पायगुडे यांनी घुमान, पंजाब, शीख धर्म आणि या साऱ्या पार्श्वभूमीचा आढावा ’साहित्य वारी’ नावाच्या पुस्तकात घेतला आहे.  पुस्तकात प्रारंभी नामदेवांच्या कार्याची ओळख करून दिली आहे. त्यानंतर घुमान आणि नामदेव यांचा परस्पर संबंध उलगडून दाखवला आहे. बाबा नामदेव असे संबोधले जाणारे संत नामदेव कसे होते याची माहिती दिली आहे. शीख धर्म, त्यांचे दहा गुरू आणि पंजाब यांची माहिती या पुस्तकातील एका स्वतंत्र प्रकरणामधून मिळते. 

आजवरची साहित्य संमेलने, संमेलनांचे अध्यक्ष यांच्या माहितीचा समावेशही पुस्तकात करण्यात आला आहे.  पुस्तकाला घुमान संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] यांची प्रस्तावना लाभली आहे.  पुस्तक प्रकाशक - संगत प्रकाशन (नांदेड)

== ८९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|८९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे १५ ते १८ जानेवारी २०१६ या काळात पिंपरी(-चिंचवड) येथे झाले डॉ. [[श्रीपाल सबनीस]] हे संमेलनाध्यक्ष होते.

== ९०वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९० वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे ३ ते ५ फेब्रुवारी २०१७ या कालावधीत [[डोंबिवली]] येथे झाले. संमेलनाध्यक्ष [[डॉ. अक्षयकुमार काळे‎]] होते.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/writer-akshaykumar-kale-elected-marathi-literary-meet-prez-661867-2016-12-11|title=Writer Akshaykumar Kale elected Marathi literary meet Prez|first1=P. T. I.|last1=December 11|first2=2016UPDATED:|last2=December 11|first3=2016 16:40|last3=Ist|website=India Today}}&lt;/ref&gt;

== ९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[बडोदा]] येथे १६ ते १८ फेब्रुवारी २०१८ दरम्यान झाले.  यापूर्वी १९०९ मध्ये सातवे संमेलन, १९२१ मध्ये अकरावे संमेलन आणि १९३४ मध्ये विसावे संमेलन बडोद्यात झाले होते. सेवानिवृत्त [[आयएएस]] अधिकारी [[लक्ष्मीकांत देशमुख]] हे संमेलनाध्यक्ष होते. 

==९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
११ ते १३ जानेवारी २०१९ या काळात [[यवतमाळ]]मध्ये ९२वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले. [[अरुणा ढेरे]] संमेलनाध्यक्षा होत्या. 

यवतमाळमध्ये यापूर्वी १९७३मध्ये जेव्हा अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले होते, त्यावेळी  [[ग. दि. माडगूळकर]] त्या संमलेनाचे अध्यक्ष होते.

== ९३वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९३ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन ११, १२, १३ जानेवारी २०२० या काळात उस्मानाबाद येथे. फादर [[फ्रान्सिस दिब्रिटो]] हे संमेलनाध्यक्ष.

== ९४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, नाशिक-२०२१ ==

{{मुख्यलेख|९४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[नाशिक]] नगरीत MET कॉलेज, आडगाव येथे २६ ते २८ मार्च २०२१ या काळात होणार होते. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[जयंत नारळीकर]] आहेत. कोविडच्या उपद्रवामुळे हे संमेलन पुढे ढकलण्यात आले आहे; आता ते ३, ४ व ५ डिसेंबर २०२१ ला होणार आहे.

==९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर-२०२२==

{{मुख्यलेख|९५ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[उदगीर]] नगरीत महाराष्ट्र उदयगिरी महाविद्यालय, उदगीर येथे २२ ते २४ एप्रिल २०२२ या काळात होणार आहे. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[भारत सासणे]] आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://abmss95.mumu.edu.in |title=९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर २०२२ |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220312001111/https://abmss95.mumu.edu.in/ |विदा दिनांक=2022-03-12}}&lt;/ref&gt;

==९६वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९७वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, दिल्ली येथे २१, २२ आणि २३ फेब्रुवारी २०२५ असे तीन सत्रात भरवण्यात आले होते. या  संमेलनाचे उद्घाटन भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते करण्यात आले होते. या संमेलनाच्या अध्यक्षस्थानी डॉ. [[तारा भवाळकर]] होत्या तर स्वागताध्यक्ष म्हणून [[शरद पवार]] आणि प्रमुख पाहुणे म्हणून मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] होते. सदर संमेलनाचे आयोजन सरहद या संस्थेकडे सोपविण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://lokmat.com/editorial/editorial-but-its-sad-everything-should-be-fine-except-literature-in-akhil-bharatiya-sahitya-sammelan-delhi-a-a607/ |title=...तरी गमते उदास ! साहित्य वगळता सगळे असावे अन् |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ फेब्रुवारी २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==९९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, सातारा==
९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे महामंडळ प्रा. मिलिंद जोशी हे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत आहेत. या संमेलनाचे संमेलनाध्यक्ष म्हणून  लेखक विश्वास पाटील यांची सर्वमान्य निवड करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन महाराष्ट्रातील सातारा येथे आयोजित करण्यात आले होते. या संमेलनात मराठी साहित्य, भाषा व संस्कृती यांचा व्यापक विचार मांडण्यात आला. देश-विदेशातील अनेक नामवंत साहित्यिक, अभ्यासक, विचारवंत आणि रसिक मोठ्या संख्येने या संमेलनात सहभागी झाले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

==मराठी साहित्य संमेलने==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!संमेलन क्र. !! वर्ष !! स्थळ !! अध्यक्ष
|-

|१ ||१८७८ ||[[पुणे]] ||[[महादेव गोविंद रानडे|न्या. महादेव गोविंद रानडे]]
|-
|२
|१८८५
|[[पुणे]]
|[[कृष्णशास्त्री राजवाडे]]
|-
|३
|१९०५
|[[सातारा]]
|[[रघुनाथ पांडुरंग करंदीकर]]
|-
|४
|१९०६
|[[पुणे]]
|[[वासुदेव गोविंद कानिटकर]]
|-
|५
|१९०७
|[[पुणे]]
|[[विष्णू मोरेश्वर महाजनी|विष्णू मोरेश्वर महाजनी]]
|-
|६
|१९०८
|[[पुणे]]
|[[चिंतामण विनायक वैद्य]]
|-
|७
|१९०९
|[[बडोदे]] 
|[[कान्होबा रामछोडदास कीर्तिकर]]
|-
|८
|१९१२
|[[अकोला]]
|[[हरी नारायण आपटे]]
|-
|९
|१९१५
|[[मुंबई]]
|[[गंगाधर पटवर्धन]]
|-
|१०
|१९१७
|[[इंदूर]]
|[[गणेश जनार्दन आगाशे]]
|-
|११
|१९२१
|[[बडोदे]] 
|[[नरसिंह चिंतामण केळकर]]
|-
|१२
|१९२६
|[[मुंबई]]
|[[माधव विनायक किबे]]
|-
|१३
|१९२७
|[[पुणे]]
|[[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]]
|-
|१४
|१९२८
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[माधव श्रीहरी अणे]]
|-
|१५
|१९२९
|[[बेळगांव]]
|[[शिवराम महादेव परांजपे]]
|-
|१६
|१९३०
|[[मडगांव|मडगांव]]
|[[वामन मल्हार जोशी]]
|-
|१७
|१९३१
|[[हैदराबाद]]
|[[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]]
|-
|१८
|१९३२
|[[कोल्हापूर]]
|[[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]]
|-
|१९
|१९३३
|[[नागपूर]]
|[[कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर]]
|-
|२०
|१९३४
|[[बडोदे]] 
|[[ना.गो. चाफेकर|नारायण गोविंद चापेकर]]
|-
|२१
|१९३५
|[[इंदूर]]
|[[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]
|-
|२२
|१९३६
|[[जळगांव|जळगाव]]
|[[माधव जुलियन]]/[[माधव त्रिंबक पटवर्धन]]
|-
|२३
|१९३८
|[[मुंबई]]
|[[विनायक दामोदर सावरकर]]
|-
|२४
|१९३९
|[[अहमदनगर]]
|[[दत्तो वामन पोतदार]]
|-
|२५
|१९४०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[नारायण सीताराम फडके]]
|-
|२६
|१९४१
|[[सोलापूर]]
|[[विष्णू सखाराम खांडेकर]]
|-
|२७
|१९४२
|[[नाशिक]]
|[[प्रल्हाद केशव अत्रे]]
|-
|२८
|१९४३
|[[सांगली]]
|[[श्रीपाद महादेव माटे]]
|-
|२९
|१९४४
|[[धुळे]]
|[[भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर]]
|-
|३०
|१९४६
|[[बेळगांव]]
|[[गजानन त्र्यंबक माडखोलकर]]
|-
|३१
|१९४७
|[[हैदराबाद]]
|[[नरहर रघुनाथ फाटक]]
|-
|३२
|१९४९
|[[पुणे]]
|[[शंकर दत्तात्रेय जावडेकर|शंकर दत्तात्रय जावडेकर]]
|-
|३३
|१९५०
|[[मुंबई]]
|[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|यशवंत दिनकर पेंढारकर]]/[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|कवी यशवंत]]
|-
|३४
|१९५१
|[[कारवार]]
|[[अनंत काकबा प्रियोळकर]]
|-
|३५
|१९५२
|[[अमळनेर]]
|[[कृष्णाजी पांडुरंग कुलकर्णी]]
|-
|३६
|१९५३
|[[अहमदाबाद]] 
|[[विठ्ठल दत्तात्रेय घाटे|वि.द. घाटे]]
|-
|३७
|१९५४
|[[दिल्ली]]
|[[लक्ष्मणशास्त्री बाळाजी जोशी]]
|-
|३८
|१९५५
|[[पंढरपूर|पंढरपूर]]
|[[शंकर दामोदर पेंडसे]]
|-
|३९
|१९५७
|[[औरंगाबाद]]
|[[अनंत आत्माराम काणेकर|अनंत काणेकर]]
|-
|४०
|१९५८
|[[मालवण|मालवण]]
|[[आत्माराम रावजी देशपांडे|अनिल]]/ [[आत्माराम रावजी देशपांडे]]
|-
|४१
|१९५९
|[[मिरज]]
|[[श्री.के. क्षीरसागर|श्रीकृष्ण केशव क्षीरसागर]]
|-
|४२
|१९६०
|[[ठाणे]]
|[[रामचंद्र श्रीपाद जोग]]
|-
|४३
|१९६१
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[कुसुमावती देशपांडे]]
|-
|४४
|१९६२
|[[सातारा]]
|[[नरहर विष्णू गाडगीळ]]
|-
|४५
|१९६४
|[[मडगाव]]
|[[वि.वा. शिरवाडकर|वि.वा.शिरवाडकर]]/ [[कुसुमाग्रज]]
|-
|४६
|१९६५
|[[सातारा]]
|[[वामन लक्ष्मण कुलकर्णी]]
|-
|४७
|१९६7
|[[भोपाळ]]
|[[विष्णू भिकाजी कोलते|विष्णू भिकाजी कोलते]]
|-
|४८
|१९६९
|[[वर्धा]]
|[[पुरुषोत्तम शिवराम रेगे|पु.शि.रेगे]]
|-
|४९
|१९७३
|[[यवतमाळ]]
|[[ग.दि. माडगूळकर|गजानन दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५०
|१९७४
|[[इचलकरंजी]]
|[[पु.ल. देशपांडे|पु.ल.देशपांडे]]
|-
|५१
|१९७५
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[दुर्गा भागवत]]
|-
|५२
|१९७७
|[[पुणे]]
|[[पुरुषोत्तम भास्कर भावे|पु.भा.भावे]]
|-
|५३
|१९७९
|[[चंद्रपूर]]
|[[वामन कृष्ण चोरघडे]]
|-
|५४
|१९८०
|[[बार्शी]] 
|[[गंगाधर बाळकृष्ण सरदार|गं.बा.सरदार]]
|-
|५५
|१९८१
|[[अकोला]]
|[[गो.नी. दांडेकर|गो.नी.दांडेकर]]
|-
|५६
|१९८१
|[[रायपूर|रायपूर (छत्‍तीसगढ)]]
|[[गंगाधर गाडगीळ]]
|-
|५७
|१९८३
|[[अंबेजोगाई]] 
|[[व्यंकटेश दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५८
|१९८४
|[[जळगांव]]
|[[शंकरराव खरात|शंकर रामचंद्र खरात]]
|-
|५९
|१९८५
|[[नांदेड]]
|[[शंकर पाटील|शंकर बाबाजी पाटील]]
|-
|६०
|१९८८
|[[मुंबई]]
|[[विश्राम बेडेकर]]
|-
|६१
|१९८८
|[[ठाणे]]
|[[वसंत कानेटकर]]
|-
|६२
|१९८९
|[[अमरावती]]
|[[केशव जगन्नाथ पुरोहित]]
|-
|६३
|१९९०
|[[पुणे]]
|[[यू.म. पठाण]]
|-
|६४
|१९९०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[मधु मंगेश कर्णिक|मधू मंगेश कर्णिक]]
|-
|६५
|१९९२
|[[कोल्हापूर]]
|[[रमेश मंत्री]]
|-
|६६
|१९९३
|[[सातारा]]
|[[विद्याधर गोखले]]
|-
|६७
|१९९४
|[[पणजी]]
|[[राम शेवाळकर]]
|-
|६८
|१९९५
|[[परभणी]]
|[[नारायण सुर्वे]]
|-
|६९
|१९९६
|[[आळंदी]] 
|[[शांता शेळके]]
|-
|७०
|१९९७
|[[अहमदनगर]]
|[[नागनाथ संतराम इनामदार|ना.सं.इनामदार]]
|-
|७१
|१९९८
|[[परळी वैजनाथ|परळी-वैजनाथ]]
|[[दत्ताराम मारुती मिरासदार|द.मा.मिरासदार]]
|-
|७२
|१९९९
|[[मुंबई]]
|[[वसंत बापट]]
|-
|७३
|२०००
|[[बेळगांव]]
|[[यशवंत दिनकर फडके|य.दि.फडके]]
|-
|७४
|२००१
|[[इंदूर]]
|[[विजया राजाध्यक्ष]]
|-
|७५
|२००२
|[[पुणे]]
|[[राजेंद्र बनहट्टी]]
|-
|७६
|२००३
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[सुभाष भेंडे]]
|-
|७७
|२००४
|[[औरंगाबाद]]
|[[रा.ग. जाधव]]
|-
|७८
|२००५
|[[नाशिक]]
|[[केशव मेश्राम]]
|-
|७९
|२००६
|[[सोलापूर]]
|[[मारुती चितमपल्ली]]
|-
|८०
|२००७
|[[नागपूर]]
|[[अरुण साधू]]
|-
|८१
|२००८
|[[सांगली]]
|[[मधुकर दत्तात्रेय हातकणंगलेकर|म.द. हातकणंगलेकर]]
|-
|८२
|२००९
|[[महाबळेश्वर]]
|[[आनंद यादव]]
|-
|८३
|२०१०
|[[पुणे]]
|[[दत्तात्रेय भिकाजी कुलकर्णी|द.भि.कुलकर्णी]]
|-
|८४
|२०१०
|[[ठाणे]]
|[[उत्तम कांबळे]]
|-
|८५
|२०१२
|[[चंद्रपूर]]
|[[वसंत आबाजी डहाके]]
|-
|८६
|२०१३
|[[चिपळूण]]
|[[नागनाथ कोत्तापल्ले]]
|-
|८७
|२०१४
|[[सासवड]]
|[[फकीरराव मुंजाजी शिंदे|फ. मुं. शिंदे]]
|-
|८८
|२०१५
|[[घुमान|घुमान (पंजाब)]]
|[[सदानंद मोरे]]
|-
|८९
|२०१६
|[[पिंपरी चिंचवड|पिंपरी-चिंचवड (पुणे)]]
|[[श्रीपाल सबनीस]]
|-
|९०
|२०१७
|[[डोंबिवली]]
|[[अक्षयकुमार काळे]]
|-
|९१
|२०१८
|[[बडोदे]] 
| [[लक्ष्मीकांत देशमुख]]
|-
|९२
|२०१९
|[[यवतमाळ]]
|[[अरुणा ढेरे]]
|-
|९३
|१०, ११, १२ जानेवारी २०२०
|[[उस्मानाबाद]]
|[[फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो]]
|-
|९४
|२६, २७, २८ मार्च २०२१
|[[नाशिक]]
|[[जयंत नारळीकर]]
|-
|९५
|२२, २३, २४ एप्रिल २०२२
|[[उदगीर]] 
|[[भारत सासणे]]
|-
|९६ || ३, ४, ५ फेब्रुवारी २०२३ || [[वर्धा]] || [[नरेंद्र  चपळगावकर]]
|-
|९७
|२, ३, ४ फेब्रुवारी २०२४
|[[अमळनेर]] ([[जळगाव जिल्हा|जळगाव]])
|[[रवींद्र शोभणे]]
|-
|९८ || फेब्रुवारी २०२५
| दिल्ली
| [[तारा भवाळकर]]
|-
|| ९९ || २०२६
| सातारा
| [[विश्वास पाटील]]
|-
|१००
|२०२७
|पुणे
|
|}

== नांदी शंभर साहित्य संमेलने ==
२०२७ साली पुण्यात शंभरावे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन होणार आहे. त्याची माहिती देण्यासाठी राज्यभरात ९९ ठिकाणी नांदी शंभरावी साहित्य संमेलने आयोजित केली जात आहेत. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;दै. पुण्यनगरी, ठाणे आवृत्ती, ०५.१०.२०२६&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!क्रमांक
!तारीख
!स्थळ
!विषय
!संमेलन अध्यक्ष
|-
|०१
|
|
|
|
|-
|०२
|
|
|
|
|-
|०३
|
|
|
|
|-
|०४
|
|
|
|
|-
|०५
|
|
|
|
|-
|०६
|
|
|
|
|-
|०७
|
|
|
|
|-
|०८
|
|
|
|
|-
|०९
|
|
|
|
|-
|१०
|०६ ऑक्टोबर
|वेणूताई चव्हाण हायस्कूल, फलटण 
|
|
|-
|११
|
|डोंबिवली &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/maharashtra/thane/dombivli-news-nandi-sammelan-ai-technology-marathi-literature-ravindra-chavan-1348931.html|title=Dombivli News : रविंद्र चव्हाणांच्या उपस्थितीत डोंबिवलीत नांदी संमेलन; AIपासून मराठी भाषेपर्यंत चर्चा|last=विवेक|date=2026-10-05|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum26i91207-txt-thane-20261005121208|title=डोंबिवलीत अकरावे ‘नांदी संमेलन’ उत्साहात|last=CD|date=2026-10-05|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|माहिती तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आणि साहित्य 
|रवींद्र चव्हाण (स्वागताध्यक्ष)
|-
|१२
|
|
|
|
|-
|१३
|
|
|
|
|-
|१४
|
|
|
|
|-
|१५
|
|
|
|
|-
|१६
|१८ ऑक्टोबर
|साहित्य गौरव ग्रंथालय, बेलवली, बदलापूर
|अनुवाद
|रवींद्र गुर्जर &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|१७
|
|
|
|
|-
|१८
|
|
|
|
|-
|१९
|
|
|
|
|-
|२०
|
|
|
|
|}

==संदर्भ==
&lt;references/&gt;

[[वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलने| ]]</text>
      <sha1>lzml3ng1zdkwp5hihntag89i8oi88s5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716996</id>
      <parentid>2716948</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <origin>2716996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39919" sha1="9qmlnceg529f38agzqs2ym8ysi8e1zv" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
'''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' हा मराठी साहित्यप्रेमी जनतेचा एक आनंदाचा उत्सव असतो.

==इतिहास==
१८६५ साली [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनी मराठीत प्रसिद्ध झालेल्या पुस्तकांचा आढावा घेतलेला दिसतो. त्यानुसार ४३१ गद्य आणि २३० पद्य पुस्तकांची निर्मिती झाल्याचे दिसते. ग्रंथ प्रसाराला चालना मिळण्याच्या हेतूने, तसेच त्यावर एकत्र येऊन विचार विनिमय करण्याच्या हेतूने [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]]यांनी [[गोपाळ हरी देशमुख|लोकहितवादींच्या]] सहकार्याने १८७८ च्या मे महिन्यात ग्रंथकारांना एकत्र आणण्याचे ठरविले. त्यासाठीचे आवाहन ज्ञान प्रकाश ([[फेब्रुवारी ७]] १८७८) मधे प्रसिद्ध झाले आणि या आवाहनानुसार [[मे ११]] १८७८ रोजी सायंकाळी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[हिराबाग|हिराबागेत]] मराठी ग्रंथकारांचे पहिले संमेलन भरले. याला पहिले '''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' समजले जाते. या संमेलनाचे अध्यक्ष पद [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनीच भूषविले. 

दुसरे ग्रंथकार संमेलन १८८५ साली [[पुणे|पुण्यातच]] भरले. या संमेलनाला पहिल्याच्या मानाने चांगली म्हणजे शे-सव्वाशे नामवंत ग्रंथकारांनी उपस्थिती लावली होती. [[मे २१]] १८८५ रविवार, दुपारी ४ वाजता पुणे सार्वजनिक सभेच्या (दाणे आळी, बुधवार पेठ) जोशी हॉलमध्ये भरले होते.
या नंतर जवळ जवळ वीस वर्षांनी तिसरे ग्रंथकार संमेलन १९०५ च्या मे महिन्यात [[सातारा]] येथे भरले. [[लोकमान्य टिळक|लो.टिळकांचे]] एक सहकारी साताऱ्यातले सुप्रसिद्ध वकील र.पां.ऊर्फ दादासाहेब करंदीकर हे संमेलनाचे अध्यक्ष होते. २३ मे च्या केसरीत या संमेलनाचा त्रोटक वृत्तान्त प्रसिद्ध झाला होता. साताऱ्याचा पाठोपाठ चौथे ग्रंथकार संमेलन पुणे येथे २७-२८ मे १९०६ शनिवार, रविवार यां दिवशी सदाशिव पेठेत नागनाथपाराजवळच्या मयेकर वाड्यात भरले होते. हे संमेलन आधीच्या संमेलनांपेक्षा जास्त यशस्वी व विधायक स्वरूपाचे झाले. संमेलनाचे अध्यक्ष प्रसिद्ध कवी, ग्रंथकार आणि भाषांतरकार गोविंद वासुदेव कानिटकर होते. त्या वेळची अनेक मान्यवर ग्रंथकार मंडळी संमेलनासाठी एकत्र आलेली होती. निबंध वाचन, भाषणे, ठराव यामुळे संमेलन दोन दिवस गाजले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.masapaonline.org/node/1 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323180251/http://masapaonline.org/node/1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष==
{{मुख्यलेख|अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन/माजी अध्यक्ष}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळाच्या]] स्थापनेपासून आजपर्यंत महामंडळाने ३६ साहित्य संमेलने घेतली असून महाबळेश्वर येथे होत असलेले साहित्य संमेलन, ते भरवत असलेले ३७ वे साहित्य संमेलन होय. महामंडळ अस्तित्वात येण्यापूर्वी [[कुसुमावती देशपांडे]] या एकच लेखिका अध्यक्ष झालेल्या होत्या. महामंडळाच्या स्थापनेनंतर [[दुर्गा भागवत]], [[शांता शेळके]],[[विजया राजाध्यक्ष]],[[अरुणा ढेरे]] या चार लेखिका अध्यक्ष झालेल्या आहेत. तसेच [[शंकरराव खरात]] आणि [[केशव मेश्राम]]  लेखक आणि [[यू.म. पठाण|यू.म. पठाण]] हे लेखक अध्यक्ष झालेले आहेत.

अरुणा ढेरे या भावी साहित्य (९२ व्या) संमेलनाच्या अध्यक्षा आहेत. (२८-१०-२०१८ च्या घोषणेनुसार)

==राज्य मराठी विकास संस्थेचे निमंत्रित सदस्य==
अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळातर्फे भरणारे साहित्य संमेलन, अ. भा. मराठी नाट्य परिषदेतर्फे भरणारे नाट्य संमेलन व मराठी विज्ञान परिषदेतर्फे भरणारे विज्ञान संमेलन या तिन्ही संमेलनाचे अध्यक्ष हे [[राज्य मराठी विकास संस्था|राज्य मराठी विकास संस्थेचे]] विशेष निमंत्रित सदस्य असतात

==८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

{{मुख्यलेख|८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळा]] तर्फे भरवले जाणारे ८४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ठाण्यात २५, २६, २७ डिसेंबर, २०११ या तारखांना झाले. दादोजी कोंडदेव स्टेडियम आणि गडकरी रंगायतन या  नियोजित ठिकाणी संमेलनाचे कार्यक्रम झाले. मराठी ग्रंथसंग्रहालय (ठाणे) ही या ८४ व्या साहित्य संमेलनाची यजमान संस्था होती, तर [[उत्तम कांबळे]] हे या ८४ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते. &lt;ref&gt;Google's cache of http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624042952/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms |date=2010-06-24 }}. It is a snapshot of the page as it appeared on 28 Aug 2010 23:49:10 GMT.&lt;/ref&gt;

==८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[चिपळूण]] येथे ११ ते १३ जानेवारी [[इ.स. २०१३]] दरम्यान झाले. हे लोकमान्य टिळक स्मारक वाचन मंदिराने आयोजित केले होते. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष ज्येष्ठ साहित्यिक [[नागनाथ कोत्तापल्ले]] होते.

==८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[सासवड]] येथे ३ ते ५ जानेवारी [[इ.स. २०१४]] दरम्यान झाले. हे आचार्य विकास प्रतिष्ठान व महाराष्ट्र साहित्य परिषद, शाखा सासवडने आयोजित केलेले आहे. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष साहित्यिक [[फ.मुं. शिंदे]] होते.

==८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}} 
८८ वे साहित्य संमेलन [[घुमान (पंजाब)]] येथे ३ ते ५ एप्रिल [[इ.स. २०१५]] दरम्यान झाले. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sahityasammelanghuman.org/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-03-03 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403022339/http://www.sahityasammelanghuman.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

या घुमानच्या साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने प्रकाश पायगुडे यांनी घुमान, पंजाब, शीख धर्म आणि या साऱ्या पार्श्वभूमीचा आढावा ’साहित्य वारी’ नावाच्या पुस्तकात घेतला आहे.  पुस्तकात प्रारंभी नामदेवांच्या कार्याची ओळख करून दिली आहे. त्यानंतर घुमान आणि नामदेव यांचा परस्पर संबंध उलगडून दाखवला आहे. बाबा नामदेव असे संबोधले जाणारे संत नामदेव कसे होते याची माहिती दिली आहे. शीख धर्म, त्यांचे दहा गुरू आणि पंजाब यांची माहिती या पुस्तकातील एका स्वतंत्र प्रकरणामधून मिळते. 

आजवरची साहित्य संमेलने, संमेलनांचे अध्यक्ष यांच्या माहितीचा समावेशही पुस्तकात करण्यात आला आहे.  पुस्तकाला घुमान संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] यांची प्रस्तावना लाभली आहे.  पुस्तक प्रकाशक - संगत प्रकाशन (नांदेड)

== ८९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|८९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे १५ ते १८ जानेवारी २०१६ या काळात पिंपरी(-चिंचवड) येथे झाले डॉ. [[श्रीपाल सबनीस]] हे संमेलनाध्यक्ष होते.

== ९०वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९० वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे ३ ते ५ फेब्रुवारी २०१७ या कालावधीत [[डोंबिवली]] येथे झाले. संमेलनाध्यक्ष [[डॉ. अक्षयकुमार काळे‎]] होते.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/writer-akshaykumar-kale-elected-marathi-literary-meet-prez-661867-2016-12-11|title=Writer Akshaykumar Kale elected Marathi literary meet Prez|first1=P. T. I.|last1=December 11|first2=2016UPDATED:|last2=December 11|first3=2016 16:40|last3=Ist|website=India Today}}&lt;/ref&gt;

== ९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[बडोदा]] येथे १६ ते १८ फेब्रुवारी २०१८ दरम्यान झाले.  यापूर्वी १९०९ मध्ये सातवे संमेलन, १९२१ मध्ये अकरावे संमेलन आणि १९३४ मध्ये विसावे संमेलन बडोद्यात झाले होते. सेवानिवृत्त [[आयएएस]] अधिकारी [[लक्ष्मीकांत देशमुख]] हे संमेलनाध्यक्ष होते. 

==९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
११ ते १३ जानेवारी २०१९ या काळात [[यवतमाळ]]मध्ये ९२वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले. [[अरुणा ढेरे]] संमेलनाध्यक्षा होत्या. 

यवतमाळमध्ये यापूर्वी १९७३मध्ये जेव्हा अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले होते, त्यावेळी  [[ग. दि. माडगूळकर]] त्या संमलेनाचे अध्यक्ष होते.

== ९३वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९३ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन ११, १२, १३ जानेवारी २०२० या काळात उस्मानाबाद येथे. फादर [[फ्रान्सिस दिब्रिटो]] हे संमेलनाध्यक्ष.

== ९४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, नाशिक-२०२१ ==

{{मुख्यलेख|९४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[नाशिक]] नगरीत MET कॉलेज, आडगाव येथे २६ ते २८ मार्च २०२१ या काळात होणार होते. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[जयंत नारळीकर]] आहेत. कोविडच्या उपद्रवामुळे हे संमेलन पुढे ढकलण्यात आले आहे; आता ते ३, ४ व ५ डिसेंबर २०२१ ला होणार आहे.

==९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर-२०२२==

{{मुख्यलेख|९५ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[उदगीर]] नगरीत महाराष्ट्र उदयगिरी महाविद्यालय, उदगीर येथे २२ ते २४ एप्रिल २०२२ या काळात होणार आहे. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[भारत सासणे]] आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://abmss95.mumu.edu.in |title=९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर २०२२ |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220312001111/https://abmss95.mumu.edu.in/ |विदा दिनांक=2022-03-12}}&lt;/ref&gt;

==९६वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९७वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, दिल्ली येथे २१, २२ आणि २३ फेब्रुवारी २०२५ असे तीन सत्रात भरवण्यात आले होते. या  संमेलनाचे उद्घाटन भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते करण्यात आले होते. या संमेलनाच्या अध्यक्षस्थानी डॉ. [[तारा भवाळकर]] होत्या तर स्वागताध्यक्ष म्हणून [[शरद पवार]] आणि प्रमुख पाहुणे म्हणून मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] होते. सदर संमेलनाचे आयोजन सरहद या संस्थेकडे सोपविण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://lokmat.com/editorial/editorial-but-its-sad-everything-should-be-fine-except-literature-in-akhil-bharatiya-sahitya-sammelan-delhi-a-a607/ |title=...तरी गमते उदास ! साहित्य वगळता सगळे असावे अन् |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ फेब्रुवारी २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==९९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, सातारा==
९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे महामंडळ प्रा. मिलिंद जोशी हे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत आहेत. या संमेलनाचे संमेलनाध्यक्ष म्हणून  लेखक विश्वास पाटील यांची सर्वमान्य निवड करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन महाराष्ट्रातील सातारा येथे आयोजित करण्यात आले होते. या संमेलनात मराठी साहित्य, भाषा व संस्कृती यांचा व्यापक विचार मांडण्यात आला. देश-विदेशातील अनेक नामवंत साहित्यिक, अभ्यासक, विचारवंत आणि रसिक मोठ्या संख्येने या संमेलनात सहभागी झाले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

==मराठी साहित्य संमेलने==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!संमेलन क्र. !! वर्ष !! स्थळ !! अध्यक्ष
|-

|१ ||१८७८ ||[[पुणे]] ||[[महादेव गोविंद रानडे|न्या. महादेव गोविंद रानडे]]
|-
|२
|१८८५
|[[पुणे]]
|[[कृष्णशास्त्री राजवाडे]]
|-
|३
|१९०५
|[[सातारा]]
|[[रघुनाथ पांडुरंग करंदीकर]]
|-
|४
|१९०६
|[[पुणे]]
|[[वासुदेव गोविंद कानिटकर]]
|-
|५
|१९०७
|[[पुणे]]
|[[विष्णू मोरेश्वर महाजनी|विष्णू मोरेश्वर महाजनी]]
|-
|६
|१९०८
|[[पुणे]]
|[[चिंतामण विनायक वैद्य]]
|-
|७
|१९०९
|[[बडोदे]] 
|[[कान्होबा रामछोडदास कीर्तिकर]]
|-
|८
|१९१२
|[[अकोला]]
|[[हरी नारायण आपटे]]
|-
|९
|१९१५
|[[मुंबई]]
|[[गंगाधर पटवर्धन]]
|-
|१०
|१९१७
|[[इंदूर]]
|[[गणेश जनार्दन आगाशे]]
|-
|११
|१९२१
|[[बडोदे]] 
|[[नरसिंह चिंतामण केळकर]]
|-
|१२
|१९२६
|[[मुंबई]]
|[[माधव विनायक किबे]]
|-
|१३
|१९२७
|[[पुणे]]
|[[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]]
|-
|१४
|१९२८
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[माधव श्रीहरी अणे]]
|-
|१५
|१९२९
|[[बेळगांव]]
|[[शिवराम महादेव परांजपे]]
|-
|१६
|१९३०
|[[मडगांव|मडगांव]]
|[[वामन मल्हार जोशी]]
|-
|१७
|१९३१
|[[हैदराबाद]]
|[[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]]
|-
|१८
|१९३२
|[[कोल्हापूर]]
|[[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]]
|-
|१९
|१९३३
|[[नागपूर]]
|[[कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर]]
|-
|२०
|१९३४
|[[बडोदे]] 
|[[ना.गो. चाफेकर|नारायण गोविंद चापेकर]]
|-
|२१
|१९३५
|[[इंदूर]]
|[[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]
|-
|२२
|१९३६
|[[जळगांव|जळगाव]]
|[[माधव जुलियन]]/[[माधव त्रिंबक पटवर्धन]]
|-
|२३
|१९३८
|[[मुंबई]]
|[[विनायक दामोदर सावरकर]]
|-
|२४
|१९३९
|[[अहमदनगर]]
|[[दत्तो वामन पोतदार]]
|-
|२५
|१९४०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[नारायण सीताराम फडके]]
|-
|२६
|१९४१
|[[सोलापूर]]
|[[विष्णू सखाराम खांडेकर]]
|-
|२७
|१९४२
|[[नाशिक]]
|[[प्रल्हाद केशव अत्रे]]
|-
|२८
|१९४३
|[[सांगली]]
|[[श्रीपाद महादेव माटे]]
|-
|२९
|१९४४
|[[धुळे]]
|[[भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर]]
|-
|३०
|१९४६
|[[बेळगांव]]
|[[गजानन त्र्यंबक माडखोलकर]]
|-
|३१
|१९४७
|[[हैदराबाद]]
|[[नरहर रघुनाथ फाटक]]
|-
|३२
|१९४९
|[[पुणे]]
|[[शंकर दत्तात्रेय जावडेकर|शंकर दत्तात्रय जावडेकर]]
|-
|३३
|१९५०
|[[मुंबई]]
|[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|यशवंत दिनकर पेंढारकर]]/[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|कवी यशवंत]]
|-
|३४
|१९५१
|[[कारवार]]
|[[अनंत काकबा प्रियोळकर]]
|-
|३५
|१९५२
|[[अमळनेर]]
|[[कृष्णाजी पांडुरंग कुलकर्णी]]
|-
|३६
|१९५३
|[[अहमदाबाद]] 
|[[विठ्ठल दत्तात्रेय घाटे|वि.द. घाटे]]
|-
|३७
|१९५४
|[[दिल्ली]]
|[[लक्ष्मणशास्त्री बाळाजी जोशी]]
|-
|३८
|१९५५
|[[पंढरपूर|पंढरपूर]]
|[[शंकर दामोदर पेंडसे]]
|-
|३९
|१९५७
|[[औरंगाबाद]]
|[[अनंत आत्माराम काणेकर|अनंत काणेकर]]
|-
|४०
|१९५८
|[[मालवण|मालवण]]
|[[आत्माराम रावजी देशपांडे|अनिल]]/ [[आत्माराम रावजी देशपांडे]]
|-
|४१
|१९५९
|[[मिरज]]
|[[श्री.के. क्षीरसागर|श्रीकृष्ण केशव क्षीरसागर]]
|-
|४२
|१९६०
|[[ठाणे]]
|[[रामचंद्र श्रीपाद जोग]]
|-
|४३
|१९६१
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[कुसुमावती देशपांडे]]
|-
|४४
|१९६२
|[[सातारा]]
|[[नरहर विष्णू गाडगीळ]]
|-
|४५
|१९६४
|[[मडगाव]]
|[[वि.वा. शिरवाडकर|वि.वा.शिरवाडकर]]/ [[कुसुमाग्रज]]
|-
|४६
|१९६५
|[[सातारा]]
|[[वामन लक्ष्मण कुलकर्णी]]
|-
|४७
|१९६7
|[[भोपाळ]]
|[[विष्णू भिकाजी कोलते|विष्णू भिकाजी कोलते]]
|-
|४८
|१९६९
|[[वर्धा]]
|[[पुरुषोत्तम शिवराम रेगे|पु.शि.रेगे]]
|-
|४९
|१९७३
|[[यवतमाळ]]
|[[ग.दि. माडगूळकर|गजानन दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५०
|१९७४
|[[इचलकरंजी]]
|[[पु.ल. देशपांडे|पु.ल.देशपांडे]]
|-
|५१
|१९७५
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[दुर्गा भागवत]]
|-
|५२
|१९७७
|[[पुणे]]
|[[पुरुषोत्तम भास्कर भावे|पु.भा.भावे]]
|-
|५३
|१९७९
|[[चंद्रपूर]]
|[[वामन कृष्ण चोरघडे]]
|-
|५४
|१९८०
|[[बार्शी]] 
|[[गंगाधर बाळकृष्ण सरदार|गं.बा.सरदार]]
|-
|५५
|१९८१
|[[अकोला]]
|[[गो.नी. दांडेकर|गो.नी.दांडेकर]]
|-
|५६
|१९८१
|[[रायपूर|रायपूर (छत्‍तीसगढ)]]
|[[गंगाधर गाडगीळ]]
|-
|५७
|१९८३
|[[अंबेजोगाई]] 
|[[व्यंकटेश दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५८
|१९८४
|[[जळगांव]]
|[[शंकरराव खरात|शंकर रामचंद्र खरात]]
|-
|५९
|१९८५
|[[नांदेड]]
|[[शंकर पाटील|शंकर बाबाजी पाटील]]
|-
|६०
|१९८८
|[[मुंबई]]
|[[विश्राम बेडेकर]]
|-
|६१
|१९८८
|[[ठाणे]]
|[[वसंत कानेटकर]]
|-
|६२
|१९८९
|[[अमरावती]]
|[[केशव जगन्नाथ पुरोहित]]
|-
|६३
|१९९०
|[[पुणे]]
|[[यू.म. पठाण]]
|-
|६४
|१९९०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[मधु मंगेश कर्णिक|मधू मंगेश कर्णिक]]
|-
|६५
|१९९२
|[[कोल्हापूर]]
|[[रमेश मंत्री]]
|-
|६६
|१९९३
|[[सातारा]]
|[[विद्याधर गोखले]]
|-
|६७
|१९९४
|[[पणजी]]
|[[राम शेवाळकर]]
|-
|६८
|१९९५
|[[परभणी]]
|[[नारायण सुर्वे]]
|-
|६९
|१९९६
|[[आळंदी]] 
|[[शांता शेळके]]
|-
|७०
|१९९७
|[[अहमदनगर]]
|[[नागनाथ संतराम इनामदार|ना.सं.इनामदार]]
|-
|७१
|१९९८
|[[परळी वैजनाथ|परळी-वैजनाथ]]
|[[दत्ताराम मारुती मिरासदार|द.मा.मिरासदार]]
|-
|७२
|१९९९
|[[मुंबई]]
|[[वसंत बापट]]
|-
|७३
|२०००
|[[बेळगांव]]
|[[यशवंत दिनकर फडके|य.दि.फडके]]
|-
|७४
|२००१
|[[इंदूर]]
|[[विजया राजाध्यक्ष]]
|-
|७५
|२००२
|[[पुणे]]
|[[राजेंद्र बनहट्टी]]
|-
|७६
|२००३
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[सुभाष भेंडे]]
|-
|७७
|२००४
|[[औरंगाबाद]]
|[[रा.ग. जाधव]]
|-
|७८
|२००५
|[[नाशिक]]
|[[केशव मेश्राम]]
|-
|७९
|२००६
|[[सोलापूर]]
|[[मारुती चितमपल्ली]]
|-
|८०
|२००७
|[[नागपूर]]
|[[अरुण साधू]]
|-
|८१
|२००८
|[[सांगली]]
|[[मधुकर दत्तात्रेय हातकणंगलेकर|म.द. हातकणंगलेकर]]
|-
|८२
|२००९
|[[महाबळेश्वर]]
|[[आनंद यादव]]
|-
|८३
|२०१०
|[[पुणे]]
|[[दत्तात्रेय भिकाजी कुलकर्णी|द.भि.कुलकर्णी]]
|-
|८४
|२०१०
|[[ठाणे]]
|[[उत्तम कांबळे]]
|-
|८५
|२०१२
|[[चंद्रपूर]]
|[[वसंत आबाजी डहाके]]
|-
|८६
|२०१३
|[[चिपळूण]]
|[[नागनाथ कोत्तापल्ले]]
|-
|८७
|२०१४
|[[सासवड]]
|[[फकीरराव मुंजाजी शिंदे|फ. मुं. शिंदे]]
|-
|८८
|२०१५
|[[घुमान|घुमान (पंजाब)]]
|[[सदानंद मोरे]]
|-
|८९
|२०१६
|[[पिंपरी चिंचवड|पिंपरी-चिंचवड (पुणे)]]
|[[श्रीपाल सबनीस]]
|-
|९०
|२०१७
|[[डोंबिवली]]
|[[अक्षयकुमार काळे]]
|-
|९१
|२०१८
|[[बडोदे]] 
| [[लक्ष्मीकांत देशमुख]]
|-
|९२
|२०१९
|[[यवतमाळ]]
|[[अरुणा ढेरे]]
|-
|९३
|१०, ११, १२ जानेवारी २०२०
|[[उस्मानाबाद]]
|[[फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो]]
|-
|९४
|२६, २७, २८ मार्च २०२१
|[[नाशिक]]
|[[जयंत नारळीकर]]
|-
|९५
|२२, २३, २४ एप्रिल २०२२
|[[उदगीर]] 
|[[भारत सासणे]]
|-
|९६ || ३, ४, ५ फेब्रुवारी २०२३ || [[वर्धा]] || [[नरेंद्र  चपळगावकर]]
|-
|९७
|२, ३, ४ फेब्रुवारी २०२४
|[[अमळनेर]] ([[जळगाव जिल्हा|जळगाव]])
|[[रवींद्र शोभणे]]
|-
|९८ || फेब्रुवारी २०२५
| दिल्ली
| [[तारा भवाळकर]]
|-
|| ९९ || २०२६
| सातारा
| [[विश्वास पाटील]]
|-
|१००
|२०२७
|पुणे
|
|}

== नांदी शंभर साहित्य संमेलने ==
२०२७ साली पुण्यात शंभरावे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन होणार आहे. त्याची माहिती देण्यासाठी राज्यभरात ९९ ठिकाणी नांदी शंभरावी साहित्य संमेलने आयोजित केली जात आहेत. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;दै. पुण्यनगरी, ठाणे आवृत्ती, ०५.१०.२०२६&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!क्रमांक
!तारीख
!स्थळ
!विषय
!संमेलन अध्यक्ष
|-
|०१
|१४ ऑगस्ट
|ज्योत्स्ना भोळे सभागृह, हिराबाग, पुणे &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/nandi-literary-conference-pune|title=हिराबागेत शुक्रवारी रंगणार पहिले नांदी संमेलन|last=CD|date=2026-08-11|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|
|विश्वास पाटील 
|-
|०२
|
|
|
|
|-
|०३
|
|
|
|
|-
|०४
|
|
|
|
|-
|०५
|
|
|
|
|-
|०६
|
|
|
|
|-
|०७
|
|
|
|
|-
|०८
|
|
|
|
|-
|०९
|
|
|
|
|-
|१०
|०६ ऑक्टोबर
|वेणूताई चव्हाण हायस्कूल, फलटण 
|
|
|-
|११
|
|डोंबिवली &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/maharashtra/thane/dombivli-news-nandi-sammelan-ai-technology-marathi-literature-ravindra-chavan-1348931.html|title=Dombivli News : रविंद्र चव्हाणांच्या उपस्थितीत डोंबिवलीत नांदी संमेलन; AIपासून मराठी भाषेपर्यंत चर्चा|last=विवेक|date=2026-10-05|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum26i91207-txt-thane-20261005121208|title=डोंबिवलीत अकरावे ‘नांदी संमेलन’ उत्साहात|last=CD|date=2026-10-05|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|माहिती तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आणि साहित्य 
|रवींद्र चव्हाण (स्वागताध्यक्ष)
|-
|१२
|
|
|
|
|-
|१३
|
|
|
|
|-
|१४
|
|
|
|
|-
|१५
|
|
|
|
|-
|१६
|१८ ऑक्टोबर
|साहित्य गौरव ग्रंथालय, बेलवली, बदलापूर
|अनुवाद
|रवींद्र गुर्जर &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|१७
|
|
|
|
|-
|१८
|
|
|
|
|-
|१९
|
|
|
|
|-
|२०
|
|
|
|
|}

==संदर्भ==
&lt;references/&gt;

[[वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलने| ]]</text>
      <sha1>9qmlnceg529f38agzqs2ym8ysi8e1zv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716997</id>
      <parentid>2716996</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <origin>2716997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40071" sha1="mtawmkgrcvgaasbimewyx0u29cnx73u" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
'''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' हा मराठी साहित्यप्रेमी जनतेचा एक आनंदाचा उत्सव असतो.

==इतिहास==
१८६५ साली [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनी मराठीत प्रसिद्ध झालेल्या पुस्तकांचा आढावा घेतलेला दिसतो. त्यानुसार ४३१ गद्य आणि २३० पद्य पुस्तकांची निर्मिती झाल्याचे दिसते. ग्रंथ प्रसाराला चालना मिळण्याच्या हेतूने, तसेच त्यावर एकत्र येऊन विचार विनिमय करण्याच्या हेतूने [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]]यांनी [[गोपाळ हरी देशमुख|लोकहितवादींच्या]] सहकार्याने १८७८ च्या मे महिन्यात ग्रंथकारांना एकत्र आणण्याचे ठरविले. त्यासाठीचे आवाहन ज्ञान प्रकाश ([[फेब्रुवारी ७]] १८७८) मधे प्रसिद्ध झाले आणि या आवाहनानुसार [[मे ११]] १८७८ रोजी सायंकाळी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[हिराबाग|हिराबागेत]] मराठी ग्रंथकारांचे पहिले संमेलन भरले. याला पहिले '''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' समजले जाते. या संमेलनाचे अध्यक्ष पद [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनीच भूषविले. 

दुसरे ग्रंथकार संमेलन १८८५ साली [[पुणे|पुण्यातच]] भरले. या संमेलनाला पहिल्याच्या मानाने चांगली म्हणजे शे-सव्वाशे नामवंत ग्रंथकारांनी उपस्थिती लावली होती. [[मे २१]] १८८५ रविवार, दुपारी ४ वाजता पुणे सार्वजनिक सभेच्या (दाणे आळी, बुधवार पेठ) जोशी हॉलमध्ये भरले होते.
या नंतर जवळ जवळ वीस वर्षांनी तिसरे ग्रंथकार संमेलन १९०५ च्या मे महिन्यात [[सातारा]] येथे भरले. [[लोकमान्य टिळक|लो.टिळकांचे]] एक सहकारी साताऱ्यातले सुप्रसिद्ध वकील र.पां.ऊर्फ दादासाहेब करंदीकर हे संमेलनाचे अध्यक्ष होते. २३ मे च्या केसरीत या संमेलनाचा त्रोटक वृत्तान्त प्रसिद्ध झाला होता. साताऱ्याचा पाठोपाठ चौथे ग्रंथकार संमेलन पुणे येथे २७-२८ मे १९०६ शनिवार, रविवार यां दिवशी सदाशिव पेठेत नागनाथपाराजवळच्या मयेकर वाड्यात भरले होते. हे संमेलन आधीच्या संमेलनांपेक्षा जास्त यशस्वी व विधायक स्वरूपाचे झाले. संमेलनाचे अध्यक्ष प्रसिद्ध कवी, ग्रंथकार आणि भाषांतरकार गोविंद वासुदेव कानिटकर होते. त्या वेळची अनेक मान्यवर ग्रंथकार मंडळी संमेलनासाठी एकत्र आलेली होती. निबंध वाचन, भाषणे, ठराव यामुळे संमेलन दोन दिवस गाजले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.masapaonline.org/node/1 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323180251/http://masapaonline.org/node/1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष==
{{मुख्यलेख|अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन/माजी अध्यक्ष}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळाच्या]] स्थापनेपासून आजपर्यंत महामंडळाने ३६ साहित्य संमेलने घेतली असून महाबळेश्वर येथे होत असलेले साहित्य संमेलन, ते भरवत असलेले ३७ वे साहित्य संमेलन होय. महामंडळ अस्तित्वात येण्यापूर्वी [[कुसुमावती देशपांडे]] या एकच लेखिका अध्यक्ष झालेल्या होत्या. महामंडळाच्या स्थापनेनंतर [[दुर्गा भागवत]], [[शांता शेळके]],[[विजया राजाध्यक्ष]],[[अरुणा ढेरे]] या चार लेखिका अध्यक्ष झालेल्या आहेत. तसेच [[शंकरराव खरात]] आणि [[केशव मेश्राम]]  लेखक आणि [[यू.म. पठाण|यू.म. पठाण]] हे लेखक अध्यक्ष झालेले आहेत.

अरुणा ढेरे या भावी साहित्य (९२ व्या) संमेलनाच्या अध्यक्षा आहेत. (२८-१०-२०१८ च्या घोषणेनुसार)

==राज्य मराठी विकास संस्थेचे निमंत्रित सदस्य==
अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळातर्फे भरणारे साहित्य संमेलन, अ. भा. मराठी नाट्य परिषदेतर्फे भरणारे नाट्य संमेलन व मराठी विज्ञान परिषदेतर्फे भरणारे विज्ञान संमेलन या तिन्ही संमेलनाचे अध्यक्ष हे [[राज्य मराठी विकास संस्था|राज्य मराठी विकास संस्थेचे]] विशेष निमंत्रित सदस्य असतात

==८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

{{मुख्यलेख|८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळा]] तर्फे भरवले जाणारे ८४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ठाण्यात २५, २६, २७ डिसेंबर, २०११ या तारखांना झाले. दादोजी कोंडदेव स्टेडियम आणि गडकरी रंगायतन या  नियोजित ठिकाणी संमेलनाचे कार्यक्रम झाले. मराठी ग्रंथसंग्रहालय (ठाणे) ही या ८४ व्या साहित्य संमेलनाची यजमान संस्था होती, तर [[उत्तम कांबळे]] हे या ८४ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते. &lt;ref&gt;Google's cache of http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624042952/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms |date=2010-06-24 }}. It is a snapshot of the page as it appeared on 28 Aug 2010 23:49:10 GMT.&lt;/ref&gt;

==८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[चिपळूण]] येथे ११ ते १३ जानेवारी [[इ.स. २०१३]] दरम्यान झाले. हे लोकमान्य टिळक स्मारक वाचन मंदिराने आयोजित केले होते. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष ज्येष्ठ साहित्यिक [[नागनाथ कोत्तापल्ले]] होते.

==८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[सासवड]] येथे ३ ते ५ जानेवारी [[इ.स. २०१४]] दरम्यान झाले. हे आचार्य विकास प्रतिष्ठान व महाराष्ट्र साहित्य परिषद, शाखा सासवडने आयोजित केलेले आहे. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष साहित्यिक [[फ.मुं. शिंदे]] होते.

==८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}} 
८८ वे साहित्य संमेलन [[घुमान (पंजाब)]] येथे ३ ते ५ एप्रिल [[इ.स. २०१५]] दरम्यान झाले. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sahityasammelanghuman.org/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-03-03 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403022339/http://www.sahityasammelanghuman.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

या घुमानच्या साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने प्रकाश पायगुडे यांनी घुमान, पंजाब, शीख धर्म आणि या साऱ्या पार्श्वभूमीचा आढावा ’साहित्य वारी’ नावाच्या पुस्तकात घेतला आहे.  पुस्तकात प्रारंभी नामदेवांच्या कार्याची ओळख करून दिली आहे. त्यानंतर घुमान आणि नामदेव यांचा परस्पर संबंध उलगडून दाखवला आहे. बाबा नामदेव असे संबोधले जाणारे संत नामदेव कसे होते याची माहिती दिली आहे. शीख धर्म, त्यांचे दहा गुरू आणि पंजाब यांची माहिती या पुस्तकातील एका स्वतंत्र प्रकरणामधून मिळते. 

आजवरची साहित्य संमेलने, संमेलनांचे अध्यक्ष यांच्या माहितीचा समावेशही पुस्तकात करण्यात आला आहे.  पुस्तकाला घुमान संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] यांची प्रस्तावना लाभली आहे.  पुस्तक प्रकाशक - संगत प्रकाशन (नांदेड)

== ८९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|८९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे १५ ते १८ जानेवारी २०१६ या काळात पिंपरी(-चिंचवड) येथे झाले डॉ. [[श्रीपाल सबनीस]] हे संमेलनाध्यक्ष होते.

== ९०वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९० वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे ३ ते ५ फेब्रुवारी २०१७ या कालावधीत [[डोंबिवली]] येथे झाले. संमेलनाध्यक्ष [[डॉ. अक्षयकुमार काळे‎]] होते.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/writer-akshaykumar-kale-elected-marathi-literary-meet-prez-661867-2016-12-11|title=Writer Akshaykumar Kale elected Marathi literary meet Prez|first1=P. T. I.|last1=December 11|first2=2016UPDATED:|last2=December 11|first3=2016 16:40|last3=Ist|website=India Today}}&lt;/ref&gt;

== ९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[बडोदा]] येथे १६ ते १८ फेब्रुवारी २०१८ दरम्यान झाले.  यापूर्वी १९०९ मध्ये सातवे संमेलन, १९२१ मध्ये अकरावे संमेलन आणि १९३४ मध्ये विसावे संमेलन बडोद्यात झाले होते. सेवानिवृत्त [[आयएएस]] अधिकारी [[लक्ष्मीकांत देशमुख]] हे संमेलनाध्यक्ष होते. 

==९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
११ ते १३ जानेवारी २०१९ या काळात [[यवतमाळ]]मध्ये ९२वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले. [[अरुणा ढेरे]] संमेलनाध्यक्षा होत्या. 

यवतमाळमध्ये यापूर्वी १९७३मध्ये जेव्हा अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले होते, त्यावेळी  [[ग. दि. माडगूळकर]] त्या संमलेनाचे अध्यक्ष होते.

== ९३वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९३ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन ११, १२, १३ जानेवारी २०२० या काळात उस्मानाबाद येथे. फादर [[फ्रान्सिस दिब्रिटो]] हे संमेलनाध्यक्ष.

== ९४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, नाशिक-२०२१ ==

{{मुख्यलेख|९४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[नाशिक]] नगरीत MET कॉलेज, आडगाव येथे २६ ते २८ मार्च २०२१ या काळात होणार होते. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[जयंत नारळीकर]] आहेत. कोविडच्या उपद्रवामुळे हे संमेलन पुढे ढकलण्यात आले आहे; आता ते ३, ४ व ५ डिसेंबर २०२१ ला होणार आहे.

==९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर-२०२२==

{{मुख्यलेख|९५ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[उदगीर]] नगरीत महाराष्ट्र उदयगिरी महाविद्यालय, उदगीर येथे २२ ते २४ एप्रिल २०२२ या काळात होणार आहे. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[भारत सासणे]] आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://abmss95.mumu.edu.in |title=९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर २०२२ |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220312001111/https://abmss95.mumu.edu.in/ |विदा दिनांक=2022-03-12}}&lt;/ref&gt;

==९६वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९७वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, दिल्ली येथे २१, २२ आणि २३ फेब्रुवारी २०२५ असे तीन सत्रात भरवण्यात आले होते. या  संमेलनाचे उद्घाटन भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते करण्यात आले होते. या संमेलनाच्या अध्यक्षस्थानी डॉ. [[तारा भवाळकर]] होत्या तर स्वागताध्यक्ष म्हणून [[शरद पवार]] आणि प्रमुख पाहुणे म्हणून मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] होते. सदर संमेलनाचे आयोजन सरहद या संस्थेकडे सोपविण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://lokmat.com/editorial/editorial-but-its-sad-everything-should-be-fine-except-literature-in-akhil-bharatiya-sahitya-sammelan-delhi-a-a607/ |title=...तरी गमते उदास ! साहित्य वगळता सगळे असावे अन् |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ फेब्रुवारी २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==९९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, सातारा==
९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे महामंडळ प्रा. मिलिंद जोशी हे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत आहेत. या संमेलनाचे संमेलनाध्यक्ष म्हणून  लेखक विश्वास पाटील यांची सर्वमान्य निवड करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन महाराष्ट्रातील सातारा येथे आयोजित करण्यात आले होते. या संमेलनात मराठी साहित्य, भाषा व संस्कृती यांचा व्यापक विचार मांडण्यात आला. देश-विदेशातील अनेक नामवंत साहित्यिक, अभ्यासक, विचारवंत आणि रसिक मोठ्या संख्येने या संमेलनात सहभागी झाले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

==मराठी साहित्य संमेलने==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!संमेलन क्र. !! वर्ष !! स्थळ !! अध्यक्ष
|-

|१ ||१८७८ ||[[पुणे]] ||[[महादेव गोविंद रानडे|न्या. महादेव गोविंद रानडे]]
|-
|२
|१८८५
|[[पुणे]]
|[[कृष्णशास्त्री राजवाडे]]
|-
|३
|१९०५
|[[सातारा]]
|[[रघुनाथ पांडुरंग करंदीकर]]
|-
|४
|१९०६
|[[पुणे]]
|[[वासुदेव गोविंद कानिटकर]]
|-
|५
|१९०७
|[[पुणे]]
|[[विष्णू मोरेश्वर महाजनी|विष्णू मोरेश्वर महाजनी]]
|-
|६
|१९०८
|[[पुणे]]
|[[चिंतामण विनायक वैद्य]]
|-
|७
|१९०९
|[[बडोदे]] 
|[[कान्होबा रामछोडदास कीर्तिकर]]
|-
|८
|१९१२
|[[अकोला]]
|[[हरी नारायण आपटे]]
|-
|९
|१९१५
|[[मुंबई]]
|[[गंगाधर पटवर्धन]]
|-
|१०
|१९१७
|[[इंदूर]]
|[[गणेश जनार्दन आगाशे]]
|-
|११
|१९२१
|[[बडोदे]] 
|[[नरसिंह चिंतामण केळकर]]
|-
|१२
|१९२६
|[[मुंबई]]
|[[माधव विनायक किबे]]
|-
|१३
|१९२७
|[[पुणे]]
|[[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]]
|-
|१४
|१९२८
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[माधव श्रीहरी अणे]]
|-
|१५
|१९२९
|[[बेळगांव]]
|[[शिवराम महादेव परांजपे]]
|-
|१६
|१९३०
|[[मडगांव|मडगांव]]
|[[वामन मल्हार जोशी]]
|-
|१७
|१९३१
|[[हैदराबाद]]
|[[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]]
|-
|१८
|१९३२
|[[कोल्हापूर]]
|[[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]]
|-
|१९
|१९३३
|[[नागपूर]]
|[[कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर]]
|-
|२०
|१९३४
|[[बडोदे]] 
|[[ना.गो. चाफेकर|नारायण गोविंद चापेकर]]
|-
|२१
|१९३५
|[[इंदूर]]
|[[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]
|-
|२२
|१९३६
|[[जळगांव|जळगाव]]
|[[माधव जुलियन]]/[[माधव त्रिंबक पटवर्धन]]
|-
|२३
|१९३८
|[[मुंबई]]
|[[विनायक दामोदर सावरकर]]
|-
|२४
|१९३९
|[[अहमदनगर]]
|[[दत्तो वामन पोतदार]]
|-
|२५
|१९४०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[नारायण सीताराम फडके]]
|-
|२६
|१९४१
|[[सोलापूर]]
|[[विष्णू सखाराम खांडेकर]]
|-
|२७
|१९४२
|[[नाशिक]]
|[[प्रल्हाद केशव अत्रे]]
|-
|२८
|१९४३
|[[सांगली]]
|[[श्रीपाद महादेव माटे]]
|-
|२९
|१९४४
|[[धुळे]]
|[[भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर]]
|-
|३०
|१९४६
|[[बेळगांव]]
|[[गजानन त्र्यंबक माडखोलकर]]
|-
|३१
|१९४७
|[[हैदराबाद]]
|[[नरहर रघुनाथ फाटक]]
|-
|३२
|१९४९
|[[पुणे]]
|[[शंकर दत्तात्रेय जावडेकर|शंकर दत्तात्रय जावडेकर]]
|-
|३३
|१९५०
|[[मुंबई]]
|[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|यशवंत दिनकर पेंढारकर]]/[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|कवी यशवंत]]
|-
|३४
|१९५१
|[[कारवार]]
|[[अनंत काकबा प्रियोळकर]]
|-
|३५
|१९५२
|[[अमळनेर]]
|[[कृष्णाजी पांडुरंग कुलकर्णी]]
|-
|३६
|१९५३
|[[अहमदाबाद]] 
|[[विठ्ठल दत्तात्रेय घाटे|वि.द. घाटे]]
|-
|३७
|१९५४
|[[दिल्ली]]
|[[लक्ष्मणशास्त्री बाळाजी जोशी]]
|-
|३८
|१९५५
|[[पंढरपूर|पंढरपूर]]
|[[शंकर दामोदर पेंडसे]]
|-
|३९
|१९५७
|[[औरंगाबाद]]
|[[अनंत आत्माराम काणेकर|अनंत काणेकर]]
|-
|४०
|१९५८
|[[मालवण|मालवण]]
|[[आत्माराम रावजी देशपांडे|अनिल]]/ [[आत्माराम रावजी देशपांडे]]
|-
|४१
|१९५९
|[[मिरज]]
|[[श्री.के. क्षीरसागर|श्रीकृष्ण केशव क्षीरसागर]]
|-
|४२
|१९६०
|[[ठाणे]]
|[[रामचंद्र श्रीपाद जोग]]
|-
|४३
|१९६१
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[कुसुमावती देशपांडे]]
|-
|४४
|१९६२
|[[सातारा]]
|[[नरहर विष्णू गाडगीळ]]
|-
|४५
|१९६४
|[[मडगाव]]
|[[वि.वा. शिरवाडकर|वि.वा.शिरवाडकर]]/ [[कुसुमाग्रज]]
|-
|४६
|१९६५
|[[सातारा]]
|[[वामन लक्ष्मण कुलकर्णी]]
|-
|४७
|१९६7
|[[भोपाळ]]
|[[विष्णू भिकाजी कोलते|विष्णू भिकाजी कोलते]]
|-
|४८
|१९६९
|[[वर्धा]]
|[[पुरुषोत्तम शिवराम रेगे|पु.शि.रेगे]]
|-
|४९
|१९७३
|[[यवतमाळ]]
|[[ग.दि. माडगूळकर|गजानन दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५०
|१९७४
|[[इचलकरंजी]]
|[[पु.ल. देशपांडे|पु.ल.देशपांडे]]
|-
|५१
|१९७५
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[दुर्गा भागवत]]
|-
|५२
|१९७७
|[[पुणे]]
|[[पुरुषोत्तम भास्कर भावे|पु.भा.भावे]]
|-
|५३
|१९७९
|[[चंद्रपूर]]
|[[वामन कृष्ण चोरघडे]]
|-
|५४
|१९८०
|[[बार्शी]] 
|[[गंगाधर बाळकृष्ण सरदार|गं.बा.सरदार]]
|-
|५५
|१९८१
|[[अकोला]]
|[[गो.नी. दांडेकर|गो.नी.दांडेकर]]
|-
|५६
|१९८१
|[[रायपूर|रायपूर (छत्‍तीसगढ)]]
|[[गंगाधर गाडगीळ]]
|-
|५७
|१९८३
|[[अंबेजोगाई]] 
|[[व्यंकटेश दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५८
|१९८४
|[[जळगांव]]
|[[शंकरराव खरात|शंकर रामचंद्र खरात]]
|-
|५९
|१९८५
|[[नांदेड]]
|[[शंकर पाटील|शंकर बाबाजी पाटील]]
|-
|६०
|१९८८
|[[मुंबई]]
|[[विश्राम बेडेकर]]
|-
|६१
|१९८८
|[[ठाणे]]
|[[वसंत कानेटकर]]
|-
|६२
|१९८९
|[[अमरावती]]
|[[केशव जगन्नाथ पुरोहित]]
|-
|६३
|१९९०
|[[पुणे]]
|[[यू.म. पठाण]]
|-
|६४
|१९९०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[मधु मंगेश कर्णिक|मधू मंगेश कर्णिक]]
|-
|६५
|१९९२
|[[कोल्हापूर]]
|[[रमेश मंत्री]]
|-
|६६
|१९९३
|[[सातारा]]
|[[विद्याधर गोखले]]
|-
|६७
|१९९४
|[[पणजी]]
|[[राम शेवाळकर]]
|-
|६८
|१९९५
|[[परभणी]]
|[[नारायण सुर्वे]]
|-
|६९
|१९९६
|[[आळंदी]] 
|[[शांता शेळके]]
|-
|७०
|१९९७
|[[अहमदनगर]]
|[[नागनाथ संतराम इनामदार|ना.सं.इनामदार]]
|-
|७१
|१९९८
|[[परळी वैजनाथ|परळी-वैजनाथ]]
|[[दत्ताराम मारुती मिरासदार|द.मा.मिरासदार]]
|-
|७२
|१९९९
|[[मुंबई]]
|[[वसंत बापट]]
|-
|७३
|२०००
|[[बेळगांव]]
|[[यशवंत दिनकर फडके|य.दि.फडके]]
|-
|७४
|२००१
|[[इंदूर]]
|[[विजया राजाध्यक्ष]]
|-
|७५
|२००२
|[[पुणे]]
|[[राजेंद्र बनहट्टी]]
|-
|७६
|२००३
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[सुभाष भेंडे]]
|-
|७७
|२००४
|[[औरंगाबाद]]
|[[रा.ग. जाधव]]
|-
|७८
|२००५
|[[नाशिक]]
|[[केशव मेश्राम]]
|-
|७९
|२००६
|[[सोलापूर]]
|[[मारुती चितमपल्ली]]
|-
|८०
|२००७
|[[नागपूर]]
|[[अरुण साधू]]
|-
|८१
|२००८
|[[सांगली]]
|[[मधुकर दत्तात्रेय हातकणंगलेकर|म.द. हातकणंगलेकर]]
|-
|८२
|२००९
|[[महाबळेश्वर]]
|[[आनंद यादव]]
|-
|८३
|२०१०
|[[पुणे]]
|[[दत्तात्रेय भिकाजी कुलकर्णी|द.भि.कुलकर्णी]]
|-
|८४
|२०१०
|[[ठाणे]]
|[[उत्तम कांबळे]]
|-
|८५
|२०१२
|[[चंद्रपूर]]
|[[वसंत आबाजी डहाके]]
|-
|८६
|२०१३
|[[चिपळूण]]
|[[नागनाथ कोत्तापल्ले]]
|-
|८७
|२०१४
|[[सासवड]]
|[[फकीरराव मुंजाजी शिंदे|फ. मुं. शिंदे]]
|-
|८८
|२०१५
|[[घुमान|घुमान (पंजाब)]]
|[[सदानंद मोरे]]
|-
|८९
|२०१६
|[[पिंपरी चिंचवड|पिंपरी-चिंचवड (पुणे)]]
|[[श्रीपाल सबनीस]]
|-
|९०
|२०१७
|[[डोंबिवली]]
|[[अक्षयकुमार काळे]]
|-
|९१
|२०१८
|[[बडोदे]] 
| [[लक्ष्मीकांत देशमुख]]
|-
|९२
|२०१९
|[[यवतमाळ]]
|[[अरुणा ढेरे]]
|-
|९३
|१०, ११, १२ जानेवारी २०२०
|[[उस्मानाबाद]]
|[[फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो]]
|-
|९४
|२६, २७, २८ मार्च २०२१
|[[नाशिक]]
|[[जयंत नारळीकर]]
|-
|९५
|२२, २३, २४ एप्रिल २०२२
|[[उदगीर]] 
|[[भारत सासणे]]
|-
|९६ || ३, ४, ५ फेब्रुवारी २०२३ || [[वर्धा]] || [[नरेंद्र  चपळगावकर]]
|-
|९७
|२, ३, ४ फेब्रुवारी २०२४
|[[अमळनेर]] ([[जळगाव जिल्हा|जळगाव]])
|[[रवींद्र शोभणे]]
|-
|९८ || फेब्रुवारी २०२५
| दिल्ली
| [[तारा भवाळकर]]
|-
|| ९९ || २०२६
| सातारा
| [[विश्वास पाटील]]
|-
|१००
|२०२७
|पुणे
|
|}

== नांदी शंभर साहित्य संमेलने ==
२०२७ साली पुण्यात शंभरावे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन होणार आहे. त्याची माहिती देण्यासाठी राज्यभरात ९९ ठिकाणी नांदी शंभरावी साहित्य संमेलने आयोजित केली जात आहेत. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;दै. पुण्यनगरी, ठाणे आवृत्ती, ०५.१०.२०२६&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!क्रमांक
!तारीख
!स्थळ
!विषय
!संमेलन अध्यक्ष
|-
|०१
|१४ ऑगस्ट
|ज्योत्स्ना भोळे सभागृह, हिराबाग, पुणे &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/nandi-literary-conference-pune|title=हिराबागेत शुक्रवारी रंगणार पहिले नांदी संमेलन|last=CD|date=2026-08-11|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|उत्तरार्धात ‘सत्यशोधक महात्मा’ या दीर्घांकाचे सादरीकरण
|विश्वास पाटील 
|-
|०२
|
|
|
|
|-
|०३
|
|
|
|
|-
|०४
|
|
|
|
|-
|०५
|
|
|
|
|-
|०६
|
|
|
|
|-
|०७
|
|
|
|
|-
|०८
|
|
|
|
|-
|०९
|
|
|
|
|-
|१०
|०६ ऑक्टोबर
|वेणूताई चव्हाण हायस्कूल, फलटण 
|
|
|-
|११
|
|डोंबिवली &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/maharashtra/thane/dombivli-news-nandi-sammelan-ai-technology-marathi-literature-ravindra-chavan-1348931.html|title=Dombivli News : रविंद्र चव्हाणांच्या उपस्थितीत डोंबिवलीत नांदी संमेलन; AIपासून मराठी भाषेपर्यंत चर्चा|last=विवेक|date=2026-10-05|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum26i91207-txt-thane-20261005121208|title=डोंबिवलीत अकरावे ‘नांदी संमेलन’ उत्साहात|last=CD|date=2026-10-05|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|माहिती तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आणि साहित्य 
|रवींद्र चव्हाण (स्वागताध्यक्ष)
|-
|१२
|
|
|
|
|-
|१३
|
|
|
|
|-
|१४
|
|
|
|
|-
|१५
|
|
|
|
|-
|१६
|१८ ऑक्टोबर
|साहित्य गौरव ग्रंथालय, बेलवली, बदलापूर
|अनुवाद
|रवींद्र गुर्जर &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|१७
|
|
|
|
|-
|१८
|
|
|
|
|-
|१९
|
|
|
|
|-
|२०
|
|
|
|
|}

==संदर्भ==
&lt;references/&gt;

[[वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलने| ]]</text>
      <sha1>mtawmkgrcvgaasbimewyx0u29cnx73u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716999</id>
      <parentid>2716997</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <origin>2716999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40925" sha1="77qwhlgf2c92ymzchotgvldt5hd0sbe" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
'''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' हा मराठी साहित्यप्रेमी जनतेचा एक आनंदाचा उत्सव असतो.

==इतिहास==
१८६५ साली [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनी मराठीत प्रसिद्ध झालेल्या पुस्तकांचा आढावा घेतलेला दिसतो. त्यानुसार ४३१ गद्य आणि २३० पद्य पुस्तकांची निर्मिती झाल्याचे दिसते. ग्रंथ प्रसाराला चालना मिळण्याच्या हेतूने, तसेच त्यावर एकत्र येऊन विचार विनिमय करण्याच्या हेतूने [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]]यांनी [[गोपाळ हरी देशमुख|लोकहितवादींच्या]] सहकार्याने १८७८ च्या मे महिन्यात ग्रंथकारांना एकत्र आणण्याचे ठरविले. त्यासाठीचे आवाहन ज्ञान प्रकाश ([[फेब्रुवारी ७]] १८७८) मधे प्रसिद्ध झाले आणि या आवाहनानुसार [[मे ११]] १८७८ रोजी सायंकाळी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[हिराबाग|हिराबागेत]] मराठी ग्रंथकारांचे पहिले संमेलन भरले. याला पहिले '''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' समजले जाते. या संमेलनाचे अध्यक्ष पद [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनीच भूषविले. 

दुसरे ग्रंथकार संमेलन १८८५ साली [[पुणे|पुण्यातच]] भरले. या संमेलनाला पहिल्याच्या मानाने चांगली म्हणजे शे-सव्वाशे नामवंत ग्रंथकारांनी उपस्थिती लावली होती. [[मे २१]] १८८५ रविवार, दुपारी ४ वाजता पुणे सार्वजनिक सभेच्या (दाणे आळी, बुधवार पेठ) जोशी हॉलमध्ये भरले होते.
या नंतर जवळ जवळ वीस वर्षांनी तिसरे ग्रंथकार संमेलन १९०५ च्या मे महिन्यात [[सातारा]] येथे भरले. [[लोकमान्य टिळक|लो.टिळकांचे]] एक सहकारी साताऱ्यातले सुप्रसिद्ध वकील र.पां.ऊर्फ दादासाहेब करंदीकर हे संमेलनाचे अध्यक्ष होते. २३ मे च्या केसरीत या संमेलनाचा त्रोटक वृत्तान्त प्रसिद्ध झाला होता. साताऱ्याचा पाठोपाठ चौथे ग्रंथकार संमेलन पुणे येथे २७-२८ मे १९०६ शनिवार, रविवार यां दिवशी सदाशिव पेठेत नागनाथपाराजवळच्या मयेकर वाड्यात भरले होते. हे संमेलन आधीच्या संमेलनांपेक्षा जास्त यशस्वी व विधायक स्वरूपाचे झाले. संमेलनाचे अध्यक्ष प्रसिद्ध कवी, ग्रंथकार आणि भाषांतरकार गोविंद वासुदेव कानिटकर होते. त्या वेळची अनेक मान्यवर ग्रंथकार मंडळी संमेलनासाठी एकत्र आलेली होती. निबंध वाचन, भाषणे, ठराव यामुळे संमेलन दोन दिवस गाजले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.masapaonline.org/node/1 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323180251/http://masapaonline.org/node/1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष==
{{मुख्यलेख|अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन/माजी अध्यक्ष}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळाच्या]] स्थापनेपासून आजपर्यंत महामंडळाने ३६ साहित्य संमेलने घेतली असून महाबळेश्वर येथे होत असलेले साहित्य संमेलन, ते भरवत असलेले ३७ वे साहित्य संमेलन होय. महामंडळ अस्तित्वात येण्यापूर्वी [[कुसुमावती देशपांडे]] या एकच लेखिका अध्यक्ष झालेल्या होत्या. महामंडळाच्या स्थापनेनंतर [[दुर्गा भागवत]], [[शांता शेळके]],[[विजया राजाध्यक्ष]],[[अरुणा ढेरे]] या चार लेखिका अध्यक्ष झालेल्या आहेत. तसेच [[शंकरराव खरात]] आणि [[केशव मेश्राम]]  लेखक आणि [[यू.म. पठाण|यू.म. पठाण]] हे लेखक अध्यक्ष झालेले आहेत.

अरुणा ढेरे या भावी साहित्य (९२ व्या) संमेलनाच्या अध्यक्षा आहेत. (२८-१०-२०१८ च्या घोषणेनुसार)

==राज्य मराठी विकास संस्थेचे निमंत्रित सदस्य==
अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळातर्फे भरणारे साहित्य संमेलन, अ. भा. मराठी नाट्य परिषदेतर्फे भरणारे नाट्य संमेलन व मराठी विज्ञान परिषदेतर्फे भरणारे विज्ञान संमेलन या तिन्ही संमेलनाचे अध्यक्ष हे [[राज्य मराठी विकास संस्था|राज्य मराठी विकास संस्थेचे]] विशेष निमंत्रित सदस्य असतात

==८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

{{मुख्यलेख|८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळा]] तर्फे भरवले जाणारे ८४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ठाण्यात २५, २६, २७ डिसेंबर, २०११ या तारखांना झाले. दादोजी कोंडदेव स्टेडियम आणि गडकरी रंगायतन या  नियोजित ठिकाणी संमेलनाचे कार्यक्रम झाले. मराठी ग्रंथसंग्रहालय (ठाणे) ही या ८४ व्या साहित्य संमेलनाची यजमान संस्था होती, तर [[उत्तम कांबळे]] हे या ८४ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते. &lt;ref&gt;Google's cache of http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624042952/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms |date=2010-06-24 }}. It is a snapshot of the page as it appeared on 28 Aug 2010 23:49:10 GMT.&lt;/ref&gt;

==८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[चिपळूण]] येथे ११ ते १३ जानेवारी [[इ.स. २०१३]] दरम्यान झाले. हे लोकमान्य टिळक स्मारक वाचन मंदिराने आयोजित केले होते. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष ज्येष्ठ साहित्यिक [[नागनाथ कोत्तापल्ले]] होते.

==८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[सासवड]] येथे ३ ते ५ जानेवारी [[इ.स. २०१४]] दरम्यान झाले. हे आचार्य विकास प्रतिष्ठान व महाराष्ट्र साहित्य परिषद, शाखा सासवडने आयोजित केलेले आहे. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष साहित्यिक [[फ.मुं. शिंदे]] होते.

==८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}} 
८८ वे साहित्य संमेलन [[घुमान (पंजाब)]] येथे ३ ते ५ एप्रिल [[इ.स. २०१५]] दरम्यान झाले. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sahityasammelanghuman.org/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-03-03 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403022339/http://www.sahityasammelanghuman.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

या घुमानच्या साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने प्रकाश पायगुडे यांनी घुमान, पंजाब, शीख धर्म आणि या साऱ्या पार्श्वभूमीचा आढावा ’साहित्य वारी’ नावाच्या पुस्तकात घेतला आहे.  पुस्तकात प्रारंभी नामदेवांच्या कार्याची ओळख करून दिली आहे. त्यानंतर घुमान आणि नामदेव यांचा परस्पर संबंध उलगडून दाखवला आहे. बाबा नामदेव असे संबोधले जाणारे संत नामदेव कसे होते याची माहिती दिली आहे. शीख धर्म, त्यांचे दहा गुरू आणि पंजाब यांची माहिती या पुस्तकातील एका स्वतंत्र प्रकरणामधून मिळते. 

आजवरची साहित्य संमेलने, संमेलनांचे अध्यक्ष यांच्या माहितीचा समावेशही पुस्तकात करण्यात आला आहे.  पुस्तकाला घुमान संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] यांची प्रस्तावना लाभली आहे.  पुस्तक प्रकाशक - संगत प्रकाशन (नांदेड)

== ८९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|८९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे १५ ते १८ जानेवारी २०१६ या काळात पिंपरी(-चिंचवड) येथे झाले डॉ. [[श्रीपाल सबनीस]] हे संमेलनाध्यक्ष होते.

== ९०वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९० वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे ३ ते ५ फेब्रुवारी २०१७ या कालावधीत [[डोंबिवली]] येथे झाले. संमेलनाध्यक्ष [[डॉ. अक्षयकुमार काळे‎]] होते.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/writer-akshaykumar-kale-elected-marathi-literary-meet-prez-661867-2016-12-11|title=Writer Akshaykumar Kale elected Marathi literary meet Prez|first1=P. T. I.|last1=December 11|first2=2016UPDATED:|last2=December 11|first3=2016 16:40|last3=Ist|website=India Today}}&lt;/ref&gt;

== ९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[बडोदा]] येथे १६ ते १८ फेब्रुवारी २०१८ दरम्यान झाले.  यापूर्वी १९०९ मध्ये सातवे संमेलन, १९२१ मध्ये अकरावे संमेलन आणि १९३४ मध्ये विसावे संमेलन बडोद्यात झाले होते. सेवानिवृत्त [[आयएएस]] अधिकारी [[लक्ष्मीकांत देशमुख]] हे संमेलनाध्यक्ष होते. 

==९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
११ ते १३ जानेवारी २०१९ या काळात [[यवतमाळ]]मध्ये ९२वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले. [[अरुणा ढेरे]] संमेलनाध्यक्षा होत्या. 

यवतमाळमध्ये यापूर्वी १९७३मध्ये जेव्हा अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले होते, त्यावेळी  [[ग. दि. माडगूळकर]] त्या संमलेनाचे अध्यक्ष होते.

== ९३वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९३ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन ११, १२, १३ जानेवारी २०२० या काळात उस्मानाबाद येथे. फादर [[फ्रान्सिस दिब्रिटो]] हे संमेलनाध्यक्ष.

== ९४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, नाशिक-२०२१ ==

{{मुख्यलेख|९४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[नाशिक]] नगरीत MET कॉलेज, आडगाव येथे २६ ते २८ मार्च २०२१ या काळात होणार होते. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[जयंत नारळीकर]] आहेत. कोविडच्या उपद्रवामुळे हे संमेलन पुढे ढकलण्यात आले आहे; आता ते ३, ४ व ५ डिसेंबर २०२१ ला होणार आहे.

==९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर-२०२२==

{{मुख्यलेख|९५ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[उदगीर]] नगरीत महाराष्ट्र उदयगिरी महाविद्यालय, उदगीर येथे २२ ते २४ एप्रिल २०२२ या काळात होणार आहे. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[भारत सासणे]] आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://abmss95.mumu.edu.in |title=९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर २०२२ |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220312001111/https://abmss95.mumu.edu.in/ |विदा दिनांक=2022-03-12}}&lt;/ref&gt;

==९६वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९७वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, दिल्ली येथे २१, २२ आणि २३ फेब्रुवारी २०२५ असे तीन सत्रात भरवण्यात आले होते. या  संमेलनाचे उद्घाटन भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते करण्यात आले होते. या संमेलनाच्या अध्यक्षस्थानी डॉ. [[तारा भवाळकर]] होत्या तर स्वागताध्यक्ष म्हणून [[शरद पवार]] आणि प्रमुख पाहुणे म्हणून मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] होते. सदर संमेलनाचे आयोजन सरहद या संस्थेकडे सोपविण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://lokmat.com/editorial/editorial-but-its-sad-everything-should-be-fine-except-literature-in-akhil-bharatiya-sahitya-sammelan-delhi-a-a607/ |title=...तरी गमते उदास ! साहित्य वगळता सगळे असावे अन् |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ फेब्रुवारी २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==९९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, सातारा==
९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे महामंडळ प्रा. मिलिंद जोशी हे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत आहेत. या संमेलनाचे संमेलनाध्यक्ष म्हणून  लेखक विश्वास पाटील यांची सर्वमान्य निवड करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन महाराष्ट्रातील सातारा येथे आयोजित करण्यात आले होते. या संमेलनात मराठी साहित्य, भाषा व संस्कृती यांचा व्यापक विचार मांडण्यात आला. देश-विदेशातील अनेक नामवंत साहित्यिक, अभ्यासक, विचारवंत आणि रसिक मोठ्या संख्येने या संमेलनात सहभागी झाले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

==मराठी साहित्य संमेलने==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!संमेलन क्र. !! वर्ष !! स्थळ !! अध्यक्ष
|-

|१ ||१८७८ ||[[पुणे]] ||[[महादेव गोविंद रानडे|न्या. महादेव गोविंद रानडे]]
|-
|२
|१८८५
|[[पुणे]]
|[[कृष्णशास्त्री राजवाडे]]
|-
|३
|१९०५
|[[सातारा]]
|[[रघुनाथ पांडुरंग करंदीकर]]
|-
|४
|१९०६
|[[पुणे]]
|[[वासुदेव गोविंद कानिटकर]]
|-
|५
|१९०७
|[[पुणे]]
|[[विष्णू मोरेश्वर महाजनी|विष्णू मोरेश्वर महाजनी]]
|-
|६
|१९०८
|[[पुणे]]
|[[चिंतामण विनायक वैद्य]]
|-
|७
|१९०९
|[[बडोदे]] 
|[[कान्होबा रामछोडदास कीर्तिकर]]
|-
|८
|१९१२
|[[अकोला]]
|[[हरी नारायण आपटे]]
|-
|९
|१९१५
|[[मुंबई]]
|[[गंगाधर पटवर्धन]]
|-
|१०
|१९१७
|[[इंदूर]]
|[[गणेश जनार्दन आगाशे]]
|-
|११
|१९२१
|[[बडोदे]] 
|[[नरसिंह चिंतामण केळकर]]
|-
|१२
|१९२६
|[[मुंबई]]
|[[माधव विनायक किबे]]
|-
|१३
|१९२७
|[[पुणे]]
|[[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]]
|-
|१४
|१९२८
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[माधव श्रीहरी अणे]]
|-
|१५
|१९२९
|[[बेळगांव]]
|[[शिवराम महादेव परांजपे]]
|-
|१६
|१९३०
|[[मडगांव|मडगांव]]
|[[वामन मल्हार जोशी]]
|-
|१७
|१९३१
|[[हैदराबाद]]
|[[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]]
|-
|१८
|१९३२
|[[कोल्हापूर]]
|[[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]]
|-
|१९
|१९३३
|[[नागपूर]]
|[[कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर]]
|-
|२०
|१९३४
|[[बडोदे]] 
|[[ना.गो. चाफेकर|नारायण गोविंद चापेकर]]
|-
|२१
|१९३५
|[[इंदूर]]
|[[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]
|-
|२२
|१९३६
|[[जळगांव|जळगाव]]
|[[माधव जुलियन]]/[[माधव त्रिंबक पटवर्धन]]
|-
|२३
|१९३८
|[[मुंबई]]
|[[विनायक दामोदर सावरकर]]
|-
|२४
|१९३९
|[[अहमदनगर]]
|[[दत्तो वामन पोतदार]]
|-
|२५
|१९४०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[नारायण सीताराम फडके]]
|-
|२६
|१९४१
|[[सोलापूर]]
|[[विष्णू सखाराम खांडेकर]]
|-
|२७
|१९४२
|[[नाशिक]]
|[[प्रल्हाद केशव अत्रे]]
|-
|२८
|१९४३
|[[सांगली]]
|[[श्रीपाद महादेव माटे]]
|-
|२९
|१९४४
|[[धुळे]]
|[[भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर]]
|-
|३०
|१९४६
|[[बेळगांव]]
|[[गजानन त्र्यंबक माडखोलकर]]
|-
|३१
|१९४७
|[[हैदराबाद]]
|[[नरहर रघुनाथ फाटक]]
|-
|३२
|१९४९
|[[पुणे]]
|[[शंकर दत्तात्रेय जावडेकर|शंकर दत्तात्रय जावडेकर]]
|-
|३३
|१९५०
|[[मुंबई]]
|[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|यशवंत दिनकर पेंढारकर]]/[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|कवी यशवंत]]
|-
|३४
|१९५१
|[[कारवार]]
|[[अनंत काकबा प्रियोळकर]]
|-
|३५
|१९५२
|[[अमळनेर]]
|[[कृष्णाजी पांडुरंग कुलकर्णी]]
|-
|३६
|१९५३
|[[अहमदाबाद]] 
|[[विठ्ठल दत्तात्रेय घाटे|वि.द. घाटे]]
|-
|३७
|१९५४
|[[दिल्ली]]
|[[लक्ष्मणशास्त्री बाळाजी जोशी]]
|-
|३८
|१९५५
|[[पंढरपूर|पंढरपूर]]
|[[शंकर दामोदर पेंडसे]]
|-
|३९
|१९५७
|[[औरंगाबाद]]
|[[अनंत आत्माराम काणेकर|अनंत काणेकर]]
|-
|४०
|१९५८
|[[मालवण|मालवण]]
|[[आत्माराम रावजी देशपांडे|अनिल]]/ [[आत्माराम रावजी देशपांडे]]
|-
|४१
|१९५९
|[[मिरज]]
|[[श्री.के. क्षीरसागर|श्रीकृष्ण केशव क्षीरसागर]]
|-
|४२
|१९६०
|[[ठाणे]]
|[[रामचंद्र श्रीपाद जोग]]
|-
|४३
|१९६१
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[कुसुमावती देशपांडे]]
|-
|४४
|१९६२
|[[सातारा]]
|[[नरहर विष्णू गाडगीळ]]
|-
|४५
|१९६४
|[[मडगाव]]
|[[वि.वा. शिरवाडकर|वि.वा.शिरवाडकर]]/ [[कुसुमाग्रज]]
|-
|४६
|१९६५
|[[सातारा]]
|[[वामन लक्ष्मण कुलकर्णी]]
|-
|४७
|१९६7
|[[भोपाळ]]
|[[विष्णू भिकाजी कोलते|विष्णू भिकाजी कोलते]]
|-
|४८
|१९६९
|[[वर्धा]]
|[[पुरुषोत्तम शिवराम रेगे|पु.शि.रेगे]]
|-
|४९
|१९७३
|[[यवतमाळ]]
|[[ग.दि. माडगूळकर|गजानन दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५०
|१९७४
|[[इचलकरंजी]]
|[[पु.ल. देशपांडे|पु.ल.देशपांडे]]
|-
|५१
|१९७५
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[दुर्गा भागवत]]
|-
|५२
|१९७७
|[[पुणे]]
|[[पुरुषोत्तम भास्कर भावे|पु.भा.भावे]]
|-
|५३
|१९७९
|[[चंद्रपूर]]
|[[वामन कृष्ण चोरघडे]]
|-
|५४
|१९८०
|[[बार्शी]] 
|[[गंगाधर बाळकृष्ण सरदार|गं.बा.सरदार]]
|-
|५५
|१९८१
|[[अकोला]]
|[[गो.नी. दांडेकर|गो.नी.दांडेकर]]
|-
|५६
|१९८१
|[[रायपूर|रायपूर (छत्‍तीसगढ)]]
|[[गंगाधर गाडगीळ]]
|-
|५७
|१९८३
|[[अंबेजोगाई]] 
|[[व्यंकटेश दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५८
|१९८४
|[[जळगांव]]
|[[शंकरराव खरात|शंकर रामचंद्र खरात]]
|-
|५९
|१९८५
|[[नांदेड]]
|[[शंकर पाटील|शंकर बाबाजी पाटील]]
|-
|६०
|१९८८
|[[मुंबई]]
|[[विश्राम बेडेकर]]
|-
|६१
|१९८८
|[[ठाणे]]
|[[वसंत कानेटकर]]
|-
|६२
|१९८९
|[[अमरावती]]
|[[केशव जगन्नाथ पुरोहित]]
|-
|६३
|१९९०
|[[पुणे]]
|[[यू.म. पठाण]]
|-
|६४
|१९९०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[मधु मंगेश कर्णिक|मधू मंगेश कर्णिक]]
|-
|६५
|१९९२
|[[कोल्हापूर]]
|[[रमेश मंत्री]]
|-
|६६
|१९९३
|[[सातारा]]
|[[विद्याधर गोखले]]
|-
|६७
|१९९४
|[[पणजी]]
|[[राम शेवाळकर]]
|-
|६८
|१९९५
|[[परभणी]]
|[[नारायण सुर्वे]]
|-
|६९
|१९९६
|[[आळंदी]] 
|[[शांता शेळके]]
|-
|७०
|१९९७
|[[अहमदनगर]]
|[[नागनाथ संतराम इनामदार|ना.सं.इनामदार]]
|-
|७१
|१९९८
|[[परळी वैजनाथ|परळी-वैजनाथ]]
|[[दत्ताराम मारुती मिरासदार|द.मा.मिरासदार]]
|-
|७२
|१९९९
|[[मुंबई]]
|[[वसंत बापट]]
|-
|७३
|२०००
|[[बेळगांव]]
|[[यशवंत दिनकर फडके|य.दि.फडके]]
|-
|७४
|२००१
|[[इंदूर]]
|[[विजया राजाध्यक्ष]]
|-
|७५
|२००२
|[[पुणे]]
|[[राजेंद्र बनहट्टी]]
|-
|७६
|२००३
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[सुभाष भेंडे]]
|-
|७७
|२००४
|[[औरंगाबाद]]
|[[रा.ग. जाधव]]
|-
|७८
|२००५
|[[नाशिक]]
|[[केशव मेश्राम]]
|-
|७९
|२००६
|[[सोलापूर]]
|[[मारुती चितमपल्ली]]
|-
|८०
|२००७
|[[नागपूर]]
|[[अरुण साधू]]
|-
|८१
|२००८
|[[सांगली]]
|[[मधुकर दत्तात्रेय हातकणंगलेकर|म.द. हातकणंगलेकर]]
|-
|८२
|२००९
|[[महाबळेश्वर]]
|[[आनंद यादव]]
|-
|८३
|२०१०
|[[पुणे]]
|[[दत्तात्रेय भिकाजी कुलकर्णी|द.भि.कुलकर्णी]]
|-
|८४
|२०१०
|[[ठाणे]]
|[[उत्तम कांबळे]]
|-
|८५
|२०१२
|[[चंद्रपूर]]
|[[वसंत आबाजी डहाके]]
|-
|८६
|२०१३
|[[चिपळूण]]
|[[नागनाथ कोत्तापल्ले]]
|-
|८७
|२०१४
|[[सासवड]]
|[[फकीरराव मुंजाजी शिंदे|फ. मुं. शिंदे]]
|-
|८८
|२०१५
|[[घुमान|घुमान (पंजाब)]]
|[[सदानंद मोरे]]
|-
|८९
|२०१६
|[[पिंपरी चिंचवड|पिंपरी-चिंचवड (पुणे)]]
|[[श्रीपाल सबनीस]]
|-
|९०
|२०१७
|[[डोंबिवली]]
|[[अक्षयकुमार काळे]]
|-
|९१
|२०१८
|[[बडोदे]] 
| [[लक्ष्मीकांत देशमुख]]
|-
|९२
|२०१९
|[[यवतमाळ]]
|[[अरुणा ढेरे]]
|-
|९३
|१०, ११, १२ जानेवारी २०२०
|[[उस्मानाबाद]]
|[[फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो]]
|-
|९४
|२६, २७, २८ मार्च २०२१
|[[नाशिक]]
|[[जयंत नारळीकर]]
|-
|९५
|२२, २३, २४ एप्रिल २०२२
|[[उदगीर]] 
|[[भारत सासणे]]
|-
|९६ || ३, ४, ५ फेब्रुवारी २०२३ || [[वर्धा]] || [[नरेंद्र  चपळगावकर]]
|-
|९७
|२, ३, ४ फेब्रुवारी २०२४
|[[अमळनेर]] ([[जळगाव जिल्हा|जळगाव]])
|[[रवींद्र शोभणे]]
|-
|९८ || फेब्रुवारी २०२५
| दिल्ली
| [[तारा भवाळकर]]
|-
|| ९९ || २०२६
| सातारा
| [[विश्वास पाटील]]
|-
|१००
|२०२७
|पुणे
|
|}

== नांदी शंभर साहित्य संमेलने ==
२०२७ साली पुण्यात शंभरावे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन होणार आहे. त्याची माहिती देण्यासाठी राज्यभरात ९९ ठिकाणी नांदी शंभरावी साहित्य संमेलने आयोजित केली जात आहेत. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;दै. पुण्यनगरी, ठाणे आवृत्ती, ०५.१०.२०२६&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!क्रमांक
!तारीख
!स्थळ
!विषय
!संमेलन अध्यक्ष
|-
|०१
|१४ ऑगस्ट २०२६
|ज्योत्स्ना भोळे सभागृह, हिराबाग, पुणे &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/nandi-literary-conference-pune|title=हिराबागेत शुक्रवारी रंगणार पहिले नांदी संमेलन|last=CD|date=2026-08-11|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|उत्तरार्धात ‘सत्यशोधक महात्मा’ या दीर्घांकाचे सादरीकरण
|विश्वास पाटील 
|-
|०२
|
|
|
|
|-
|०३
|
|
|
|
|-
|०४
|
|
|
|
|-
|०५
|२६ सप्टेंबर २०२६
|लोकमान्य टिळक सभागृह अ‍ॅम्फी थिएटर, सोलापूर &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dailykesari.com/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97/61544/%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A5%AB-%E0%A4%B5%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%A8-|title=ब्रेकिंग - Daily Kesari|website=www.dailykesari.com|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|भाषा अनुबंध
|रवींद्र गुर्जर 
|-
|०६
|
|
|
|
|-
|०७
|
|
|
|
|-
|०८
|
|
|
|
|-
|०९
|
|
|
|
|-
|१०
|०६ ऑक्टोबर
|वेणूताई चव्हाण हायस्कूल, फलटण 
|
|
|-
|११
|
|डोंबिवली &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/maharashtra/thane/dombivli-news-nandi-sammelan-ai-technology-marathi-literature-ravindra-chavan-1348931.html|title=Dombivli News : रविंद्र चव्हाणांच्या उपस्थितीत डोंबिवलीत नांदी संमेलन; AIपासून मराठी भाषेपर्यंत चर्चा|last=विवेक|date=2026-10-05|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum26i91207-txt-thane-20261005121208|title=डोंबिवलीत अकरावे ‘नांदी संमेलन’ उत्साहात|last=CD|date=2026-10-05|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|माहिती तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आणि साहित्य 
|रवींद्र चव्हाण (स्वागताध्यक्ष)
|-
|१२
|
|
|
|
|-
|१३
|
|
|
|
|-
|१४
|
|
|
|
|-
|१५
|
|
|
|
|-
|१६
|१८ ऑक्टोबर
|साहित्य गौरव ग्रंथालय, बेलवली, बदलापूर
|अनुवाद
|रवींद्र गुर्जर &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|१७
|
|
|
|
|-
|१८
|
|
|
|
|-
|१९
|
|
|
|
|-
|२०
|
|
|
|
|}

==संदर्भ==
&lt;references/&gt;

[[वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलने| ]]</text>
      <sha1>77qwhlgf2c92ymzchotgvldt5hd0sbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717007</id>
      <parentid>2716999</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <origin>2717007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41091" sha1="69t1duknhgh1yvf043iorzibfjb6jht" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
'''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' हा मराठी साहित्यप्रेमी जनतेचा एक आनंदाचा उत्सव असतो.

==इतिहास==
१८६५ साली [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनी मराठीत प्रसिद्ध झालेल्या पुस्तकांचा आढावा घेतलेला दिसतो. त्यानुसार ४३१ गद्य आणि २३० पद्य पुस्तकांची निर्मिती झाल्याचे दिसते. ग्रंथ प्रसाराला चालना मिळण्याच्या हेतूने, तसेच त्यावर एकत्र येऊन विचार विनिमय करण्याच्या हेतूने [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]]यांनी [[गोपाळ हरी देशमुख|लोकहितवादींच्या]] सहकार्याने १८७८ च्या मे महिन्यात ग्रंथकारांना एकत्र आणण्याचे ठरविले. त्यासाठीचे आवाहन ज्ञान प्रकाश ([[फेब्रुवारी ७]] १८७८) मधे प्रसिद्ध झाले आणि या आवाहनानुसार [[मे ११]] १८७८ रोजी सायंकाळी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[हिराबाग|हिराबागेत]] मराठी ग्रंथकारांचे पहिले संमेलन भरले. याला पहिले '''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन''' समजले जाते. या संमेलनाचे अध्यक्ष पद [[महादेव गोविंद रानडे|न्या.रानडे]] यांनीच भूषविले. 

दुसरे ग्रंथकार संमेलन १८८५ साली [[पुणे|पुण्यातच]] भरले. या संमेलनाला पहिल्याच्या मानाने चांगली म्हणजे शे-सव्वाशे नामवंत ग्रंथकारांनी उपस्थिती लावली होती. [[मे २१]] १८८५ रविवार, दुपारी ४ वाजता पुणे सार्वजनिक सभेच्या (दाणे आळी, बुधवार पेठ) जोशी हॉलमध्ये भरले होते.
या नंतर जवळ जवळ वीस वर्षांनी तिसरे ग्रंथकार संमेलन १९०५ च्या मे महिन्यात [[सातारा]] येथे भरले. [[लोकमान्य टिळक|लो.टिळकांचे]] एक सहकारी साताऱ्यातले सुप्रसिद्ध वकील र.पां.ऊर्फ दादासाहेब करंदीकर हे संमेलनाचे अध्यक्ष होते. २३ मे च्या केसरीत या संमेलनाचा त्रोटक वृत्तान्त प्रसिद्ध झाला होता. साताऱ्याचा पाठोपाठ चौथे ग्रंथकार संमेलन पुणे येथे २७-२८ मे १९०६ शनिवार, रविवार यां दिवशी सदाशिव पेठेत नागनाथपाराजवळच्या मयेकर वाड्यात भरले होते. हे संमेलन आधीच्या संमेलनांपेक्षा जास्त यशस्वी व विधायक स्वरूपाचे झाले. संमेलनाचे अध्यक्ष प्रसिद्ध कवी, ग्रंथकार आणि भाषांतरकार गोविंद वासुदेव कानिटकर होते. त्या वेळची अनेक मान्यवर ग्रंथकार मंडळी संमेलनासाठी एकत्र आलेली होती. निबंध वाचन, भाषणे, ठराव यामुळे संमेलन दोन दिवस गाजले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.masapaonline.org/node/1 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323180251/http://masapaonline.org/node/1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष==
{{मुख्यलेख|अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन/माजी अध्यक्ष}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळाच्या]] स्थापनेपासून आजपर्यंत महामंडळाने ३६ साहित्य संमेलने घेतली असून महाबळेश्वर येथे होत असलेले साहित्य संमेलन, ते भरवत असलेले ३७ वे साहित्य संमेलन होय. महामंडळ अस्तित्वात येण्यापूर्वी [[कुसुमावती देशपांडे]] या एकच लेखिका अध्यक्ष झालेल्या होत्या. महामंडळाच्या स्थापनेनंतर [[दुर्गा भागवत]], [[शांता शेळके]],[[विजया राजाध्यक्ष]],[[अरुणा ढेरे]] या चार लेखिका अध्यक्ष झालेल्या आहेत. तसेच [[शंकरराव खरात]] आणि [[केशव मेश्राम]]  लेखक आणि [[यू.म. पठाण|यू.म. पठाण]] हे लेखक अध्यक्ष झालेले आहेत.

अरुणा ढेरे या भावी साहित्य (९२ व्या) संमेलनाच्या अध्यक्षा आहेत. (२८-१०-२०१८ च्या घोषणेनुसार)

==राज्य मराठी विकास संस्थेचे निमंत्रित सदस्य==
अ. भा. मराठी साहित्य महामंडळातर्फे भरणारे साहित्य संमेलन, अ. भा. मराठी नाट्य परिषदेतर्फे भरणारे नाट्य संमेलन व मराठी विज्ञान परिषदेतर्फे भरणारे विज्ञान संमेलन या तिन्ही संमेलनाचे अध्यक्ष हे [[राज्य मराठी विकास संस्था|राज्य मराठी विकास संस्थेचे]] विशेष निमंत्रित सदस्य असतात

==८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

{{मुख्यलेख|८४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}

[[मराठी साहित्य महामंडळ|अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळा]] तर्फे भरवले जाणारे ८४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ठाण्यात २५, २६, २७ डिसेंबर, २०११ या तारखांना झाले. दादोजी कोंडदेव स्टेडियम आणि गडकरी रंगायतन या  नियोजित ठिकाणी संमेलनाचे कार्यक्रम झाले. मराठी ग्रंथसंग्रहालय (ठाणे) ही या ८४ व्या साहित्य संमेलनाची यजमान संस्था होती, तर [[उत्तम कांबळे]] हे या ८४ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते. &lt;ref&gt;Google's cache of http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624042952/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/6076870.cms |date=2010-06-24 }}. It is a snapshot of the page as it appeared on 28 Aug 2010 23:49:10 GMT.&lt;/ref&gt;

==८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[चिपळूण]] येथे ११ ते १३ जानेवारी [[इ.स. २०१३]] दरम्यान झाले. हे लोकमान्य टिळक स्मारक वाचन मंदिराने आयोजित केले होते. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष ज्येष्ठ साहित्यिक [[नागनाथ कोत्तापल्ले]] होते.

==८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
८७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन [[सासवड]] येथे ३ ते ५ जानेवारी [[इ.स. २०१४]] दरम्यान झाले. हे आचार्य विकास प्रतिष्ठान व महाराष्ट्र साहित्य परिषद, शाखा सासवडने आयोजित केलेले आहे. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष साहित्यिक [[फ.मुं. शिंदे]] होते.

==८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
{{मुख्यलेख|८८ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}} 
८८ वे साहित्य संमेलन [[घुमान (पंजाब)]] येथे ३ ते ५ एप्रिल [[इ.स. २०१५]] दरम्यान झाले. या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sahityasammelanghuman.org/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-03-03 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403022339/http://www.sahityasammelanghuman.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

या घुमानच्या साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने प्रकाश पायगुडे यांनी घुमान, पंजाब, शीख धर्म आणि या साऱ्या पार्श्वभूमीचा आढावा ’साहित्य वारी’ नावाच्या पुस्तकात घेतला आहे.  पुस्तकात प्रारंभी नामदेवांच्या कार्याची ओळख करून दिली आहे. त्यानंतर घुमान आणि नामदेव यांचा परस्पर संबंध उलगडून दाखवला आहे. बाबा नामदेव असे संबोधले जाणारे संत नामदेव कसे होते याची माहिती दिली आहे. शीख धर्म, त्यांचे दहा गुरू आणि पंजाब यांची माहिती या पुस्तकातील एका स्वतंत्र प्रकरणामधून मिळते. 

आजवरची साहित्य संमेलने, संमेलनांचे अध्यक्ष यांच्या माहितीचा समावेशही पुस्तकात करण्यात आला आहे.  पुस्तकाला घुमान संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. [[सदानंद मोरे]] यांची प्रस्तावना लाभली आहे.  पुस्तक प्रकाशक - संगत प्रकाशन (नांदेड)

== ८९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|८९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे १५ ते १८ जानेवारी २०१६ या काळात पिंपरी(-चिंचवड) येथे झाले डॉ. [[श्रीपाल सबनीस]] हे संमेलनाध्यक्ष होते.

== ९०वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९० वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे ३ ते ५ फेब्रुवारी २०१७ या कालावधीत [[डोंबिवली]] येथे झाले. संमेलनाध्यक्ष [[डॉ. अक्षयकुमार काळे‎]] होते.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/writer-akshaykumar-kale-elected-marathi-literary-meet-prez-661867-2016-12-11|title=Writer Akshaykumar Kale elected Marathi literary meet Prez|first1=P. T. I.|last1=December 11|first2=2016UPDATED:|last2=December 11|first3=2016 16:40|last3=Ist|website=India Today}}&lt;/ref&gt;

== ९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९१ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[बडोदा]] येथे १६ ते १८ फेब्रुवारी २०१८ दरम्यान झाले.  यापूर्वी १९०९ मध्ये सातवे संमेलन, १९२१ मध्ये अकरावे संमेलन आणि १९३४ मध्ये विसावे संमेलन बडोद्यात झाले होते. सेवानिवृत्त [[आयएएस]] अधिकारी [[लक्ष्मीकांत देशमुख]] हे संमेलनाध्यक्ष होते. 

==९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
११ ते १३ जानेवारी २०१९ या काळात [[यवतमाळ]]मध्ये ९२वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले. [[अरुणा ढेरे]] संमेलनाध्यक्षा होत्या. 

यवतमाळमध्ये यापूर्वी १९७३मध्ये जेव्हा अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन झाले होते, त्यावेळी  [[ग. दि. माडगूळकर]] त्या संमलेनाचे अध्यक्ष होते.

== ९३वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ==
{{मुख्यलेख|९३ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन ११, १२, १३ जानेवारी २०२० या काळात उस्मानाबाद येथे. फादर [[फ्रान्सिस दिब्रिटो]] हे संमेलनाध्यक्ष.

== ९४वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, नाशिक-२०२१ ==

{{मुख्यलेख|९४ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[नाशिक]] नगरीत MET कॉलेज, आडगाव येथे २६ ते २८ मार्च २०२१ या काळात होणार होते. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[जयंत नारळीकर]] आहेत. कोविडच्या उपद्रवामुळे हे संमेलन पुढे ढकलण्यात आले आहे; आता ते ३, ४ व ५ डिसेंबर २०२१ ला होणार आहे.

==९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर-२०२२==

{{मुख्यलेख|९५ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन}}
हे संमेलन [[उदगीर]] नगरीत महाराष्ट्र उदयगिरी महाविद्यालय, उदगीर येथे २२ ते २४ एप्रिल २०२२ या काळात होणार आहे. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[भारत सासणे]] आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://abmss95.mumu.edu.in |title=९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर २०२२ |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220312001111/https://abmss95.mumu.edu.in/ |विदा दिनांक=2022-03-12}}&lt;/ref&gt;

==९६वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९७वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==
==९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन==

९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, दिल्ली येथे २१, २२ आणि २३ फेब्रुवारी २०२५ असे तीन सत्रात भरवण्यात आले होते. या  संमेलनाचे उद्घाटन भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते करण्यात आले होते. या संमेलनाच्या अध्यक्षस्थानी डॉ. [[तारा भवाळकर]] होत्या तर स्वागताध्यक्ष म्हणून [[शरद पवार]] आणि प्रमुख पाहुणे म्हणून मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] होते. सदर संमेलनाचे आयोजन सरहद या संस्थेकडे सोपविण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://lokmat.com/editorial/editorial-but-its-sad-everything-should-be-fine-except-literature-in-akhil-bharatiya-sahitya-sammelan-delhi-a-a607/ |title=...तरी गमते उदास ! साहित्य वगळता सगळे असावे अन् |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ फेब्रुवारी २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==९९वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, सातारा==
९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे महामंडळ प्रा. मिलिंद जोशी हे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत आहेत. या संमेलनाचे संमेलनाध्यक्ष म्हणून  लेखक विश्वास पाटील यांची सर्वमान्य निवड करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन महाराष्ट्रातील सातारा येथे आयोजित करण्यात आले होते. या संमेलनात मराठी साहित्य, भाषा व संस्कृती यांचा व्यापक विचार मांडण्यात आला. देश-विदेशातील अनेक नामवंत साहित्यिक, अभ्यासक, विचारवंत आणि रसिक मोठ्या संख्येने या संमेलनात सहभागी झाले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/99th-all-india-marathi-sahitya-sammelan-satara-2025-literary-festival-maharashtra-sahitya-parishad-mawala-foundation-srk94|title=Akhil Bharatiya Marathi Sahitya Sammelan: ९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साताऱ्यात, साहित्यिक उत्सवाची नवी पायवाट!|last=Kapde|first=Sandip|date=2025-06-08|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;

==मराठी साहित्य संमेलने==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!संमेलन क्र. !! वर्ष !! स्थळ !! अध्यक्ष
|-

|१ ||१८७८ ||[[पुणे]] ||[[महादेव गोविंद रानडे|न्या. महादेव गोविंद रानडे]]
|-
|२
|१८८५
|[[पुणे]]
|[[कृष्णशास्त्री राजवाडे]]
|-
|३
|१९०५
|[[सातारा]]
|[[रघुनाथ पांडुरंग करंदीकर]]
|-
|४
|१९०६
|[[पुणे]]
|[[वासुदेव गोविंद कानिटकर]]
|-
|५
|१९०७
|[[पुणे]]
|[[विष्णू मोरेश्वर महाजनी|विष्णू मोरेश्वर महाजनी]]
|-
|६
|१९०८
|[[पुणे]]
|[[चिंतामण विनायक वैद्य]]
|-
|७
|१९०९
|[[बडोदे]] 
|[[कान्होबा रामछोडदास कीर्तिकर]]
|-
|८
|१९१२
|[[अकोला]]
|[[हरी नारायण आपटे]]
|-
|९
|१९१५
|[[मुंबई]]
|[[गंगाधर पटवर्धन]]
|-
|१०
|१९१७
|[[इंदूर]]
|[[गणेश जनार्दन आगाशे]]
|-
|११
|१९२१
|[[बडोदे]] 
|[[नरसिंह चिंतामण केळकर]]
|-
|१२
|१९२६
|[[मुंबई]]
|[[माधव विनायक किबे]]
|-
|१३
|१९२७
|[[पुणे]]
|[[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]]
|-
|१४
|१९२८
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[माधव श्रीहरी अणे]]
|-
|१५
|१९२९
|[[बेळगांव]]
|[[शिवराम महादेव परांजपे]]
|-
|१६
|१९३०
|[[मडगांव|मडगांव]]
|[[वामन मल्हार जोशी]]
|-
|१७
|१९३१
|[[हैदराबाद]]
|[[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]]
|-
|१८
|१९३२
|[[कोल्हापूर]]
|[[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]]
|-
|१९
|१९३३
|[[नागपूर]]
|[[कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर]]
|-
|२०
|१९३४
|[[बडोदे]] 
|[[ना.गो. चाफेकर|नारायण गोविंद चापेकर]]
|-
|२१
|१९३५
|[[इंदूर]]
|[[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]
|-
|२२
|१९३६
|[[जळगांव|जळगाव]]
|[[माधव जुलियन]]/[[माधव त्रिंबक पटवर्धन]]
|-
|२३
|१९३८
|[[मुंबई]]
|[[विनायक दामोदर सावरकर]]
|-
|२४
|१९३९
|[[अहमदनगर]]
|[[दत्तो वामन पोतदार]]
|-
|२५
|१९४०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[नारायण सीताराम फडके]]
|-
|२६
|१९४१
|[[सोलापूर]]
|[[विष्णू सखाराम खांडेकर]]
|-
|२७
|१९४२
|[[नाशिक]]
|[[प्रल्हाद केशव अत्रे]]
|-
|२८
|१९४३
|[[सांगली]]
|[[श्रीपाद महादेव माटे]]
|-
|२९
|१९४४
|[[धुळे]]
|[[भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर]]
|-
|३०
|१९४६
|[[बेळगांव]]
|[[गजानन त्र्यंबक माडखोलकर]]
|-
|३१
|१९४७
|[[हैदराबाद]]
|[[नरहर रघुनाथ फाटक]]
|-
|३२
|१९४९
|[[पुणे]]
|[[शंकर दत्तात्रेय जावडेकर|शंकर दत्तात्रय जावडेकर]]
|-
|३३
|१९५०
|[[मुंबई]]
|[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|यशवंत दिनकर पेंढारकर]]/[[यशवंत दिनकर पेंढरकर|कवी यशवंत]]
|-
|३४
|१९५१
|[[कारवार]]
|[[अनंत काकबा प्रियोळकर]]
|-
|३५
|१९५२
|[[अमळनेर]]
|[[कृष्णाजी पांडुरंग कुलकर्णी]]
|-
|३६
|१९५३
|[[अहमदाबाद]] 
|[[विठ्ठल दत्तात्रेय घाटे|वि.द. घाटे]]
|-
|३७
|१९५४
|[[दिल्ली]]
|[[लक्ष्मणशास्त्री बाळाजी जोशी]]
|-
|३८
|१९५५
|[[पंढरपूर|पंढरपूर]]
|[[शंकर दामोदर पेंडसे]]
|-
|३९
|१९५७
|[[औरंगाबाद]]
|[[अनंत आत्माराम काणेकर|अनंत काणेकर]]
|-
|४०
|१९५८
|[[मालवण|मालवण]]
|[[आत्माराम रावजी देशपांडे|अनिल]]/ [[आत्माराम रावजी देशपांडे]]
|-
|४१
|१९५९
|[[मिरज]]
|[[श्री.के. क्षीरसागर|श्रीकृष्ण केशव क्षीरसागर]]
|-
|४२
|१९६०
|[[ठाणे]]
|[[रामचंद्र श्रीपाद जोग]]
|-
|४३
|१९६१
|[[ग्वाल्हेर]]
|[[कुसुमावती देशपांडे]]
|-
|४४
|१९६२
|[[सातारा]]
|[[नरहर विष्णू गाडगीळ]]
|-
|४५
|१९६४
|[[मडगाव]]
|[[वि.वा. शिरवाडकर|वि.वा.शिरवाडकर]]/ [[कुसुमाग्रज]]
|-
|४६
|१९६५
|[[सातारा]]
|[[वामन लक्ष्मण कुलकर्णी]]
|-
|४७
|१९६7
|[[भोपाळ]]
|[[विष्णू भिकाजी कोलते|विष्णू भिकाजी कोलते]]
|-
|४८
|१९६९
|[[वर्धा]]
|[[पुरुषोत्तम शिवराम रेगे|पु.शि.रेगे]]
|-
|४९
|१९७३
|[[यवतमाळ]]
|[[ग.दि. माडगूळकर|गजानन दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५०
|१९७४
|[[इचलकरंजी]]
|[[पु.ल. देशपांडे|पु.ल.देशपांडे]]
|-
|५१
|१९७५
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[दुर्गा भागवत]]
|-
|५२
|१९७७
|[[पुणे]]
|[[पुरुषोत्तम भास्कर भावे|पु.भा.भावे]]
|-
|५३
|१९७९
|[[चंद्रपूर]]
|[[वामन कृष्ण चोरघडे]]
|-
|५४
|१९८०
|[[बार्शी]] 
|[[गंगाधर बाळकृष्ण सरदार|गं.बा.सरदार]]
|-
|५५
|१९८१
|[[अकोला]]
|[[गो.नी. दांडेकर|गो.नी.दांडेकर]]
|-
|५६
|१९८१
|[[रायपूर|रायपूर (छत्‍तीसगढ)]]
|[[गंगाधर गाडगीळ]]
|-
|५७
|१९८३
|[[अंबेजोगाई]] 
|[[व्यंकटेश दिगंबर माडगूळकर]]
|-
|५८
|१९८४
|[[जळगांव]]
|[[शंकरराव खरात|शंकर रामचंद्र खरात]]
|-
|५९
|१९८५
|[[नांदेड]]
|[[शंकर पाटील|शंकर बाबाजी पाटील]]
|-
|६०
|१९८८
|[[मुंबई]]
|[[विश्राम बेडेकर]]
|-
|६१
|१९८८
|[[ठाणे]]
|[[वसंत कानेटकर]]
|-
|६२
|१९८९
|[[अमरावती]]
|[[केशव जगन्नाथ पुरोहित]]
|-
|६३
|१९९०
|[[पुणे]]
|[[यू.म. पठाण]]
|-
|६४
|१९९०
|[[रत्‍नागिरी]]
|[[मधु मंगेश कर्णिक|मधू मंगेश कर्णिक]]
|-
|६५
|१९९२
|[[कोल्हापूर]]
|[[रमेश मंत्री]]
|-
|६६
|१९९३
|[[सातारा]]
|[[विद्याधर गोखले]]
|-
|६७
|१९९४
|[[पणजी]]
|[[राम शेवाळकर]]
|-
|६८
|१९९५
|[[परभणी]]
|[[नारायण सुर्वे]]
|-
|६९
|१९९६
|[[आळंदी]] 
|[[शांता शेळके]]
|-
|७०
|१९९७
|[[अहमदनगर]]
|[[नागनाथ संतराम इनामदार|ना.सं.इनामदार]]
|-
|७१
|१९९८
|[[परळी वैजनाथ|परळी-वैजनाथ]]
|[[दत्ताराम मारुती मिरासदार|द.मा.मिरासदार]]
|-
|७२
|१९९९
|[[मुंबई]]
|[[वसंत बापट]]
|-
|७३
|२०००
|[[बेळगांव]]
|[[यशवंत दिनकर फडके|य.दि.फडके]]
|-
|७४
|२००१
|[[इंदूर]]
|[[विजया राजाध्यक्ष]]
|-
|७५
|२००२
|[[पुणे]]
|[[राजेंद्र बनहट्टी]]
|-
|७६
|२००३
|[[कराड|कऱ्हाड]]
|[[सुभाष भेंडे]]
|-
|७७
|२००४
|[[औरंगाबाद]]
|[[रा.ग. जाधव]]
|-
|७८
|२००५
|[[नाशिक]]
|[[केशव मेश्राम]]
|-
|७९
|२००६
|[[सोलापूर]]
|[[मारुती चितमपल्ली]]
|-
|८०
|२००७
|[[नागपूर]]
|[[अरुण साधू]]
|-
|८१
|२००८
|[[सांगली]]
|[[मधुकर दत्तात्रेय हातकणंगलेकर|म.द. हातकणंगलेकर]]
|-
|८२
|२००९
|[[महाबळेश्वर]]
|[[आनंद यादव]]
|-
|८३
|२०१०
|[[पुणे]]
|[[दत्तात्रेय भिकाजी कुलकर्णी|द.भि.कुलकर्णी]]
|-
|८४
|२०१०
|[[ठाणे]]
|[[उत्तम कांबळे]]
|-
|८५
|२०१२
|[[चंद्रपूर]]
|[[वसंत आबाजी डहाके]]
|-
|८६
|२०१३
|[[चिपळूण]]
|[[नागनाथ कोत्तापल्ले]]
|-
|८७
|२०१४
|[[सासवड]]
|[[फकीरराव मुंजाजी शिंदे|फ. मुं. शिंदे]]
|-
|८८
|२०१५
|[[घुमान|घुमान (पंजाब)]]
|[[सदानंद मोरे]]
|-
|८९
|२०१६
|[[पिंपरी चिंचवड|पिंपरी-चिंचवड (पुणे)]]
|[[श्रीपाल सबनीस]]
|-
|९०
|२०१७
|[[डोंबिवली]]
|[[अक्षयकुमार काळे]]
|-
|९१
|२०१८
|[[बडोदे]] 
| [[लक्ष्मीकांत देशमुख]]
|-
|९२
|२०१९
|[[यवतमाळ]]
|[[अरुणा ढेरे]]
|-
|९३
|१०, ११, १२ जानेवारी २०२०
|[[उस्मानाबाद]]
|[[फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो]]
|-
|९४
|२६, २७, २८ मार्च २०२१
|[[नाशिक]]
|[[जयंत नारळीकर]]
|-
|९५
|२२, २३, २४ एप्रिल २०२२
|[[उदगीर]] 
|[[भारत सासणे]]
|-
|९६ || ३, ४, ५ फेब्रुवारी २०२३ || [[वर्धा]] || [[नरेंद्र  चपळगावकर]]
|-
|९७
|२, ३, ४ फेब्रुवारी २०२४
|[[अमळनेर]] ([[जळगाव जिल्हा|जळगाव]])
|[[रवींद्र शोभणे]]
|-
|९८ || फेब्रुवारी २०२५
| दिल्ली
| [[तारा भवाळकर]]
|-
|| ९९ || २०२६
| सातारा
| [[विश्वास पाटील]]
|-
|१००
|२०२७
|पुणे
|
|}

== नांदी शंभर साहित्य संमेलने ==
२०२७ साली पुण्यात शंभरावे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन होणार आहे. त्याची माहिती देण्यासाठी राज्यभरात ९९ ठिकाणी नांदी शंभरावी साहित्य संमेलने आयोजित केली जात आहेत. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;दै. पुण्यनगरी, ठाणे आवृत्ती, ०५.१०.२०२६&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!क्रमांक
!तारीख
!स्थळ
!विषय
!संमेलन अध्यक्ष
|-
|०१
|१४ ऑगस्ट २०२६
|ज्योत्स्ना भोळे सभागृह, हिराबाग, पुणे &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/nandi-literary-conference-pune|title=हिराबागेत शुक्रवारी रंगणार पहिले नांदी संमेलन|last=CD|date=2026-08-11|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|उत्तरार्धात ‘सत्यशोधक महात्मा’ या दीर्घांकाचे सादरीकरण
|विश्वास पाटील 
|-
|०२
|
|
|
|
|-
|०३
|
|
|
|
|-
|०४
|६ सप्टेंबर २०२६
|मराठी ग्रंथ संग्रहालय, ठाणे
|काव्यसाहित्य विशेष
|
|-
|०५
|२६ सप्टेंबर २०२६
|लोकमान्य टिळक सभागृह अ‍ॅम्फी थिएटर, सोलापूर &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dailykesari.com/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97/61544/%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A5%AB-%E0%A4%B5%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%A8-|title=ब्रेकिंग - Daily Kesari|website=www.dailykesari.com|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|भाषा अनुबंध
|रवींद्र गुर्जर 
|-
|०६
|
|
|
|
|-
|०७
|
|
|
|
|-
|०८
|
|
|
|
|-
|०९
|
|
|
|
|-
|१०
|०६ ऑक्टोबर
|वेणूताई चव्हाण हायस्कूल, फलटण 
|
|
|-
|११
|
|डोंबिवली &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/maharashtra/thane/dombivli-news-nandi-sammelan-ai-technology-marathi-literature-ravindra-chavan-1348931.html|title=Dombivli News : रविंद्र चव्हाणांच्या उपस्थितीत डोंबिवलीत नांदी संमेलन; AIपासून मराठी भाषेपर्यंत चर्चा|last=विवेक|date=2026-10-05|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum26i91207-txt-thane-20261005121208|title=डोंबिवलीत अकरावे ‘नांदी संमेलन’ उत्साहात|last=CD|date=2026-10-05|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
|माहिती तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आणि साहित्य 
|रवींद्र चव्हाण (स्वागताध्यक्ष)
|-
|१२
|
|
|
|
|-
|१३
|
|
|
|
|-
|१४
|
|
|
|
|-
|१५
|
|
|
|
|-
|१६
|१८ ऑक्टोबर
|साहित्य गौरव ग्रंथालय, बेलवली, बदलापूर
|अनुवाद
|रवींद्र गुर्जर &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|१७
|
|
|
|
|-
|१८
|
|
|
|
|-
|१९
|
|
|
|
|-
|२०
|
|
|
|
|}

==संदर्भ==
&lt;references/&gt;

[[वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलने| ]]</text>
      <sha1>69t1duknhgh1yvf043iorzibfjb6jht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मथुरा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7935</id>
    <revision>
      <id>2717150</id>
      <parentid>2715118</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43176" sha1="beofxvoirutp4pazynv54neobfatv9w" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''मथुरा''' [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[मथुरा जिल्हा|मथुरा जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. मथुरा शहर हे, [[श्रीकृष्ण]] या [[विष्णू]]च्या मानवी अवतारी व्यक्तीची जन्मभूमी आहे. मथुरा हे शहर ऐतिहासिकदृष्ट्या कनिष्क राजवंशांनी स्थापन केलेले शहर आहे आणि आज ते धार्मिक पर्यटनस्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हे शहर हे [[भारतीय संस्कृती]]चे केंद्र राहिले आहे. भारतीय धर्म, तत्त्वज्ञान, साहित्य निर्मिती आणि विकासात मथुरेचे मोलाचे योगदान आहे. आजही या शहराचे नाव महाकवी [[सूरदास]], संगीताचे आचार्य स्वामी हरिदास, [[दयानंद सरस्वती|स्वामी दयानंद]] यांचे गुरू स्वामी विरजानंद, कवी रसखान इत्यादी महान व्यक्तींशी संबंधित आहे.

== इतिहास ==
{{बदल}}
मथुरा हे भगवान श्रीकृष्णाचे जन्मस्थान आणि भारतातील सर्वात [[प्राचीन भारताची रूपरेषा|प्राचीन]] शहरांपैकी एक आहे. उत्खनन करून या शहराचा पुरावा [[कुषाण साम्राज्य|कुषाण]]कालीन आहे असे सिद्ध झाले आहे. मथुरा शहराच्या उत्खननात सापडलेले पुरावे मथुरा संग्रहालयात आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.google.com/search?q=%E0%A4%AE%E0%A4%A5%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF&amp;client=ms-android-asus&amp;prmd=nvmi&amp;source=lnms&amp;tbm=isch&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjw-Yfs7urhAhXEpo8KHd4cBrwQ_AUoBHoECA8QBA|title=मथुरा संग्रहालय - Google शोध|संकेतस्थळ=www.google.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-26}}&lt;/ref&gt; पौराणिक कथेनुसार शूरसेन देशाची ही राजधानी होती. पौराणिक साहित्यात मथुराला शूरसेन नगरी, मधुपुरी, मधुनागरी, मधुरा इत्यादी अनेक नावांनी संबोधित केले जाते. [[हिमालय]] आणि विंध्याचल यांच्यात येणारा भारताचा भाग, ज्याला प्राचीन काळी आर्यावर्त असे म्हणतात. येथे भारतीय संस्कृतीचा आधर असलेले जल पुरवठा करणारे प्रवाह - [[गंगा नदी|गंगा]] आणि [[यमुना नदी|यमुने]]चे प्रवाह होते. या दोन नद्यांच्या काठावर भारतीय संस्कृतीची अनेक केंद्रे तयार झाली.आणि विकसित झाली. [[वाराणसी]], [[प्रयागराज|प्रयाग]], [[कोसांबी|कौशांबी]], [[हस्तिनापुर|हस्तिनापूर]], [[कनोज]] यांच्याप्रमाणेच मथुरा हे ऐतिहासिक-पौराणिक ठिकाण आहे. मथुरा ही  राष्ट्रीय महामार्ग २ वर यमुनेच्या काठावर आहे.  [[आग्रा]] व [[दिल्ली]] ही शहरे मथुरेपासून अनुक्रमे आग्नेयेस ५८ किलोमीटरवर आणि वायव्येस १६५ किलोमीटर अंतरावर आहेत.

[[वाल्मीकी|वाल्मिकी]] [[रामायणाचा काळ|रामायणा]]त, मथुराला ''मधुपुर'' किंवा ''मधुदानवा'' शहर म्हणले गेले आहे. हे शहर लावणसुरांची राजधानी असल्याचे समजले जाते. लवणासूर ज्याला शत्रुघ्नाने पराभूत केले तो याच मधुदानवाचा मुलगा होता. त्यामुळे मथुरा हे रामायण काळात मधुपुरी या नावाने ओळखले जाई.  रामायणात या शहराच्या भरभराटीचे वर्णन आले आहे. हे शहर लवणसुरानेसुद्धा सजवले होते. राक्षस, दानव, भुते इत्यादी संबोधने वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या प्रकारे वापरली जातात, कधी जाती किंवा कुळ, कधी आर्य-बिगर आर्य संदर्भात तर कधी वाईट प्रकृतीच्या व्यक्तींसाठी. प्राचीन काळापासून या शहराचे अस्तित्त्व बिनधास्तपणे चालू आहे.
हे नगर आधी मधुवन नंतर मधुपारा आणि नंतर मथुरा म्हणून ओळखले जाते. ६व्या शतकात मथुरा ही शुरसेन प्रजासत्ताकची राजधानी झाली आणि त्यानंतर लगेचच मौर्य साम्राज्य आणि सुंग राजवंशाचे राज्य होते. पुरातत्त्वशास्त्रीय पुराव्यावरून असे दिसते की, जैन येथे मथुरेत राहत असत. मथुरेचा कला प्रकार आणि तिची संस्कृती कुशाण राजघराण्यांतर्गत शिखरावर पोहोचली ज्यांनी तिला आपली राजधानी म्हणून घोषित केले होते. मथुरा परिसरात अनेक बौद्ध अवशेष सापडले आहेत. यातील अनेक मथुरा, कलकत्ता आणि लखनौ येथील संग्रहालयात आढळतात.

डॉ. दफ्तरींच्या मते कृष्णाचा जन्म आणि त्याचा मृत्यू अनुक्रमे इ.स.पूर्व १२५१ मध्ये मथुरेत आणि इ.स.पू. ११७५ मध्ये [[द्वारका|द्वारकेजवळ]] झाले असावेत. कृष्णाचे बालपण मथुरेजवळच्या [[गोकुळ|गोकुळा]]त गेले.

== शहर ==
मथुराच्या सभोवताल चार [[शिव]] मंदिरे आहेत पूर्वेस पिपलेश्वर, दक्षिणेस रंगेश्वर आणि उत्तरेस गोकर्णेश्वर आणि पश्चिमेस भूतेश्वर [[शिव|महादेव]] [[मंदिर]]. चारही दिशांना स्थित असल्याने शिवजींना मथुराचे कोतवाल म्हणतात. मथुराला आदि वार भुतेश्वर क्षेत्र म्हणूनही ओळखले जाते. वराह जीच्या गल्लीत निलवराह व श्वेतवाराहाची सुंदर विशाल मंदिरे आहेत. [[कृष्ण|श्रीकृष्णा]]&lt;nowiki/&gt;चे नातू वज्रनाभ यांनी श्री केशवदेवजींची मूर्ती स्थापित केली, परंतु औरंगजेबाच्या काळात त्यांना राजधाममध्ये बसविण्यात आले आणि औरंगजेबाने मंदिर तोडले आणि त्या जागी मशिदीची उभारणी केली. नंतर त्या मशिदीच्या मागे नवीन केशवदेव मंदिर बांधले गेले आहे. प्राचीन केशव मंदिराचे स्थान केशवकटार असे म्हणतात. उत्खननामुळे येथे बऱ्याच ऐतिहासिक वस्तू सापडल्या. मोघल काळामध्ये सौख जाठ राजा हथीसिंग तोमर (कुंतल)चा [[दुर्ग|किल्ला]] सौख राजा हाथीसिंगाच्या पराक्रमासाठी प्रसिद्ध होता.

जवळच कणकली टीलावरील कंकलिदेवीचे मंदिर आहे. संकलीच्या टीलावरही बऱ्याच वस्तू सापडल्या. असे सांगितले जाते कि हा सांगाडा [[देवकी]]&lt;nowiki/&gt;च्या त्या मुलीचा आहे जिला कंसाने [[कृष्ण]] समजून ठार मारायचा प्रयत्न केला, परंतु तिने आपला हात सोडला आणि आकाशात गेली. (विद्याधर चक्रवर्ती पहा) मशिदीच्या थोड्याशा अंतरावर पोटरकुंडजवळील भगवान श्रीकृष्णाचे जन्मस्थान आहे, ज्यात [[वासुदेव (निःसंदिग्धीकरण)|वासुदेव]] आणि [[देवकी]]&lt;nowiki/&gt;च्या मूर्ती आहेत, या जागेला मल्लपुरा म्हणतात. कानसुरचे चैनूर, मुश्तिक, कुत्सल, तोशाल इत्यादी या ठिकाणी प्रसिद्ध मॉल असायचे. श्री परखजींनी बांधलेले श्री द्वारिकाधीश मंदिर हे नवीन ठिकाणांपैकी सर्वोत्तम स्थान आहे. तेथे नैवेद्य इत्यादींची योग्य व्यवस्था आहे. येथे संस्कृत पाठशाळा, आयुर्वेदिक आणि होमिओपॅथिक परोपकारी विभाग आहेत.

या मंदिराखेरीज गोविंदजींचे मंदिर, किशोरीरामजींचे मंदिर, वासुदेव घाटातील गोवर्धननाथजींचे मंदिर, उदयपुरातील राणीचे मदन मोहनजींचे मंदिर, विहारीजीचे मंदिर, उन्नावच्या राधा श्यामकुनवारी यांनी बांधलेले मदन मोहनजींचे मंदिर, राधेश्यामजींचे मंदिर, असकुंडा घाटावर हनुमानजी, नरसिंगजी, वराहजी, गणेश इत्यादी मंदिरे आहेत, त्यापैकी बरीच उत्पन्न आहे, व्यवस्थापन खूप छान आहे, शाळा इ संस्था चालू आहे. विश्राम घाट किंवा विश्रांत घाट हे एक सुंदर स्थान आहे, ते मथुरा मधील मुख्य तीर्थस्थान आहे. पाच प्रसिद्ध मंदिरांचे वर्णन विश्रांतिक तीर्थ (विश्राम घाट) असिकुंडा तीर्थ (असकुंड घाट) वैकुंठ तीर्थ, कालिंजर तीर्थ आणि चक्रतीर्थ असे आहे. कल्वेशिक, सोमदेव, कांबळ आणि संबल या पुस्तकात या जैन साधूंचे मथुरा वर्णन केले आहे.

[[कंस]] वधानंतर देवाने येथे विश्रांती घेतली. सकाळी येथे यमुनाजीची आरती आहे, ज्याचे सौंदर्य दिसून येते. याठिकाणी दतिया नरेश आणि काशी नरेश यांचे अनुक्रमे ८१ मन आणि ३ मण सोन्याने तुला केली होती आणि त्यानंतर व्रजमध्ये दोन्ही वेळेचे सोने वाटले. येथे मुरलीमनोहर, कृष्ण-बलदेव, अन्नपूर्णा, धर्मराज, गोवर्धननाथ इत्यादी अनेक मंदिरे आहेत.

येथे चैत्र शु इथ 6 (यमुना-जाम-दिवस), यमद्वतिया आणि कार्तिक शु. 10 (कंस वध नंतर) यात्रा असते. विश्रामाच्या मागे नारायणजींचे श्री रामानुज संप्रदायाचे मंदिर आहे, त्यामागील बाजूला जुना गतश्रम नारायणजीचे मंदिर आहे, त्याच्या पुढे कंसखार आहे. भाजी मंडई मध्य पंडित क्षेत्रपाल शर्मा यांनी बांधलेला घंटाघरआहे. पालीवाल ही बोहराने बांधलेली राधा-कृष्णा, दौजी, विजयगोविंद, गोवर्धननाथ यांची मंदिरे आहेत.

रामजीद्वारात श्री रामजींचे मंदिर आहे, तर येथे अष्टभुजी श्री गोपाळजी यांचा पुतळा आहे, ज्यामध्ये चोवीस अवतार दिसतात. रामनवमीला येथे जत्रा भरतो. येथे वज्रनाभाने स्थापित केलेले ध्रुवजीच्या पायाचे ठसे आहेत. चौबाचा येथील वीर भद्रेश्वरचे मंदिर, लखनसूराला ठार मारून मथुराचे रक्षण करणारे शत्रुघ्नजीचे मंदिर, होळी दरवाजा येथील दौजीचे मंदिर, डोरी बाजार येथील गोपीनाथजींचे मंदिर.

नंतर बंगाली घाटावर महान विष्णूचे मंदिर आहे, श्री वल्लभ कुळातील गोस्वामी कुटुंबातील दोन लहान मोठे, एक मदन मोहनजी आणि एक गोकुलेश यांचे मंदिर आहे. शहराबाहेरील, ध्रुवजींचे मंदिर, श्री राधाविहारीजींचे गौ घाट येथील प्राचीन विष्णूस्वामी पंथाचे मंदिर, वैरागपुरा येथील प्राचीन विष्णूस्वामी पंथाच्या विरकांचे मंदिर आहे. वैरागपुरा येथील गोहिल छुटी जातीचा चौधरी श्री गोरधनदास नगर, श्री हरकरण दास नागर यांनी संवत १९८१ (वर्ष १९२४) मध्ये सकल पंच मथुराचे मंदिर बनवण्यासाठी आपली जमीन दान केली. आणि त्या जमीनीवर दाजी महारराज आणि रेवती देवीच्या मूर्तीचे दान केले. मथुराच्या पश्चिमेस एका उंच टेकडीवर महाविद्याचे मंदिर आहे, त्या खाली एक सुंदर [[सरोवर|तलाव]] आहे आणि त्या पाशुपती महादेवाचे मंदिर आहे, त्या खाली सरस्वती नाला आहे. एकदा [[सरस्वती]]&lt;nowiki/&gt;जी येथे वाहून गोकर्णेश्वर-महादेव येथे आल्या आणि यमुनाजीत सामील झाल्या.

एका घटनेत असे वर्णन केले आहे की रात्री एका सर्पाने नंदाबाबाला गिळंकृत करण्यास सुरुवात केली, त्यानंतर श्री कृष्णाने त्या सापाला लाथ मारली, ज्यावर साप शरीर सोडून सुदर्शन विद्याधर झाला. काही टीकाकारांचे मत आहे की ही लीला त्याच महान विज्ञानाची आहे आणि काहींचे मत आहे की अंबिकावन दक्षिणेस आहे. या पलीकडे सरस्वती कुंड आणि सरस्वतीचे मंदिर आहे आणि त्या पलिकडे चामुंडाचे मंदिर आहे.

चामूंडाहून परत मथुराला परतल्यावर अंबरिश टीला मध्यभागी आहे, तिथे राजा अंबरीशने ध्यान केले. त्या जागेच्या खाली जहरपीरचा मठ आहे आणि टीलाच्या वर [[हनुमान]]&lt;nowiki/&gt;जीचे मंदिर आहे. ही मथुराची मुख्य ठिकाणे आहेत. या वगळता फारच लहान जागा आहेत. नरसिंगगड हे मथुरा जवळील एक ठिकाण आहे, जिथे नरहरी नावाचा एक महात्मा झाला आहे. असे म्हणतात की त्यांनी 400 व्या वर्षी आपला देह सोडून दिला.

== मथुरा परिक्रमा ==
प्रत्येक एकादशी आणि अक्षय नवमी या दिवशी भक्त मथुरेभोवती फिरतात. [[देवशयनी एकादशी|देवशयनी]] आणि [[देवोत्थानी एकादशी]] मथुरा-गरुड गोविंद-वृंदावन येथे एकत्रितपणे फिरतात. या परिक्रमाला 21 कोसी किंवा तीन जंगले देखील म्हणतात. वैशाख शुक्ल पौर्णिमा रात्री फिरते, त्याला वानविहाराची परिक्रमा म्हणतात.

या परिक्रमेवर अनेक ठिकाणी गाणी व खेळण्याचीही व्यवस्था असते. द्वारकाहून आलेल्या श्री. दौजी यांनी [[वसंत]] ऋतूचे दोन महिने व्रजात घालवले आणि त्यावेळी यमनाजीला प्रवाही केले होते, ही परिक्रमा त्यांची आठवण आहे.

== ब्रजचे प्राचीन संगीत ==
ब्रजच्या प्राचीन संगीतकारांची अस्सल माहिती 16 व्या शतकातील भक्तांकडून मिळते. या काळात अनेक संगीतकार वैष्णव संत झाले. संगीत शिरोमणी स्वामी हरिदास जी, त्यांचे गुरू आशुधीर जी आणि त्यांचे शिष्य तानसेन इत्यादींचे नाव सर्वश्रुत आहे. बैजूबावराच्या गुरूला श्री हरिदास जी असेही म्हणतात, परंतु बैजू बावरा कवी अष्टछाप कवी गोविंद स्वामी जी कडून संगीताचा अभ्यास करीत. निम्बार्क संप्रदायाचे श्री भट्ट या काळात भक्त, कवी आणि संगीतकार झाले. अष्टछाप, सूरदास, नंदादास, परमानंददास जी इत्यादी नामवंत गीतकार कवी असे कीर्तनकार, कवी आणि गायक होते, ज्यांचे कीर्तन बल्लभाकुलच्या मंदिरात गायले जातात. स्वामी हरिदास जी ब्रज संगीताच्या ध्रुपद-धामर गायनाची आणि रास-नृत्य परंपरेचा चालवली.

=== संगीत ===
मथुरे मधील संगीताची प्रथा खूप जुनी आहे, ब्रजचे मुख्य वाद्य बासरी आहे. लोकांना श्रीकृष्णाची [[बासरी]] माहित आहे आणि त्यांना 'मुरलीधर' आणि 'वंशीधर' या नावाने संबोधले जाते. सध्या ब्रजचे लोकसंगीत ढोल [[मृदंग]], झांझ, मंजिरा, धाप, [[नगारा]], [[पखवाज|पखावज]], एकतारा इत्यादी वाद्ये सुद्धा प्रचलित आहेत. रासचे सध्याचे स्वरूप 16 व्या शतकापासून मथुरामध्ये सुरू झाले. येथे स्वामी हरदेवच्या मदतीने बल्लभाचार्य यांनी प्रथम विश्रांत घाटावर धाव घेतली. रास ही ब्रजची एक अनोखी भेट आहे, जी संगीताला गद्य आणि नृत्यासह जोडते. ब्रज साहित्याचे सांस्कृतिक आणि कलात्मक जीवन रास सुंदरपणे व्यक्त करते. अष्टाछपच्या कवींच्या वेळी ब्रजमध्ये संगीत वाहिले. सूरदास, नंदादास, कृष्णदास वगैरे स्वतः गायक होते. या कवींनी त्यांच्या रचनांमध्ये विविध प्रकारच्या गाण्याचे भांडार भरून काढले. स्वामी हरिदास संगीतशास्त्रातील तेजस्वी आचार्य आणि गायक होते. तानसेनसारखे प्रसिद्ध संगीतकारही त्याचे शिष्य होते. स्वामी महाराजांचे सुमधुर संगीत आणि गाणी ऐकण्याचा लोभ सम्राट अकबर यांनादेखील घेऊ शकला नाही आणि वेशात वृंदावन येथे यायचा. मथुरा, वृंदावन, गोकुळ, गोवर्धन ही बरीच काळ संगीताची केंद्रे राहिली आणि दूरदूरपासून संगीताची कला शिकायला मिळाली.

=== लोकगीते ===
ब्रजला गाण्याच्या अनेक शैली आहेत आणि रसिया ही ब्रजची सर्वात जुनी गायन कला आहे. भगवान कृष्ण, रसिया इत्यादींच्या बाल विलासनाशी संबंधित गायनाने रासलीला आयोजित केली जाते. श्रावण महिन्यात महिलांनी झोके घेताना गायलेले मल्हार गाणे ब्रजचेच आहे. संगीत, रसिया, ढोला, आल्हा, लावणी, चौबोला, बहल-तबिल, भगत इत्यादी वेळोवेळी लोकसंगीतातही ऐकायला मिळते. याशिवाय वेगवेगळ्या प्रकारात Rतु गाणी, घरगुती गाणी, सांस्कृतिक गाणी वेळोवेळी गायली जातात.

=== कला ===
येथे वास्तुशास्त्र आणि शिल्पकलेच्या विकासाचे सर्वात महत्त्वाचे युग कुषाण काळाच्या सुरुवातीपासून गुप्त काळाच्या समाप्तीपर्यंतचे होते. यानंतरही या कला 12 व्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत सुरू राहिल्या. यानंतर, मथुरा कलेचा प्रवाह जवळजवळ 350 वर्षे अवरोधित राहिला, परंतु 16 व्या शतकापासून कलेचे पुनरुत्थान साहित्य, संगीत आणि चित्रकला या स्वरूपात दिसून येऊ लागले.

== पर्यटन ==
मथुरा रेल्वे स्थानक एक अतिशय व्यस्त जंक्शन असून दिल्ली ते दक्षिण भारत किंवा मुंबई या सर्व गाड्या मथुरामार्गे जातात. रस्त्यानेही पोहोचता येते. हे आग्रापासून फक्त 55 किलोमीटर आणि खैरपासून केवळ 50 किलोमीटरवर आहे. ही वृंदावन वेबसाईट वृंदावनापर्यंत पोहोचण्यासाठी बऱ्याच माहिती देते. स्थानकाभोवती बरीच हॉटेल्स आहेत आणि विश्रामघाटाच्या सभोवताल बरीच कमी किमतीची धर्मशाळा उपलब्ध आहेत. चालण्यासाठी कर आकारला जाऊ शकतो, जेणेकरून मथुरा, वृंदावन एका दिवसात फिरता येईल. बहुतेक मंदिरांमध्ये, सकाळी 12 ते सायंकाळी 7 वाजेपर्यंत दर्शन खुले असतात व त्यानुसार भाविकांनी स्वतःचा कार्यक्रम करावा. ऑटो आणि टांगा देखील उपलब्ध आहेत. सकाळी यमुनामध्ये नौकाविहार आणि सकाळी यमुनेची आरती आणि संध्याकाळी विश्रांती घेण्यासारखे आहे. गोकुळच्या दिशेने जाण्यासाठी अर्धा दिवस लागेल, त्यानंतर आपण गोवर्धनला जाऊ शकता. गोवर्धनसाठी बस उपलब्ध आहे. वृंदावनमध्ये राधाष्टमीचा सण मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

== होळी ==
श्रीकृष्ण राधा आणि गोपि-ग्वालांच्या दरम्यान होळीच्या रूपात, गुलाल आणि इतर रंग खेळतो. फाल्गुन शुक्ल 9 बरसाणापासून होळीची सुरुवात होते. येथील लठमार होळी जगप्रसिद्ध आहे. दहावीला नांदगावमध्ये अशी होळी होते. यासह सर्व ब्रजमध्ये होळी साजरी केली जाते. होळी साधारणत: धुळंडीवर पूर्ण केली जाते, त्यानंतर हुरंगा असतो, ज्यामध्ये स्त्रिया पुरुषांना लाठी, चाबूक इत्यादींनी वेढतात. बरसाना आणि नांदगावची लठमार होळी लोकप्रिय आहे. ब्रजच्या होळीची मजा 'नांदगावचा कुंवर कन्हैया, बरसणे की गोरी रे रसिया' आणि 'बरसने में जाययो म्हणतात जी राधा प्यारी' या गाण्यांनी सुरू होते. जरी भारतभर होळी साजरी केली जाते, परंतु ब्रजची होळी खूप मजेदार आहे. कारण ते कृष्ण आणि राधा यांच्या प्रेमाशी जोडले गेलेले दिसते. चाळीस दिवसांच्या होळीचा उत्सव उत्तर भारतातील ब्रज भागात बसंत पंचमीपासून सुरू होतो. होळीचा विशेष उत्साह केवळ नंदगाव आणि बरसाने जागृत करतो. नांदगावच्या गोपांनी गोपींना रंगवायचे तेव्हा नांदगावच्या गोपींनी त्यांना तसे करण्यास रोखले आणि ते पटले नाही तर काठीने मारण्यास सुरुवात केली. होळी गटात नांदगावचे पुरूष आहेत, कारण कृष्णा येथील आणि बारसाणे स्त्रिया, कारण राधा बरसाणे येथील होती. विशेष म्हणजे ही होळी उर्वरित भारतात होळी होण्यापूर्वी खेळली जाते. दिवस सुरू होताच नांदगावच्या हुरियर्सचे गट बरसाणे गाठायला लागतात. कीर्तन मंडळेही पोहोचू लागतात. यावेळी गांजाची अद्भुत व्यवस्था आहे. ब्रजवंतीतील लोकांचे डोळे पाहिल्यानंतर, त्यांना गांजाच्या फ्रॉस्टिंग सिस्टमचा अंदाज येतो. बरसानामध्ये टेसूची पाने तयार आहेत. दुपारपर्यंत धमाकेदार लाठमार होळी बंद झाली आहे. नांदगावच्या माणसांच्या हातात पिचकारी आहे आणि बरसाणा आणि होळीच्या महिलांच्या हातात काड्या सुरू आहेत.

== मथुरा संग्रहालयात मथुरा शैलीतील कलाकृती ==
मथुराचा विशाल शिल्प संग्रह देश-विदेशातील अनेक संग्रहालयात वितरीत करण्यात आला आहे. येथील सामग्री लखनौच्या राज्य संग्रहालयात, भारतीय कलकत्ता येथील संग्रहालयात, मुंबई आणि वाराणसीच्या संग्रहालयांमध्ये आणि परदेशात मुख्यत्वे अमेरिकेच्या ‘बोस्टन’ संग्रहालयात, ‘पॅरिस’ आणि ‘ज्यूरिख’ संग्रहालये आणि लंडनच्या ब्रिटिश संग्रहालयात प्रदर्शित केली गेली आहे. आहे परंतु त्यातील सर्वात मोठा भाग मथुरा संग्रहालयात प्रदर्शित झाला आहे. याशिवाय काही वैयक्तिक संग्रहातही मथुराचे शिल्प आहे.

मथुराचे तत्कालीन जिल्हाधिकारी एफ. मथुराचे संग्रहालय. एस. हे ग्रुपने १८७४ मध्ये स्थापित केले होते. सुरुवातीला हे संग्रहालय स्थानिक तहसीललगत असलेल्या एका छोट्या इमारतीत ठेवले होते. सुरुवातीला हे संग्रहालय स्थानिक तहसीललगत असलेल्या एका छोट्या इमारतीत ठेवले होते. काही बदलांनंतर संग्रहालयाचे व्यवस्थापन सन १९०० मध्ये पालिकेकडे देण्यात आले. पाच वर्षांनंतर तत्कालीन पुरातत्त्व अधिकारी डॉ. जे. या संग्रहालयाच्या शिल्पांचे वर्गीकरण पीएच फॉगले यांनी केले आणि सविस्तर यादी १९१० मध्ये प्रसिद्ध झाली. या कामामुळे संग्रहालयाचे महत्त्व प्रशासनाच्या दृष्टीने वाढले आणि १९१२ मध्ये राज्य सरकारने त्यांचे संपूर्ण व्यवस्थापन हातात घेतले. 

१९०८ पासून रायबहादूर पं. राधाकृष्ण यांची येथे प्रथम सहाय्यक जिल्हाधिकारी म्हणून नियुक्ती केली गेली, नंतर ते बिनतारी जिल्हाधिकारी झाले. आता हे संग्रहालय वाढू लागले, ज्यामध्ये पुरातत्त्व विभागाचे तत्कालीन संचालक सर जॉन मार्शल आणि रायबहादुर दयाराम साहनी यांचा मोठा हात होता. सन १९२९ मध्ये राज्य सरकारने स्थानिक डेम्पीयर पार्कमधील संग्रहालयाचा पुढचा भाग एक लाख सत्तावीस हजार रुपये देऊन बनविला आणि १९३० मध्ये ते जनतेसाठी उघडण्यात आले. यानंतर ब्रिटिश राजवटीत कोणताही नवीन बदल झाला नाही.

१९४७ मध्ये जेव्हा भारत स्वतंत्र झाला तेव्हा अधिकाऱ्यांचे लक्ष या सांस्कृतिक यात्रेच्या प्रगतीकडेही गेले. दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत त्याच्या प्रगतीसाठी स्वतंत्र निधी देण्यात आला आणि कामही सुरू झाले. १९५८ पासून कामाची गती वाढली. जुन्या इमारतीच्या छताचे नूतनीकरण करण्यात आले आणि सन १९३०ची अपूर्ण इमारतही पूर्ण झाली. 

== ब्रजचे वन ==
ब्रजमध्ये बारा जंगले आहेत, जी द्वादश जंगले म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

=== प्रेक्षणीय स्थळे (शहराबाहेरील) ===

* बांकेबिहारी मंदिर
* श्री गरुड गोविंद मंदिर, शादंग फॉरेस्ट (छटीकरा)
* शांतिकुंज
* बिर्ला मंदिर
* राधावल्लभ मंदिर राधावल्लभ मंदिर
* ठाकुरानी घाट
* नवनीताप्रियाचे मंदिर
* रमण रेती
* बलदेव
* बहमंड घाट महावन
* चिंताहारन महादेव महावन
* सरकार
* जतीपुरा
* बरसाना
* नांदगाव
* कामवण
* लोहवान
* कोकिलावन

=== प्रेक्षणीय स्थळे (शहरातील) ===

* प्रेम मंदिर
* वैष्णो माता का मंदिर
* आंग्रेझ मंदिर
* जामा मशजिद्द 
* बनके बिहारी जी का मंदिर
* शाही मस्जिद ईदगाह
* डोला मोला घाट
* मथुरा संग्रहालय
* कृष्ण जन्म भूमि
* इस्कॉन मंदिर
* द्वारकाधीश मंदिर
* विश्रांतीची जागा
* जय गुरुदेव मंदिर
* दौजी बडे मदन मोहनजी मंदिर बंगाली घाट
* सांखा गोवर्धन
* रामानरती, महाबन
* श्री नंद भवन चौरासी आधारस्तंभ, जुना गोकुळ, महाबन
* ब्रम्हंद घाट, जुना गोकुळ, महाबन&lt;br /&gt;{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}

[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]]
[[वर्ग:मथुरा जिल्हा]]</text>
      <sha1>beofxvoirutp4pazynv54neobfatv9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717155</id>
      <parentid>2717150</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43171" sha1="iodaxn2xl6kvlgx00mwiytc3ee29hql" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''मथुरा''' [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[मथुरा जिल्हा|मथुरा जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. मथुरा शहर हे, [[श्रीकृष्ण]] या [[विष्णू]]च्या मानवी अवतारी व्यक्तीची जन्मभूमी आहे. मथुरा हे शहर ऐतिहासिकदृष्ट्या कनिष्क राजवंशांनी स्थापन केलेले शहर आहे आणि आज ते धार्मिक पर्यटनस्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हे शहर हे [[भारतीय संस्कृती]]चे केंद्र राहिले आहे. भारतीय धर्म, तत्त्वज्ञान, साहित्य निर्मिती आणि विकासात मथुरेचे मोलाचे योगदान आहे. आजही या शहराचे नाव महाकवी [[सूरदास]], संगीताचे आचार्य स्वामी हरिदास, [[दयानंद सरस्वती|स्वामी दयानंद]] यांचे गुरू स्वामी विरजानंद, कवी रसखान इत्यादी महान व्यक्तींशी संबंधित आहे.

== इतिहास ==
{{बदल}}
मथुरा हे भगवान श्रीकृष्णाचे जन्मस्थान आणि भारतातील सर्वात [[प्राचीन भारताची रूपरेषा|प्राचीन]] शहरांपैकी एक आहे. उत्खनन करून या शहराचा पुरावा [[कुषाण साम्राज्य|कुषाण]]कालीन आहे असे सिद्ध झाले आहे. मथुरा शहराच्या उत्खननात सापडलेले पुरावे मथुरा संग्रहालयात आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.google.com/search?q=%E0%A4%AE%E0%A4%A5%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF&amp;client=ms-android-asus&amp;prmd=nvmi&amp;source=lnms&amp;tbm=isch&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjw-Yfs7urhAhXEpo8KHd4cBrwQ_AUoBHoECA8QBA|title=मथुरा संग्रहालय - Google शोध|संकेतस्थळ=www.google.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-26}}&lt;/ref&gt; पौराणिक कथेनुसार शूरसेन देशाची ही राजधानी होती. पौराणिक साहित्यात मथुराला शूरसेन नगरी, मधुपुरी, मधुनागरी, मधुरा इत्यादी अनेक नावांनी संबोधित केले जाते. [[हिमालय]] आणि विंध्याचल यांच्यात येणारा भारताचा भाग, ज्याला प्राचीन काळी आर्यावर्त असे म्हणतात. येथे भारतीय संस्कृतीचा आधर असलेले जल पुरवठा करणारे प्रवाह - [[गंगा नदी|गंगा]] आणि [[यमुना नदी|यमुने]]चे प्रवाह होते. या दोन नद्यांच्या काठावर भारतीय संस्कृतीची अनेक केंद्रे तयार झाली.आणि विकसित झाली. [[वाराणसी]], [[प्रयागराज|प्रयाग]], [[कोसांबी|कौशांबी]], [[हस्तिनापुर|हस्तिनापूर]], [[कनोज]] यांच्याप्रमाणेच मथुरा हे ऐतिहासिक-पौराणिक ठिकाण आहे. मथुरा ही  राष्ट्रीय महामार्ग २ वर यमुनेच्या काठावर आहे.  [[आग्रा]] व [[दिल्ली]] ही शहरे मथुरेपासून अनुक्रमे आग्नेयेस ५८ किलोमीटरवर आणि वायव्येस १६५ किलोमीटर अंतरावर आहेत.

[[वाल्मीकी|वाल्मिकी]] [[रामायणाचा काळ|रामायणा]]त, मथुराला ''मधुपुर'' किंवा ''मधुदानवा'' शहर म्हणले गेले आहे. हे शहर लावणसुरांची राजधानी असल्याचे समजले जाते. लवणासूर ज्याला शत्रुघ्नाने पराभूत केले तो याच मधुदानवाचा मुलगा होता. त्यामुळे मथुरा हे रामायण काळात मधुपुरी या नावाने ओळखले जाई.  रामायणात या शहराच्या भरभराटीचे वर्णन आले आहे. हे शहर लवणसुरानेसुद्धा सजवले होते. राक्षस, दानव, भुते इत्यादी संबोधने वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या प्रकारे वापरली जातात, कधी जाती किंवा कुळ, कधी आर्य-बिगर आर्य संदर्भात तर कधी वाईट प्रकृतीच्या व्यक्तींसाठी. प्राचीन काळापासून या शहराचे अस्तित्त्व बिनधास्तपणे चालू आहे.
हे नगर आधी मधुवन नंतर मधुपारा आणि नंतर मथुरा म्हणून ओळखले जाते. ६व्या शतकात मथुरा ही शुरसेन प्रजासत्ताकची राजधानी झाली आणि त्यानंतर लगेचच मौर्य साम्राज्य आणि सुंग राजवंशाचे राज्य होते. पुरातत्त्वशास्त्रीय पुराव्यावरून असे दिसते की, जैन येथे मथुरेत राहत असत. मथुरेचा कला प्रकार आणि तिची संस्कृती कुशाण राजघराण्यांतर्गत शिखरावर पोहोचली ज्यांनी तिला आपली राजधानी म्हणून घोषित केले होते. मथुरा परिसरात अनेक बौद्ध अवशेष सापडले आहेत. यातील अनेक मथुरा, कलकत्ता आणि लखनौ येथील संग्रहालयात आढळतात.

डॉ. दफ्तरींच्या मते कृष्णाचा जन्म आणि त्याचा मृत्यू अनुक्रमे इ.स.पूर्व १२५१ मध्ये मथुरेत आणि इ.स.पू. ११७५ मध्ये [[द्वारका|द्वारकेजवळ]] झाले असावेत. कृष्णाचे बालपण मथुरेजवळच्या [[गोकुळ|गोकुळा]]त गेले.

== शहर ==
मथुराच्या सभोवताल चार [[शिव]] मंदिरे आहेत पूर्वेस पिपलेश्वर, दक्षिणेस रंगेश्वर आणि उत्तरेस गोकर्णेश्वर आणि पश्चिमेस भूतेश्वर [[शिव|महादेव]] [[मंदिर]]. चारही दिशांना स्थित असल्याने शिवजींना मथुराचे कोतवाल म्हणतात. मथुराला आदि वार भुतेश्वर क्षेत्र म्हणूनही ओळखले जाते. वराह जीच्या गल्लीत निलवराह व श्वेतवाराहाची सुंदर विशाल मंदिरे आहेत. [[कृष्ण|श्रीकृष्णा]]&lt;nowiki/&gt;चे नातू वज्रनाभ यांनी श्री केशवदेवजींची मूर्ती स्थापित केली, परंतु औरंगजेबाच्या काळात त्यांना राजधाममध्ये बसविण्यात आले आणि औरंगजेबाने मंदिर तोडले आणि त्या जागी मशिदीची उभारणी केली. नंतर त्या मशिदीच्या मागे नवीन केशवदेव मंदिर बांधले गेले आहे. प्राचीन केशव मंदिराचे स्थान केशवकटार असे म्हणतात. उत्खननामुळे येथे बऱ्याच ऐतिहासिक वस्तू सापडल्या. मोघल काळामध्ये सौख जाठ राजा हथीसिंग तोमर (कुंतल)चा [[दुर्ग|किल्ला]] सौख राजा हाथीसिंगाच्या पराक्रमासाठी प्रसिद्ध होता.

जवळच कणकली टीलावरील कंकलिदेवीचे मंदिर आहे. संकलीच्या टीलावरही बऱ्याच वस्तू सापडल्या. असे सांगितले जाते कि हा सांगाडा [[देवकी]]&lt;nowiki/&gt;च्या त्या मुलीचा आहे जिला कंसाने [[कृष्ण]] समजून ठार मारायचा प्रयत्न केला, परंतु तिने आपला हात सोडला आणि आकाशात गेली. (विद्याधर चक्रवर्ती पहा) मशिदीच्या थोड्याशा अंतरावर पोटरकुंडजवळील भगवान श्रीकृष्णाचे जन्मस्थान आहे, ज्यात [[वासुदेव (निःसंदिग्धीकरण)|वासुदेव]] आणि [[देवकी]]&lt;nowiki/&gt;च्या मूर्ती आहेत, या जागेला मल्लपुरा म्हणतात. कानसुरचे चैनूर, मुश्तिक, कुत्सल, तोशाल इत्यादी या ठिकाणी प्रसिद्ध मॉल असायचे. श्री परखजींनी बांधलेले श्री द्वारिकाधीश मंदिर हे नवीन ठिकाणांपैकी सर्वोत्तम स्थान आहे. तेथे नैवेद्य इत्यादींची योग्य व्यवस्था आहे. येथे संस्कृत पाठशाळा, आयुर्वेदिक आणि होमिओपॅथिक परोपकारी विभाग आहेत.

या मंदिराखेरीज गोविंदजींचे मंदिर, किशोरीरामजींचे मंदिर, वासुदेव घाटातील गोवर्धननाथजींचे मंदिर, उदयपुरातील राणीचे मदन मोहनजींचे मंदिर, विहारीजीचे मंदिर, उन्नावच्या राधा श्यामकुनवारी यांनी बांधलेले मदन मोहनजींचे मंदिर, राधेश्यामजींचे मंदिर, असकुंडा घाटावर हनुमानजी, नरसिंगजी, वराहजी, गणेश इत्यादी मंदिरे आहेत, त्यापैकी बरीच उत्पन्न आहे, व्यवस्थापन खूप छान आहे, शाळा इ संस्था चालू आहे. विश्राम घाट किंवा विश्रांत घाट हे एक सुंदर स्थान आहे, ते मथुरा मधील मुख्य तीर्थस्थान आहे. पाच प्रसिद्ध मंदिरांचे वर्णन विश्रांतिक तीर्थ (विश्राम घाट) असिकुंडा तीर्थ (असकुंड घाट) वैकुंठ तीर्थ, कालिंजर तीर्थ आणि चक्रतीर्थ असे आहे. कल्वेशिक, सोमदेव, कांबळ आणि संबल या पुस्तकात या जैन साधूंचे मथुरा वर्णन केले आहे.

[[कंस]] वधानंतर देवाने येथे विश्रांती घेतली. सकाळी येथे यमुनाजीची आरती आहे, ज्याचे सौंदर्य दिसून येते. याठिकाणी दतिया नरेश आणि काशी नरेश यांचे अनुक्रमे ८१ मन आणि ३ मण सोन्याने तुला केली होती आणि त्यानंतर व्रजमध्ये दोन्ही वेळेचे सोने वाटले. येथे मुरलीमनोहर, कृष्ण-बलदेव, अन्नपूर्णा, धर्मराज, गोवर्धननाथ इत्यादी अनेक मंदिरे आहेत.

येथे चैत्र शु इथ 6 (यमुना-जाम-दिवस), यमद्वतिया आणि कार्तिक शु. 10 (कंस वध नंतर) यात्रा असते. विश्रामाच्या मागे नारायणजींचे श्री रामानुज संप्रदायाचे मंदिर आहे, त्यामागील बाजूला जुना गतश्रम नारायणजीचे मंदिर आहे, त्याच्या पुढे कंसखार आहे. भाजी मंडई मध्य पंडित क्षेत्रपाल शर्मा यांनी बांधलेला घंटाघरआहे. पालीवाल ही बोहराने बांधलेली राधा-कृष्णा, दौजी, विजयगोविंद, गोवर्धननाथ यांची मंदिरे आहेत.

रामजीद्वारात श्री रामजींचे मंदिर आहे, तर येथे अष्टभुजी श्री गोपाळजी यांचा पुतळा आहे, ज्यामध्ये चोवीस अवतार दिसतात. रामनवमीला येथे जत्रा भरतो. येथे वज्रनाभाने स्थापित केलेले ध्रुवजीच्या पायाचे ठसे आहेत. चौबाचा येथील वीर भद्रेश्वरचे मंदिर, लखनसूराला ठार मारून मथुराचे रक्षण करणारे शत्रुघ्नजीचे मंदिर, होळी दरवाजा येथील दौजीचे मंदिर, डोरी बाजार येथील गोपीनाथजींचे मंदिर.

नंतर बंगाली घाटावर महान विष्णूचे मंदिर आहे, श्री वल्लभ कुळातील गोस्वामी कुटुंबातील दोन लहान मोठे, एक मदन मोहनजी आणि एक गोकुलेश यांचे मंदिर आहे. शहराबाहेरील, ध्रुवजींचे मंदिर, श्री राधाविहारीजींचे गौ घाट येथील प्राचीन विष्णूस्वामी पंथाचे मंदिर, वैरागपुरा येथील प्राचीन विष्णूस्वामी पंथाच्या विरकांचे मंदिर आहे. वैरागपुरा येथील गोहिल छुटी जातीचा चौधरी श्री गोरधनदास नगर, श्री हरकरण दास नागर यांनी संवत १९८१ (वर्ष १९२४) मध्ये सकल पंच मथुराचे मंदिर बनवण्यासाठी आपली जमीन दान केली. आणि त्या जमीनीवर दाजी महारराज आणि रेवती देवीच्या मूर्तीचे दान केले. मथुराच्या पश्चिमेस एका उंच टेकडीवर महाविद्याचे मंदिर आहे, त्या खाली एक सुंदर [[सरोवर|तलाव]] आहे आणि त्या पाशुपती महादेवाचे मंदिर आहे, त्या खाली सरस्वती नाला आहे. एकदा [[सरस्वती]]&lt;nowiki/&gt;जी येथे वाहून गोकर्णेश्वर-महादेव येथे आल्या आणि यमुनाजीत सामील झाल्या.

एका घटनेत असे वर्णन केले आहे की रात्री एका सर्पाने नंदाबाबाला गिळंकृत करण्यास सुरुवात केली, त्यानंतर श्री कृष्णाने त्या सापाला लाथ मारली, ज्यावर साप शरीर सोडून सुदर्शन विद्याधर झाला. काही टीकाकारांचे मत आहे की ही लीला त्याच महान विज्ञानाची आहे आणि काहींचे मत आहे की अंबिकावन दक्षिणेस आहे. या पलीकडे सरस्वती कुंड आणि सरस्वतीचे मंदिर आहे आणि त्या पलिकडे चामुंडाचे मंदिर आहे.

चामूंडाहून परत मथुराला परतल्यावर अंबरिश टीला मध्यभागी आहे, तिथे राजा अंबरीशने ध्यान केले. त्या जागेच्या खाली जहरपीरचा मठ आहे आणि टीलाच्या वर [[हनुमान]]&lt;nowiki/&gt;जीचे मंदिर आहे. ही मथुराची मुख्य ठिकाणे आहेत. या वगळता फारच लहान जागा आहेत. नरसिंगगड हे मथुरा जवळील एक ठिकाण आहे, जिथे नरहरी नावाचा एक महात्मा झाला आहे. असे म्हणतात की त्यांनी 400 व्या वर्षी आपला देह सोडून दिला.

== मथुरा परिक्रमा ==
प्रत्येक एकादशी आणि अक्षय नवमी या दिवशी भक्त मथुरेभोवती फिरतात. [[देवशयनी एकादशी|देवशयनी]] आणि [[देवोत्थानी एकादशी]] मथुरा-गरुड गोविंद-वृंदावन येथे एकत्रितपणे फिरतात. या परिक्रमाला 21 कोसी किंवा तीन जंगले देखील म्हणतात. वैशाख शुक्ल पौर्णिमा रात्री फिरते, त्याला वानविहाराची परिक्रमा म्हणतात.

या परिक्रमेवर अनेक ठिकाणी गाणी व खेळण्याचीही व्यवस्था असते. द्वारकाहून आलेल्या श्री. दौजी यांनी [[वसंत]] ऋतूचे दोन महिने व्रजात घालवले आणि त्यावेळी यमनाजीला प्रवाही केले होते, ही परिक्रमा त्यांची आठवण आहे.

== ब्रजचे प्राचीन संगीत ==
ब्रजच्या प्राचीन संगीतकारांची अस्सल माहिती 16 व्या शतकातील भक्तांकडून मिळते. या काळात अनेक संगीतकार वैष्णव संत झाले. संगीत शिरोमणी स्वामी हरिदास जी, त्यांचे गुरू आशुधीर जी आणि त्यांचे शिष्य तानसेन इत्यादींचे नाव सर्वश्रुत आहे. बैजूबावराच्या गुरूला श्री हरिदास जी असेही म्हणतात, परंतु बैजू बावरा कवी अष्टछाप कवी गोविंद स्वामी जी कडून संगीताचा अभ्यास करीत. निम्बार्क संप्रदायाचे श्री भट्ट या काळात भक्त, कवी आणि संगीतकार झाले. अष्टछाप, सूरदास, नंदादास, परमानंददास जी इत्यादी नामवंत गीतकार कवी असे कीर्तनकार, कवी आणि गायक होते, ज्यांचे कीर्तन बल्लभाकुलच्या मंदिरात गायले जातात. स्वामी हरिदास जी ब्रज संगीताच्या ध्रुपद-धामर गायनाची आणि रास-नृत्य परंपरेचा चालवली.

=== संगीत ===
मथुरे मधील संगीताची प्रथा खूप जुनी आहे, ब्रजचे मुख्य वाद्य बासरी आहे. लोकांना श्रीकृष्णाची [[बासरी]] माहित आहे आणि त्यांना 'मुरलीधर' आणि 'वंशीधर' या नावाने संबोधले जाते. सध्या ब्रजचे लोकसंगीत ढोल [[मृदंग]], झांझ, मंजिरा, धाप, [[नगारा]], [[पखवाज|पखावज]], एकतारा इत्यादी वाद्ये सुद्धा प्रचलित आहेत. रासचे सध्याचे स्वरूप 16 व्या शतकापासून मथुरामध्ये सुरू झाले. येथे स्वामी हरदेवच्या मदतीने बल्लभाचार्य यांनी प्रथम विश्रांत घाटावर धाव घेतली. रास ही ब्रजची एक अनोखी भेट आहे, जी संगीताला गद्य आणि नृत्यासह जोडते. ब्रज साहित्याचे सांस्कृतिक आणि कलात्मक जीवन रास सुंदरपणे व्यक्त करते. अष्टाछपच्या कवींच्या वेळी ब्रजमध्ये संगीत वाहिले. सूरदास, नंदादास, कृष्णदास वगैरे स्वतः गायक होते. या कवींनी त्यांच्या रचनांमध्ये विविध प्रकारच्या गाण्याचे भांडार भरून काढले. स्वामी हरिदास संगीतशास्त्रातील तेजस्वी आचार्य आणि गायक होते. तानसेनसारखे प्रसिद्ध संगीतकारही त्याचे शिष्य होते. स्वामी महाराजांचे सुमधुर संगीत आणि गाणी ऐकण्याचा लोभ सम्राट अकबर यांनादेखील घेऊ शकला नाही आणि वेशात वृंदावन येथे यायचा. मथुरा, वृंदावन, गोकुळ, गोवर्धन ही बरीच काळ संगीताची केंद्रे राहिली आणि दूरदूरपासून संगीताची कला शिकायला मिळाली.

=== लोकगीते ===
ब्रजला गाण्याच्या अनेक शैली आहेत आणि रसिया ही ब्रजची सर्वात जुनी गायन कला आहे. भगवान कृष्ण, रसिया इत्यादींच्या बाल विलासनाशी संबंधित गायनाने रासलीला आयोजित केली जाते. श्रावण महिन्यात महिलांनी झोके घेताना गायलेले मल्हार गाणे ब्रजचेच आहे. संगीत, रसिया, ढोला, आल्हा, लावणी, चौबोला, बहल-तबिल, भगत इत्यादी वेळोवेळी लोकसंगीतातही ऐकायला मिळते. याशिवाय वेगवेगळ्या प्रकारात Rतु गाणी, घरगुती गाणी, सांस्कृतिक गाणी वेळोवेळी गायली जातात.

=== कला ===
येथे वास्तुशास्त्र आणि शिल्पकलेच्या विकासाचे सर्वात महत्त्वाचे युग कुषाण काळाच्या सुरुवातीपासून गुप्त काळाच्या समाप्तीपर्यंतचे होते. यानंतरही या कला 12 व्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत सुरू राहिल्या. यानंतर, मथुरा कलेचा प्रवाह जवळजवळ 350 वर्षे अवरोधित राहिला, परंतु 16 व्या शतकापासून कलेचे पुनरुत्थान साहित्य, संगीत आणि चित्रकला या स्वरूपात दिसून येऊ लागले.

== पर्यटन ==
मथुरा रेल्वे स्थानक एक अतिशय व्यस्त जंक्शन असून दिल्ली ते दक्षिण भारत किंवा मुंबई या सर्व गाड्या मथुरामार्गे जातात. रस्त्यानेही पोहोचता येते. हे आग्रापासून फक्त 55 किलोमीटर आणि खैरपासून केवळ 50 किलोमीटरवर आहे. ही वृंदावन वेबसाईट वृंदावनापर्यंत पोहोचण्यासाठी बऱ्याच माहिती देते. स्थानकाभोवती बरीच हॉटेल्स आहेत आणि विश्रामघाटाच्या सभोवताल बरीच कमी किमतीची धर्मशाळा उपलब्ध आहेत. चालण्यासाठी कर आकारला जाऊ शकतो, जेणेकरून मथुरा, वृंदावन एका दिवसात फिरता येईल. बहुतेक मंदिरांमध्ये, सकाळी 12 ते सायंकाळी 7 वाजेपर्यंत दर्शन खुले असतात व त्यानुसार भाविकांनी स्वतःचा कार्यक्रम करावा. ऑटो आणि टांगा देखील उपलब्ध आहेत. सकाळी यमुनामध्ये नौकाविहार आणि सकाळी यमुनेची आरती आणि संध्याकाळी विश्रांती घेण्यासारखे आहे. गोकुळच्या दिशेने जाण्यासाठी अर्धा दिवस लागेल, त्यानंतर आपण गोवर्धनला जाऊ शकता. गोवर्धनसाठी बस उपलब्ध आहे. वृंदावनमध्ये राधाष्टमीचा सण मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

== होळी ==
श्रीकृष्ण राधा आणि गोपि-ग्वालांच्या दरम्यान होळीच्या रूपात, गुलाल आणि इतर रंग खेळतो. फाल्गुन शुक्ल 9 बरसाणापासून होळीची सुरुवात होते. येथील लठमार होळी जगप्रसिद्ध आहे. दहावीला नांदगावमध्ये अशी होळी होते. यासह सर्व ब्रजमध्ये होळी साजरी केली जाते. होळी साधारणत: धुळंडीवर पूर्ण केली जाते, त्यानंतर हुरंगा असतो, ज्यामध्ये स्त्रिया पुरुषांना लाठी, चाबूक इत्यादींनी वेढतात. बरसाना आणि नांदगावची लठमार होळी लोकप्रिय आहे. ब्रजच्या होळीची मजा 'नांदगावचा कुंवर कन्हैया, बरसणे की गोरी रे रसिया' आणि 'बरसने में जाययो म्हणतात जी राधा प्यारी' या गाण्यांनी सुरू होते. जरी भारतभर होळी साजरी केली जाते, परंतु ब्रजची होळी खूप मजेदार आहे. कारण ते कृष्ण आणि राधा यांच्या प्रेमाशी जोडले गेलेले दिसते. चाळीस दिवसांच्या होळीचा उत्सव उत्तर भारतातील ब्रज भागात बसंत पंचमीपासून सुरू होतो. होळीचा विशेष उत्साह केवळ नंदगाव आणि बरसाने जागृत करतो. नांदगावच्या गोपांनी गोपींना रंगवायचे तेव्हा नांदगावच्या गोपींनी त्यांना तसे करण्यास रोखले आणि ते पटले नाही तर काठीने मारण्यास सुरुवात केली. होळी गटात नांदगावचे पुरूष आहेत, कारण कृष्णा येथील आणि बारसाणे स्त्रिया, कारण राधा बरसाणे येथील होती. विशेष म्हणजे ही होळी उर्वरित भारतात होळी होण्यापूर्वी खेळली जाते. दिवस सुरू होताच नांदगावच्या हुरियर्सचे गट बरसाणे गाठायला लागतात. कीर्तन मंडळेही पोहोचू लागतात. यावेळी गांजाची अद्भुत व्यवस्था आहे. ब्रजवंतीतील लोकांचे डोळे पाहिल्यानंतर, त्यांना गांजाच्या फ्रॉस्टिंग सिस्टमचा अंदाज येतो. बरसानामध्ये टेसूची पाने तयार आहेत. दुपारपर्यंत धमाकेदार लाठमार होळी बंद झाली आहे. नांदगावच्या माणसांच्या हातात पिचकारी आहे आणि बरसाणा आणि होळीच्या महिलांच्या हातात काड्या सुरू आहेत.

== मथुरा संग्रहालयात मथुरा शैलीतील कलाकृती ==
मथुराचा विशाल शिल्प संग्रह देश-विदेशातील अनेक संग्रहालयात वितरीत करण्यात आला आहे. येथील सामग्री लखनौच्या राज्य संग्रहालयात, भारतीय कलकत्ता येथील संग्रहालयात, मुंबई आणि वाराणसीच्या संग्रहालयांमध्ये आणि परदेशात मुख्यत्वे अमेरिकेच्या ‘बोस्टन’ संग्रहालयात, ‘पॅरिस’ आणि ‘ज्यूरिख’ संग्रहालये आणि लंडनच्या ब्रिटिश संग्रहालयात प्रदर्शित केली गेली आहे. आहे परंतु त्यातील सर्वात मोठा भाग मथुरा संग्रहालयात प्रदर्शित झाला आहे. याशिवाय काही वैयक्तिक संग्रहातही मथुराचे शिल्प आहे.

मथुराचे तत्कालीन जिल्हाधिकारी एफ. मथुराचे संग्रहालय. एस. हे ग्रुपने १८७४ मध्ये स्थापित केले होते. सुरुवातीला हे संग्रहालय स्थानिक तहसीललगत असलेल्या एका छोट्या इमारतीत ठेवले होते. सुरुवातीला हे संग्रहालय स्थानिक तहसीललगत असलेल्या एका छोट्या इमारतीत ठेवले होते. काही बदलांनंतर संग्रहालयाचे व्यवस्थापन सन १९०० मध्ये पालिकेकडे देण्यात आले. पाच वर्षांनंतर तत्कालीन पुरातत्त्व अधिकारी डॉ. जे. या संग्रहालयाच्या शिल्पांचे वर्गीकरण पीएच फॉगले यांनी केले आणि सविस्तर यादी १९१० मध्ये प्रसिद्ध झाली. या कामामुळे संग्रहालयाचे महत्त्व प्रशासनाच्या दृष्टीने वाढले आणि १९१२ मध्ये राज्य सरकारने त्यांचे संपूर्ण व्यवस्थापन हातात घेतले. 

१९०८ पासून रायबहादूर पं. राधाकृष्ण यांची येथे प्रथम सहाय्यक जिल्हाधिकारी म्हणून नियुक्ती केली गेली, नंतर ते बिनतारी जिल्हाधिकारी झाले. आता हे संग्रहालय वाढू लागले, ज्यामध्ये पुरातत्त्व विभागाचे तत्कालीन संचालक सर जॉन मार्शल आणि रायबहादुर दयाराम साहनी यांचा मोठा हात होता. सन १९२९ मध्ये राज्य सरकारने स्थानिक डेम्पीयर पार्कमधील संग्रहालयाचा पुढचा भाग एक लाख सत्तावीस हजार रुपये देऊन बनविला आणि १९३० मध्ये ते जनतेसाठी उघडण्यात आले. यानंतर ब्रिटिश राजवटीत कोणताही नवीन बदल झाला नाही.

१९४७ मध्ये जेव्हा भारत स्वतंत्र झाला तेव्हा अधिकाऱ्यांचे लक्ष या सांस्कृतिक यात्रेच्या प्रगतीकडेही गेले. दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत त्याच्या प्रगतीसाठी स्वतंत्र निधी देण्यात आला आणि कामही सुरू झाले. १९५८ पासून कामाची गती वाढली. जुन्या इमारतीच्या छताचे नूतनीकरण करण्यात आले आणि सन १९३०ची अपूर्ण इमारतही पूर्ण झाली. 

== ब्रजचे वन ==
ब्रजमध्ये बारा जंगले आहेत, जी द्वादश जंगले म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

=== प्रेक्षणीय स्थळे (शहराबाहेरील) ===

* बांकेबिहारी मंदिर
* श्री गरुड गोविंद मंदिर, शादंग फॉरेस्ट (छटीकरा)
* शांतिकुंज
* बिर्ला मंदिर
* राधावल्लभ मंदिर राधावल्लभ मंदिर
* ठाकुरानी घाट
* नवनीताप्रियाचे मंदिर
* रमण रेती
* बलदेव
* बहमंड घाट महावन
* चिंताहारन महादेव महावन
* सरकार
* जतीपुरा
* बरसाना
* नांदगाव
* कामवण
* लोहवान
* कोकिलावन

=== प्रेक्षणीय स्थळे (शहरातील) ===

* प्रेम मंदिर
* वैष्णो माता का मंदिर
* आंग्रेझ मंदिर
* जामा मशजिद्द 
* बनके बिहारी जी का मंदिर
* शाही मस्जिद ईदगाह
* डोला मोला घाट
* मथुरा संग्रहालय
* कृष्ण जन्म भूमि
* इस्कॉन मंदिर
* द्वारकाधीश मंदिर
* विश्रांतीची जागा
* जय गुरुदेव मंदिर
* दौजी बडे मदन मोहनजी मंदिर बंगाली घाट
* सांखा गोवर्धन
* रामानरती, महाबन
* श्री नंद भवन चौरासी आधारस्तंभ, जुना गोकुळ, महाबन
* ब्रम्हंद घाट, जुना गोकुळ, महाबन
{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}

[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]]
[[वर्ग:मथुरा जिल्हा]]</text>
      <sha1>iodaxn2xl6kvlgx00mwiytc3ee29hql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ययाति (कादंबरी)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9228</id>
    <revision>
      <id>2717276</id>
      <parentid>2577015</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8824" sha1="tgu6m8zc8my19ahls9pi0o5pgp569s9" xml:space="preserve">{{गल्लत|ययाति}}
{{बदल}}
{{माहितीचौकट पुस्तक
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = ययाति
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = 
| लेखक = [[वि. स. खांडेकर]]
| मूळ_नाव = 
| अनुवादक = 
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| देश = 
| साहित्य_प्रकार = [[कादंबरी]]
| प्रकाशक = 
| प्रथमावृत्ती = 
| चालू_आवृत्ती = 
| मुखपृष्ठकार = 
| बोधचित्रकार = 
| पुस्तकमालिका = 
| पुस्तकविषय = 
| माध्यम = 
| पृष्ठसंख्या = 
| आकारमान_वजन = 
| ISBN = 
| पुरस्कार = [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]]
}}

'''ययाति''' ही [[वि. स. खांडेकर]] लिखित प्रसिद्ध कादंबरी मनुष्याच्या चिरतरुण राहण्याच्या व भोगवादी प्रवृत्तीवर एक वेगळा प्रकाश टाकते. जेव्हा मनुष्याला हा वर मिळतो त्या वेळेस त्याला हे जीवनातील अंतिम तथ्य नव्हे ह्याची जाणीव होते. वि.स. खांडेकरांना ययाति कादंबरीसाठी इ.स. १९६० मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्काराने &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp#marathi|title=साहित्य अकादमी पुरस्कार १९५५-२०२४|last=१९६०ची नोंद बघावी|date=२०२५-०६-०१|website=साहित्य अकादमी वेबसाईट|url-status=live}}&lt;/ref&gt; आणि इ.स. १९७४ साली भारतातील साहित्यासाठीच्या सर्वोच्च [[ज्ञानपीठ पुरस्कार|ज्ञानपीठ पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp | title=अकादमी पुरस्कार | publisher=साहित्य अकादमी | accessdate=२३ फेब्रुवारी २०२१}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%81_%E0%A4%B8%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%B0|title=विष्णु सखाराम खांडेकर |भाषा=हिंदी|access-date=२३ फेब्रुवारी २०२१}}&lt;/ref&gt;

{{गौप्यस्फोट इशारा}}

==कथानक==
या कादंबरीची सुरुवात देव दानव युद्धापासून होते. [[नहुष|नहुषाच्या]] मदतीने देवगण युद्ध जिंकतात पण [[इंद्र|इंद्राला]] इंद्रपद मुकावे लागते. इंद्रपदाने गर्वित नहुष ताळतंत्र सोडुन वागायला लागतो. इंद्रपदासोबत इंद्राणीचा ह्व्यास त्याला [[सप्तर्षी|सप्तर्षीच्या]] पालखीत प्रवास करायला लावतो. उतावीळ झालेला नहुष वृद्ध [[अगस्त्य|अगस्त्य ऋषी]]चा अपमान करतो. अपमानीत गौतम ऋषी त्याला शाप देतात - &quot;ह्या नहुषाची मुले कधीही सुखी होणार नाहीत&quot; आणि त्याचे स्वर्गपतन होते. नहुषाचे दोन पुत्र, [[यति]] आणि [[ययाति]]. यति लहानपणी राजविलासापासून दूर संन्यासी जीवन व्यतीत करतो. ह्याला समांतर देव दानवाच्या युद्धात, शुक्राचार्याच्या संजीवनी विद्येच्या ज्ञानाने दानवाचे पारडे भारी पडते. संजीवनी विद्याप्राप्तीसाठी देवांचे कारस्थान सुरू होते. कारस्थानातील मुख्य पात्र [[बृहस्पती]]पुत्र [[कच]], [[संजीवनी विद्या|संजीवनी विद्येच्या]] प्राप्तीसाठी [[शुक्राचार्य|शुक्राचार्याचा]] शिष्य बनतो. शुक्रचार्याची पुत्री [[देवयानी]] त्याच्यावर मोहित होते.

== कथानकातील पात्रे ==
* [[ययाति]]
* [[यति]]
* [[देवयानी]]
* [[शर्मिष्ठा]]
* [[कच]]
* [[शुक्राचार्य]]
* [[बृहस्पती]]
* पुरुरवा/ पुरु
* [[नहुष]]
*  यदु
* देवगण
* राक्षसगण

==ययातीसंबंधी मराठीतील पुस्तके==
* संगीत देवयानी पाणिग्रहण (नाटक, लेखक : भि.ग. आठवले)
* देवयानी (कादंबरी, लेखक [[ग.त्र्यं. माडखोलकर]])
* मराठी साहित्यातील ययाती ([[भास्कर गिरिधारी|भास्कर व्यं. गिरधारी]])
* माधवी (नेपाळी कादंबरी, लेखक : मदनमणि दीक्षित)
* संगीत ययाति (नाटक, लेखक : [[वि.गो. श्रीखंडे]])
* ययाति (हिंदी, लेखक : अनंत पै)
* ययाति (कादंबरी, [[वि.स. खांडेकर]]) : या कादंबरीच्या लेखनासाठी खांडेकरांना भारत सरकारचा ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
* ययाती (मूळ कन्‍नड लेखक गिरीश कर्नाड, मराठी अनुवाद : [[उमा कुलकर्णी]]), शिवाय [[श्री.रं. भिडे]])
* संगीत ययाती आणि देवयानी (नाटक, लेखक : [[वि.वा. शिरवाडकर]])
* ययाती देवयानी (लेखक प्रा, चांगदेव कांबळे) : ययाती आणि देवयानीवर मराठीत आलेल्या साहित्य कृती. 
* ययाति पुरु (सामाजिक कादंबरी, मूळ कन्‍नड लेखिका : दमयंती नरेगल, मराठी अनुवाद सुनंदा मराठे)
* संगीत विद्याहरण (नाटक, लेखक : कृ.प्र. खाडिलकर)
* वैरिण झाली सखी (नाटक, लेखक : [[संजीव शेंडे]])
* शर्मिष्ठा (काव्य, कवी : [[मंगेश पाडगावकर]])

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:मराठी साहित्य यादी]]
[[वर्ग:वि.स. खांडेकर यांचे साहित्य|खांडेकर, वि.स.]]
[[वर्ग:सर्वोत्कृष्ट पुस्तके (निवड : मुंबई आकाशवाणी; इ. स. १९९७)]]
[[वर्ग:१९५९ मधील भारत]]</text>
      <sha1>tgu6m8zc8my19ahls9pi0o5pgp569s9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सप्टेंबर २०</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12780</id>
    <revision>
      <id>2717128</id>
      <parentid>2711634</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18892" sha1="ltqd74md1h460kq9tdhkyi6jhhjwpt7" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२०|२६३|२६४}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== नववे शतक ===
* [[इ.स. ८६६|८६६]] - [[बायझेंटाईन साम्राज्य|बायझेंटाईन सम्राट]] [[मायकेल तिसरा]] याने आपल्या सह-सम्राट [[बॅसिल पहिला]] याच्या दबावाखाली [[इग्नेशियस, कॉन्स्टँटिनोपलचे कुलपती|इग्नेशियस]] यांना पदच्युत करून [[फोटियस पहिला|फोटियस]] यांची [[कॉन्स्टँटिनोपल]]चे कुलपती म्हणून पुनर्रचना केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Photios |title=Photius |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== चौदावे शतक ===
* [[इ.स. १३७८|१३७८]] - [[कॅथोलिक चर्च]]मधील 'मोठ्या फुटीची' (ग्रेट शिसम) सुरुवात झाली; [[पोप अर्बन सहावा]] यांच्या निवडीला विरोध करत कार्डिनल्सनी [[पोप क्लेमेंट सातवा]] यांची प्रति-पोप म्हणून निवड केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Western-Schism |title=Western Schism |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== सोळावे शतक ===
* [[इ.स. १५१९|१५१९]] - [[फेर्दिनांद मागेलन|फर्दिनांद मॅगेलन]] याने जगाची पहिली सागरी प्रदक्षिणा करण्यासाठी [[स्पेन]]मधील सानलुकार दे बारामेदा बंदरातून पाच जहाजांसह उड्डाण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/magellan-sets-sail |title=Magellan Sets Sail |website=History Channel |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५६५|१५६५]] - [[फ्लोरिडा]] येथील [[सेंट ऑगस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट ऑगस्टीन]] येथे स्पॅनिश सैन्याने फ्रेंच प्रॉटेस्टंट (ह्युगेनॉट्स) वसाहतीवर ताबा मिळवून फोर्ट कॅरोलिनची लढाई जिंकली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nps.gov/timu/learn/historyculture/fcarol_history.htm |title=Fort Caroline National Memorial |website=National Park Service |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== सतरावे शतक ===
* [[इ.स. १६३३|१६३३]] - [[पृथ्वी]] [[सूर्य|सूर्याभोवती]] फिरत असल्याचे प्रतिपादन केल्याबद्दल [[गॅलेलियो गॅलिली|गॅलेलियो]]वर [[रोम]]मध्ये [[धर्मसभेकडून खटला|इन्क्विझिशनचा खटला]] चालवण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Galileo-Galilei |title=Galileo Galilei |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६९७|१६९७]] - [[रीसवीकचा तह|रीसवीकच्या तहाने]] फ्रान्स, स्पेन, इंग्लंड आणि डच प्रजासत्ताक यांच्यातील ९ वर्षांचे युद्ध संपुष्टात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Ryswick |title=Treaty of Ryswick |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== अठरावे शतक ===
* [[इ.स. १७३७|१७३७]] - [[वॉकिंग परचेस]] करारांतर्गत [[लेनापे-डेलावेर लोक|लेनापे-डेलावेर लोकांची]] १२ लाख [[एकर]] जागा [[पेनसिल्व्हेनिया वसाहत|पेनसिल्व्हेनिया वसाहतीला]] हस्तांतरित झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Walking-Purchase |title=Walking Purchase |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १७९२|१७९२]] - [[फ्रेंच क्रांती|फ्रेंच क्रांतीच्या युद्धादरम्यान]] वाल्मीच्या लढाईत फ्रेंच सैन्याने [[प्रशिया]]च्या सैन्याचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Valmy |title=Battle of Valmy |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८५४|१८५४]] - [[क्रिमियन युद्ध|क्रिमियन युद्धातील]] [[अल्माची लढाई|अल्माच्या लढाईत]] [[ब्रिटन]] आणि [[फ्रान्स]]च्या संयुक्त सैन्याने [[रशियन साम्राज्य|रशियन]] सैन्याचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Alma |title=Battle of the Alma |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|१८५७ च्या भारतीय स्वातंत्र्ययुद्धादरम्यान]] ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या फौजेने [[दिल्ली]] शहराचा ताबा पुन्हा मिळवला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/16845/ |title=१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116072205/https://vishwakosh.marathi.gov.in/16845/ |archive-date=2026-01-16 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८८१|१८८१]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] राष्ट्राध्यक्ष [[जेम्स गारफील्ड]] यांच्या हत्येनंतर [[चेस्टर ए. आर्थर]] यांनी राष्ट्राध्यक्षपदाची शपथ घेतली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/chester-a-arthur/ |title=Chester A. Arthur |website=The White House |access-date=20 September 2026 |archive-date=2022-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120231/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/chester-a-arthur/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[हॉलोकास्ट|ज्यूंच्या शिरकाणादरम्यान]] जर्मन एस.एस. पथकाने युक्रेनमधील लिसियांका येथे सुमारे ३,००० ज्यूंची कत्तल केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ushmm.org/ |title=Holocaust History |website=United States Holocaust Memorial Museum |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७०|१९७०]] - [[ब्लॅक सप्टेंबर]] संघर्षादरम्यान [[सीरिया]]ने [[जॉर्डन]]वर लष्करी चढाई केली.
* [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[तुर्किश एरलाइन्स]]चे [[बोईंग ७२७]] प्रकारचे विमान [[तुर्कस्तान]]च्या टॉरस पर्वतरांगेत कोसळून १५५ प्रवाशांचा मृत्यू झाला.
* [[इ.स. १९७७|१९७७]] - [[व्हियेतनाम]] देशाला [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांचे]] अधिकृत सदस्यत्व मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/about-us/member-states |title=UN Member States |website=United Nations |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७९|१९७९]] - [[मध्य आफ्रिकेचे साम्राज्य|मध्य आफ्रिकन साम्राज्यात]] लष्करी उठाव होऊन [[बोकासा पहिला|सम्राट बोकासा पहिला]] पदच्युत झाला.
* [[इ.स. १९८४|१९८४]] - [[बैरुत]] येथील [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] वकिलातीच्या इमारतीवर झालेल्या आत्मघातकी कार हल्ल्यात २२ जण ठार झाले.
* [[इ.स. १९९०|१९९०]] - [[दक्षिण ऑसेटिया]]ने स्वतःला [[जॉर्जिया]]पासून स्वतंत्र घोषित केले.

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००१|२००१]] - ९/११ च्या हल्ल्यांनंतर अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष [[जॉर्ज डब्ल्यु. बुश]] यांनी [[दहशतीविरुद्ध युद्ध|दहशतवादाविरुद्धच्या युद्धाची]] औपचारिक घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2001/09/20010920-10.html |title=Address to a Joint Session of Congress |website=George W. Bush Presidential Library |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २००४|२००४]] - भारताच्या शैक्षणिक उपग्रह 'एज्युसॅट'चे [[श्रीहरिकोटा]] येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रावरून यशस्वी प्रक्षेपण करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.isro.gov.in/EDUSAT.html |title=EDUSAT Details |website=ISRO |access-date=20 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. ८६६|८६६]] - [[लिओ सहावा, बायझेंटाईन सम्राट|लिओ सहावा]], बायझेंटाईन सम्राट.
* [[इ.स. १४८६|१४८६]] - [[आर्थर, वेल्सचा राजकुमार|आर्थर ट्युडोर]], वेल्सचा राजकुमार.
* [[इ.स. १८५३|१८५३]] - [[चुलालोंगकोर्ण|राम पाचवा]], थायलंडचा राजा.
* [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[वॉल्टर ग्रिफेन]], ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू.
* [[इ.स. १८९७|१८९७]] - [[नारायण भिकाजी परुळेकर|नानासाहेब परुळेकर]] - ज्येष्ठ मराठी पत्रकार आणि 'सकाळ' वृत्तपत्राचे संस्थापक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23410/ |title=परुळेकर, नारायण भिकाजी |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412140316/https://vishwakosh.marathi.gov.in/23410/ |archive-date=2026-04-12 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[पनानमल पंजाबी]], भारतीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू.
* [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[द. न. गोखले]], चरित्र वाङ्मयाचे संशोधक आणि मराठी शुद्धलेखनाचे अभ्यासक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/14520/ |title=गोखले, दत्तात्रेय नरहर |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[अक्किनेनी नागेश्वर राव]], दादासाहेब फाळके पुरस्कारप्राप्त तेलगू चित्रपट अभिनेते व निर्माते.
* [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[आनंद माहिडोल|राम सातवा]], थायलंडचा राजा.
* [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[सोफिया लॉरेन]], ऑस्कर पुरस्कार विजेती इटालियन अभिनेत्री.
* [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[रमेश सक्सेना]], भारतीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू.
* [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[स्टीवन ब्रूक]], न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू.
* [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[अनिल दलपत]], पाकिस्तानातील पहिला हिंदु धर्मीय कसोटी क्रिकेट खेळाडू.
* [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[इजाझ अहमद]], पाकिस्तानातील माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू.
* [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[नवीद नवाझ]], श्रीलंकेचा माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू व प्रशिक्षक.

== मृत्यू ==
* [[इ.स. १३८४|१३८४]] - [[लुई पहिला, नेपल्स|लुई पहिला]], नेपल्सचा राजा.
* [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[नारायण गुरू]], केरळमधील थोर समाजसुधारक आणि आध्यात्मिक नेते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/26105/ |title=नारायण गुरू |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३३|१९३३]] - [[ॲनी बेझंट]], थिऑसोफिकल सोसायटीच्या अध्यक्षा, भारतीय होम रूल चळवळीच्या नेत्या व भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या महिला अध्यक्षा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/11205/ |title=बेझंट, ॲनी |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७९|१९७९]] - [[लुडविक स्वोबोदा]], चेकोस्लोव्हाकियाचे माजी राष्ट्राध्यक्ष.
* [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[दया पवार]] (दगडू मारुती पवार) - दलित साहित्यातील मैलाचा दगड ठरलेल्या 'बलुतं' या आत्मचरित्राचे लेखक व कवी.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23901/ |title=पवार, दया |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260609053719/https://vishwakosh.marathi.gov.in/23901/ |archive-date=2026-06-09 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* राष्ट्रीय युवा दिन - [[थायलंड]].

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||september/20}}

[[सप्टेंबर १८]] - [[सप्टेंबर १९]] - '''सप्टेंबर २०''' - [[सप्टेंबर २१]] - [[सप्टेंबर २२]] - [[सप्टेंबर महिना]]
------------
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{ग्रेगरियन महिने}}</text>
      <sha1>ltqd74md1h460kq9tdhkyi6jhhjwpt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सप्टेंबर २१</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12809</id>
    <revision>
      <id>2717129</id>
      <parentid>2711115</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24040" sha1="9rrl692no2wihfj020ydp5u0avol1bm" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२१|२६४|२६५}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== नववे शतक ===
* [[इ.स. ८६६|८६६]] - [[बायझेंटाईन साम्राज्य|बायझेंटाईन सम्राट]] [[मायकेल तिसरा]] याने [[इग्नेशियस, कॉन्स्टँटिनोपलचे कुलपती|इग्नेशियस]] यांना पदच्युत करून [[फोटियस पहिला|फोटियस]] यांची पुन्हा कुलपती म्हणून नियुक्ती केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Photios |title=Photius - Byzantine patriarch |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== बारावे शतक ===
* [[इ.स. ११८९|११८९]] - [[अँटीओचचा बोहेमंड तिसरा|बोहेमंड तिसऱ्याने]] [[अॅक्रॉनचा वेढा|अॅक्रॉनच्या वेढ्यादरम्यान]] [[सलादिन|सलादीनच्या]] सैन्याविरुद्धचा हल्ला परतवून लावला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Acre-1189-1191 |title=Siege of Acre |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== चौदावे शतक ===
* [[इ.स. १३३५|१३३५]] - [[ऑटो (कॅरिंथियाचा ड्युक)|ऑटो कारिंथियन]] याने [[टायरोल]] आणि [[कॅरिंथियाची डची|कॅरिंथियाच्या डचीचा]] ताबा घेतला, ज्यामुळे [[हॅप्सबर्ग घराणे|हॅप्सबर्ग घराण्याचे]] नियंत्रण प्रस्थापित झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Austria/The-Habsburgs |title=The Habsburgs in Tyrol |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १४३५|१४३५]] - [[अरासचा तह (१४३५)|अरासच्या तहामुळे]] [[फ्रांसचा चार्ल्स सातवा|चार्ल्स सातवा]] आणि [[फिलिप द गुड|फिलिप द गुड]] यांच्यात समेट घडून [[शंभर वर्षांचे युद्ध|शंभर वर्षांच्या युद्धाला]] कलाटणी मिळाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Arras-1435 |title=Congress of Arras |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== सोळावे शतक ===
* [[इ.स. १५२०|१५२०]] - [[ऑट्टोमन साम्राज्य|ऑट्टोमन सम्राट]] [[सलीम पहिला, ऑट्टोमन सम्राट|सलीम पहिल्याच्या]] मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा [[सुलेमान पहिला, ऑट्टोमन सम्राट|सुलेमान पहिला]] (सुलेमान द मॅग्निफिसंट) ऑट्टोमन साम्राज्याचा सम्राट बनला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Suleyman-the-Magnificent |title=Suleyman the Magnificent |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५५८|१५५८]] - फ्रेंच सैन्याने इंग्रजांकडून [[कॅलेचा वेढा (१५५८)|कॅले शहर]] परत मिळवले, ज्यामुळे इंग्लंडचे युरोप खंडातील शेवटचे ठिकाण गमावले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Calais-1558 |title=Siege of Calais |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५८६|१५८६]] - [[झुटफेनची लढाई|झुटफेनच्या लढाईत]] [[इंग्लंडचे साम्राज्य|इंग्रज]] आणि [[डच प्रजासत्ताक|डच]] सैन्याने [[स्पॅनिश साम्राज्य|स्पॅनिश]] सैन्याचा सामना केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Eighty-Years-War |title=Battle of Zutphen |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== सतरावे शतक ===
* [[इ.स. १६७६|१६७६]] - [[बेकन्सचे बंड|बेकन्सच्या बंडादरम्यान]] बंडखोरांनी [[व्हर्जिनिया]]ची राजधानी जेम्सटाऊन शहर जाळून खाक केले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nps.gov/jame/learn/historyculture/bacons-rebellion.htm |title=Bacon's Rebellion |website=National Park Service |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८२७|१८२७]] - [[जोसेफ स्मिथ ज्युनिअर|जोसेफ स्मिथ ज्युनिअरच्या]] दाव्यानुसार [[मोरोनी (दूत)|मोरोनी]] या देवदूताने त्याला सोन्याच्या पत्र्यांवर लिहिलेली [[मॉर्मन धर्मशास्त्र|मॉर्मन धर्माची]] कथा सुपूर्द केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.churchofjesustruehealth.org/history/topics/gold-plates |title=Gold Plates |website=The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints |access-date=21 September 2026}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८९६|१८९६]] - [[हर्बर्ट किचनर, किचनरचे पहिले अर्ल|होरेशियो किचनरने]] [[महादी युद्ध|महादी युद्धादरम्यान]] [[सुदान]]मधील [[डोंगोला]] शहर जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Anglo-Egyptian-Conquest-of-the-Sudan |title=Dongola Expedition |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[जर्मनी]]तील [[ऑप्पाऊ]] येथील [[बीएएसएफ]] (BASF) खत कारखान्यात भीषण [[ऑप्पाऊ आपत्ती|स्फोट]] होऊन ५०० ते ६०० लोकांचा मृत्यू झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Oppau-explosion |title=Oppau explosion |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[चंद्रशेखर आगाशे]] यांनी [[बृहन्महाराष्ट्र शुगर सिंडिकेट]] या साखर निर्मिती कंपनीची स्थापना केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/ |title=History of Brihan Maharashtra Sugar Syndicate |website=Mumbai Mirror |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[१९३४ मधील टायफून मुरोतो|टायफून मुरोतोने]] [[जपान]]च्या [[ओसाका]] शहरात धुमाकूळ घातला; यात ३,०६० हून अधिक नागरिक मारले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Muroto-typhoon-of-1934 |title=Muroto typhoon of 1934 |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३८|१९३८]] - [[१९३८ चे न्यू इंग्लंड हरिकेन|१९३८ चे हरिकेन]] [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क]] आणि न्यू इंग्लंड किनारपट्टीवर धडकले, ज्यामध्ये ५०० ते ७०० लोक ठार झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.weather.gov/box/1938Hurricane |title=The Great New England Hurricane of 1938 |website=National Weather Service |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[आयर्न गार्ड]] या फॅसिस्ट गटाने [[रोमानिया]]चे पंतप्रधान [[आर्मांड कॅलिनेस्कू|आर्मांड कॅलिनेस्कू यांची हत्या]] केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Armand-Calinescu |title=Armand Calinescu |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[हॉलोकास्ट|ज्यूंच्या शिरकाणादरम्यान]] [[युक्रेन]]च्या [[दुनाईव्हत्सी]] शहरात नाझींनी २,५८८ ज्यूंची हत्या केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ushmm.org/ |title=Holocaust in Ukraine |website=United States Holocaust Memorial Museum |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[माल्टा]] देशाला [[युनायटेड किंगडम|युनायटेड किंगडमपासून]] स्वातंत्र्य मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/History/Pages/Independence.aspx |title=Independence Day Malta |website=Government of Malta |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[सिंगापूर]]ला [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांचे]] अधिकृत सदस्यत्व मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/about-us/member-states |title=UN Member States - Singapore |website=United Nations |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[फिलिपिन्स]]चे राष्ट्राध्यक्ष [[फर्दिनांड मार्कोस]] यांनी देशात [[लष्करी कायदा (फिलिपिन्स)|लष्करी कायदा]] लागू केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialgazette.gov.ph/featured/declaration-of-martial-law/ |title=Declaration of Martial Law |website=Official Gazette of the Republic of the Philippines |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९८१|१९८१]] - [[बेलिझ]] देशाला [[युनायटेड किंगडम|युनायटेड किंगडमपासून]] पूर्ण स्वातंत्र्य मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belize/History |title=Belize Independence |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९८१|१९८१]] - [[सांड्रा डे ओ'कॉनॉर]] यांची [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या]] पहिल्या महिला [[अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश|न्यायाधीश म्हणून]] निवड झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.supremecourt.gov/about/biographies.aspx |title=Sandra Day O'Connor Biography |website=Supreme Court of the United States |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९९१|१९९१]] - [[आर्मेनिया]]ने [[सोव्हिएत युनियन|सोव्हिएत संघापासून]] स्वातंत्र्य मिळवले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mfa.am/en/republic-of-armenia/ |title=Independence of Armenia |website=Ministry of Foreign Affairs of Armenia |access-date=21 September 2026}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[हिंदू दुग्ध प्राशन चमत्कार|भारतात व जगभरात]] अनेक भाविकांनी दावा केला की [[गणेश|गणपतीच्या]] मूर्तीने दूध प्यायले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Hindu Milk Miracle |url=https://www.bbc.com/news |website=BBC News |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[तैवान]]मध्ये [[१९९९ मधील तैवान भूकंप|९२१ च्या विनाशकारी भूकंपात]] २,४०० हून अधिक नागरिक मारले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Taiwan-earthquake-of-1999 |title=Taiwan earthquake of 1999 |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००१|२००१]] - [[तुलूझ]], [[फ्रान्स]] येथील रसायन कारखान्यात झालेल्या स्फोटात २९ जणांचा मृत्यू झाला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Toulouse chemical factory explosion |url=https://www.lemonde.fr/ |website=Le Monde |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २००३|२००३]] - [[नासा|नासाचे]] [[गॅलेलियो (अंतराळयान)|गॅलेलियो हे अंतराळयान]] [[गुरू ग्रह|गुरू ग्रहाच्या]] वातावरणात कोसळवून त्याची मोहीम समाप्त करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/galileo/overview/ |title=Galileo Mission Overview |website=NASA Solar System Exploration |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २०१३|२०१३]] - [[केन्या]]च्या [[नैरोबी]] शहरातील [[वेस्टगेट मॉलवर हल्ला|वेस्टगेट मॉलवर दहशतवादी हल्ला]] होऊन ७१ हून अधिक लोक मारले गेले व १७५ जण जखमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nairobi Westgate mall attack |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-24189116 |website=BBC News |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. १३२८|१३२८]] - [[हाँग्वू सम्राट|हाँग्वू]], [[मिंग घराणे|मिंग घराण्याचा]] संस्थापक व चिनी सम्राट.
* [[इ.स. १४१५|१४१५]] - [[फ्रेडरिक तिसरा, पवित्र रोमन सम्राट]], पवित्र रोमन सम्राट.
* [[इ.स. १४२८|१४२८]] - [[जिंग्टाई सम्राट|जिंग्टाई]], मिंग घराण्याचा चिनी सम्राट.
* [[इ.स. १७५६|१७५६]] - [[जॉन मॅकॲडम]], स्कॉटिश रस्ता-अभियंता व 'मॅकॅडमाइज्ड' रस्त्यांचे जनक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-Loudon-McAdam |title=John Loudon McAdam |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८४०| १८४०]] - [[मुराद पाचवा, ऑट्टोमन सम्राट|मुराद पाचवा]], ऑट्टोमन सम्राट.
* [[इ.स. १८४२| १८४२]] - [[दुसरा अब्दुल हमीद, ऑट्टोमन सम्राट|दुसरा अब्दुल हमीद]], ऑट्टोमन सम्राट.
* [[इ.स. १८६६|१८६६]] - [[एच. जी. वेल्स]], इंग्रजी विज्ञानकथा लेखक ('द वॉर ऑफ द वर्ल्ड्स'चे लेखक).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/H-G-Wells |title=H.G. Wells Biography |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[लियरी कॉन्सन्टाईन]], वेस्ट इंडीजचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू व राजकीय नेते.
* [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[जितेंद्र अभिषेकी|पंडित जितेंद्र अभिषेकी]] - भारतीय शास्त्रीय गायक, नाट्यसंगीतकार व संगीतकार.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/16834/ |title=अभिषेकी, जितेंद्र गणेश |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=21 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260120220109/https://vishwakosh.marathi.gov.in/16834/ |archive-date=2026-01-20 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[स्टीव्हन किंग]], प्रसिद्ध अमेरिकन भयथाट लेखक.
* [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[बिल मरे]], अमेरिकन अभिनेता व हास्यकलाकार.
* [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[अस्लान माश्काडोव्ह]], चेचेन क्रांतीकारी व चेचन्याचे तिसरे राष्ट्राध्यक्ष.
* [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[रिचर्ड एलिसन]], इंग्लिश आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू.
* [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[कर्टली ॲम्ब्रोस]], वेस्ट इंडीजचे माजी वेगवान गोलंदाज.
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[जॉन क्रॉली]], इंग्लिश आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू.
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[ॲडम हकल]], झिम्बाब्वेचा क्रिकेट खेळाडू.
* [[इ.स. १९७९|१९७९]] - [[क्रिस गेल]], वेस्ट इंडीजचा फलंदाज व माजी कर्णधार.
* [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[करीना कपूर]], भारतीय हिंदी चित्रपट अभिनेत्री.

== मृत्यू ==
* [[इ.स.पू. १९]] - [[व्हर्जिल]], प्राचीन रोमन महाकवी.
* [[इ.स. १३२७|१३२७]] - [[एडवर्ड दुसरा, इंग्लंड|एडवर्ड दुसरा]], इंग्लंडचा राजा.
* [[इ.स. १५५८|१५५८]] - [[चार्ल्स पाचवा, पवित्र रोमन सम्राट|चार्ल्स पाचवा]], पवित्र रोमन सम्राट व स्पेनचा राजा.
* [[इ.स. १७४३|१७४३]] - [[सवाई जयसिंह द्वितीय|महाराजा सवाई जयसिंह]], जयपूर संस्थानाचे संस्थापक व खगोलशास्त्रज्ञ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/28925/ |title=जयसिंग, सवाई |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=21 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710111532/https://vishwakosh.marathi.gov.in/28925/ |archive-date=2026-07-10 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[आर्मांड कॅलिनेस्कू]], रोमानियाचे पंतप्रधान.
* [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[हाकोन सातवा, नॉर्वे|हाकोन सातवा]], नॉर्वेचा राजा.
* [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[फ्लोरेन्स ग्रिफिथ-जॉयनर]], ऑलिंपिक सुवर्णपदक विजेती अमेरिकन धावपटू.
* [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[पुरुषोत्तम दारव्हेकर|पंडित पुरुषोत्तम दारव्हेकर]] - मराठी नाटककार व नाट्यदिग्दर्शक ('कट्यार काळजात घुसली'चे लेखक).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/19205/ |title=दारव्हेकर, पुरुषोत्तम रामचंद्र |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=21 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513125305/https://vishwakosh.marathi.gov.in/19205/ |archive-date=2026-05-13 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* [[आंतरराष्ट्रीय शांतता दिन]].
* [[जागतिक अल्झायमर दिन]].
* स्वातंत्र्य दिन - [[माल्टा]], [[बेलिझ]], [[आर्मेनिया]].

== बाह्य दुवे ==
* {{बीबीसी आज||september/21}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[सप्टेंबर १९]] - [[सप्टेंबर २०]] - '''सप्टेंबर २१''' - [[सप्टेंबर २२]] - [[सप्टेंबर २३]] - [[सप्टेंबर महिना]]

{{ग्रेगरियन महिने}}

[[वर्ग:दिवस]]
[[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]]</text>
      <sha1>9rrl692no2wihfj020ydp5u0avol1bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सम्राट अशोक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16614</id>
    <revision>
      <id>2717165</id>
      <parentid>2715087</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88034" sha1="gmc6ll8br8w16a1btvjt6khv47eagfz" xml:space="preserve">{{बदल}}
{{हा लेख|'सम्राट अशोक'|अशोक (निःसंदिग्धीकरण)}}
{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट अशोक मौर्य 
| पदवी = धम्माराखित, धर्माराजिका, धम्माराजिका, धम्मारज्ञ, चक्रवर्तीं, सम्राट, राज्ञश्रेष्ठ, मगधराज, देवानाम प्रिय:, प्रियदर्शी, भूपतिं, मौर्यराजा, धर्माशोक, धम्मशोक, असोक्वाध्हन, अशोकवर्धन, प्रजापिता, धम्मनायक, अशोक महान 
| चित्र = Indian relief from Amaravati, Guntur. Preserved in Guimet Museum.jpg
| चित्र_शीर्षक = चक्रवर्ती सम्राट अशोक महान&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Black |first=Antony |page=84|quote=The ultimate aim was a ‘world ruler (chakravarti); who would control the whole Indian subcontinent (KA 9.1.17-21)—as Ashoka did.|url=http://archive.org/details/worldhistoryofan0000blac |title=A world history of ancient political thought |date=2009 |publisher=Oxford [England] ; New York : Oxford University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-19-928169-5}}&lt;/ref&gt;
| राजध्वज_चित्र = 
| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = 
| राजचिन्ह_चित्र = AshokStambhaThailand.jpg|thumb|200px|left|
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = अशोक स्तंभ ([[भारताचे राष्ट्रचिन्ह]])
| राज्य_काळ = [[इ.स.पू. २७२]] - [[इ.स.पू. २३२]]
| राज्यारोहण = चक्रवर्ती सम्राट पदाभिषेक 
| राज्याभिषेक = [[इ.स.पू. २६८]] 
| राज्यव्याप्ती = {{देशध्वज|भारत}}&lt;br /&gt;{{देशध्वज|पाकिस्तान}} &lt;br /&gt;{{देशध्वज|नेपाळ}}&lt;br /&gt; {{देशध्वज|बांग्लादेश}}&lt;br /&gt; {{देशध्वज|अफगाणिस्तान}}&lt;br /&gt; {{देशध्वज|भूतान}}&lt;br /&gt; {{देशध्वज|इराण}}&lt;br /&gt; {{देशध्वज|तुर्कमेनिस्तान}}&lt;br /&gt; {{देशध्वज|ताजिकिस्तान}}&lt;br /&gt; {{देशध्वज|उझबेकिस्तान}}
| राजधानी = [[पाटलीपुत्र]] 
| पूर्ण_नाव = अशोक मौर्य
| इतर_पदव्या = चक्रवर्ती सम्राट
| जन्म_दिनांक =[[इ.स.पू. ३०४]]
| जन्म_स्थान = [[पाटलीपुत्र]], [[बिहार]]
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स.पू. २३२]] (७२ वर्ष)
| मृत्यू_स्थान = [[पाटलीपुत्र]], [[बिहार]]
| पूर्वाधिकारी = [[सम्राट बिंदुसार]]
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = [[दशरथ मौर्य|सम्राट दशरथ मौर्य]]
| वडील = [[सम्राट बिंदुसार]]
| आई = [[सुभद्रांगी|राणी धर्मा]] (उत्तर भारतीय आणि श्रीलंकेची परंपरा)
| पत्नी = [[देवी (अशोकची पत्नी)|देवी]] (श्रीलंकेची परंपरा)&lt;br&gt;[[कारुवाकी]] (स्वतःचे शिलालेख)&lt;br&gt;[[पद्मावती (अशोकाची पत्नी)|पद्मावती]] (उत्तर भारतीय परंपरा)&lt;br&gt;[[असंधीमित्रा]] (श्रीलंकेची परंपरा) &lt;br&gt;[[तिष्यरक्षिता]] (श्रीलंका आणि उत्तर भारतीय परंपरा)
| पती = 
| इतर_पती =
| संतती = [[महेंद्र]] (श्रीलंकेची परंपरा)&lt;br&gt;[[तीवल]] (स्वतःचे शिलालेख)&lt;br&gt;[[कुणाल]] (उत्तर भारतीय परंपरा)&lt;br&gt;[[संघमित्रा]] (श्रीलंकेची परंपरा)&lt;br&gt;[[चारुमती]]
| राजवंश = [[मौर्य वंश]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन =
| धर्म    = [[बौद्ध धर्म]]  
| तळटिपा = 
}}

'''सम्राट अशोक''' ([[इ.स.पू. ३०४]] - मृत्यू [[इ.स.पू. २३२]]) हे भारतीय सम्राट आणि [[मौर्य|मौर्य घराण्यातील]] तिसरे शासक होते. अशोक हे भारतवर्षात सर्वात पहिले चक्रवर्ती सम्राट होते, त्यांच्या अगोदर बिंदुसार आणि चंद्रगुप्त हे सम्राट मानले जातात, परंतु त्यांना चक्रवर्ती म्हटले जात नाही. अशोक यांनी प्राचीन भारतावर [[इ.स.पू. २७२]] - [[इ.स.पू. २३२]] दरम्यान राज्य केले. त्यांना ''चक्रवर्ती सम्राट अशोक'', ''महान अशोक'' आणि ''अशोक द ग्रेट'' नावांनीही ओळखले जाते. अशोक हे भारतीय इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा लोककल्याणकारी राजा ज्यांनी अखंड भारताचा बहुतांश भाग काबीज केला होता. आपल्या सुमारे ४० वर्षांच्या विस्तृत राज्यकाळात त्यांनी पश्चिमेकडे [[अफगाणिस्तान]] व थोडा [[इराण]], पूर्वेकडे [[आसाम]] तर दक्षिणेकडे [[म्हैसूर]]पर्यंत आपल्या राज्याचा विस्तार केला.

सम्राट अशोक हे जगातील सर्वात महान सम्राट होते. सम्राट अशोकांना भारताच्या इतिहासात ही सर्वात महान व शक्तिशाली सम्राट म्हणून स्थान दिले आहे. [[प्राचीन भारताची रूपरेषा|प्राचीन]] भारताच्या परंपरेत चक्रवर्ती सम्राटांची पदवी ज्यांनी जनमानसावर तसेच भारताच्या मोठ्या भूभागावर राज्य केले अशाच महान सम्राटांना दिली जाते. सम्राट अशोकांना ‘चक्रवर्ती सम्राट’ असे म्हणतात, चक्रवर्ती सम्राट म्हणजे ‘सम्राटांचा सम्राट’. जगाच्या इतिहासात असे अनेक सम्राट होउन गेले ज्यांचे उल्लेख प्राचीन ग्रंथांमध्ये आहेत परंतु त्यांच्या अस्तित्वाबाबतची साशंकता आहे. असे मानतात की प्राचीन चक्रवर्ती सम्राटांच्या पंक्तीतील सम्राट अशोक हेच असे पहिले आणि शेवटचे महान चक्रवर्ती सम्राट झाले त्यानंतर कोणीही त्या तोडीचा राज्यकर्ता भारतात झाला नाही. सम्राट अशोकांनी अखंड भारताच्या बहुतांशी भागावर राज्य केले. आजचा [[पाकिस्तान]], [[अफगाणिस्तान]] पूर्वेकडे [[बांग्लादेश]] ते दक्षिणेकडे [[केरळ]] पर्यंत तसेच [[नेपाळ]], [[भूतान]] [[इराण]], [[ताजिकिस्तान]] आणि [[तुर्कमेनिस्तान]] या देशांमध्ये अशोकांच्या साम्राज्याच्या सीमा होत्या. अत्यंत शूर असे सम्राट अशोक आपल्या आयुष्यात एक ही युद्ध हरले नाहीत. कलिंगाच्या युद्धातील महासंहारानंतर [[कलिंग]] काबीज झाला, जे कोणत्याही मौर्य राज्यकर्त्यास पूर्वी जमले नव्हते. त्यांच्या राज्याचे केंद्रस्थान ज्याला [[बिहार]] म्हणतात तो मगध होता, व आज पटणा म्हणून ओळखली जाणारी [[पाटलीपुत्र]] ही त्यांची राजधानी होती. काही इतिहासकारांच्या मते यात साशंकता आहे. [[कलिंगचे युद्ध|कलिंगाच्या युद्धात]] झालेल्या मनुष्यहानी पाहून त्यांनी प्रचलित वैदिक परंपरा झुगारून हिंसेचा त्याग केला आणि मानवतावादी [[बौद्ध धर्म]]ाचा स्वीकार केला व नंतरच्या आयुष्यात त्यांनी स्वतःला [[बौद्ध]] धर्माच्या प्रसारास समर्पित केले. सम्राट अशोकांनी बौद्ध धर्म संपूर्ण [[आशिया खंड]]ात तसेच इतर प्रत्येक खंडात पसरवला होता. अशोकांच्या संदर्भातील अनेक शिलालेख भारताच्या काना कोपऱ्यात सापडतात त्यामुळे अशोकांबाबतची उपलब्ध ऐतिहासिक माहिती भारताच्या प्राचीन काळातल्या कोणत्याही ऐतिहासिक व्यक्तीपेक्षा अधिक आहे. सम्राट अशोक [[सत्य]], [[अहिंसा]], [[प्रेम]], सहिष्णूता आणि शाकाहारी जीवनप्रणीली यांचे थोर पुरस्कर्ते होते म्हणूनच एक अतिशय परोपकारी प्रशासक अशीच इतिहासात त्यांची ओळख झाली आहे. अशोकाने आपल्या प्रजाजनांना व प्रशासकीय अधिकाऱ्यांना आपल्या शिलालेखातून काही राजाज्ञा दिलेल्या आहेत. अशोकाचे शिलालेख हे मौर्य इतिहासाचे महत्त्वाचे साधन म्हणून ओळखले जाते. सर्वप्रथम ब्रिटिश अभ्यासक जेम्स प्रिन्सेप यांना अशोकाचे शिलालेख सन १८३७ मध्ये वाचता आले. ते अनेक भाषांचे अभ्यासक होते. अशोकाचे [[शिलालेख]] हे ब्राह्ममी,खरोष्टी आणि अरेमाइक या तीन लिपींमध्ये आढळलेले आहेत. त्यातील अनेक अभिलेख हे [[ब्राम्ही लिपी|ब्राम्ही]] लिपीतील असून ते जेम्स प्रिन्सेप यांनी वाचले, त्यातूनच या चक्रवर्ती सम्राटाच्या आयुष्याची आणि एकूणच मौर्य साम्राज्या विषयीची सखोल माहिती हीअभ्यासकांना मिळालेली आहे अशोकाने आपल्या शिलालेखामध्ये स्वतःला 'देवानाम प्रिय' असे संबोधले आहे. कलिंग युद्ध कलिंग युद्धानंतर त्याचे झालेले मनपरिवर्तन, त्याने स्वीकार केलेल्या बौद्ध धर्म, बौद्ध धर्माची तत्त्वे आणि एकूणच धर्मप्रसाराचे कार्य महामात्र यांची नेमणूक या सर्व घटनांचा उल्लेख हा शिलालेखात आलेला आहे. सम्राट अशोक हा या काळातील भारतातील पहिला चक्रवर्ती राजा होय सम्राट याचा अर्थ ज्याचा रथ घोडा चारी दिशांना कुणीही अडवू शकत नाही असा पराक्रमी शासक व विजेता होय सम्राट अशोकाने प्रशासकीय संदर्भाने अनेक महत्त्वपूर्ण बदल केले प्रशासनामध्ये महामांत्रा हे पद निर्माण करून धर्मप्रसाराला उत्तेजन दिले आपल्या मुलांनादेखील धर्मप्रसारासाठी त्यांनी देशाबाहेर जाण्यासाठी प्रेरणा दिली प्रजा कल्याणाचे हेतूने अनेक उपक्रम हाती घेतले अनेक ठिकाणी धर्मशाळा बांधल्या रस्त्याच्या दुतर्फा झाडी लावून लोकांना आवश्यक त्या सुविधा देण्याचा प्रयत्न केला.

अशोकानंतर राज्याला योग्य उत्तराधिकारी न लाभल्यामुळे [[मौर्य साम्राज्य|मौर्य]] साम्राज्याचा ऱ्हास घडून आला विशाल आणि एकछत्री केंद्रीकृत राज्य उभारण्याचा प्रयत्न अखिल भारतीय स्तरावर सर्वप्रथम मौर्य सम्राट यांनी केला यामध्ये चंद्रगुप्त आणि सम्राट अशोक यांची कार्य खूप महत्त्वपूर्ण राहिलेली आहे अशोकाने बौद्ध धर्माची शिकवण देताना लोककल्याणकारी राज्याच्या निर्मितीला चालना दिली शांततेच्या मार्गाने कुठलेही राज्य जास्त काळ टिकू शकेल यावर त्याचा विश्वास निर्माण झाला बौद्ध धर्माच्या प्रसाराला त्याने चालना दिले त्यासाठी शासकीय अधिकारी नेमले स्वतःच्या मुलांना त्याने धर्म प्रसारासाठी पाठवले धम्मचक्र परिवर्तन करणारा अशोक हा प्राचीन भारतातील एक श्रेष्ठ व चक्रवर्ती शासक ठरला आहे इतिहासाला युगानुयुगे त्याची नोंद घ्यावी लागेल मानवी कल्याणासाठी पथक प्रयत्न करणारा प्रजा हीच दक्ष व प्रजा कल्याणकारी शासक म्हणून अनेक इतिहासकारांनी अशोकाच्या कार्याचा गौरव केलेला आहे

[[माधव कोंडविलकर]] आपले पुस्तक ‘देवांचा प्रिय राजा प्रियदर्शी सम्राट अशोक’ मध्ये म्हणतात की, ''‘‘काही बाबतीत चक्रवर्ती सम्राट अशोकांची तुलना, [[अलेक्झांडर द ग्रेट]], [[ऑगस्टस|ऑगस्टस सीझर]], चेंगीजखान, [[तैमूर]], [[रशिया]]चा पहिला [[पीटर द ग्रेट|पीटर]] किंवा पहिला [[नेपोलियन]] यांच्याशी केली जाऊ शकते; पण [[अलेक्झांडर]]सारखा सम्राट्  अशोक अति-महत्त्वाकांक्षी नव्हता. ऑगस्टस सीझरसारखा तो एक आदर्श शासनकर्ता होता; पण आपण हुकूमशहा म्हणून ओळखलं जावं असं जे सीझरला वाटायचं तसं अशोकाला कधीच वाटलं नाही. आपली तशी ओळख व्हावी अशी त्याची कधीच इच्छा नव्हती. अशोक एक सामर्थ्यवान सेनापती होता; पण आपल्या पराक्रमाबद्दल, विजयाबद्दल पहिला [[नेपोलियन]] जसा सदैव असंतुष्ट असायचा तसं अशोकाचा बाबतीत नव्हतं. प्रजाजनांनी आपल्यावर प्रेम करावं, असं त्याला मनापासून वाटत असे. चेंगीसखान, [[तैमूर]] आणि रशियाच्या पहिल्या [[पीटर द ग्रेट|पीटर]]ने त्यांच्या प्रजेवर जशी दहशत बसवली होती, तशी दहशत सम्राट अशोकने कधीच बसवली नाही. मनाचा मोठेपणा किंवा उमदेपणा, मनातला शुद्ध भाव, स्वभावातला प्रामाणिकपणा, स्वतःच्या प्रतिष्ठेबद्दलची किंवा मानमरातबाबद्दलच्या स्पष्ट स्वच्छ कल्पना आणि मनातलं सर्वांबद्दलचं प्रेम या अशोकाच्या, इतरांपेक्षा वेगळेपणाने जाणवणाऱ्या वैशिष्ट्यांमुळे त्याला [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धांच्या]] किंवा [[येशू|येशू ख्रिस्ताच्या]] पंक्तीत नेऊन बसवले होते.’’''

== बालपण व सुरुवातीची कारकीर्द ==
अशोक हा [[बिंदुसार]] या मौर्य सम्राटाचा [[पुत्र]] होता. [[बिंदुसार]] यांना अनेक पत्‍नी होत्या, त्यातील [[धर्मा]] ही अशोकची आई होती. अशोक हा बिंदुसाराच्या अनेक पुत्रांमध्ये शेवटून दुसरा होता. त्यामुळे अशोक मौर्य सम्राट बनेल अशी कोणाची अपेक्षा नव्हती. परंतु अशोकची सेनानी बनण्याची क्षमता वादातीत होती. त्यामुळे साहजिकच इतर भावांचा त्यावरील दुःस्वास वाढला होता. [[चंद्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्याने]] जेव्हा [[जैन धर्म]] स्वीकारून राज्य सुखाचा त्याग केला,  त्यावेळेस त्याने तलवार फेकून दिली. ही तलवार शोधून अशोकाने आपल्याजवळच ठेवली. अशोक लहानपणी अतिशय तापट व खोडकर होता. तसेच चांगला शिकारीही होता. त्याला तत्कालीन राजपुत्रांना मिळणारे सर्व शिक्षण मिळाले होते. त्याच्यातील सेनानीचे गुण ओळखून बिंदुसाराने तरुणपणी त्याला अवंतीचा उठाव मोडण्यास पाठवले होते, हे काम त्याने सहज पार पाडले. अशोकाच्या आईचे नाव काही ठिकाणी [[चंपा]] असे आले आहे आणि ती एका राज्याची मुलगी होती असा उल्लेख काही लेखक करतात. प्राचीन भारताच्या इतिहासामध्ये एक महान चक्रवती सम्राट म्हणून अशोकाला मान्यता मिळालेले आहे तत्कालीन अशोकाचे शिलालेख वस्तू हे याची साक्ष देणारे महत्त्वपूर्ण साधने आहेत.

== राज्यारोहण ==
[[चित्र:Maurya empire in 265 BCE.jpg|thumb|right|300px|सम्राट अशोकच्या काळातील [[मौर्य साम्राज्य|मौर्य साम्राज्याचा]] विस्तार]]
अशोक जसजसा सेनानी म्हणून परिपक्व होत गेला तसतसे त्याच्या भावांचा त्यावरील दुस्वासही वाढत गेला. अशोकने मौर्य सैन्याच्या अनेक तुकड्यांचे यशस्वीपणे नेतृत्व केले होते तसेच त्याच्या एका मागोमागच्या मोहिमांमुळे त्याची राज्यभर कीर्ती दुमदुमत लागली. त्यामुळे त्याच्या भावांना असे वाटले की बिंदुसार अशोकला सम्राट बनण्यास प्राधान्य देतील. बिंदुसारचा ज्येष्ठ पुत्र सुसीम हा अशोकचा दुस्वास करण्यात आघाडीवर होता. सुसीमने अशोकला व्यस्त ठेवण्यासाठी जेथे सुसीम अधिकारी असताना अनेक उठाव झाले होते तेथे, [[तक्षशिला]] येथील मोहिमेवर पाठवण्यास सांगितले. अशोक येण्याच्या बातमीने उठाव शमला व अशोकची कीर्ती अजून वाढत गेली. (त्या भागात पुन्हा उठाव झाला परंतु तो क्रूरतेने चिरडला गेला.)

अशोकच्या यशाने त्याच्या भावांचा दुस्वास अजून वाढला, घरातील वाढत्या अशांततेमुळे व सुसीमने बिंदुसारला अशोकाविरुद्ध भडकावले, या वादातून तात्पुरता मार्ग म्हणून बिंदुसारने अशोकला काही काळ अज्ञातवासात जाण्याचा सल्ला दिला, तो त्याने पाळला. या काळात अशोकने कलिंगमध्ये जाउन वास्तव्य केले. या काळात त्याची [[कौरवाकी]] या कोळी मुलीशी ओळख झाली. ती नंतर अशोकची दुसरी अथवा तिसरी पत्‍नी झाली. अशोकच्या काही कोरीवकामांवर तिचे उल्लेख आहेत.

मध्यंतरीच्या काळात [[उज्जैन]] मध्ये हिंसक उठाव झाला, बिंदुसारने अशोकला अज्ञातवासातून बाहेर येऊन हा उठाव शमवण्यास सांगितले. अशोक उज्जैनला गेला व एका लढाईत घायाळ झाला. त्या काळात असे मानतात की सुसीमद्वारे अशोकवर अनेक हिंसक हल्ले झाले, जे परतावून लावण्यात आले. अशोकची शुश्रूषा करण्यासाठी [[बौद्ध धर्म|बौद्धधर्मी]] परिचारकांची नेमणूक करण्यात आली होती. यातील एक परिचारिका देवी हिच्याशी अशोकचा विवाह झाला. देवी ही [[विदिशा]] येथील एका व्यापा‍ऱ्याची मुलगी होती. ती बौद्धधर्मी असल्याने बिंदुसाराला हा विवाह पसंत पडला नाही. त्याने अशोकला पाटलीपुत्रमध्ये रहाण्यास मनाई केली व अशोकला उज्जैन येथील प्रमुख करून टाकले.

अशोकची पुढील काही वर्षे शांततामय गेली. बिंदुसारचे इसवी सनपूर्व २७३ मध्ये निधन झाले व सुसीम अशोकचा काटा काढण्यास अजून सक्रिय झाला. या प्रयत्‍नांत देवीवर प्राणघातक हल्ला करण्यात आला, त्यात अशोकची आई मारली गेली. या घटनेने संतप्त झालेल्या अशोकाने पाटलीपुत्रवर आक्रमण केले व लवकरच पाटलीपुत्रचा पाडाव केला. आपल्या सर्व बंधूंची हत्या केली. यानंतर अशोकाची महत्त्वाकांक्षा वाढीस लागली. [[मगध|मगध साम्राज्याचा]] सम्राट बनून त्याने अनेक प्रांत एकामागोमाग पार करण्याचा सपाटा लावला. या काळात अशोकला चंड-अशोक म्हणू लागले व एक क्रूरकर्मा अशी त्याची ओळख तयार होऊ लागली.

राज्यरोहण झाल्यानंतर आठ वर्षांच्या काळात अशोकने अनेक प्रदेश मगध साम्राज्याला जोडले व [[मौर्य साम्राज्य|मौर्य साम्राज्याचा]] विस्तार पूर्वेस ब्रम्हदेशाच्या सीमेपर्यंत तर पश्चिमेकडे बलुचिस्तान-इराणच्या सीमेपर्यंत, उत्तरेस अफगाणिस्तान व दक्षिणेस केरळ पर्यंत वाढवला. जवळपास सर्व भारत त्याने एका साम्राज्याच्या छायेत आणला व आपली एकछत्री सत्ता लागू केली. संपूर्ण हिंदुस्थानात एकछत्री [[साम्राज्य]] उभारणार चक्रवर्ती सम्राट म्हणून अशोकाच्या नावाचा उल्लेख करावा लागतो रोमिला थापर यांनी अशोकाच्या कार्याचा विशेष गौरव केलेला आहे.

== कलिंगचे युद्ध ==
{{मुख्य|कलिंगचे युद्ध}}
कलिंगचे युद्ध हे भारताच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे. अशोक वर नमूद केल्याप्रमाणे युद्धखोर झाला होता. सर्वत्र त्याची ओळख चंड अशोक म्हणून होऊ लागली होती. भारताचा बहुतांशी भाग मौर्य अधिपत्याखाली आला तरी अजूनही कलिंग हे स्वतंत्र राज्यच होते. प्राचीन कलिंग ह्या देशात हे आजच्या आधुनिक भारतातील [[ओडिशा]] तसेच [[छत्तीसगढ]] व [[झारखंड]] मधील काही भाग येतात.

कलिंग युद्धाची कारणे अजून स्पष्ट होत नाहीत. सामाजिक तसेच आर्थिक कारणे ही मुख्य मानली जातात. त्यातील एक प्रमुख कारण म्हणजे कलिंग हे प्रबळ राज्य होते. मौर्यांच्या पूर्वीच्या मोहिमांना फारसे यश लाभले नव्हते. तसेच बाह्य जगाशी व्यवसायवृद्धीसाठी अशोकाला समुद्र किनाऱ्यावर सत्ता हवी होती, ती कलिंगाकडे होती. तिसरे कारण अजूनही स्पष्ट नाही ते म्हणजे कलिंग हा खनिज समृद्ध देश होता. त्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी अशोकाने युद्ध केले असावे. कारणे असली तरी युद्ध होण्यासाठी सबळ कारणाची गरज होती. युद्ध साधारणपणे इस पूर्व २६५ च्या सुमारास सुरू झाले. सुशीमच्या एक भावाने कलिंगच्या राजाची मदत घेतली होती. अशोकने हे कारण मानले व कलिंगच्या राजाला शरण येण्यास सांगितले.

सुरुवातीच्या लढायांमध्ये कलिंगाच्या सेनापतींनी चांगलीच झुंज दिली व अशोकाच्या सैन्याला मात दिली. या पराभवाने अजून अशोकाने चवताळून जाउन अजून मोठ्या सैन्यासह कलिंगावर आक्रमण केले. कलिंगाच्या सैन्याने मोठ्या धैर्याने युद्ध लढले परंतु अशोकाच्या सैन्य ताकद व सैनिकी डावपेचापुढे काही चालले नाही. अशोकाने पुढे सैन्याला संपूर्ण कलिंगमध्ये दहशत माजवली. मोठ्या प्रमाणावर लोकांचे शिरकाण करण्यात आले. या युद्धाच्या शिलालेखावरील नोंदींनुसार साधारणपणे १ लाखाहून अधिक सैनिक व नागरिक मारले गेले होते. मोठ्या प्रमाणावर नागरिकांना हद्दपार करण्यात आले. कलिंग युद्ध हे अशोकाच्या जीवनात एक महत्त्वपूर्ण घटना मानली जाते कलिंग युद्धानंतर त्याचे हृदय परिवर्तन होऊन त्याने बौद्ध धर्माचा स्वीकार केला एक नवा विचार स्वीकारून ठाणे आपली राज्यव्यवस्था अधिक सक्षम आणि दृढ केली त्याच्या शांततेच्या मार्गाचा सकारात्मक परिणाम राज्य व्यवस्थेवर झाला
[[File:Mauryan Empire 260 BCE.png|thumb|सम्राट अशोक साम्राज्य 260 ईशापूर्व]]

== बौद्ध धर्माचा स्वीकार व प्रसार ==
[[चित्र:AshokStambhaThailand.jpg|thumb|200px|left|अशोकाच्या चार मुखी सिहाचे थायलंड येथे आढळलेले शिल्प]]
[[चित्र:Panguraria Top View Closeup.jpg|इवलेसे|पांगुरारीया (नक्तितालाई) येथे सापडलेल्या शिलालेखाचे १० फेब्रुवारी २०१९ रोजी काढलेले छायाचित्र.]]
अशोकाने कलिंगचे युद्ध पार पडल्यानंतर जिकलेल्या रणांगणाची व शहरांची पहाणी करायची ठरवली, व त्यावेळेस त्याने फक्त सर्वत्र पडलेले प्रेतांचे ढीग, सडण्याचा दुर्गंध, जळलेली शेती, घरे व मालमत्ता पाहिली. ते पाहून अशोकाचे मन उदास झाले व यासाठीच का मी हे युद्ध जिंकले, व हा विजय नाही तर पराजय आहे, असे म्हणून स्वतःला त्या प्रचंड विनाशाचे कारण मानले. हा पराक्रम आहे की दंगल, व बायका मुले व इतर अबलांचा हत्या कशासाठी व यात कसला प्रराक्रम असे स्वतःलाच प्रश्न विचारले. एका राज्याची श्रीमंती वाढवण्यासाठी दुसऱ्या राज्याचे अस्तित्वच हिरावून घ्यायचे? ह्या विनाशकारी युद्धानंतर [[शांती]], [[अहिंसा]], प्रेम, दया ही मूलभूत तत्त्वे असलेला बौद्ध धर्मीयांचा मार्ग अशोकाने अवलंबायचे ठरवले. त्याने स्वतः बौद्ध धर्माचा प्रसारक म्हणूनही काम करायचे ठरवले. यानंतर अशोकाने केलेले कार्य त्याला इतर कोणत्याही महान सम्राटांपेक्षा वेगळे ठरवतात. ज्यात क्रूरकर्मा राज्यकर्त्याचे महान दयाळू सम्राटात रूपांतर झाले. अशी कलिंगचे युद्ध ही इतिहासातील एक अतिशय वेगळी घटना समजली जाते. बौद्ध धर्माचा जगभर झालेल्या प्रसारास खूप मोठ्या प्रमाणावर अशोकाने केलेले कार्य जबाबदार होते असे बहुतेक इतिहासकार मानतात. अशोकाने पाटलीपुत्र येथे बौद्ध धर्माची तिसरी परिषद बोलावली होती बौद्ध धर्माच्या प्रसारासाठी अशोकाने आपला मुलगा महेंद्र आणि मुलगी संघमित्रा यांना श्रीलंकेत पाठवले अग्नीय अशिया आणि मध्य आशिया येथील देशांमध्ये त्याने धर्मप्रसारासाठी बौद्ध भिक्खू पाठवले होते त्याने अनेक स्तूप आणि विहार बांधले त्याचप्रमाणे अशोकाने अनेक सोई निर्माण करण्यावर भर दिला उदाहरणार्थ माणसांना तसेच पशूंना मोफत औषध उपचार मिळावे याची त्यांनी सोय केली होती अनेक नवे रस्ते बांधले प्रवासामध्ये लोकांना सावली मिळावी यासाठी रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना झाडे लावली नव्या धर्मशाळा बांधल्या विहिरी खोदल्या अशा प्रकारे त्याने अनेक लोक उपयोगी आणि कल्याणकारी कार्य केलं होतं त्याचप्रमाणे बौद्ध धर्माचा मोठा प्रसार आणि प्रचार करण्याचे कामही अशोकाने केले

१९७१ साली सम्राट अशोकाचा एक लघु शिलालेख मध्य प्रदेशातील पांगुरारीया (प्रत्यक्षात नक्तितालाई) या खेड्याजवळ सापडला. या शिलालेखातील मजकुराचे योग्य भाषांतर जर्मनीतील प्राध्यापक हॅरी फाल्क यांनी केल्यानंतर वरील समजुतीला छेद मिळाला असून सम्राट अशोक तरुणपणापासूनच बौद्ध विचारधारा मानणारा होता हे सिद्ध झाले आहे. राजकुमार अशोक उज्जैन प्रांताचा अधिकारी असताना आपल्या मैत्रिणीसोबत (नक्तितालाई) येथे सहलीला आला होता असे या शिलालेखात लिहिलले आढळले आहे. या ठिकाणी बौद्ध भिक्षु संघाचे वास्तव्य होते याचे अनेक पुरावे आजही येथे पहायला मिळतात. 
[[चित्र:Asokanpillar1.jpg|right|thumb|200px|वैशाली (बिहार) येथील अशोक स्तंभ]]
[[चित्र:Panguraria Ashoka Commemorative inscription.jpg|इवलेसे|पांगुरारीया (नक्तितालाई) शिलालेखाचा छाप]]
अशोकाच्या ह्या कार्यात त्याला देवीपासून झालेल्या मुलांची मोठी मदत झाली. अशोकाचा मुलगा [[महेंद्र मौर्य|महेंद्र]] व मुलगी [[संघमित्रा मौर्य|संघमित्रा]] ह्यांनी भारताबाहेर श्रीलंकेत जाऊन तेथील राजाला बौद्ध धर्माची शिकवण दिली यामुळे भारतापुरते मर्यादित राहिलेला हा धर्म भारताबाहेर पसरण्यास सुरुवात झाली. असे मानतात की अशोकाने बौद्धधर्मीयांसाठी हजारो [[स्तूप|स्तूपांची]] व विहारांची निर्मिती केली. त्यांतील काही स्तूपांचे अवशेष आजही पहावयास मिळतात. यातील मध्यप्रदेशात [[सांची येथील स्तूप]] प्रसिद्ध आहे, हा स्तूप अशोकाने बांधला असे मानतात. अशोकाने आपल्या कारकिर्दीतील  पुढील वर्षांमध्ये अहिंसा हे राष्ट्रीय धोरण बनवले, जंगलामध्ये चैनीसाठी होणारी प्राण्यांची शिकारीवर बंदी आणली, प्राण्यांवर होणाऱ्या कोणत्याही प्रकारची हिंसकतेवरही बंदी आणली तसेच शाकाहाराला प्रोत्साहन देण्यात आले. शिक्षा मिळालेल्या कैद्यांना अशोकाने सहिष्णूपणे वागवले. गुणी विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणासाठी अनेक विद्यापीठे तसेच, शेतकऱ्यांसाठी पाण्याचे कालवे बांधले. त्याच्या राज्यात सर्व प्रकारच्या जातिधर्माच्या लोकांना सहिष्णुरीत्या वागवले जाई. अशोकाने आपले एकेकाळी ज्याच्यांशी युद्धे केली त्यांच्याशीही मैत्रिपूर्ण संबध वाढवले. सम्राट अशोकाने अनेक समाजोपयोगी कार्ये केली.

अशोकाने आपल्या कारकिर्दीत राज्यात अनेक रुग्णालये व महामार्गाचे जाळे निर्माण केले, रस्त्यांच्या कडेला वृक्षांची लागवड ही अशोकाचीच कल्पना आहे, असे मानतात. आपण सम्राट असल्याच्या अधिकाराचा फायदा त्याने समाजोपयोगी कार्यासाठी केला. त्यानंतर अशोकाला धम्मअशोक असे म्हणू लागले. अशोकाने धम्माची प्रमुख आचारतत्त्वे विशद केली, अहिंसा, सर्व जातिधर्मांबद्दल सहिष्णुता, वडिलधाऱ्या माणसांना मान देणे, संतांना, शिक्षकांना योग्य तो मान देणे, दासांना माणुसकीने वागवणे. अशा आचारतत्त्वांना जगात कोणताही समाज नाकारू शकणार नाही.

अशोकाच्या इतिहासकारांनुसार त्याने कलिंगाच्या युद्धानंतर कोणतेही प्रमुख युद्ध छेडले नाही परंतु त्याला शेजारी राष्ट्रांशी ग्रीक राज्ये, [[चोल साम्राज्य]] याच्याशी त्याला नेहमी युद्धाची शक्यता वाटत होती. परंतु अशोकाने पूर्वायुष्यातील केलेल्या मोहिमांमुळे व मगधच्या सामर्थ्यामुळे अशोकने [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारला तरी त्याच्या शेजारी राज्यांनी त्याला छेडण्याचे साहस केले नाही. तसेच बौद्ध धर्म स्वीकारला, अहिंसा हे राष्ट्रीय धोरण बनवले तरी मगधाचे सैनिकी सामर्थ्य अबाधित ठेवले. अशोकाला ग्रीक जगताची माहिती होती असे कळते. तसेच चंद्रगुप्त मौर्याने केलेल्या ग्रीकांविरुद्धच्या मोहिमांमुळे मौर्य साम्राज्याची कीर्ती [[ग्रीस]], [[इजिप्त]]पर्यंत पोहोचली होती असे कळते. 
[[चित्र:Sanchi2.jpg|thumb|250px|left|सांची येथील जगप्रसिद्ध स्तूप]]

== अशोकाचे स्तंभ व शिलालेख ==
{{मुख्य|अशोकाचे शिलालेख|अशोकस्तंभ}}
[[चित्र:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|right|200 px|अशोकाने शिलालेख स्तंभ अस्तित्वात असलेल्या जागा.]]

अशोकाने भारतीय इतिहासातील सर्वांत महत्त्वाचा ऐतिहासिक वारसा दिला म्हणजे त्याने त्याच्या राज्यात सर्वत्र लिहिलेले शिलालेख. अशोकाअगोदरच्या व नंतरच्या भारतीय राजांच्या फारश्या नोंदी आढळत नाहीत त्यामुळे तत्कालीन ऐतिहासिक मिळवणे जिकरीचे होते. अशोकाने आपल्या राज्याच्या सीमेवर महत्त्वाच्या शहरांमध्ये शिलालेखांद्वारे आपले विचार प्रकट केले आहेत. पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांनुसार आजवर सापडलेल्या शिलालेखांपेक्षा अजून जास्त संख्येने अशोकाने शिलालेख बांधले असावेत व ते काळाच्या ओघात लुप्त झाले, अजूनही उत्खननांमध्ये स्तंभ व शिलालेख सापडण्याची शक्यता आहे. वर नमूद केल्याप्रमाणे अशोका संदर्भात बरीचशी माहिती शिलालेखांवरून व स्तंभांवरून आलेली आहे. अशोकाला मुख्यत्वे &quot;देवानांपिय पियदसी&quot; (पालीमध्ये) अथवा संस्कृतमध्ये प्रियदर्शी असा उल्लेख केला आहे. त्याचा अर्थ &quot;देवांचा प्रिय व चांगले दाखविणारा&quot; असा होतो. त्याच्या सर्व लेखांमध्ये त्याची महानता जाणवते, अशोकाने हे सर्व शिलालेख आपल्या साम्राज्यातील मार्गांवर मुख्य चौकांमध्ये स्‍थापित केले होते, जेणेकरून प्रजेला तसेच बाहेरच्या देशातून येणाऱ्याला अशोकाच्या राज्यातील आचारविचार कळावेत. अशोक आपल्या प्रजेला आपली मुले असेबसंबोधत असे व अहिंसेबद्द्ल व बौद्ध धर्माच्या तत्त्वांवर (धम्म व योग्य आचरणावर) त्याचा भर असे. अशोकाच्या लेखांमध्ये त्याच्या स्तुतीपर अनेक सुमने आहेत. ते अशोकाने मिळवलेल्या प्रदेशाची माहिती देतात. तसेच त्यांत शेजारच्या राज्याबद्दलची माहितीही आहे. एका स्तंभामध्ये कलिंग युद्धाचे वर्णन आहे त्यात अशोकाची साहाय्यक राज्ये व नागरी व्यवस्थापनेवरही माहिती कोरली आहे. सारनाथ येथील अशोक स्तंभ हा अशोकाचा सर्वांत प्रसिद्ध स्तंभ मानला जातो. हा [[वालुकाश्म|वालुकाश्माचा]] बनला असून अशोकाने सारनाथला भेट दिल्याची त्यावर नोंद आहे. त्याच्या चारही बाजूने एकमेकांकडे पाठ केलेले सिंह आहेत. हा स्तंभ आता भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह म्हणून वापरात आहे.  इतिहासकारांसाठी व शास्त्रज्ञांसाठी अशोक कालीन चिन्हे, लेख, स्तंभांचा हा खूप महत्त्वपूर्ण ठेवा आहे. तो मौर्य साम्राज्याबद्दल अनेक गोष्टी उद्धृत करतो. अशोकाच्या चिन्हांवरून त्याला भावी पिढ्यांनी त्याच्याबद्दल काय विचार करावा, त्याला कोणत्या गुंणांसाठी त्याला लक्षात ठेवावे यामागची त्याची तळमळ लक्षात येते. 
&lt;ref name = &quot;plgotw&quot;&gt;Full text of the Mahavamsa [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII]&lt;/ref&gt;

== सैनिकी शक्ती ==
अशोकांच्या काळात त्यांची जगातील सर्वात मोठी सैन्य शक्ती होती. जरी कलिङ्ग युद्धात खूप सैनिक मारले गेले, तरी संपूर्ण आशिया खंडात दबदबा निर्माण व्हावा एव्हढे प्रचंड सैनिकी सामर्थ्य सम्राट अशोकांचे होते.

सम्राट अशोकांचे सैन्यसामर्थ्य फार अफाट होते. जर या सम्राट अशोकांनी आपला साम्राज्य विस्तार करण्याचे ठरविले असते तर, या पृथ्वीतलावरील एकामागून एक देश जिंकून आपल्या अफाट साम्राज्यास जोडत गेले असते. सम्राट अशोकांचे गुप्तहेर खाते फार प्रभावी होते. त्यामध्ये महिला गुप्तहेरही होत्या.

सम्राट अशोकांनी कलिंगा युद्धाच्या रक्तपातानंतर जरी शांतिप्रिय असा [[बौद्ध धम्म]] स्वीकारला तरी त्यांनी आपले सैनिकी सामर्थ्य अबाधित ठेवले होते. सम्राट अशोकांचे सैन्य खालीलप्रमाणे होते.

# पायदळ (Military Men) : ६,००,००० (सहा लाख)
# घोडेस्वार सैनिक (Horse Calvary) : ३०,००० (तीस हजार)
# हत्तीदळ (Elephant Calvary) : ९,००० (नऊ हजार) 
# युद्ध नौका (Sea Boat) : २,००० (दोन हजार) 
# रथ सैनिक - २०,००० (वीस हजार)

==सम्राट अशोकांबद्दल इतरांनी केलेल्या नोंदी==
* ‘‘काही बाबतीत चक्रवर्ती सम्राट अशोकांची तुलना, [[अलेक्झांडर द ग्रेट]], [[ऑगस्टस]] सीझर, चेंगीजखान, [[तैमूर]], [[रशिया]]चा पहिला [[पीटर द ग्रेट|पीटर]] किंवा पहिला [[नेपोलियन]] यांच्याशी केली जाऊ शकते; पण [[अलेक्झांडर]]सारखा अशोक अति-महत्त्वाकांक्षी नव्हता. ऑगस्टस सीझरसारखा तो एक आदर्श शासनकर्ता होता; पण आपण हुकूमशहा म्हणून ओळखलं जावं असं जे सीझरला वाटायचं तसं अशोकाला कधीच वाटलं नाही. आपली तशी ओळख व्हावी अशी त्याची कधीच इच्छा नव्हती. अशोक एक सामर्थ्यवान सेनापती होता; पण आपल्या पराक्रमाबद्दल, विजयाबद्दल पहिला [[नेपोलियन]] जसा सदैव असंतुष्ट असायचा तसं अशोकाचा बाबतीत नव्हतं. प्रजाजनांनी आपल्यावर प्रेम करावं, असं त्याला मनापासून वाटत असे. चेंगीसखान, [[तैमूर]] आणि रशियाच्या पहिल्या [[पीटर द ग्रेट|पीटर]]ने त्यांच्या प्रजेवर जशी दहशत बसवली होती, तशी दहशत सम्राट अशोकने कधीच बसवली नाही. मनाचा मोठेपणा किंवा उमदेपणा, मनातला शुद्ध भाव, स्वभावातला प्रामाणिकपणा, स्वतःच्या प्रतिष्ठेबद्दलची किंवा मानमरातबाबद्दलच्या स्पष्ट स्वच्छ कल्पना आणि मनातलं सर्वांबद्दलचं [[प्रेम]] या अशोकाच्या, इतरांपेक्षा वेगळेपणाने जाणवणाऱ्या वैशिष्ट्यांमुळे त्याला [[गौतम बुद्ध]]ांच्या किंवा [[येशू ख्रिस्त]]ाच्या पंक्तीत नेऊन बसवले होते.’’
— [[माधव कोंडविलकर]] ''(ग्रंथ - ‘देवांचा प्रिय राजा प्रियदर्शी सम्राट अशोक’)

* [[भारत]]ाच्या इतिहासात एकच असा 'एकमेव' म्हणण्यासारखा कालखंड आहे, जो स्वातंत्र्याचा काळ, अतिशय महत्त्वाचा काळ आणि वैभवाचा काळ म्हणता येईल आणि तो काळ म्हणजे मौर्य सम्राट अशोकांच्या राज्यकारभाराचा काळ होय.
— [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] (''ग्रंथ - ॲनिहिलेशन ऑफ कास्ट'')

* “जगाच्या इतिहासात असे हजारो राजे आणि सम्राट होऊन गेले जे स्वतःला ‘हिज हायनेस’, ‘हिज मॅजेस्टीज’, ‘हिज एक्झॉल्टेड मॅजेस्टीज’ आणि अशा त्यांचे उच्चपद दर्शवणाऱ्या इतर अनेक पदव्या लावून घेत असत. हे सगळेजण काही काळापुरते प्रसिद्ध झाले आणि मग झटकन विस्मृतीतही गेले; पण सम्राट अशोक! ते मात्र एखाद्या तेजस्वी ताऱ्यासारखे सतत तळपतच राहिले आहे, अगदी आजपर्यंत.”
— एच्.जी. वेल्स ''(ग्रंथ - आऊलटाईट ऑफ हिस्टरी)''

* “इतिहासातल्या पानापानांवर हजारो राजांच्या नावांची अक्षरशः गर्दी झाली आहे; पण त्या गर्दीमध्येही सम्राट अशोकांचे नाव झळकत असलेले दिसते. खरं तर त्यांचे एकट्याचेच नाव एखाद्या ताऱ्यासारखे चमकते आहे.”
— ब्रिटिश इतिहासतज्ज्ञ एच्.जी. वेल्स

* “आजपर्यंत होऊन गेलेले सम्राट आणि इतर प्रभावशाली व्यक्तींमध्ये सम्राट अशोक हे नक्कीच असे एकमेव सम्राट होते, ज्यांनी युद्ध जिंकल्यानंतर असा निश्चय केला होता की, भविष्यात एकाही शत्रूशी परत युद्ध करायचे नाही.”
— जवाहरलाल नेहरू ''(ग्रंथ- द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया)''

* “सम्राट अशोक हे इतिहासातील असे एक महान बादशाह होते, ज्यांची सत्ता अफगाणिस्तानपासून मद्रासपर्यंत अशी प्रचंड मोठी होती आणि तरीही ते असे वेगळेच बादशहा होते, जे उत्तम लढवय्ये असूनही, ज्यांनी कलिंग देशावर विजय मिळवल्यानंतर, युद्ध करणं पूर्णपणे बंदच करून टाकलं होतं. ख्रिस्तपूर्व २५५ मध्ये, मद्रासच्या पूर्व किनाऱ्यावर असणाऱ्या कलिंग देशावर त्यांनी आक्रमण केले, तेव्हा भारतीय द्वीपकल्पाचा अगदी शेवटच्या टोकापर्यंतचा सगळा भाग जिंकून घ्यायचा, हाच कदाचित त्यांचा हेतू होता. ही त्यांची मोहिम फत्ते झाली; पण त्या युद्धातील क्रुरपणा आणि भयानकपणा पाहून अशोकांच्या मनात युद्धाबद्दल आत्यंतिक तिरस्कार, कमालीचा तिटकारा निर्माण झाला. अजूनही उपलब्ध असलेल्या त्यांच्या काही शिलालेखांवरून असे दिसते की, त्या युद्धानंतर त्यांनी असे जाहीरच करून टाकले की, त्यापुढे ते कधीही युद्ध करून इतरांवर विजय मिळवणार नाही, तर धम्माच्या मार्गाने जाऊन इतरांची मने जिंकून घेईल आणि खरोखरच तिथून पुढचं सगळं आयुष्य त्यांनी बौद्ध धर्माचा जगभर प्रसार करण्यातच व्यतीत केलं. त्यानंतर त्यांच्या अवाढव्य साम्राज्यावर त्यांनी अतिशय शांततेने आणि कर्तृत्त्व पणाला लावून राज्य केले. तरी ते नुसचेच धर्मवेडे नव्हते. लोकांच्या खऱ्या गरजा लक्षात घेऊन त्या पूर्ण करण्यासाठी सम्राट अशोक अठ्ठावीस वर्षे अगदी मनापासून आणि समजूतदारपणे झटले. इतिहासाच्या पानांपानावर ज्यांच्या नावांची अक्षरशः गर्दी झाली आहे, ज्यांच्या वैभवाची, ऐश्वर्याची, दयाळूपणाची प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वांची, त्यांच्या राजेशाही बिरूदांची आणि अनेक गोष्टींची रकाने भरभरून माहिती दिलेली आहे, अशा हजारों राजांमधल्या निवडक दहा राजांमध्येसुद्धा सम्राट अशोकाचं नाव तळपळतच राहिलं आहे, बहुधा त्यांचं एकट्याचंच नाव एखाद्या तेजःपुंज लक्षवेधी ताऱ्यासारखं चमकत राहिलं आहे. व्होल्यापासून थेट जपानपर्यंत अजूनही त्यांचं नाव आदराने घेतले जातं. चीन, तिबेट आणि अगदी भारतातसुद्धा अजूनही त्यांचे महत्त्व मानले जाते. आत्ता हयात असणाऱ्या बऱ्याच लोकांनी, कॉन्स्टेंटाईन किंवा चार्लेमॅन यांची नावेही कदाचित ऐकली नसतील; पण सम्राट अशोकांच्या आठवणी मात्र त्यांच्या मनात अजूनही आहेत.”
— एच्. जी. वेल्स ''(ग्रंथ - ‘द आऊटलाईन ऑफ हिस्टरी’)''

* “अनेक लोकांना असा प्रश्न पडतो की, एखाद्या देशातले सगळेच लोक जर अहिंसेने वागत असतील, तर त्या देशाचे संरक्षण कसे केले जाईल ? अशा काल्पनिक प्रश्नाचं उत्तर देणं खरं तर जरासं अवघडही आहे; पण ख्रिस्तपूर्व तिसऱ्या शतकात, एका सम्राटाने, ‘अहिंसा आणि अनुकंपा’ या तत्त्वांचा अवलंब करून भारतावर राज्य केले होते. त्यांचे नाव सम्राट अशोक – शांती आणि सामाजिक न्याय यांचा सम्राट. जुलूम–जबरदस्ती करून, स्वतःच्या ऐषारामासाठी सुख-समाधानासाठीच फक्त तजवीज करून किंवा स्वतःचा डामडौल मिरवत त्यांनी राज्य केले नाही तर स्वतःच्या ऐहिक सुखोपभोगांचा त्याग करत आणि स्वतःच्या प्रजेला समानतेने आणि न्यायाने वागवत त्यांनी राज्यकारभार पाहिला. आत्ताच्या जगात शांती, न्याय आणि एकोपा प्रस्थापित करण्यासाठी, आत्ताचे राज्यकर्ते, प्रशासक, राजकारणी लोक, मुलकी कर्मचारी, धार्मिक नेते आणि सर्वसामान्य लोक, या सर्वांनाच, सम्राट अशोकांचे हे आदर्श असे उदाहरण मार्गदर्शक ठरू शकेल.”
— दुली चंद्र जैन आणि सुनीता जैन ''(ग्रंथ- ‘अशोका एम्परर ऑर मॉन्क’)''

* “सम्राट अशोक हे शांततेसाठी वाहून घेतलेला महामानव होते आणि इतिहासात ते असे एकमेव सम्राट होऊन गेले, ज्यांनी कलिंगच्या लढाईत विजय मिळवल्यानंतर पुन्हा कुठलेच युद्ध न करण्याचा निर्धार केला होता. स्वतःचं उरलेलं पूर्ण आयुष्य फक्त आपल्या प्रजेच्याच नाही तर तमाम मानवजातीच्या सेवेसाठी वाहून घेतलं होतं. या सेवाव्रतात दिसलेला त्यांचा दानशूरपणा, उपकारबुद्धी, मनाचा मोठेपणा आणि दिलदार वृत्ती, संपूर्ण इतिहासात अगदी अभावानेच दिसून येते. भारतीय इतिहासात सम्राट अशोकांनी खरोखरच एक सवर्णकाळ निर्माण करून दाखवला.”
— डॉ. कीर्तीसिंघे

== अशोक जयंती ==
{{मुख्य|सम्राट अशोक जयंती}}
चैत्र शुक्ल अष्टमी रोजी दरवर्षी भारतामध्ये चक्रवर्ती सम्राट अशोकांची जयंती साजरी केली जाते. [[बिहार सरकार]]ने २०१६ मध्ये १४ एप्रिल रोजी [[आंबेडकर जयंती]]च्या दिवशीच ‘अशोक जयंती’ असल्याचा शोध घेऊन साजरी केली होती. ४ एप्रिल २०१७ मध्ये सम्राट अशोकांची २,३२१ वी जयंती साजरी करण्यात आली. हे तीनही दिवस भारतीय तिथीनुसार चैत्र शुक्ल अष्टमी आहेत.

== चित्रपट व मालिकांमध्ये ==
* [[अशोक (चित्रपट)|अशोक]] :-
हा चित्रपट २००१ मध्ये प्रदर्शित झाला. यात [[शाहरूख खान]]ने सम्राट अशोकांची भूमिका केली होती. हा चित्रपट मुख्यत्वे अशोकांच्या तारुण्यातील दिवसांवर आधारित आहे. इतिहासकारांनी हा चित्रपट वास्तवापेक्षा खऱ्याच बदलांसाठी टीकेचे लक्ष्य बनवला. परंतु भारताच्या सर्वांत महान सम्राटावर चित्रपट काढल्याने चित्रपटसृष्टीने व्यक्त केले होते.
 
* [[चक्रवर्ती अशोक सम्राट]] :-
इ.स. २०१५ मध्ये [[कलर्स टीव्ही|कलर्स]] या [[दूरचित्रवाणी]] वाहिनीवर अशोक बंकर यांनी ही सम्राट अशोकांच्या जीवनावर आधारित एक [[मालिका]] आहे.
 
कला, चित्रपट व साहित्यामध्ये
* Jaishankar Prasad composed ''Ashoka ki Chinta'' (''Ashoka's Anxiety''), a poem that portrays Ashoka’s feelings during the war on Kalinga.
* ''Ashok Kumar'' is a 1941 [[तमिळ भाषा|तमिळ]] film directed by Raja Chandrasekhar. The film stars [[Chittor V. Nagaiah]] as Ashoka.
* ''Uttar-Priyadarshi'' (The Final Beatitude), a verse-play written by poet Agyeya depicting his redemption, was adapted to stage in 1996 by theatre director, Ratan Thiyam and has since been performed in many parts of the world.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |date=27 October 2000 |title=Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold |दुवा=http://theater.nytimes.com/mem/theater/treview.html?pagewanted=print&amp;res=990ce6dc1131f934a15753c1a9669c8b63 |newspaper=The New York Times | language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |date=15 December 2000 |title=Review: Uttarpriyadarshi |url=http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |magazine=Balletco |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205221756/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |archive-date=5 February 2012 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* In 1973, [[Amar Chitra Katha]] released a graphic novel based on the life of Ashoka.
* In [[Piers Anthony]]’s series of [[space opera]] novels, the main character mentions Ashoka as a model for administrators to strive for.
* In 2002, [[Mason Jennings]] released the song &quot;Emperor Ashoka&quot; on his [[Living in the Moment (Mason Jennings EP)|Living in the Moment EP]]. It is based on the life of Ashoka.
* In 2013, Christopher C. Doyle released his debut novel, ''The Mahabharata Secret'', in which he wrote about Ashoka hiding a dangerous secret for the well-being of India.
*  2014's ''The Emperor's Riddles'', a fiction mystery thriller novel by Satyarth Nayak, traces the evolution of Ashoka and his esoteric legend of the Nine Unknown Men.
* ''The Legend of Kunal'' is an upcoming film based on the life of Kunal, the son of Ashoka. The movie will be directed by Chandraprakash Dwivedi. The role of Ashoka is to be played by [[अमिताभ बच्चन]], and the role of Kunal is played by Arjun Rampal.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.filmibeat.com/bollywood/movies/the-legend-of-kunal.html | title=The Legend Of Kunal | publisher=filmifeat | language=en | access-date=7 June 2016 | archive-date=2016-09-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160906093601/http://www.filmibeat.com/bollywood/movies/the-legend-of-kunal.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Bharatvarsh (TV Series)|Bharatvarsh]] is an Indian television historical documentary series, hosted by actor-director Anupam Kher on Hindi news channel ABP News.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी | date=19 August 2016 |title=
'Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher |दुवा=http://www.abplive.in/india-news/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | language=en}}&lt;/ref&gt; The series stars Aham Sharma as Ashoka.

==अशोकांवरील प्रकाशित साहित्य ==
===इंग्रजी===
#Asoka — भांडारकर, १९२३
#Asoka — राधाकुमुद मुखर्जी
#Asoka and His Inscriptions — मधाब बरुआ
#Asoka and the Decline of the Maurya — [[रोमिला थापर]]
#Asoka Maurya — बी. जी. गोखले, १९६६
#Asokan Sites and Artefacts : a Source-book with Bibliography — हॅरी फॉल्क
#Asoka: The Buddhist Emperor of India — Vincent A. Smith
#Ashoka text and glossary — अल्फ्रेड वूल्नर, १९२४
#Ashoka the Great — डी.सी. अहीर, १९९५
#Ashoka, The Great — बी.के. चतुर्वेदी
#Asoka the Great — मोनिषा मुकुंदन
#Discovery of the Exact Site of Asoka's Classic Capital of Pataliputra — एल.ए. वॅडेल, १८९२
#Early India and Pakistan: to Ashoka — Brigadier Sir Robert Eric Mortimer Wheeler, १९७०
#King Aśoka and Buddhism Historical And Literaray Studies — अनुराधा सेनैवितरना
#The Legend of King Asoka — जॉन स्ट्राँग, १९४८
#To Uphold the World: The Message of Ashoka and Kautilya for the 21st Century — ब्रुस रिच, २००८
#Asoka's Edicts — ए. सी. सेन, १९५६
#Ashoka : Lion of Maurya — Ashok K. Banker
#Ashoka The Great — Wytze Keuning 
#Ashoka — Natasha Dharma
#Ashoka : The Search for Indian's Lost Emperor — Charles Allen
#Ashoka : In History and Historical Memory — Patrick Olivelle
#Edicts of King Ashoka : New Vision — Meena Talim
#Ashoka : The King and the Man — Kiran Kumar Thaplyai
#Ashoka : The Great and Compassionate King — Subhadra Sen Gupta 
#Ashoka In Ancient India — Nayanjot Lahiri 
#Ashoka : and the Decline of the Mauryas — Romila Thapar
Ashoka and Buddhism M P Singh

=== हिंदी ===
#अशोक की चिंता (कविता) — कवी जयशंकर
#सम्राट अशोक (नाटक) — दया प्रकाश सिन्हा
#महानायक सम्राट अशोक — एम. एम. चन्द्रा
#प्रजापिता सम्राट अशोक — श्रीनिवास भालेराव
#महान सम्राट अशोक — ब्रजेश चक्रधर
#सम्राट अशोक — एम. आई. राजस्वी
#महान सम्राट अशोक — मधुकर पिपलायन
#अशोक — भगवतीप्रसाद पांथरी
#सम्राट अशोक — नीरज
#इतिहास के पन्नो में सम्राट अशोक — जितेन्द्र जाटव

=== मराठी ===
* अशोक - भारताच्या हरवलेल्या सम्राटाचा शोध (मूळ इंग्रजी लेखक - चार्ल्स ॲलन; मराठी अनुवाद - डॉ. धंनजय चव्हाण)
* अशोक अथवा आर्यावर्तातला पहिला चक्रवर्ती राजा याचे चरित्र — [[वा.गो. आपटे]], १८९९
* चक्रवर्ती ([[मालती दांडेकर]])  
* देवांचा प्रिय राजा प्रियदर्शी सम्राट अशोक — [[माधव कोंडविलकर]]
* देवानाम् प्रिय सम्राट अशोक — (बालसाहित्य, प्रकाश अल्मेडा)
* प्रजापिता सम्राट अशोक — श्रीनिवास भालेराव  
* सम्राट अशोक (मराठी-हिंदी, बालवाङ्‌मय, अनंत पै)  
* सम्राट अशोक : कार्य आणि चरित्र (सुमती पाटील)  
* सम्राट अशोक (धीरज नवलखे)  
* महान सम्राट अशोक —  मंजूषा सु. मुळे, रिया पब्लिकेशन्स, २०१६
* सम्राट अशोक (लीला शाह)  
* सम्राट अशोक  —  संध्या शिरवाडकर  
* सम्राट अशोक चरित्र —  [[वा.गो. आपटे]], प्र.रा. अहिरवार, २००२
* सम्राट अशोक चरित्र —  [[वा.गो. आपटे]],  मधुश्री प्रकाशन, २०१८

== हे सुद्धा पहा ==
* [[हर्षवर्धन]]
* [[सम्राट कनिष्क]]
* [[अकबर]]
* [[सिकंदर]]
* [[शिवाजी]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* http://www.bharatadesam.com/people/asoka.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090517092558/http://www.bharatadesam.com/people/asoka.php |date=2009-05-17 }}
* [http://www.readthespirit.com/interfaith_heroes/2009/01/2nd-annual-interfaith-heroes-month-hero-no-11-ashoka.html Ashoka honored as Interfaith Hero on ReadTheSpirit.com]
* [http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html Detailed biography, including key dates in Ashoka's Life]
* [http://www.csuchico.edu/~cheinz/syllabi/asst001/spring98/Ashoka.htm The life of Asoka Maurya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405044341/http://www.csuchico.edu/~cheinz/syllabi/asst001/spring98/Ashoka.htm |date=2007-04-05 }}
* http://www.csuchico.edu/~cheinz/syllabi/asst001/spring98/Ashoka.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405044341/http://www.csuchico.edu/~cheinz/syllabi/asst001/spring98/Ashoka.htm |date=2007-04-05 }}
* http://www.freeindia.org/biographies/ashoka/
* http://www.kamat.com/kalranga/budhist/asoka.htm
* http://www.indiaparenting.com/stories/greatindians/gi014.shtml
* http://www.boloji.com/history/001.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114184035/http://boloji.com/history/001.htm |date=2010-01-14 }}
* http://www.indiavisitinformation.com/indian-personality/Emperor-Ashoka.shtml
* http://www.culturalindia.net/indian-history/ancient-india/ashoka.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626091519/http://www.culturalindia.net/indian-history/ancient-india/ashoka.html |date=2010-06-26 }}
* http://www.4to40.com/legends/index.asp?id=133 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116164746/http://www.4to40.com/legends/index.asp?id=133 |date=2007-11-16 }}
* http://members.porchlight.ca/blackdog/ashoka.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818005920/http://members.porchlight.ca/blackdog/ashoka.htm |date=2009-08-18 }}
* http://www.iloveindia.com/history/ancient-india/maurya-dynasty/ashoka.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918080044/http://www.iloveindia.com/history/ancient-india/maurya-dynasty/ashoka.html |date=2009-09-18 }}
* http://www.indiavideo.org/text/emperor-ashoka-maurya-dynasty-571.php
* {{imdb title|0249371|Asoka}}

{{s-start}}
{{s-hou|मौर्य वंश||३०४ ख्रिस्तपूर्व||२३२ ख्रिस्तपूर्व}}
{{s-bef|before=[[बिंदुसार]]}}
{{s-ttl|title=[[मौर्य साम्राज्य|मौर्य राज्य]]|years=२७२ ख्रिस्तपूर्व–२३२ ख्रिस्तपूर्व}}
{{s-aft|after=[[दशरथ मौर्य|दशरथ]]}}
{{s-end}}

{{कॉमन्स वर्ग|Ashoka|सम्राट अशोक}}

{{DEFAULTSORT:अशोक,सम्राट}}
[[वर्ग:मौर्य वंश]]
[[वर्ग:चक्रवर्ती सम्राट]]
[[वर्ग:सम्राट अशोक]]
[[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:भारत]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]
[[वर्ग:लाल वर्ग असणारे लेख]]
[[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]]
[[वर्ग:हिंदू साम्राज्ये]]
[[वर्ग:इ.स.पू. ३०४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स.पू. २३२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>gmc6ll8br8w16a1btvjt6khv47eagfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पाटण तालुका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21788</id>
    <revision>
      <id>2717078</id>
      <parentid>2662209</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15563" sha1="axakdwagms1hhh3hlcw61zv6nrghlmf" xml:space="preserve">{{गल्लत|पाटण}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                     = तालुका
|स्थानिक_नाव               =  
 पाटण तालुका  
|इतर_नाव                  = 
|टोपणनाव                  = 
|राज्य_नाव                  =  महाराष्ट्र 
|मेट्रो                      = &lt;!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --&gt;
|आकाशदेखावा                 = India Maharashtra location map.svg
|आकाशदेखावा_शीर्षक            = महाराष्ट्रराज्य 
|अक्षांश = |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद = 
|रेखांश= |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद= 
|मुळ_नकाशा                = &lt;!-- only if default map not wanted --&gt;
|शोधक_स्थान                 = &lt;!-- left/right --&gt;
|मुळ_नकाशा_पट्टी            = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|आतील_नकाशा_चिन्ह          = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|मुख्यालय                = &lt;!-- फक्त जिल्हांसाठीच--&gt;
|जिल्हा     
=[[सातारा]]              
|अधिकृत_भाषा                = मराठी 
|नेता_पद_१                  = आमदार
|नेता_नाव_१                 = शंभुराज देसाई
|विधानसभा_मतदारसं          = पाटण, सातारा
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१             = [[तहसील]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_१              = पाटण तालुका, सातारा
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२             = [[पंचायत समिती]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_२               = पाटण तालुका, सातारा
|गुणक_शीर्षक             = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|स्वयंवर्गीत                 = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|प्रसिद्ध व्यक्ति       = बाळासाहेब देसाई
}}

{{विस्तार}}
'''पाटण''' [[सातारा]] जिल्ह्यातील एक तालुका व महत्त्वाचे शहर आहे. पाटण [[कोयना नदी|कोयना नदीवर]] वसले आहे. [[११ डिसेंबर]], [[इ.स. १९६७]] रोजी पाटण तालुक्यात  भूकंप  झाला होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.dainikaikya.com/20100310/5566917271262061553.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-09-08 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306030254/http://www.dainikaikya.com/20100310/5566917271262061553.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==तालुक्यातील गावे==

# केंजळवाडी 
# [[आडेव खुर्द]],
# [[अब्दारवाडी]], 
# [[आचरेवाडी]],
# [[आडदेव]],
# [[आडुळ]],
# [[आंबळे]],
# [[अंबावडे खुर्द]],
# [[आंबावणे]],
# [[आंबेघर तर्फे मारळी]],
# [[आंबेवाडी (पाटण)]],
# [[आंब्रग]],
# [[आंब्रुळे]],
# [[आरळ]],
# [[आसावळेवाडी]],
# [[आटोळी]],
# [[आवर्डे]],
# [[बाचोळी]],
# [[बागलवाडी (पाटण)]],
# [[बहे (पाटण तालुका)]],
# [[बहुळे]],
# [[बाजे]],
# [[बामणवाडी (पाटण)]],
# [[बांबावडे]],
# [[बांधवाट]],
# [[बाणपेठवाडी]],
# [[बाणपुरी (पाटण)]],
# [[बेळवडे खुर्द]],
# [[भांबे]],
# [[भारेवाडी]],
# [[भारसाखळे]],
# [[भिलारवाडी]],
# [[भोसगाव]], 
# [[भुडकेवाडी]],
# [[बिबी (पाटण)]],
# [[बोडकेवाडी]],
# [[बोंदरी]],
# [[बोपोळी]],
# [[बोरगेवाडी]],
# [[बोर्जेवाडी]],
# [[चाफळ]],
# [[चाफेर]],
# [[चाफोळी]],
# [[चाळकेवाडी (पाटण) ]],
# [[चव्हाणवाडी (पाटण)]],
# [[चवळीवाडी]],
# [[चिखलेवाडी]],
# [[चितेघर]],
# [[चोपडी (पाटण)]],
# [[चोपदारवाडी]],
# [[चौगुलेवाडी]],
# [[दाढोळी]],
# [[डाकेवाडी]],
# [[दांगिस्तेवाडी]],
# [[डाफळवाडी]],
# [[दावरी]],
# [[डेरवण (पाटण)]], 
#[[देशमुखवाडी (पाटण) ]], 
#[[देवघर तर्फे पाटण]], 
#[[धाडमवाडी]], 
#[[धाजगाव]], 
#[[धामणी (पाटण) ]], 
#[[धनगरवाडी ]], 
#[[धावडे (पाटण) ]], 
#[[धायटी (पाटण) ]], 
#[[ढेबेवाडी (पाटण)]], 
#[[ढोकावळे]], 
#[[ढोरोशी]], 
#[[धुईळवाडी]], 
#[[डिचोळी]], 
#[[दिगेवाडी]], 
#[[दिक्षी]], 
#[[दिवाशी बुद्रुक]], 
#[[दिवाशी खुर्द]], 
#[[डोंगरोबाचीवाडी]], 
#[[डोंगळेवाडी]], 
#[[दोनीचावाडा]], 
#[[दुसळे]], 
#[[दुताळवाडी]], 
#[[एकवडेवाडी]], 
#[[फरतरवाडी]], 
#[[गाढव खोप]], 
#[[गाळमेवाडी]], 
#[[गमेवाडी (पाटण)]], 
#[[गरावडे]], 
#[[गव्हाणवाडी]], 
#[[गवळीनगर]], 
#[[गावडेवाडी (पाटण)]], 
#[[गायमुखवाडी]], 
#[[घाणाव]], 
#[[घाणबी]], 
#[[घाटेवाडी]], 
#[[घाटमाथा]], 
#[[घेरादातेगड]], 
#[[घोट (पाटण)]], 
#[[घोटीळ]], 
#[[गिरासवाडी]], 
#[[गिरेवाडी]], 
#[[गोजेगाव ]], 
#[[गोकुळ तर्फे हेळवाक]], 
#[[गोकुळ तर्फे पाटण]], 
#[[गोरेवाडी]], 
#[[गोशातवाडी]], 
#[[गोठणे (पाटण) ]], 
#[[गोवारे (पाटण) ]], 
#[[गुढे (पाटण) ]], 
#[[गुजरवाडी (पाटण) ]], 
#[[गुंजाळी]], 
#[[गुटेघर]], 
#[[हारूदगेवाडी]], 
#[[हेळवाक]], 
#[[हुंबार्ली]], 
#[[हुंबर्णे (पाटण)]], 
#[[हुंबरवाडी]], 
#[[जाधववाडी (पाटण)]], 
#[[जाईचीवाडी]], 
#[[जाळगेवाडी]], 
#[[जळु]], 
#[[जांभळवाडी]], 
#[[जांभेकरवाडी]], 
#[[जामदाडवाडी चौगुलेवाडी]], 
#[[जंगलवाडी (पाटण) ]], 
#[[जानुगडेवाडी]], 
#[[जरेवाडी (पाटण) ]], 
#[[जिंती (पाटण) ]], 
#[[जुगाईवाडी]], 
#[[जुंगती]], 
#[[ज्योतिबाचीवाडी]], 
#[[कडावे बुद्रुक]], 
#[[कडावे खुर्द]], 
#[[कढाणे]], 
#[[कडोळी]], 
#[[काहिर]], 
#[[कळंबे (पाटण)]], 
#[[काळगाव (पाटण)]], 
#[[काळकेवाडी]], 
#[[कालोळी]], 
#[[कमारगाव (पाटण)]], 
#[[कराळे]], 
#[[करपेवाडी]], 
#[[करटे]], 
#[[कर्पेवाडी]], 
#[[कारवत]], 
#[[कसणी]], 
#[[कसरूंड]], 
#[[काटेवाडी (पाटण)]], 
#[[काथी]], 
#[[कातवाडी]], 
#[[कवडेवाडी (पाटण)]], 
#[[कावरवाडी]], 
#[[केलोळी]], 
#[[केमासे]], 
#[[केर (पाटण)]], 
#[[केराळ]], 
#[[खळे]], 
#[[खराडवाडी]], 
#[[खिलारवाडी (पाटण)]], 
#[[खिवशी]], 
#[[खोनोळी]], 
#[[किल्लेमोरगिरी]], 
#[[किसरूळे]], 
#[[कोचरेवाडी]], 
#[[कोडळ]], 
#[[कोकिसरे (पाटण)]], 
#[[कोळगेवाडी]],  
#[[कोळाणे]], 
#[[कोळेकरवाडी (पाटण)]], 
#[[कोंढावळे (पाटण)]], 
#[[कोंजावडे]], 
#[[कोरीवळे]], 
#[[कोतवाडेवाडी]], 
#[[कुंभारगाव (पाटण)]], 
#[[कुसवडे]], 
#[[कुशी (पाटण)]], 
#[[कुठरे]], 
#[[लेंढोरी (पाटण)]], 
#[[लेतमेवाडी]], 
#[[लोहारवाडी]], 
#[[लोटळेवाडी]], 
#[[लुगडेवाडी]], 
#[[माहिंद]], 
#[[माजगाव (पाटण)]], 
#[[मळा]], 
#[[माळदण]], 
#[[मल्हारपेठ]], 
#[[माळोशी]], 
#[[मानाईनगर]], 
#[[मांदरूळकोळे]], 
#[[मांदरूळकोळे खुर्द]], 
#[[मांदुरे]], 
#[[मणेरी (पाटण)]]
#[[मानेवाडी]], 
#[[मन्याचीवाडी]], 
#[[मारळी]], 
#[[मराठवाडी (पाटण)]], 
#[[मरेकरवाडी]], 
#[[मार्लोशी]], 
#[[मारुळहवेली]], 
#[[मारुळ तर्फे पाटण]], 
#[[मसकरवाडी]], 
#[[मसकरवाडी नं१]], 
#[[मसतेवाडी]], 
#[[मथाणेवाडी]], 
#[[मात्रेवाडी]], 
#[[मौळीनगर]], 
#[[मौंदरूळहवेली]], 
#[[मेंढ]], 
#[[मेंढेघर]], 
#[[मेंढोशी]], 
#[[म्हारवंड]], 
#[[म्हावशी]], 
#[[मिरगाव]], 
#[[मोडकवाडी]], 
#[[मोरेवाडी (पाटण)]], 
#[[मोरगिरी (पाटण)]]
#[[मुळगाव (पाटण)]], 
#[[मुरुड (पाटण)]], 
#[[मुत्तळवाडी]], 
#[[नादे]], 
#[[नादोळी]], 
#[[नाहिंबे]], 
#[[नाणेगाव बुद्रुक]], 
#[[नाणेगाव खुर्द]], 
#[[नानेळ]], 
#[[नारळवाडी]], 
#[[नाटोशी]], 
#[[नव]], 
#[[नवाडी]], 
#[[नवसरवाडी]], 
#[[नवजा]], 
#[[नेचळ]], 
#[[नेरळे]], 
#[[निगडे (पाटण)]], 
#[[निसरे]], 
#[[निवडे]], 
#[[निवकाणे]], 
#[[निवी (पाटण)]], 
#[[नुणे (पाटण)]], 
#[[पाभळवाडी]], 
#[[पाचगणी]], 
#[[पाचुपाटेवाडी]], 
#[[पाडेकरवाडी]]
#[[पाधरवाडी तेलेवाडी]], 
#[[पडलोशी]], 
#[[पागेवाडी]], 
#[[पळशी (पाटण)]], 
#[[पांढरवाडी (पाटण)]], 
#[[पाणेरी (पाटण)]], 
#[[पापर्डे बुद्रुक]], 
#[[पापर्डे खुर्द]], 
#[[पाटण(सातारा)]], 
#[[पाथरपुंज]], 
#[[पाथवडे]], 
#[[पवारवाडी]], 
#[[पेटेकरवाडी]], 
#[[पेठशिवापूर]], 
#[[पिंपळोशी]], 
#[[पुनवळी]], 
#[[राहुडे (पाटण)]], 
#[[रामिष्टेवाडी]], 
#[[रासटी]], 
#[[रेथरेकरवाडी]], 
#[[रिसवड]], 
#[[रूवळे]], 
#[[साबळेवाडी (पाटण)]], 
#[[सडावाघपूर]]
#[[सायकडे]], 
#[[साखरी (पाटण)]], 
#[[साळवे (पाटण)]], 
#[[साळटेवाडी]], 
#[[सांबुर]], 
#[[सांगवड]], 
#[[सातर]], 
#[[सावंतवाडी (पाटण)]], 
#[[सवारघर]], 
#[[शेडगेवाडी]], 
#[[शेंडेवाडी (पाटण)]], 
#[[शिबेवाडी]], 
#[[शिदरुकवाडी]], 
#[[शिंदेवाडी (पाटण)]], 
#[[शिंगणवाडी (पाटण)]], 
#[[शिराळ]], 
#[[शिरशिंगे (पाटण)]], 
#[[शितापवाडी]], 
#[[शिवंदेश्वर]], 
#[[सिद्धेश्वर नगर]], 
#[[सोनाईचीवाडी]], 
#[[सोनावडे]], 
#[[सुभाषनगर (पाटण)]] 
#[[सुळेवाडी (पाटण)]], 
#[[सुपुगाडेवाडी]], 
#[[सुरूळ]], 
#[[सुतारवाडी (पाटण)]], 
#[[तळीये (पाटण)]], 
#[[तामिणे]], 
#[[तामकडे]], 
#[[तामकाणे]], 
#[[तरळे]], 
#[[तायगडेवाडी]], 
#[[तेलेवाडी]], 
#[[ठाणकळ]], 
#[[ठोमसे]], 
#[[तोळेवाडी]], 
#[[तोंडोशी]], 
#[[तोरणे]], 
#[[त्रिपुदी]], 
#[[तुपेवाडी]], 
#[[उधवणे]], 
#[[उमरकांचन]], 
#[[उरूळ]], 
#[[वाडीकोतावडे]], 
#[[वायचळवाडी]], 
#[[वाजेगाव]], 
#[[वजरोशी]], 
#[[वन (पाटण)]], 
#[[वांझोळे (पाटण)]]
#[[वारेकरवाडी]], 
#[[वारपेवाडी]], 
#[[वाटोळे]], 
#[[वेखंडवाडी]], 
#[[वेताळवाडी (पाटण)]], 
#[[विहे]], 
#[[विरेवाडी]], 
#[[विठ्ठलवाडी (पाटण)]], 
#[[वाघाणे]], 
#[[वागजईवाडी]], 
#[[वाझोळी]], 
#[[येळवेवाडी]], 
#[[येराड (पाटण)]], 
#[[येराडवाडी]], 
#[[येरफळे]], 
#[[झाडोळी]], 
#[[झाकडे]].

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.santoshdahiwal.in/2017/04/patan.html पाटण तालुक्याचा नकाशा]
{{सातारा जिल्ह्यातील तालुके}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील तालुके]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]]</text>
      <sha1>axakdwagms1hhh3hlcw61zv6nrghlmf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717079</id>
      <parentid>2717078</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15580" sha1="1ugi0rwcym5lapu8v80elh5cwsrvskk" xml:space="preserve">{{गल्लत|पाटण}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                     = तालुका
|स्थानिक_नाव               =  
 पाटण तालुका  
|इतर_नाव                  = 
|टोपणनाव                  = 
|राज्य_नाव                  =  महाराष्ट्र 
|मेट्रो                      = &lt;!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --&gt;
|आकाशदेखावा                 = India Maharashtra location map.svg
|आकाशदेखावा_शीर्षक            = महाराष्ट्रराज्य 
|अक्षांश = |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद = 
|रेखांश= |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद= 
|मुळ_नकाशा                = &lt;!-- only if default map not wanted --&gt;
|शोधक_स्थान                 = &lt;!-- left/right --&gt;
|मुळ_नकाशा_पट्टी            = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|आतील_नकाशा_चिन्ह          = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|मुख्यालय                = &lt;!-- फक्त जिल्हांसाठीच--&gt;
|जिल्हा     
=[[सातारा]]              
|अधिकृत_भाषा                = मराठी 
|नेता_पद_१                  = आमदार
|नेता_नाव_१                 = शंभुराज देसाई
|विधानसभा_मतदारसंघ          = पाटण विधानसभा मतदारसंघ
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१             = [[तहसील]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_१              = पाटण मुख्यालय
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२             = [[पंचायत समिती]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_२               = पाटण तालुका, सातारा
|गुणक_शीर्षक             = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|स्वयंवर्गीत                 = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|प्रसिद्ध व्यक्ति       = बाळासाहेब देसाई
}}

{{विस्तार}}
'''पाटण''' [[सातारा]] जिल्ह्यातील एक तालुका व महत्त्वाचे शहर आहे. पाटण [[कोयना नदी|कोयना नदीवर]] वसले आहे. [[११ डिसेंबर]], [[इ.स. १९६७]] रोजी पाटण तालुक्यात भूकंप झाला होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.dainikaikya.com/20100310/5566917271262061553.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-09-08 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306030254/http://www.dainikaikya.com/20100310/5566917271262061553.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==तालुक्यातील गावे==

# केंजळवाडी 
# [[आडेव खुर्द]],
# [[अब्दारवाडी]], 
# [[आचरेवाडी]],
# [[आडदेव]],
# [[आडुळ]],
# [[आंबळे]],
# [[अंबावडे खुर्द]],
# [[आंबावणे]],
# [[आंबेघर तर्फे मारळी]],
# [[आंबेवाडी (पाटण)]],
# [[आंब्रग]],
# [[आंब्रुळे]],
# [[आरळ]],
# [[आसावळेवाडी]],
# [[आटोळी]],
# [[आवर्डे]],
# [[बाचोळी]],
# [[बागलवाडी (पाटण)]],
# [[बहे (पाटण तालुका)]],
# [[बहुळे]],
# [[बाजे]],
# [[बामणवाडी (पाटण)]],
# [[बांबावडे]],
# [[बांधवाट]],
# [[बाणपेठवाडी]],
# [[बाणपुरी (पाटण)]],
# [[बेळवडे खुर्द]],
# [[भांबे]],
# [[भारेवाडी]],
# [[भारसाखळे]],
# [[भिलारवाडी]],
# [[भोसगाव]], 
# [[भुडकेवाडी]],
# [[बिबी (पाटण)]],
# [[बोडकेवाडी]],
# [[बोंदरी]],
# [[बोपोळी]],
# [[बोरगेवाडी]],
# [[बोर्जेवाडी]],
# [[चाफळ]],
# [[चाफेर]],
# [[चाफोळी]],
# [[चाळकेवाडी (पाटण) ]],
# [[चव्हाणवाडी (पाटण)]],
# [[चवळीवाडी]],
# [[चिखलेवाडी]],
# [[चितेघर]],
# [[चोपडी (पाटण)]],
# [[चोपदारवाडी]],
# [[चौगुलेवाडी]],
# [[दाढोळी]],
# [[डाकेवाडी]],
# [[दांगिस्तेवाडी]],
# [[डाफळवाडी]],
# [[दावरी]],
# [[डेरवण (पाटण)]], 
#[[देशमुखवाडी (पाटण) ]], 
#[[देवघर तर्फे पाटण]], 
#[[धाडमवाडी]], 
#[[धाजगाव]], 
#[[धामणी (पाटण) ]], 
#[[धनगरवाडी ]], 
#[[धावडे (पाटण) ]], 
#[[धायटी (पाटण) ]], 
#[[ढेबेवाडी (पाटण)]], 
#[[ढोकावळे]], 
#[[ढोरोशी]], 
#[[धुईळवाडी]], 
#[[डिचोळी]], 
#[[दिगेवाडी]], 
#[[दिक्षी]], 
#[[दिवाशी बुद्रुक]], 
#[[दिवाशी खुर्द]], 
#[[डोंगरोबाचीवाडी]], 
#[[डोंगळेवाडी]], 
#[[दोनीचावाडा]], 
#[[दुसळे]], 
#[[दुताळवाडी]], 
#[[एकवडेवाडी]], 
#[[फरतरवाडी]], 
#[[गाढव खोप]], 
#[[गाळमेवाडी]], 
#[[गमेवाडी (पाटण)]], 
#[[गरावडे]], 
#[[गव्हाणवाडी]], 
#[[गवळीनगर]], 
#[[गावडेवाडी (पाटण)]], 
#[[गायमुखवाडी]], 
#[[घाणाव]], 
#[[घाणबी]], 
#[[घाटेवाडी]], 
#[[घाटमाथा]], 
#[[घेरादातेगड]], 
#[[घोट (पाटण)]], 
#[[घोटीळ]], 
#[[गिरासवाडी]], 
#[[गिरेवाडी]], 
#[[गोजेगाव ]], 
#[[गोकुळ तर्फे हेळवाक]], 
#[[गोकुळ तर्फे पाटण]], 
#[[गोरेवाडी]], 
#[[गोशातवाडी]], 
#[[गोठणे (पाटण) ]], 
#[[गोवारे (पाटण) ]], 
#[[गुढे (पाटण) ]], 
#[[गुजरवाडी (पाटण) ]], 
#[[गुंजाळी]], 
#[[गुटेघर]], 
#[[हारूदगेवाडी]], 
#[[हेळवाक]], 
#[[हुंबार्ली]], 
#[[हुंबर्णे (पाटण)]], 
#[[हुंबरवाडी]], 
#[[जाधववाडी (पाटण)]], 
#[[जाईचीवाडी]], 
#[[जाळगेवाडी]], 
#[[जळु]], 
#[[जांभळवाडी]], 
#[[जांभेकरवाडी]], 
#[[जामदाडवाडी चौगुलेवाडी]], 
#[[जंगलवाडी (पाटण) ]], 
#[[जानुगडेवाडी]], 
#[[जरेवाडी (पाटण) ]], 
#[[जिंती (पाटण) ]], 
#[[जुगाईवाडी]], 
#[[जुंगती]], 
#[[ज्योतिबाचीवाडी]], 
#[[कडावे बुद्रुक]], 
#[[कडावे खुर्द]], 
#[[कढाणे]], 
#[[कडोळी]], 
#[[काहिर]], 
#[[कळंबे (पाटण)]], 
#[[काळगाव (पाटण)]], 
#[[काळकेवाडी]], 
#[[कालोळी]], 
#[[कमारगाव (पाटण)]], 
#[[कराळे]], 
#[[करपेवाडी]], 
#[[करटे]], 
#[[कर्पेवाडी]], 
#[[कारवत]], 
#[[कसणी]], 
#[[कसरूंड]], 
#[[काटेवाडी (पाटण)]], 
#[[काथी]], 
#[[कातवाडी]], 
#[[कवडेवाडी (पाटण)]], 
#[[कावरवाडी]], 
#[[केलोळी]], 
#[[केमासे]], 
#[[केर (पाटण)]], 
#[[केराळ]], 
#[[खळे]], 
#[[खराडवाडी]], 
#[[खिलारवाडी (पाटण)]], 
#[[खिवशी]], 
#[[खोनोळी]], 
#[[किल्लेमोरगिरी]], 
#[[किसरूळे]], 
#[[कोचरेवाडी]], 
#[[कोडळ]], 
#[[कोकिसरे (पाटण)]], 
#[[कोळगेवाडी]],  
#[[कोळाणे]], 
#[[कोळेकरवाडी (पाटण)]], 
#[[कोंढावळे (पाटण)]], 
#[[कोंजावडे]], 
#[[कोरीवळे]], 
#[[कोतवाडेवाडी]], 
#[[कुंभारगाव (पाटण)]], 
#[[कुसवडे]], 
#[[कुशी (पाटण)]], 
#[[कुठरे]], 
#[[लेंढोरी (पाटण)]], 
#[[लेतमेवाडी]], 
#[[लोहारवाडी]], 
#[[लोटळेवाडी]], 
#[[लुगडेवाडी]], 
#[[माहिंद]], 
#[[माजगाव (पाटण)]], 
#[[मळा]], 
#[[माळदण]], 
#[[मल्हारपेठ]], 
#[[माळोशी]], 
#[[मानाईनगर]], 
#[[मांदरूळकोळे]], 
#[[मांदरूळकोळे खुर्द]], 
#[[मांदुरे]], 
#[[मणेरी (पाटण)]]
#[[मानेवाडी]], 
#[[मन्याचीवाडी]], 
#[[मारळी]], 
#[[मराठवाडी (पाटण)]], 
#[[मरेकरवाडी]], 
#[[मार्लोशी]], 
#[[मारुळहवेली]], 
#[[मारुळ तर्फे पाटण]], 
#[[मसकरवाडी]], 
#[[मसकरवाडी नं१]], 
#[[मसतेवाडी]], 
#[[मथाणेवाडी]], 
#[[मात्रेवाडी]], 
#[[मौळीनगर]], 
#[[मौंदरूळहवेली]], 
#[[मेंढ]], 
#[[मेंढेघर]], 
#[[मेंढोशी]], 
#[[म्हारवंड]], 
#[[म्हावशी]], 
#[[मिरगाव]], 
#[[मोडकवाडी]], 
#[[मोरेवाडी (पाटण)]], 
#[[मोरगिरी (पाटण)]]
#[[मुळगाव (पाटण)]], 
#[[मुरुड (पाटण)]], 
#[[मुत्तळवाडी]], 
#[[नादे]], 
#[[नादोळी]], 
#[[नाहिंबे]], 
#[[नाणेगाव बुद्रुक]], 
#[[नाणेगाव खुर्द]], 
#[[नानेळ]], 
#[[नारळवाडी]], 
#[[नाटोशी]], 
#[[नव]], 
#[[नवाडी]], 
#[[नवसरवाडी]], 
#[[नवजा]], 
#[[नेचळ]], 
#[[नेरळे]], 
#[[निगडे (पाटण)]], 
#[[निसरे]], 
#[[निवडे]], 
#[[निवकाणे]], 
#[[निवी (पाटण)]], 
#[[नुणे (पाटण)]], 
#[[पाभळवाडी]], 
#[[पाचगणी]], 
#[[पाचुपाटेवाडी]], 
#[[पाडेकरवाडी]]
#[[पाधरवाडी तेलेवाडी]], 
#[[पडलोशी]], 
#[[पागेवाडी]], 
#[[पळशी (पाटण)]], 
#[[पांढरवाडी (पाटण)]], 
#[[पाणेरी (पाटण)]], 
#[[पापर्डे बुद्रुक]], 
#[[पापर्डे खुर्द]], 
#[[पाटण(सातारा)]], 
#[[पाथरपुंज]], 
#[[पाथवडे]], 
#[[पवारवाडी]], 
#[[पेटेकरवाडी]], 
#[[पेठशिवापूर]], 
#[[पिंपळोशी]], 
#[[पुनवळी]], 
#[[राहुडे (पाटण)]], 
#[[रामिष्टेवाडी]], 
#[[रासटी]], 
#[[रेथरेकरवाडी]], 
#[[रिसवड]], 
#[[रूवळे]], 
#[[साबळेवाडी (पाटण)]], 
#[[सडावाघपूर]]
#[[सायकडे]], 
#[[साखरी (पाटण)]], 
#[[साळवे (पाटण)]], 
#[[साळटेवाडी]], 
#[[सांबुर]], 
#[[सांगवड]], 
#[[सातर]], 
#[[सावंतवाडी (पाटण)]], 
#[[सवारघर]], 
#[[शेडगेवाडी]], 
#[[शेंडेवाडी (पाटण)]], 
#[[शिबेवाडी]], 
#[[शिदरुकवाडी]], 
#[[शिंदेवाडी (पाटण)]], 
#[[शिंगणवाडी (पाटण)]], 
#[[शिराळ]], 
#[[शिरशिंगे (पाटण)]], 
#[[शितापवाडी]], 
#[[शिवंदेश्वर]], 
#[[सिद्धेश्वर नगर]], 
#[[सोनाईचीवाडी]], 
#[[सोनावडे]], 
#[[सुभाषनगर (पाटण)]] 
#[[सुळेवाडी (पाटण)]], 
#[[सुपुगाडेवाडी]], 
#[[सुरूळ]], 
#[[सुतारवाडी (पाटण)]], 
#[[तळीये (पाटण)]], 
#[[तामिणे]], 
#[[तामकडे]], 
#[[तामकाणे]], 
#[[तरळे]], 
#[[तायगडेवाडी]], 
#[[तेलेवाडी]], 
#[[ठाणकळ]], 
#[[ठोमसे]], 
#[[तोळेवाडी]], 
#[[तोंडोशी]], 
#[[तोरणे]], 
#[[त्रिपुदी]], 
#[[तुपेवाडी]], 
#[[उधवणे]], 
#[[उमरकांचन]], 
#[[उरूळ]], 
#[[वाडीकोतावडे]], 
#[[वायचळवाडी]], 
#[[वाजेगाव]], 
#[[वजरोशी]], 
#[[वन (पाटण)]], 
#[[वांझोळे (पाटण)]]
#[[वारेकरवाडी]], 
#[[वारपेवाडी]], 
#[[वाटोळे]], 
#[[वेखंडवाडी]], 
#[[वेताळवाडी (पाटण)]], 
#[[विहे]], 
#[[विरेवाडी]], 
#[[विठ्ठलवाडी (पाटण)]], 
#[[वाघाणे]], 
#[[वागजईवाडी]], 
#[[वाझोळी]], 
#[[येळवेवाडी]], 
#[[येराड (पाटण)]], 
#[[येराडवाडी]], 
#[[येरफळे]], 
#[[झाडोळी]], 
#[[झाकडे]].

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.santoshdahiwal.in/2017/04/patan.html पाटण तालुक्याचा नकाशा]
{{सातारा जिल्ह्यातील तालुके}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील तालुके]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]]</text>
      <sha1>1ugi0rwcym5lapu8v80elh5cwsrvskk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मॉडर्न हायस्कूल (शिवाजीनगर)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24520</id>
    <revision>
      <id>2717163</id>
      <parentid>2716909</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7018" sha1="saedmnua6a30vp5c56hcazg0lrwxw7r" xml:space="preserve">'''मॉडर्न हायस्कूल''' ही [[पुणे]] शहरातील एक अत्यंत जुनी व प्रतिष्ठित शाळा आहे. [[प्रोग्रेसिव्ह एज्युकेशन सोसायटी]] या शिक्षणसंस्थेने या शाळेची [[इ.स. १९३५]]मध्ये स्थापना केली. या शाळेचे प्रांगण [[मॉडर्न कॉलेज, पुणे|मॉडर्न कॉलेजला]] लागून आहे.

== स्थान आणि परिसर ==
ही शाळा [[पुणे]] शहरातील अत्यंत गजबजलेल्या [[शिवाजीनगर, पुणे|शिवाजीनगर]] या भागात वसलेले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल, शिवाजीनगर, पुणे - संपर्क आणि स्थान | url = https://www.progressiveeducation-pune.org/ | publisher = प्रोग्रेसिव्ह एज्युकेशन सोसायटी}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ही शाळा शिवाजीनगरमधील 'मॉडर्न हायस्कूल रस्ता' (जे. एम. रस्ता किंवा जंगली महाराज रस्त्याजवळ) वर स्थित आहे.

मॉडर्न हायस्कूल मोक्याच्या ठिकाणी असून येथे पोचायला अगदी सोयीचे आहे.

* '''जंगली महाराज रस्ता (जे. एम. रस्ता)''' आणि '''गोपाळ कृष्ण गोखले रस्ता (एफ. सी. रस्ता)''': या दोन प्रमुख व्यापारी आणि शैक्षणिक रस्त्यांच्या अगदी जवळ हे संकुल आहे.
* '''सार्वजनिक वाहतूक सोयी''':
** '''पुणे मेट्रो''': छत्रपती संभाजी उद्यान आणि डिएफसी स्टेशन हे मेट्रो स्टेशन या शाळेच्या अगदी जवळ आहेत.
** '''बस आणि रेल्वे''': [[शिवाजीनगर रेल्वे स्थानक]] आणि शिवाजीनगर बस स्थानक येथून हाकेच्या अंतरावर आहेत, ज्यामुळे पुणे शहर आणि उपनगरांतून येणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी प्रवास सुलभ होतो.

=== शैक्षणिक परिसर ===
या शाळेच्या आसपास [[फर्ग्युसन महाविद्यालय]], [[अभिनव कला महाविद्यालय]] आणि [[पुणे तंत्रज्ञान युनिव्हर्सिटी|कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग पुणे (सीओईपी)]] यांसारख्या नामवंत शैक्षणिक संस्था असल्याने हा संपूर्ण परिसर शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक केंद्राच्या रूपात ओळखला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web | title = शिवाजीनगर, पुणे परिसराची माहिती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

== निवडक माजी विद्यार्थी ==
* [[बाळ तांबे]] - प्रसिद्ध भारतीय संगीतकार आणि गायक.&lt;ref&gt;{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल माजी विद्यार्थी संमेलन वृत्तांत | url = https://www.lokmat.com/ | publisher = लोकमत}}&lt;/ref&gt;
* [[चिंतामणी देवधर]] - मराठी लेखक आणि नाट्य समीक्षक.&lt;ref&gt;{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल, पुणे: गौरवशाली इतिहास | url = https://www.sakal.com/ | publisher = दैनिक सकाळ}}&lt;/ref&gt;
* [[विजय भटकर]] - ख्यातनाम भारतीय संगणकशास्त्रज्ञ आणि भारताच्या 'परम' महासंगणकाचे जनक.&lt;ref&gt;{{cite web | title = डॉ. विजय भटकर यांचा जीवनपट आणि शिक्षण | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[आनंद अभ्यंकर]] - प्रसिद्ध मराठी चित्रपट, नाट्य आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते.&lt;ref&gt;{{cite web | title = अभिनेते आनंद अभ्यंकर यांची कारकीर्द | url = https://www.maharashtratimes.com/ | publisher = महाराष्ट्र टाईम्स | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2026-08-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260816153224/https://maharashtratimes.com/ | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[सुधीर गाडगीळ]] - प्रसिद्ध निवेदक, मुलाखतकार आणि पत्रकार.&lt;ref&gt;{{cite web | title = मॉडर्न शिक्षण संस्थेचा इतिहास | url = https://www.esakal.com/ | publisher = सकाळ}}&lt;/ref&gt;
* [[राजीव खांडेकर]] - ज्येष्ठ पत्रकार आणि वृत्तवाहिनी संपादक.&lt;ref&gt;{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल शिवाजीनगर माजी विद्यार्थी | url = https://www.loksatta.com/ | publisher = लोकसत्ता}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{पुणे}}

[[वर्ग:पुण्यातील शैक्षणिक संस्था]]
[[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>saedmnua6a30vp5c56hcazg0lrwxw7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आर्यभट्ट उपग्रह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25043</id>
    <revision>
      <id>2717286</id>
      <parentid>2398073</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3389" sha1="0c6y0evvo5yz7rrsok8xe1ttj9xdp69" xml:space="preserve">आर्यभट्ट् हा भारताने विकसीत केलेला पहिला उपग्रह आहे.  भारतीय गणितज्ञ व खगोल [[शास्त्रज्ञ]] आर्यभट्ट यांचे नाव ह्या उपग्रहाला देण्यात आले आहे.

{{Infobox Spacecraft
|Name = आर्यभट्ट्
|Image = [[Image:Aryabhata Satellite.jpg|200px]]
|Organisation = [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रो]]
|Mission_Type = [[खगोलभौतिकी]]
|Satellite_Of = '''पृथ्वी'''
|Launch = [[१९ एप्रिल]] [[इ.स. १९७५|१९७५]]
|Carrier_Rocket = [[कॉसमॉस-३एम]]
|NSSDC_ID = 1975-033A
|Webpage = 
|Mass = ३६० किलोग्राम
|Power = ४६ वॅट, सौरौर्जा
|Orbital_elements = Yes
|Orbit_regime = [[Low Earth orbit|LEO]]
|Orbital_Period = ९६ मिनीटे
|Apoapsis = {{km to mi|619|spell=commonwealth|wiki=yes}}
|Periapsis = {{km to mi|563|spell=commonwealth|wiki=yes}}
|Inclination = 50.7º
}}

हया उपग्रहाचे प्रक्षेपण तेव्हाच्या सोविएत संघराज्यातील व आतच्या [[रशिया]] मधिल [[कापुस्टीन यार]] ह्या अवकाश केंद्रावरून [[१९ एप्रिल]] [[इ.स. १९७५|१९७५]] साली [[कॉसमॉस-३एम]] हा उपग्रह वाहक वापरून करण्यात आले.
सौर उर्जेवर चालणारा आर्यभट्ट् उपग्रह भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने ( [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रो]] ) विकसीत केला होता. सुमारे पाच दिवस पृथ्वी भवती प्रदक्षीणा घातल्या नंतर उपग्रहाचा इस्रोशी संपर्क तुटला. ह्या उपग्रहाने ११ फेब्रुवारी १९९२ साली [[पृथ्वी]]&lt;nowiki/&gt;च्या वातावरणात पुनःप्रवेश केला होता. 
==बांधणी==
==शक्ती स्रोत==
==भ्रमण कक्षा==
==संवाद==
==हे सुद्धा पहा==
*[[अवकाश गणवेश]]
*[[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक]]
*[[तियांगॉंग अंतराळ कार्यक्रम]]
*[[तियांगॉंग १]]
*[[तियांगॉंग २]]
*[[तियांगॉंग ३]]
==बाह्य दुवे==
[[वर्ग:खगोलशास्त्रावरील अपूर्ण लेख]]
[[वर्ग:अंतराळ मोहिम]]
[[वर्ग:पृथ्वीभोवतीचे कृत्रिम उपग्रह]]
[[वर्ग:१९७५ मधील भारत]]
{{विस्तार}}
{{भारतीय अंतराळ संशोधन}}</text>
      <sha1>0c6y0evvo5yz7rrsok8xe1ttj9xdp69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सप्टेंबर २२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25354</id>
    <revision>
      <id>2717130</id>
      <parentid>2711110</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15670" sha1="for9kffuoyva0t09qbpnclhr5x079h8" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२२|२६५|२६६}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== नववे शतक ===
* [[इ.स. ९०४|९०४]] - चिनी सरदार [[झू वेन]] याने [[झाओझोंग (टांग सम्राट)|मिंगझोंग]] या [[टांग घराणे|टांग घराण्याच्या]] [[चीन]]च्या शेवटच्या सम्राटाला विष देऊन मारले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Zhu-Wen |title=Zhu Wen - Chinese ruler |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== चौदावे शतक ===
* [[इ.स. १३३५|१३३५]] - [[ऑटो (कॅरिंथियाचा ड्युक)|ऑटो कारिंथियन]] याने [[टायरोल]] आणि [[कॅरिंथियाची डची|कॅरिंथियाच्या डचीचा]] ताबा घेतला, ज्यामुळे [[हॅप्सबर्ग घराणे|हॅप्सबर्ग घराण्याचे]] या प्रदेशावर नियंत्रण प्रस्थापित झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Austria/The-Habsburgs |title=The Habsburgs in Tyrol |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== सोळावे शतक ===
* [[इ.स. १५२०|१५२०]] - [[ऑट्टोमन साम्राज्य|ऑट्टोमन सम्राट]] [[सलीम पहिला, ऑट्टोमन सम्राट|सलीम पहिल्याच्या]] मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा [[सुलेमान पहिला, ऑट्टोमन सम्राट|सुलेमान पहिला]] (सुलेमान द मॅग्निफिसंट) ऑट्टोमन साम्राज्याचा सम्राट बनला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Suleyman-the-Magnificent |title=Suleyman the Magnificent |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५८६|१५८६]] - [[झुटफेनची लढाई|झुटफेनच्या लढाईत]] [[इंग्लंडचे साम्राज्य|इंग्रज]] आणि [[डच प्रजासत्ताक|डच]] सैन्याने [[स्पॅनिश साम्राज्य|स्पॅनिश]] सैन्याचा सामना केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Eighty-Years-War |title=Battle of Zutphen |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== अठरावे शतक ===
* [[इ.स. १७९२|१७९२]] - [[फ्रेंच क्रांती|फ्रेंच क्रांतीदरम्यान]] [[नॅशनल कन्व्हेन्शन|फ्रेंच नॅशनल कन्व्हेन्शनने]] औपचारिकपणे राजेशाही रद्द केली आणि [[फ्रेंच प्रथम प्रजासत्ताक|फ्रेंच प्रथम प्रजासत्ताकाची]] स्थापना केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/french-republic-established |title=French Republic established |website=History Channel |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८६२|१८६२]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] राष्ट्राध्यक्ष [[ॲब्राहाम लिंकन]] यांनी '[[मुक्तीची घोषणा]]' (इमॅन्सिपेशन प्रोक्लेमेशन) जारी करून [[अमेरिकेतील गुलामी|दासांच्या मुक्तीची]] पहिली अधिकृत घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archives.gov/exhibits/featured-documents/emancipation-proclamation |title=The Emancipation Proclamation |website=National Archives |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८८८|१८८८]] - [[नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी]]ने [[नॅशनल जिओग्राफिक (मासिक)|नॅशनल जिओग्राफिक मासिकाचा]] पहिला अंक प्रकाशित केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/national-geographic-society-history |title=National Geographic Society History |website=National Geographic |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९०८|१९०८]] - [[बल्गेरिया]]ने [[ऑट्टोमन साम्राज्य|ऑट्टोमन साम्राज्यापासून]] पूर्ण स्वातंत्र्याची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Independence |title=Bulgaria - Independence |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[माली]] देशाला [[फ्रान्स]]पासून पूर्ण स्वातंत्र्य मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mali/Independence |title=Mali Independence |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[१९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|भारत-पाकिस्तान युद्ध]] संपवण्यासाठी [[संयुक्त राष्ट्रे सुरक्षा परिषद|संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेने]] [[संयुक्त राष्ट्रे सुरक्षा परिषद ठराव २११|युद्धबंदीचा ठराव]] मंजूर केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/securitycouncil/content/resolutions-adopted-security-council-1965 |title=UN Security Council Resolution 211 |website=United Nations |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २०१३|२०१३]] - [[पाकिस्तान]]च्या [[पेशावर]] शहरात [[इस्लामी दहशतवाद|मुस्लिम दहशतवाद्यांनी]] [[चर्च]]च्या बाहेर [[२०१३ पेशावर बॉम्बहल्ला|हल्ला]] करून ७५ लोकांना ठार केले आणि १३० हून अधिक लोकांना जखमी केले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Peshawar church attack kills dozens |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-24191060 |website=BBC News |access-date=21 September 2026}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. १००२|१००२]] - [[जर्मनीचा हेन्री दुसरा]], पवित्र रोमन सम्राट.
* [[इ.स. १५३५|१५३५]] - [[अ‍ॅलेक्झांडर फार्नेसे]], पार्माचा ड्युक आणि स्पॅनिश लष्करी कमांडर.
* [[इ.स. १७९१|१७९१]] - [[मायकेल फॅरेडे]], इंग्लिश भौतिकशास्त्रज्ञ व विद्युतचुंबकत्वाचे संशोधक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Michael-Faraday |title=Michael Faraday Biography |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८२९|१८२९]] - [[टु डुक]], व्हिएतनामचा सम्राट.
* [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[आंद्रे तार्द्यू]], फ्रान्सचे माजी पंतप्रधान.
* [[इ.स. १८७८|१८७८]] - [[योशिदा शिगेरू]], जपानचे माजी पंतप्रधान.
* [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[विल्हेम कायटेल]], जर्मन फील्डमार्शल.
* [[इ.स. १८८५|१८८५]] - [[बेन चीफली]], ऑस्ट्रेलियाचे १६वे पंतप्रधान.
* [[इ.स. १८८७|१८८७]] - [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] - शिक्षणप्रसारक आणि रयत शिक्षण संस्थेचे संस्थापक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23758/ |title=पाटील, भाऊराव पायगौंडा |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=21 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519102054/https://vishwakosh.marathi.gov.in/23758/ |archive-date=2026-05-19 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[अनंत माने]], प्रसिद्ध मराठी चित्रपट दिग्दर्शक.
* [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[चेन निंग यांग]], नोबेल पारितोषिक विजेते चिनी-अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ.
* [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[रामकृष्ण बजाज]], स्वातंत्र्यसैनिक, बजाज समूहाचे प्रमुख व उद्योगपती.
* [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[एड जॉईस]], आयर्लंड आणि इंग्लंडचे माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू.

== मृत्यू ==
* [[इ.स. ९०४|९०४]] - [[झॉक्सुआंग, टांग सम्राट]], टांग घराण्याचा चीनचा शेवटचा सम्राट.
* [[इ.स. १५२०|१५२०]] - [[सलीम पहिला, ऑट्टोमन सम्राट|सलीम पहिला]], ऑट्टोमन साम्राज्याचा नववा सुलतान.
* [[इ.स. १५३९|१५३९]] - [[गुरू नानक]] - शीख धर्माचे संस्थापक आणि पहिले गुरू.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Guru-Nanak |title=Guru Nanak Biography |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५५४|१५५४]] - [[फ्रांसिस्को वास्केझ दि कोरोनादो]], स्पॅनिश काँकिस्तादोर आणि शोधक.
* [[इ.स. १७७४|१७७४]] - [[पोप क्लेमेंट चौदावा]], कॅथोलिक चर्चचे २५४वे पोप.
* [[इ.स. १८२८|१८२८]] - [[शाका झुलू]], झुलू साम्राज्याचा संस्थापक व राजा.
* [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[कार्लो युहो स्टालबर्ग]], फिनलंडचे पहिले राष्ट्राध्यक्ष.
* [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[फ्रेडरिक सॉडी]], नोबेल पारितोषिक विजेते इंग्लिश रसायनशास्त्रज्ञ.
* [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[अदोल्फो लोपेझ मटियोस]], मेक्सिकोचे राष्ट्राध्यक्ष.
* [[इ.स. १९९१|१९९१]] - [[दुर्गा खोटे]] - ज्येष्ठ भारतीय नाट्य व चित्रपट अभिनेत्री.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/15891/ |title=खोटे, दुर्गा |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=21 September 2026}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[जी. एन. जोशी]], प्रसिद्ध भावगीत गायक आणि संगीतकार.
* [[इ.स. २००७|२००७]] - [[मार्सेल मार्सू]], प्रसिद्ध फ्रेंच मूकनाट्य कलाकार (माईम आर्टिस्ट).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Marcel-Marceau |title=Marcel Marceau |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २००७|२००७]] - [[बोडिन्हो]], ब्राझीलचा आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल खेळाडू.
* [[इ.स. २०११|२०११]] - [[मन्सूर अली खान पटौदी]] - भारतीय पुरुष क्रिकेट संघाचे माजी कर्णधार आणि पटौदी संस्थानाचे ९वे नवाब.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Mansur Ali Khan Pataudi passes away |url=https://www.espncricinfo.com/story/mansur-ali-khan-pataudi-passes-away-533473 |website=ESPNcricinfo |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* स्वातंत्र्य दिन - [[बल्गेरिया]] (ऑट्टोमन साम्राज्यापासून, १९०८), [[माली]] (फ्रान्सपासून, १९६०).
* जागतिक गेंडा दिन (वर्ल्ड रायनो डे).

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* {{बीबीसी आज||september/22}}

[[सप्टेंबर २०]] - [[सप्टेंबर २१]] - '''सप्टेंबर २२''' - [[सप्टेंबर २३]] - [[सप्टेंबर २४]] - [[सप्टेंबर महिना]]
----
{{ग्रेगरियन महिने}}

[[वर्ग:दिवस]]
[[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]]</text>
      <sha1>for9kffuoyva0t09qbpnclhr5x079h8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सप्टेंबर २३</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25355</id>
    <revision>
      <id>2717131</id>
      <parentid>2711283</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20510" sha1="kvq0p1fm12go5l9o9hxvi1usg75uycd" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२३|२६६|२६७}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== नववे शतक ===
* [[इ.स. ८५५|८५५]] - [[इजिप्त]]मधील [[तन्निस्]] शहर पूर्व [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्याच्या]] (बायझंटाईन) नौदलाने ताब्यात घेतले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = इजिप्तचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट | location = पुणे}}&lt;/ref&gt;

=== दहावे शतक ===
* [[इ.स. ९५१|९५१]] - [[ऑटो पहिला]] याने स्वतःला [[इटली]]चा राजा घोषित केले, ज्यामुळे पुढे [[पवित्र रोमन साम्राज्य|पवित्र रोमन साम्राज्याचा]] पाया मजबूत झाला.&lt;ref&gt;{{cite book | title = युरोपचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = युनिव्हर्सिटी ऑफ ऑक्सफर्ड प्रेस}}&lt;/ref&gt;

=== अकरावे शतक ===
* [[इ.स. १०६६|१०६६]] - नॉर्वेचा राजा [[हॅराल्ड हार्डराडा]] याने [[इंग्लंड]]वर आक्रमण करून [[फुलफोर्डची लढाई|फुलफोर्डच्या लढाईत]] विजय मिळवला.&lt;ref&gt;{{cite book | title = ब्रिटिश इतिहासातील महत्त्वाच्या लढाया | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}&lt;/ref&gt;

=== बारावे शतक ===
* [[इ.स. ११२२|११२२]] - [[पॉप कॅलिक्सटस दुसरा]] आणि रोमन सम्राट [[हेन्री पाचवा]] यांच्यात [[वर्म्सचा तह]] येउन चर्च आणि रोमन सम्राट यांच्यातील वाद संपुष्टात आला.&lt;ref&gt;{{cite book | title = मध्ययुगीन युरोपातील राजकीय व धार्मिक संस्था | publisher = हेरिटेज पब्लिकेशन}}&lt;/ref&gt;

=== तेरावे शतक ===
* [[इ.स. १२२२|१२२२]] - [[इटली]]मधील [[पादोव्हा विद्यापीठ]] स्थापन झाले, जे जगातील सर्वात जुन्या विद्यापीठांपैकी एक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{cite book | title = युरोपातील शैक्षणिक इतिहास | publisher = विद्यापीठ अनुदान आयोग केंद्र}}&lt;/ref&gt;

=== चौदावे शतक ===
* [[इ.स. १३३८|१३३८]] - [[इंग्लंड]] आणि [[फ्रांस]] यांच्यातील शंभर वर्षांच्या युद्धातील [[ॲर्नेमुइडनची लढाई]]त पहिल्यांदा नौदल युद्धात तोफांचा वापर करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite book | title = मध्ययुगीन युद्धशास्त्र आणि तंत्रज्ञान | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}&lt;/ref&gt;

=== पंधरावे शतक ===
* [[इ.स. १४५९|१४५९]] - [[इंग्लंड]]मध्ये [[वॉर ऑफ द रोझेस]] दरम्यान [[ब्लॉअर हीथची लढाई]].&lt;ref&gt;{{cite book | title = ब्रिटनचा राजकीय इतिहास | publisher = म्यॅकमिलन पब्लिशर्स}}&lt;/ref&gt;

=== सोळावे शतक ===
* [[इ.स. १५६१|१५६१]] - [[स्पेन]]चा राजा [[फिलिप दुसरा]] याने आपल्या साम्राज्याची राजधानी [[माद्रिद]] येथे हलवली.&lt;ref&gt;{{cite book | title = स्पॅनिश साम्राज्याचा उदय आणि अस्त | publisher = प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}&lt;/ref&gt;

=== सतरावे शतक ===
* [[इ.स. १६०८|१६०८]] - [[मराठा साम्राज्य|मराठा राज्याचे]] संस्थापक [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचे वडील [[शहाजीराजे भोसले]] यांनी विजापूर सल्तनतीच्या सेवेत असताना कर्नाटकातील मोहिमेत महत्त्वपूर्ण लष्करी यश मिळवले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मराठा इतिहास | author = वा. सी. बेंद्रे | publisher = लोकवाङ्मय गृह}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६४२|१६४२]] - [[इंग्लंड]]मध्ये [[पॉविक ब्रिजची लढाई|पॉविक ब्रिजच्या लढाईपासून]] [[इंग्लिश यादवी युद्ध|इंग्लिश यादवी युद्धाला]] तोंड फुटले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = ब्रिटनचे गृहयुद्ध | publisher = इतिहास संशोधन संस्था}}&lt;/ref&gt;

=== अठरावे शतक ===
* [[इ.स. १७३९|१७३९]] - [[रशिया]] आणि [[ऑटोमन साम्राज्य]] यांच्यात [[बेलग्रेडचा तह (१७३९)|बेलग्रेडचा तहानिशी]] युद्ध संपले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = ऑटोमन साम्राज्याचा इतिहास | publisher = डेक्कन कॉलेज रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १७९९|१७९९]] - [[अहमदनगर]] आणि आसपासच्या परिसरावर [[मराठा साम्राज्य|मराठा प्रशासनाने]] महसूल रचनेत सुधारणा अंमलात आणल्या.&lt;ref&gt;{{cite book | title = मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने | author = व्ही. के. राजवाडे | publisher = भारत इतिहास संशोधक मंडळ}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८०३|१८०३]] - [[दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध|दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धादरम्यान]] जालना जिल्ह्यातील [[असाय]] येथे [[मराठा साम्राज्य|मराठा फौज]] आणि [[आर्थर वेलेस्ली]] यांच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटिश सैन्यात [[असायची लढाई|तुंबळ युद्ध]] झाले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = इंग्रज-मराठा युद्धे | author = ग. ह. खरे | publisher = भारत इतिहास संशोधक मंडळ}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८४६|१८४६]] - [[जर्मनी]]च्या [[जोहान गॉटफ्रीड गाले]] यांनी [[नेपच्यून]]चा शोध लावला.&lt;ref&gt;{{cite web | title = खगोलशास्त्र आणि ग्रहांचा शोध | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/28841/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260608075417/https://vishwakosh.marathi.gov.in/28841/ | archive-date = 2026-06-08 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[इ.स. १८५७ चा स्वातंत्र्यलढा|१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[खानदेश]] आणि [[अहमदनगर]] भागात [[भिल्ल समाज|भिल्ल]] आणि [[कोळी समाज|कोळी समाजाच्या]] क्रांतिकारकांनी ब्रिटिशांविरुद्ध मोठा उठाव केला.&lt;ref&gt;{{cite book | title = महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास | author = डॉ. न. र. फाटक | publisher = महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[महात्मा फुले]] यांचे सहकारी रावबहादूर [[नारायण मेघाजी लोखंडे]] यांनी [[बाँबे मिलहँड्‌स असोसिएशन|बाँबे मिल हँड्‌स असोसिएशन]] ही गिरणी कामगार संघटना स्थापन केली. संघटित कामगार चळवळीची ही सुरुवात होय.&lt;ref&gt;{{cite web | title = भारतातील कामगार चळवळ आणि नारायण मेघाजी लोखंडे | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/18520/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260517094957/https://vishwakosh.marathi.gov.in/18520/ | archive-date = 2026-05-17 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धातील]] [[हैफाची लढाई (१९१८)|हैफाच्या लढाईत]] भारतीय घोडदळाने [[इस्रायल]]मधील [[हैफा]] शहर [[ओस्मानी साम्राज्य|ओस्मानी साम्राज्याकडून]] जिंकून घेतले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = प्रथम महायुद्ध आणि भारतीय सैन्य | publisher = भारत सरकार संरक्षण मंत्रालय प्रकाशने}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[इब्न सौद]] यांनी [[सौदी अरेबिया|सौदी अरेबियाच्या]] एकात्मिक राज्याची स्थापना केली.&lt;ref&gt;{{cite book | title = मध्यपूर्वेचा आधुनिक इतिहास | publisher = एशिया पब्लिशिंग हाऊस}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९५५|१९५५]] - [[पाकिस्तान]]मध्ये [[कराची]] येथे आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर मोठी सुधारणा करून ते पूर्ण क्षमतेने सुरू करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = दक्षिण आशियाचा राजकीय आणि आर्थिक इतिहास | publisher = युनिव्हर्सिटी ऑफ मुंबई}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[भारत-पाकिस्तान दुसरे युद्ध|१९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध]]: [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या]] आवाहनानुसार भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान युद्धबंदी लागू झाली.&lt;ref&gt;{{cite book | title = भारत-पाक युद्ध आणि मुत्सद्देगिरी | author = बी. एम. कौल | publisher = नॅशनल पब्लिकेशन्स}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९८३|१९८३]] - [[गल्फ एर]] उड्डाण ७७१ मध्ये दहशतवाद्यांनी ठेवलेल्या बॉम्बचा स्फोट होऊन ११२ प्रवासी मारले गेले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = आंतरराष्ट्रीय दहशतवाद आणि नागरी हवाई वाहतूक | publisher = हिमालया पब्लिशिंग हाऊस}}&lt;/ref&gt;

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००२|२००२]] - [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] दुष्काळग्रस्त भागासाठी जलसंधारण आणि पाण्याचे पुनर्भरण यांवर व्यापक धोरणात्मक निर्णय घेण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = महाराष्ट्रातील जलसंपदा व पर्यावरण विकास | publisher = जलसंपदा विभाग, महाराष्ट्र शासन}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २००४|२००४]] - [[ज्याँ कॅरिबीयन]] चक्रीवादळामुळे हैतीमध्ये ३,००० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला.&lt;ref&gt;{{cite book | title = जागतिक हवामान बदल आणि नैसर्गिक आपत्ती | publisher = पर्यावरण आणि जलवायू परिवर्तन मंत्रालय}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २००८|२००८]] - [[अँड्रॉइड]] (प्रणाली) ची पहिली आवृत्ती (अँड्रॉइड १.०) व्यावसायिक रीतीने सादर करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web | title = संगणक व माहिती तंत्रज्ञान विकास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/42110/ | publisher = मराठी विश्वकोश}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २०११|२०११]] - संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेत [[पॅलेस्टाईन]]ला स्वतंत्र राज्याचा दर्जा देण्याबाबतचा प्रस्ताव सादर करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite book | title = संयुक्त राष्ट्रे आणि आंतरराष्ट्रीय वाद | publisher = ओरिएंटल लाँगमन}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स.पू. ६३|६३]] - [[ऑगस्टस|ऑगस्टस सीझर]], [[:वर्ग:रोमन सम्राट|रोमन सम्राट]].
* [[इ.स. ११६१|११६१]] - [[ताकाकुरा]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].
* [[इ.स. १२१५|१२१५]] - [[कुब्लाई खान]], मोंगोल सेनापती.
* [[इ.स. १७१३|१७१३]] - [[फर्डिनांड सहावा, स्पेन]]चा राजा.
* [[इ.स. १७७१|१७७१]] - [[कोकाकु]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].
* [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[रॉबर्ट बोश]], [[:वर्ग:जर्मन उद्योगपती|जर्मन उद्योगपती]].
* [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[फ्रीडरीश पॉलस]], जर्मन सेनापती.
* [[इ.स. १९११|१९११]] -  [[राप्पल संगमेश्‍वर कृष्णन]], भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ.
* [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[ओमर अली सैफुद्दीन तिसरा, ब्रुनेई]]चा राजा.
* [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[क्लिफर्ड शुल]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ|अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ]].
* [[इ.स. १९२०|१९२०]] - [[भालबा केळकर]], [[मराठा|मराठी]] लेखक, नाट्यअभिनेते.
* [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[रे चार्ल्स]], [[:वर्ग:अमेरिकन संगीतकार|अमेरिकन संगीतकार]].
* [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[हेन्री ब्लोफेल्ड]], इंग्लिश [[क्रिकेट]] समालोचक.
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[तनुजा (अभिनेत्री)|तनुजा]], [[:वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री|हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]].
* [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[ब्रुस स्प्रिंग्स्टीन]], [[:वर्ग:अमेरिकन संगीतकार|अमेरिकन संगीतकार]].
* [[इ.स. १९५०|१९५०]] - डॉ. [[अभय बंग]].
* [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[कुमार शानू]], [[:वर्ग:पार्श्वगायक|पार्श्वगायक]].
* [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[विली मॅककूल]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे अंतराळवीर|अमेरिकन अंतराळवीर]].
* [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[मोइन खान]], [[:वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू|पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू]].

== मृत्यू ==
* [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[भार्गवराव विठ्ठल]] ऊर्फ [[मामा वरेरकर]], नाटककार.
* [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[गिरीश घाणेकर]] - मराठी चित्रपट, जाहिरातपट निर्माते.
* २००४ -  डॉ. राजा रामण्णा शास्त्रज्ञ, अणुऊर्जा आयोगाचे ४ थे अध्यक्ष

== प्रतिवार्षिक पालन ==
==बाह्य दुवे==
{{बीबीसी आज||september/23}}


[[सप्टेंबर २१]] - [[सप्टेंबर २२]] - सप्टेंबर २३ - [[सप्टेंबर २४]] - [[सप्टेंबर २५]] - [[सप्टेंबर महिना]]
----
{{ग्रेगरियन महिने}}

[[वर्ग:दिवस]]
[[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]]</text>
      <sha1>kvq0p1fm12go5l9o9hxvi1usg75uycd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सप्टेंबर २४</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25356</id>
    <revision>
      <id>2717132</id>
      <parentid>2711635</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32280" sha1="lmp8sh1mfwi9cdbq1qcv74oh2zixk0f" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२४|२६७|२६८}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== सातवे शतक ===
* [[इ.स. ६२२|६२२]] - [[मोहम्मद पैगंबर]] यांनी [[मक्का|मक्केहून]] [[मदिना]]ची [[हिजरत]] पूर्ण केली.&lt;ref&gt;{{cite web | title = हिजरत इतिहास आणि महत्त्व | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}&lt;/ref&gt;

=== नववे शतक ===
* [[इ.स. ८६२|८६२]] - नोव्हगोरोड येथे स्लाव्हिक राज्याची स्थापना झाली, ज्याला आधुनिक [[रशिया]] आणि [[बेलारूस]]चा ऐतिहासिक पाया मानला जातो.&lt;ref&gt;{{cite book | title = पूर्व युरोपाचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = मॉस्को युनिव्हर्सिटी प्रेस}}&lt;/ref&gt;

=== दहावे शतक ===
* [[इ.स. ९६७|९६७]] - [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] [[राष्ट्रकूट साम्राज्य|राष्ट्रकुटांचे]] सम्राट [[कृष्ण तिसरा]] यांच्या प्रशासकीय व सैनिकी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे टप्पे पूर्ण झाले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = राष्ट्रकूट साम्राज्य आणि त्यांचा इतिहास | author = अ. स. अल्तेकर | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}&lt;/ref&gt;

=== अकरावे शतक ===
* [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[चीन]] आणि [[जपान]]मधील खगोलशास्त्रज्ञांनी आकाशात सुपरनोव्हाच्या स्फोटाची नोंद केली, ज्यातून पुढे क्रॅब नेब्युलाची निर्मिती झाली.&lt;ref&gt;{{cite web | title = मध्ययुगीन खगोलशास्त्र नोंदी | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

=== बारावे शतक ===
* [[इ.स. ११८०|११८०]] - [[अ‍ॅलेक्सियस दुसरा कोम्नेनोस]] अवघ्या ११ व्या वर्षी [[बायझंटाईन साम्राज्य|बायझंटाईन साम्राज्याचा]] सम्राट बनला.&lt;ref&gt;{{cite book | title = बायझंटाईन साम्राज्याचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}&lt;/ref&gt;

=== तेरावे शतक ===
* [[इ.स. १२२७|१२२७]] - [[चंगीझ खान]] याच्या मृत्यूनंतर मंगोल साम्राज्याचे त्याच्या पुत्रांमध्ये प्रशासकीय वाटप करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = मंगोल साम्राज्य आणि आशियाचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}&lt;/ref&gt;

=== चौदावे शतक ===
* [[इ.स. १३६४|१३६४]] - [[पोलंड]]मधील [[कॅजिमिर तिसरा]] याने क्राकोव्ह विद्यापीठाची स्थापना केली.&lt;ref&gt;{{cite web | title = युरोपातील प्राचीन विद्यापीठे | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}&lt;/ref&gt;

=== पंधरावे शतक ===
* [[इ.स. १४९३|१४९३]] - [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] आपल्या दुसऱ्या सागरी मोहिमेसाठी [[स्पेन]]मधील कॅडीझ बंदरावरून रवाना झाला.&lt;ref&gt;{{cite book | title = जागतिक शोधांचा इतिहास | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}&lt;/ref&gt;

=== सोळावे शतक ===
* [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[स्पेन]]चा शोधक हर्नांडो दे सोतो याने मिसिसिपी नदीच्या परिसरात प्रवास करून तिचे भौगोलिक नकाशे तयार केले.&lt;ref&gt;{{cite book | title = अमेरिका खंडाचा शोध आणि इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}&lt;/ref&gt;

=== सतरावे शतक ===
* [[इ.स. १६६४|१६६४]] - [[नेदरलँड्स]]ने [[न्यू ॲम्स्टरडॅम]] (आत्ताचे [[न्यू यॉर्क]]) [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.&lt;ref&gt;{{cite web | title = न्यू यॉर्क शहराचा इतिहास | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचा दुसरा राज्याभिषेक (तांत्रिक पद्धतीनुसार) [[रायगड]] येथे पार पडला.&lt;ref&gt;{{cite book | title = श्री छत्रपती शिवराय | author = ब. मो. पुरंदरे | publisher = राजहंस प्रकाशन}}&lt;/ref&gt;

=== अठरावे शतक ===
* [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] काँग्रेसने फेडरल ज्युडिशियरी ॲक्ट संमत करून सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना केली.&lt;ref&gt;{{cite web | title = अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय इतिहास | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८४१|१८४१]] - [[ब्रुनेई]]ने [[सारावाक]] [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.&lt;ref&gt;{{cite web | title = सारावाकचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८६९|१८६९]] - [[जे गूल्ड]] आणि [[जेम्स फिस्क]]ने संगनमत करून रचलेला [[सोने|सोन्याचा]] बाजार हस्तगत करण्याचा कट उधळून लावण्यासाठी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] राष्ट्राध्यक्ष [[युलिसिस एस. ग्रँट]]ने सरकारी तिजोरीतून सोने विकण्याचा हुकूम दिला; ज्यामुळे सोन्याचा भाव कोसळला.&lt;ref&gt;{{cite web | title = १८६९ चा ब्लॅक फ्रायडे | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८७३|१८७३]] - [[महात्मा फुले|महात्मा महात्मा जोतिराव फुले]] यांनी [[पुणे]] येथे [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाची]] स्थापना केली.&lt;ref&gt;{{cite web | title = सत्यशोधक समाज आणि महात्मा फुले | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19125/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260521084659/https://vishwakosh.marathi.gov.in/19125/ | archive-date = 2026-05-21 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[मोर्मोन]] चर्चने [[बहुपत्नीत्त्व|बहुपत्नीत्वाची]] प्रथा अमान्य केली.&lt;ref&gt;{{cite web | title = मोर्मोन चर्चचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}&lt;/ref&gt;

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९०३|१९०३]] - [[एडमंड बार्टन]]ने राजीनामा दिल्यावर [[आल्फ्रेड डीकिन]] [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या पंतप्रधानपदी रुजू झाले.&lt;ref&gt;{{cite web | title = ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान: आल्फ्रेड डीकिन | url = https://www.naa.gov.au/ | publisher = नॅशनल आर्काइव्ह्ज ऑफ ऑस्ट्रेलिया}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[महात्मा गांधी]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्यात [[पुणे करार|पुणे करारावर]] स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या.&lt;ref&gt;{{cite web | title = ऐतिहासिक पुणे करार | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/22105/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260711082814/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22105/ | archive-date = 2026-07-11 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[हॉन्डा मोटर कंपनी]]ची जपानमध्ये स्थापना झाली.&lt;ref&gt;{{cite web | title = हॉन्डा कंपनीचा इतिहास | url = https://global.honda/ | publisher = हॉन्डा ग्लोबल}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[न्यू इंग्लंड]] आणि कॅनडात लागलेल्या वणव्यांनी त्या भागातील आकाश झाकोळून टाकले; काही दिवस सूर्यप्रकाश जमिनीवर पोहोचू शकला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web | title = कॅनडातील प्रचंड वणवा १९५० | url = https://www.weather.gov/ | publisher = नॅशनल वेदर सर्व्हिस}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[वर्णभेद|वर्णभेदाचा]] पुरस्कार करणाऱ्या जमावाविरुद्ध [[लिटल रॉक, आर्कान्सा]] येथे [[१०१वी एरबॉर्न डिव्हिजन]] तैनात करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web | title = लिटल रॉक नागरी हक्क आंदोलन | url = https://www.eisenhowerlibrary.gov/ | publisher = आयझेनहावर प्रेसिडेन्शियल लायब्ररी}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६२|१९६२]] - [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] [[मिसिसिपी विद्यापीठ|मिसिसिपी विद्यापीठाला]] कृष्णवर्णीय विद्यार्थी [[जेम्स मेरेडिथ]]ला दाखल करून घेण्याचा आदेश दिला.&lt;ref&gt;{{cite web | title = जेम्स मेरेडिथ आणि नागरी हक्क संघर्ष | url = https://www.archives.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स नॅशनल आर्काइव्ह्ज}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[गिनी-बिसाऊ]]ने [[पोर्तुगाल]]पासून स्वातंत्र्याची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{cite web | title = गिनी-बिसाऊ स्वातंत्र्य इतिहास | url = https://www.un.org/ | publisher = संयुक्त राष्ट्रे}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[मृत्युंजय]] या कादंबरीसाठी [[शिवाजी सावंत]] यांना [[भारतीय ज्ञानपीठ]] संस्थेतर्फे [[मूर्तिदेवी पुरस्कार]] जाहीर झाला.&lt;ref&gt;{{cite web | title = मूर्तिदेवी पुरस्कार विजेते | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/15820/ | publisher = मराठी विश्वकोश}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००५|२००५]] - [[हरिकेन रिटा]] हे चक्रीवादळ [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[टेक्सास]] राज्याच्या [[बोमॉँट, टेक्सास|बोमॉँट]] शहराजवळ किनाऱ्यावर आले.&lt;ref&gt;{{cite web | title = रिटा चक्रीवादळ अहवाल | url = https://www.nhc.noaa.gov/ | publisher = नॅशनल हरिकेन सेंटर}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २००७|२००७]] - [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ च्या विश्वचषक]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[महेंद्रसिंह धोणी]]च्या नेतृत्वाखालील भारतीय क्रिकेट संघाने पाकिस्तानचा पराभव करून जेतेपद मिळवले.&lt;ref&gt;{{cite web | title = २००७ टी-२० विश्वचषक अंतिम सामना | url = https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286826/india-vs-pakistan-final-287879/full-scorecard | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २०१३|२०इ.स. २०१३]] - [[पाकिस्तान]]च्या [[बलूचिस्तान]] प्रांतात ७.७ तीव्रतेचा भूकंप होऊन ३७० पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाला.&lt;ref&gt;{{cite web | title = बलूचिस्तान भूकंप २०१३ | url = https://earthquake.usgs.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स जिओलॉजिकल सर्व्हे}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २०१५|२०१५]] - [[सौदी अरेबिया]]च्या [[मक्का]] शहरात [[हज]] दरम्यान झालेल्या चेंगराचेंगरीत ७०० हून अधिक भाविकांचा मृत्यू झाला.&lt;ref&gt;{{cite web | title = मक्का चेंगराचेंगरी बातमी | url = https://www.bbc.com/news | publisher = बीबीसी न्यूझ}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. १५|१५]] - [[व्हिटेलियस, रोमन सम्राट|व्हिटेलियस]], रोमन सम्राट.&lt;ref&gt;{{cite web | title = व्हिटेलियस - रोमन सम्राट | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५५१|१५५१]] - [[दासोपंत]], [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[दत्तात्रेय|दत्त संप्रदायातील]] [[संत]] आणि कवी.&lt;ref&gt;{{cite web | title = संत दासोपंत यांचे चरित्र व वाङ्मय | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19825/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260412030519/https://vishwakosh.marathi.gov.in/19825/ | archive-date = 2026-04-12 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५८३|१५८३]] - [[अल्ब्रेख्त फोन वॉलेनस्टाइन]], [[बोहेमिया]]चा लष्करी कमांडर आणि राजकीय नेता.&lt;ref&gt;{{cite book | title = युरोपातील तिसावधी युद्धाचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १७५५|१७५५]] - [[जॉन मार्शल]], [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे]] चौथे सरन्यायाधीश.&lt;ref&gt;{{cite web | title = सरन्यायाधीश जॉन मार्शल | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[डॉ. ॲलन ओल्डफादर ओमन]], अमेरिकन वैद्यकशास्त्रज्ञ आणि संशोधक.&lt;ref&gt;{{cite book | title = वैद्यकशास्त्रातील ऐतिहासिक शोध | publisher = जॉन्स हॉपकिन्स युनिव्हर्सिटी प्रेस}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[ॲडम्स बेक]], [[कॅनडा]]तील उद्योगपती आणि सार्वजनिक जलविद्युत प्रकल्पाचे प्रणेते.&lt;ref&gt;{{cite web | title = कॅनडाचा औद्योगिक इतिहास | url = https://www.thecanadianencyclopedia.ca/ | publisher = द कॅनेडियन एन्सायक्लोपीडिया}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[इस्मत इनोनू]], [[तुर्कस्तान|तुर्कस्तानचे]] दुसरे राष्ट्राध्यक्ष आणि पंतप्रधान.&lt;ref&gt;{{cite web | title = इस्मत इनोनू चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८९६|१८९६]] - [[एफ. स्कॉट फित्झजerald|एफ. स्कॉट फित्झगेराल्ड]], अमेरिकन कादंबरीकार आणि लेखक.&lt;ref&gt;{{cite web | title = आधुनिक अमेरिकन साहित्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[रुहोल्ला खोमेनी]], [[इराण]]चे सर्वोच्च धार्मिक व राजकीय नेते.&lt;ref&gt;{{cite web | title = आयतॉल्ला खोमेनी चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[होवार्ड ह्युस]], अमेरिकन उद्योगपती, वैमानिक आणि चित्रपट निर्माता.&lt;ref&gt;{{cite book | title = विमानन क्षेत्रातील इतिहास | publisher = स्मिथसोनियन इन्स्टिट्यूशन}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[प्रभाकर शंकर मुजुमदार]], भारतीय चित्रपट कलावंत, अभिनेते आणि दिग्दर्शक.&lt;ref&gt;{{cite book | title = मराठी चित्रपटसृष्टीचा इतिहास | author = वि. आ. बुवा | publisher = सुरस ग्रंथमाला}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[स.गं. मालशे]], मराठीतील नामवंत संशोधक, समीक्षक आणि संपादक.&lt;ref&gt;{{cite web | title = डॉ. स. गं. मालशे यांचे साहित्य कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/32140/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260120212504/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32140/ | archive-date = 2026-01-20 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[रामानंद सागर]], भारतीय चित्रपट आणि दूरदर्शन निर्माते व दिग्दर्शक.&lt;ref&gt;{{cite web | title = हिंदी चित्रपट आणि मालिकांचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[जॉन यंग]], नासाचे अंतराळवीर आणि चंद्रावर पाऊल ठेवणारे नववे व्यक्ती.&lt;ref&gt;{{cite web | title = अंतराळवीर जॉन यंग माहिती | url = https://www.nasa.gov/ | publisher = नॅशनल एरोनॉटिक्स अँड स्पेस ॲडमिनिस्ट्रेशन}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[मोहिंदर अमरनाथ]], भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे माजी खेळाडू आणि प्रशिक्षक.&lt;ref&gt;{{cite web | title = खेळाडू माहिती: मोहिंदर अमरनाथ | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[राजीव कपूर]], भारतीय हिंदी चित्रपट अभिनेता आणि निर्माता.&lt;ref&gt;{{cite book | title = भारतीय सिनेमाचा कोश | publisher = नॅशनल फिल्म आर्काइव्ह ऑफ इंडिया}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
* [[इ.स. ३६६|३६६]] - [[पोप लायबेरियस]], कॅथोलिक चर्चचे ३६ वे पोप.&lt;ref&gt;{{cite web | title = पोप लायबेरियस | url = https://www.newadvent.org/cathen/09222a.htm | publisher = न्यू ॲडव्हेंट कॅथोलिक ज्ञानकोश}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[हर्मन ऑफ रायचेनाऊ]], मध्ययुगीन जर्मन संगीतकार, गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ.&lt;ref&gt;{{cite book | title = मध्ययुगीन युरोपातील शास्त्रज्ञ | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. ११४३|११४३]] - [[पोप इनोसंट दुसरा]].&lt;ref&gt;{{cite web | title = पोप इन्नोसंट दुसरा चरित्र | url = https://www.vatican.va/ | publisher = व्हॅटिकन}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १४३५|१४३५]] - [[बाव्हेरियाची इसाबेल]], फ्रांसची राणी.&lt;ref&gt;{{cite book | title = मध्ययुगीन फ्रान्सचा इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[पॅरासेल्सस]], स्विस-जर्मन चिकित्सक, वनस्पतिशास्त्रज्ञ आणि रसायनशास्त्रज्ञ.&lt;ref&gt;{{cite web | title = आधुनिक वैद्यकशास्त्राचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५७२|१५७२]] - [[तुपाक अमारू पहिला]], इंका साम्राज्याचा शेवटचा देशी राज्यकर्ता.&lt;ref&gt;{{cite book | title = दक्षिण अमेरिकेतील इंका साम्राज्य | publisher = नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६२१|१६२१]] - [[जॅन पीटरझून स्वीलिंक]], डच संगीतकार आणि वादक.&lt;ref&gt;{{cite book | title = युरोपातील अभिजात संगीताचा इतिहास | publisher = रॉयल्स म्युझिक अकादमी}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १७४२|१७४२]] - [[रुई गोमेझ दा सिल्व्हा]], पोर्तुगीज राजकारणी आणि मुत्सद्दी.&lt;ref&gt;{{cite book | title = पोर्तुगीज साम्राज्याचा इतिहास | publisher = लिस्बन युनिव्हर्सिटी प्रेस}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८४८|१८४८]] - [[ब्रॅनवेल ब्रॉन्टी]], ब्रिटिश चित्रकार आणि कवी.&lt;ref&gt;{{cite book | title = इंग्रजी साहित्याचा इतिहास | publisher = म्यॅकमिलन पब्लिशर्स}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९०४|१९०४]] - [[नील्स रायबर्ग फिन्सेन]], नोबेल पारितोषिक विजेते डॅनिश वैद्यकशास्त्रज्ञ व संशोधक.&lt;ref&gt;{{cite web | title = नोबेल विजेते नीलस फिन्सेन | url = https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1903/finsen/biographical/ | publisher = नोबेल फाउंडेशन}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[कार्ल लाईबल]], ऑस्ट्रियन राजकारणी आणि समाजसेवक.&lt;ref&gt;{{cite book | title = युरोपातील सामाजिक आंदोलने | publisher = व्हिएन्ना युनिव्हर्सिटी प्रेस}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[सर्वमित्र सिकरी|सर्व मित्र सिकरी]], भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे १३ वे सरन्यायाधीश.&lt;ref&gt;{{cite web | title = भारताचे माजी सरन्यायाधीश | url = https://www.sci.gov.in/ | publisher = सर्वोच्च न्यायालय, भारत}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[वासुदेव पाळंदे]], मराठी रंगभूमीवरील ख्यातनाम नाट्य दिग्दर्शक, अभिनेते आणि संघटक.&lt;ref&gt;{{cite web | title = मराठी रंगभूमीचा इतिहास आणि दिग्दर्शक | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/28410/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260515113510/https://vishwakosh.marathi.gov.in/28410/ | archive-date = 2026-05-15 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २००२|२००२]] - [[श्रीपाद रघुनाथ जोशी]], प्रसिद्ध मराठी शब्दकोशकार, भाषांतरकार आणि लेखक.&lt;ref&gt;{{cite web | title = श्रीपाद रघुनाथ जोशी यांचे साहित्य कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/34120/ | publisher = मराठी विश्वकोश}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २०१०|२०१०]] - [[उदाजीराव गायकवाड]], वडोदरा राजघराण्यातील सदस्य आणि सामाजिक कार्यकर्ते.&lt;ref&gt;{{cite book | title = गायकवाड घराण्याचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
==बाह्य दुवे==
{{बीबीसी आज||september/24}}


[[सप्टेंबर २२]] - [[सप्टेंबर २३]] - सप्टेंबर २४ - [[सप्टेंबर २५]] - [[सप्टेंबर २६]] - [[सप्टेंबर महिना]]
----
{{ग्रेगरियन महिने}}

[[वर्ग:दिवस]]
[[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]]</text>
      <sha1>lmp8sh1mfwi9cdbq1qcv74oh2zixk0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा</title>
    <ns>10</ns>
    <id>26399</id>
    <revision>
      <id>2717303</id>
      <parentid>2637697</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36071" sha1="s9vhma4noqy2h9kuxscevp428ubmiw4" xml:space="preserve">{{Navbox with collapsible groups
| name = T20 World Cup
| title = आयसीसी टी२० विश्वचषक
| bodyclass = hlist
| state = {{{state&lt;includeonly&gt;|autocollapse&lt;/includeonly&gt;}}}
| selected = {{{selected|{{{1|}}}}}}

| above =

* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]]
* [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषकाचा इतिहास|टी२० विश्वचषकाचा इतिहास]]

| abbr1 = Men's
| group1 = [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]]
| list1 = {{Navbox|subgroup

| group1 = स्पर्धा
| list1 =

* [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|दक्षिण आफ्रिका २००७]]
* [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|इंग्लंड २००९]]
* [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|वेस्ट इंडीज २०१०]]
* [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|श्रीलंका २०१२]]
* [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|बांगलादेश २०१४]]
* [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|भारत २०१६]]
* [[२०२१ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|संयुक्त अरब अमिराती आणि ओमान २०२१]]
* [[२०२२ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|ऑस्ट्रेलिया २०२२]]
* [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|वेस्ट इंडीज आणि अमेरिका २०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|भारत आणि श्रीलंका २०२६]]
* [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|''ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंड २०२८'']]
* [[२०३० आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|''इंग्लंड, वेल्स, आयर्लंड आणि स्कॉटलंड २०३०'']]

| group2 = संघ
| list2 =

* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा खेळणारे संघ (२००७)|२००७]]
* [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० संघ|२००९]]
* [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० संघ|२०१०]]
* [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० संघ|२०१२]]
* [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० संघ|२०१४]]
* [[२०१६ आयसीसी विश्व टी-ट्वेंटी संघ|२०१६]]
* [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक - संघ|२०२१]]
* [[२०२२ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक संघ|२०२२]]
* [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक संघ|२०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक संघ|२०२६]]

| group3 = अंतिम सामने
| list3 =

* [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२००७]]
* [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२००९]]
* [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२०१०]]
* [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२०१२]]
* [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२०१४]]
* [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० अंतिम सामना|२०१६]]
* [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|२०२१]]
* [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक अंतिम सामना|२०२२]]
* [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|२०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक अंतिम सामना|२०२६]]

| group4 = याद्या
| list4 =

* [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|स्पर्धा]]
* [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता]]
  ** [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता|प्रादेशिक]]
  ** [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ग्लोबल पात्रता|ग्लोबल]]
* [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक विक्रमांची यादी|विक्रम]]
  ** [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक शतकांची यादी|शतके]]
  ** [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषकातील पाच बळींची यादी|पाच बळी]]
  ** [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक हॅटट्रिकची यादी|हॅटट्रिक]]
  }}

| abbr2 = Men's qualification
| group2 = [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता]]
| list2 = {{Navbox|subgroup

| group1 = आढावा
| list1 =

* [[२००७ आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग विभाग एक|२००७]]
* [[२००८ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२००९]]
* [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१०]]
* [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१२]]
* [[२०१३ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१४]]
* [[२०१५ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१६]]
* [[२०१९ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२१]]
* [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२२]]
* [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया|२०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया|२०२६]]
* [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया|२०२८]]

| group2 = [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ग्लोबल पात्रता|ग्लोबल पात्रता]]
| list2 =

* [[२००८ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२००९]]
* [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१०]]
* [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१२]]
* [[२०१३ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१४]]
* [[२०१५ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१६]]
* [[२०१९ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२१]]
* २०२२
  ** [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ग्लोबल पात्रता अ|अ]]
  ** [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ग्लोबल पात्रता ब|ब]]
* [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक ग्लोबल पात्रता|२०२८]]

| group3 = [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता|प्रादेशिक पात्रता]]
| list3 = child

| 3_group1 = आफ्रिका
| 3_list1 =

* २०१२
  ** [[२०११ आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग तीन|३]]
  ** [[२०११ आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग दोन|२]]
  ** [[२०११ आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग एक|१]]
* २०१४
  ** [[२०१२ आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग तीन|३]]
  ** [[२०१२ आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग दोन|२]]
  ** [[२०१३ आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग एक|१]]
* २०१६
  ** [[२०१४ आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग तीन|३]]
  ** [[२०१४ आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग दोन|२]]
  ** [[२०१५ आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग एक|१]]
* [[२०१८-१९ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२१]]
* [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२२]]
* २०२४
  ** [[२०२२ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता|उप-प्रादेशिक]]
  ** [[२०२३ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका प्रादेशिक अंतिम फेरी|अंतिम फेरी]]
* २०२६
  ** उप-प्रादेशिक
  *** [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|अ]]
  *** [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता ब|ब]]
  *** [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता क|क]]
  ** [[२०२५ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका प्रादेशिक अंतिम फेरी|अंतिम फेरी]]
* २०२८
  ** उप-प्रादेशिक
  *** [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|अ]]
  *** [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता ब|ब]]
  *** [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता क|क]]
  ** अंतिम फेरी

| 3_group2 = अमेरिका
| 3_list2 =

* २०१२
  ** [[२०११ अमेरिका ट्वेंटी२० विभाग तीन|३]]
  ** [[२०११ अमेरिका ट्वेंटी२० विभाग दोन|२]]
  ** [[२०११ अमेरिका ट्वेंटी२० विभाग एक|१]]
* २०१४
  ** [[२०१३ अमेरिका ट्वेंटी२० विभाग दोन|२]]
  ** [[२०१३ अमेरिका ट्वेंटी२० विभाग एक|१]]
* २०१६
  ** [[२०१४ अमेरिका ट्वेंटी२० विभाग दोन|२]]
  ** [[२०१५ अमेरिका ट्वेंटी२० विभाग एक|१]]
* [[२०१८-१९ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२१]]
* [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२२]]
* २०२४
  ** [[२०२३ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता|उप-प्रादेशिक]]
  ** [[२०२३ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका प्रादेशिक अंतिम फेरी|अंतिम फेरी]]
* २०२६
  ** [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता|उप-प्रादेशिक]]
  ** [[२०२५ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका प्रादेशिक अंतिम फेरी|अंतिम फेरी]]
* २०२८
  ** उप-प्रादेशिक
  *** [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|अ]]
  *** [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता ब|ब]]
  ** अंतिम फेरी

| 3_group3 = आशिया
| 3_list3 =

* [[२०११ एसीसी ट्वेंटी२० चषक|२०१२]]
* [[२०१३ एसीसी ट्वेंटी२० चषक|२०१४]]
* [[२०१५ एसीसी ट्वेंटी२० चषक|२०१६]]
* [[२०१८-१९ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता|२०२१]]
* [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता|२०२२]]
* २०२४
  ** [[२०२३ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता|उप-प्रादेशिक]]
  ** [[२०२३ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता|अंतिम फेरी]]
* २०२६
  ** उप-प्रादेशिक
  *** [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ|अ]]
  *** [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता ब|ब]]
  ** [[२०२५ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया-पूर्व आशिया-पॅसिफिक प्रादेशिक अंतिम फेरी|अंतिम फेरी]]
* २०२८
  ** उप-प्रादेशिक
  *** [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ|अ]]
  *** [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब|ब]]
  ** अंतिम फेरी

| 3_group4 = पूर्व आशिया-पॅसिफिक
| 3_list4 =

* २०१२
  ** [[२०११ पूर्व आशिया-पॅसिफिक ट्वेंटी२० विभाग दोन|२]]
  ** [[२०११ पूर्व आशिया-पॅसिफिक ट्वेंटी२० विभाग एक|१]]
* [[२०१३ पूर्व आशिया-पॅसिफिक ट्वेंटी२० अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१४]]
* [[२०१४ पूर्व आशिया-पॅसिफिक ट्वेंटी२० अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१६]]
* [[२०१८-१९ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक पात्रता|२०२१]]
* [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक पात्रता|२०२२]]
* २०२४
  ** [[२०२२ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक उप-प्रादेशिक पात्रता|उप-प्रादेशिक]]
  ** [[२०२३ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक प्रादेशिक अंतिम फेरी|अंतिम फेरी]]
* २०२६
  ** उप-प्रादेशिक
  *** [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक उप-प्रादेशिक पात्रता अ|अ]]
  *** [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक उप-प्रादेशिक पात्रता ब|ब]]
  ** [[२०२५ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया-पूर्व आशिया-पॅसिफिक प्रादेशिक अंतिम फेरी|अंतिम फेरी]]
* २०२८
  ** [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक उप-प्रादेशिक पात्रता|उप-प्रादेशिक]]
  ** अंतिम फेरी

| 3_group5 = युरोप
| 3_list5 =

* २०१२
  ** [[२०११ युरोप ट्वेंटी२० विभाग तीन|३]]
  ** [[२०११ युरोप ट्वेंटी२० विभाग दोन|२]]
  ** [[२०११ युरोप ट्वेंटी२० विभाग एक|१]]
* २०१४
  ** [[२०१२ युरोप ट्वेंटी२० विभाग तीन|३]]
  ** [[२०१२ युरोप ट्वेंटी२० विभाग दोन|२]]
  ** [[२०१३ युरोप ट्वेंटी२० विभाग एक|१]]
* २०१६
  ** [[२०१४ युरोप ट्वेंटी२० विभाग तीन|३]]
  ** [[२०१४ युरोप ट्वेंटी२० विभाग दोन|२]]
  ** [[२०१५ युरोप ट्वेंटी२० विभाग एक|१]]
* [[२०१८-१९ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२१]]
* [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२२]]
* २०२४
  ** [[२०२२ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता|उप-प्रादेशिक]]
  ** [[२०२३ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप प्रादेशिक अंतिम फेरी|अंतिम फेरी]]
* २०२६
  ** उप-प्रादेशिक
  *** [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|अ]]
  *** [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|ब]]
  *** [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|क]]
  ** [[२०२५ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप प्रादेशिक अंतिम फेरी|अंतिम फेरी]]
* २०२८
  ** उप-प्रादेशिक
  *** [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|अ]]
  *** [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|ब]]
  *** [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|क]]
  ** अंतिम फेरी
  }}

| abbr3 = Women's
| group3 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]]
| list3 = {{Navbox|subgroup

| group1 = स्पर्धा
| list1 =

* [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|इंग्लंड २००९]]
* [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|वेस्ट इंडीज २०१०]]
* [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|श्रीलंका २०१२]]
* [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|बांगलादेश २०१४]]
* [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|भारत २०१६]]
* [[२०१८ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|वेस्ट इंडीज २०१८]]
* [[२०२० आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|ऑस्ट्रेलिया २०२०]]
* [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|दक्षिण आफ्रिका २०२३]]
* [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|संयुक्त अरब अमिराती २०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|इंग्लंड २०२६]]
* ''[[२०२८ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|पाकिस्तान २०२८]]''

| group2 = संघ
| list2 =

* [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० संघ|२००९]]
* [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० संघ|२०१०]]
* [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० संघ|२०१२]]
* [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० संघ|२०१४]]
* [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० संघ|२०१६]]
* [[२०१८ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० संघ|२०१८]]
* [[२०२० आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक संघ|२०२०]]
* [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक संघ|२०२३]]
* [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक संघ|२०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक संघ|२०२६]]

| group3 = अंतिम सामने
| list3 =

* [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२००९]]
* [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२०१०]]
* [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२०१२]]
* [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२०१४]]
* [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२०१६]]
* [[२०१८ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना|२०१८]]
* [[२०२० आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अंतिम सामना|२०२०]]
* [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक अंतिम सामना|२०२३]]
* [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक अंतिम सामना|२०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अंतिम सामना|२०२६]]

| group4 = याद्या
| list4 =

* [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|स्पर्धा]]
* [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता]]
  ** [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता|प्रादेशिक]]
  ** [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक ग्लोबल पात्रता|ग्लोबल]]
* [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक विक्रम|विक्रम]]
  }}

| abbr4 = Women's qualification
| group4 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]]
| list4 = {{Navbox|subgroup

| group1 = आढावा
| list1 =

* [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२००९]]
* [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१०]]
* [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१२]]
* [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१४]]
* [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१६]]
* [[२०१८ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१८]]
* [[२०२० आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२०]]
* [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२३]]
* [[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२६]]

| group2 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक ग्लोबल पात्रता|ग्लोबल पात्रता]]
| list2 =

* [[२०१३ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१४]]
* [[२०१५ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१६]]
* [[२०१८ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१८]]
* [[२०१९ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२०]]
* [[२०२२ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२३]]
* [[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२६]]

| group3 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता|प्रादेशिक पात्रता]]
| list3 = child

| 3_group1 = आफ्रिका
| 3_list1 =

* [[२०१२ आफ्रिका महिला ट्वेंटी२० अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१४]]
* [[२०१४ आफ्रिका महिला ट्वेंटी२० अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१६]]
* [[२०१७ आफ्रिका महिला ट्वेंटी२० अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१८]]
* [[२०१९ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२०]]
* [[२०२१ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२३]]
* [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२४]]
* [[२०२५ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|२०२६]]

| 3_group2 = अमेरिका
| 3_list2 =

* [[२०१२ अमेरिका महिला ट्वेंटी२० अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१४]]
* [[२०१४ अमेरिका महिला ट्वेंटी२० अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१६]]
* [[२०१७ अमेरिका महिला ट्वेंटी२० अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१८]]
* [[२०१९ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२०]]
* [[२०२१ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३]]
* [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४]]
* [[२०२५ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२६]]

| 3_group3 = आशिया
| 3_list3 =

* [[२०१३ एसीसी महिला अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१४]]
* [[२०१४ एसीसी महिला अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१६]]
* [[२०१७ एसीसी महिला अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१८]]
* [[२०१९ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता|२०२०]]
* [[२०२१ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता|२०२३]]
* [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता|२०२४]]
* [[२०२५ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता|२०२६]]

| 3_group4 = पूर्व आशिया-पॅसिफिक
| 3_list4 =

* [[२०१२ पूर्व आशिया-पॅसिफिक महिला ट्वेंटी२० अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१४]]
* [[२०१४ पूर्व आशिया-पॅसिफिक महिला ट्वेंटी२० अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१६]]
* [[२०१७ पूर्व आशिया-पॅसिफिक महिला ट्वेंटी२० अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१८]]
* [[२०१९ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक पात्रता|२०२०]]
* [[२०२१ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक पात्रता|२०२३]]
* [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक पात्रता|२०२४]]
* [[२०२५ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक पात्रता|२०२६]]

| 3_group5 = युरोप
| 3_list5 =

* [[२०१२ युरोप महिला ट्वेंटी२० पात्रता|२०१४]]
* [[२०१४ युरोप महिला ट्वेंटी२० पात्रता|२०१६]]
* [[२०१७ युरोप महिला ट्वेंटी२० पात्रता|२०१८]]
* [[२०१९ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२०]]
* [[२०२१ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२३]]
* [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२४]]
* [[२०२५ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२६]]
  }}

| below =
; {{icon|category}} वर्ग
: [[:वर्ग:आयसीसी टी२० विश्वचषक|सर्वसाधारण]]
: [[:वर्ग:आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|पुरुष]]
: [[:वर्ग:आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला]]
: [[:वर्ग:आयसीसी टी२० विश्वचषक साचे|साचे]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s9vhma4noqy2h9kuxscevp428ubmiw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>छत्रपती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26567</id>
    <revision>
      <id>2717109</id>
      <parentid>2295124</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1491" sha1="1pjue3ssmjov9jeiwnf42llb7dutaxo" xml:space="preserve">'''छत्रपती''' ही एक [[भारतीय]] शाही उपाधी आहे.ती राज्याभिषेक झालेल्या हिंदू राजाच्या नावाआधी वापरली जाते. छत्रपती म्हणजे प्रजेवर सतत मायेच छत्र धारण करणारा, म्हणजेच सदैव प्रजेला मदत करणारे व दुःख वेचून घेणारा, प्रजेच्या संरक्षण, पालन पोषणाची जबाबदारी व काळजी घेणारा प्रजेचे रक्षण करणारा होय.(छत्रपती म्हणजे चक्रवर्ती राजा)  

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मानंतर लिहिलेल्या जगदगुरू संत तुकाराम महाराजांच्या एक अभंगात छत्रपती शब्दाचा उल्लेख आहे.

“शिव तुझे नाव। ठेविले पवित्र।&lt;br/&gt;
छत्रपती सूत्र। विश्वाचे की।”
 
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]

[[वर्ग:राज्यकर्त्यांच्या उपाध्या]]</text>
      <sha1>1pjue3ssmjov9jeiwnf42llb7dutaxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717110</id>
      <parentid>2717109</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1493" sha1="r036xawvzpd0blf9wys738sw1jwiq0n" xml:space="preserve">'''छत्रपती''' ही एक [[भारतीय]] शाही उपाधी आहे. ती राज्याभिषेक झालेल्या हिंदू राजाच्या नावाआधी वापरली जाते. छत्रपती म्हणजे प्रजेवर सतत मायेच छत्र धारण करणारा, म्हणजेच सदैव प्रजेला मदत करणारे व दुःख वेचून घेणारा, प्रजेच्या संरक्षण, पालन पोषणाची जबाबदारी व काळजी घेणारा प्रजेचे रक्षण करणारा होय. (छत्रपती म्हणजे चक्रवर्ती राजा)  

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मानंतर लिहिलेल्या जगदगुरू संत तुकाराम महाराजांच्या एक अभंगात छत्रपती शब्दाचा उल्लेख आहे.

“शिव तुझे नाव। ठेविले पवित्र।&lt;br/&gt;
छत्रपती सूत्र। विश्वाचे की।”
 
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]

[[वर्ग:राज्यकर्त्यांच्या उपाध्या]]</text>
      <sha1>r036xawvzpd0blf9wys738sw1jwiq0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जुईनगर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32565</id>
    <revision>
      <id>2717236</id>
      <parentid>2509053</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2717236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4099" sha1="9h2af8wdy0hh6a2195waxy6b5f8efd6" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''जुईनगर''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[नवी मुंबई]] शहराजवळील एक विकसित आणि मुख्यत्वे निवासी परिसर आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Navi Mumbai Municipal Corporation - Node Profile |url=https://www.nmmc.gov.in |publisher=नवी मुंबई महानगरपालिका |access-date=2026-10-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; हा भाग [[नवी मुंबई महानगरपालिका|नवी मुंबई महानगरपालिकेच्या]] प्रशासकीय क्षेत्रांतर्गत येतो आणि [[ठाणे बेलापूर औद्योगिक पट्टा|ठाणे बेलापूर औद्योगिक पट्ट्याला]] लागून वसलेला आहे.

== भौगोलिक स्थान आणि वाहतूक ==
जुईनगर हे [[सानपाडा]] आणि [[नेरूळ]] या दोन उपनगरांच्या दरम्यान वसलेले आहे. [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरीय रेल्वे)|हार्बर मार्गावरील]] [[जुईनगर रेल्वे स्टेशन|जुईनगर रेल्वे स्थानक]] हे या परिसरातील दळणवळणाचे प्रमुख केंद्र आहे. याद्वारे हा भाग [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|मुंबई छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे]] आणि [[पनवेल रेल्वे स्थानक|पनवेलशी]] थेट जोडला गेला आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title=नवी मुंबईतील वाहतूक कोंडीवर तोडगा आणि रेल्वे नेटवर्कचा विस्तार |url=https://www.loksatta.com |newspaper=लोकसत्ता |date=2021-08-15 |access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; [[सायन-पनवेल महामार्ग]] या उपनगराच्या जवळून जात असल्याने रस्ते वाहतुकीच्या दृष्टीनेही हा परिसर सोयीचा आहे.

== वैशिष्ट्ये आणि पायाभूत सुविधा ==
जुईनगरचा विकास [[सिडको|शहर आणि औद्योगिक विकास महामंडळ]] द्वारे आखण्यात आला. या भागात निवासी सोसायट्यांबरोबरच व्यापारी संकुले, शैक्षणिक संस्था आणि रुग्णालये मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news |title=सिडकोचे गृहप्रकल्प आणि नवी मुंबईतील नागरी विकास |url=https://www.esakal.com |newspaper=सकाळ |date=2022-03-10 |access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; इंडस्ट्रियल कॉरिडॉरजवळ असल्याने नोकरदार वर्गासाठी हा परिसर राहण्यासाठी पसंतीचा मानला जातो.

== हे सुद्धा पहा ==
* [[जुईनगर रेल्वे स्थानक]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:नवी मुंबई]]
[[वर्ग:ठाणे जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>9h2af8wdy0hh6a2195waxy6b5f8efd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हॉकी चॅम्पियन्स चॅलेंज १</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33041</id>
    <revision>
      <id>2717175</id>
      <parentid>2181593</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3818" sha1="nucarmhzxcjydb8eamnbu6ijis04nxc" xml:space="preserve">'''हॉकी चँपियन्स चॅलेंज १''' (Hockey Champions Challenge I) ही एक आंतरराष्ट्रीय [[हॉकी]] स्पर्धा होती. २००१ सालापासून सुरू असलेली ही स्पर्धा दर २ वर्षांनी [[आंतरराष्ट्रीय हॉकी महामंडळ]]ाद्वारे आयोजीत केली जात असे. २०१४ मधील आठव्या आवृत्तीनंतर ही स्पर्धा रद्द करण्यात आली व त्याऐवजी हॉकी वर्ल्ड लीग ही दोन वर्षे चालू असणारी स्पर्धा सुरू करण्यात आली.

==इतिहास==
{| border=1 style=&quot;border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center&quot; cellpadding=2 cellspacing=0
|- bgcolor=#C1D8FF
!rowspan=2  width=5%|वर्ष
!rowspan=2 width=10%|यजमान
!width=1% rowspan=10 bgcolor=ffffff|
!colspan=3|अंतिम सामना
!width=1% rowspan=10 bgcolor=ffffff|
!colspan=3|तिसऱ्या स्थानाचा सामना
|- bgcolor=#EFEFEF
!width=15%|विजेते
!width=10%|स्कोर
!width=15%|उपविजेते
!width=15%|तिसरे स्थान
!width=10%|स्कोर
!width=15%|चौथे स्थान
|- bgcolor=#F5FAFF
|2001
|[[क्वालालंपूर]], [[मलेशिया]]
|'''{{Fh-big|India}}'''
|'''2–1'''
|{{Fh-big|South Africa}}
|{{Fh-big|Argentina}}
|'''4–2'''
|{{Fh-big|Malaysia}}
|- bgcolor=#D0E6FF
|2003
|[[जोहान्सबर्ग]], [[दक्षिण आफ्रिका]]
|'''{{Fh-big|Spain}}'''
|'''7–3'''
|{{Fh-big|South Korea}}
|{{Fh-big|South Africa}}
|'''2–2''' &lt;br /&gt; '''(5–4)''' &lt;br /&gt; पेनल्टी शूटआऊट
|{{Fh-big|New Zealand}}
|- bgcolor=#F5FAFF
|2005
|[[अलेक्झांड्रिया]], [[इजिप्त]]
|'''{{Fh-big|Argentina}}'''
|'''5–2'''
|{{Fh-big|South Korea}}
|{{Fh-big|Belgium}}
|'''6–5'''
|{{Fh-big|England}}
|- bgcolor=#D0E6FF
|2007 
|बूम, [[बेल्जियम]]
|'''{{Fh-big|Argentina}}'''
|'''3–2''' &lt;br /&gt; [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|{{Fh-big|New Zealand}}
|{{Fh-big|India}}
|'''4–3'''
|{{Fh-big|England}}
|- bgcolor=#F5FAFF
|2009
|[[साल्ता]], [[आर्जेन्टिना]]
|'''{{Fh-big|New Zealand}}'''
|'''4–2'''
|{{Fh-big|Pakistan}}
|{{Fh-big|India}}
|'''3–2'''
|{{Fh-big|Argentina}}
|- bgcolor=#D0E6FF
|2011 
|[[जोहान्सबर्ग]], [[दक्षिण आफ्रिका]]
|'''{{Fh-big|Belgium}}'''
|'''4–3'''
|{{Fh-big|India}}
|{{Fh-big|South Africa}}
|'''3–1'''
|{{Fh-big|Argentina}}
|- bgcolor=#F5FAFF
|2012
|किल्मेस, [[आर्जेन्टिना]]
|'''{{Fh-big|Argentina}}'''
|'''5–0'''
|{{Fh-big|South Korea}}
|{{Fh-big|Ireland}}
|'''4–3''' &lt;br /&gt; [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|{{Fh-big|Malaysia}}
|- bgcolor=#D0E6FF
|2014 
|[[क्वांतान]], [[मलेशिया]]
|'''{{fh-big|South Korea}}'''
|'''4–0'''
|{{fh-big|Canada}}
|{{fh-big|Malaysia}}
|'''4–2'''
|{{fh-big|Ireland}}
|}

==बाह्य दुवे==
*[http://events.fih.ch/new/competition/283 २०१४ सालच्या स्पर्धेची माहिती] {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{आंतरराष्ट्रीय हॉकी}}

[[वर्ग:हॉकी]]
[[वर्ग:क्रीडा स्पर्धा]]</text>
      <sha1>nucarmhzxcjydb8eamnbu6ijis04nxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुहास भालेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33518</id>
    <revision>
      <id>2717147</id>
      <parentid>2654499</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17152" sha1="3fujykgzh3bg6gr575phattp5f4i0vy" xml:space="preserve">{{गल्लत|प्रभाकर भालेकर|यशवंत भालेकर}}
{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = {{लेखनाव}}
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = {{लेखनाव}}
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = [[११ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३१]]
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक = [[२ मार्च]], [[इ.स. २०१३]]
| मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = अभिनय ([[नाटक]], [[चित्रपट]], [[दूरचित्रवाहिनी मालिका|टीव्ही मालिका]])
| राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा = 
}}
'''सुहास भालेकर''' (११ ऑक्टोबर, इ.स. १९३१ - २ मार्च, इ.स. २०१३; [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]) हे [[मराठा|मराठी]] अभिनेते, दिग्दर्शक होते. यांनी मराठी नाटके, चित्रपट, दूरचित्रवाहिनी मालिका यांतून अभिनय केला.

== कारकीर्द ==
सुहास भालेकरांनी कारकिर्दीची सुरुवात रंगभूमीपासून केली. नाटकांत कामे करण्यास त्यांच्या वडिलांचा विरोध असल्यामुळे, त्यांनी सुरुवातीस ''साबाजी'' या नावाने &lt;ref name=&quot;प्रहार २०१३०३०२&quot;&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://prahaar.in/mahamumbai/66641 | title = सुहास भालेकर काळाच्या पडद्याआड {{मृत दुवा}} | प्रकाशक = [[प्रहार (वृत्तपत्र)|प्रहार]] | दिनांक = २ मार्च, इ.स. २०१३ | ॲक्सेसदिनांक = ३ मार्च, इ.स. २०१३ | भाषा = मराठी | archive-url = https://web.archive.org/web/20130313121614/http://prahaar.in/mahamumbai/66641 | archive-date = 2013-03-13 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; लोकनाट्यांतून कामे केली. इ.स. १९६०-७६ या कालखंडात &lt;ref name=&quot;झी २४ तास२०१३०३०२&quot;&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://zeenews.india.com/marathi/news/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A4%BE/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%A8/157900 | title =  सुहास भालेकर यांचं निधन {{मृत दुवा}}| प्रकाशक = [[झी २४ तास]] | दिनांक = २ मार्च, इ.स. २०१३ | ॲक्सेसदिनांक = ३ मार्च, इ.स. २०१३ | भाषा = मराठी }}&lt;/ref&gt; [[शाहीर साबळे]] आणि पार्टीच्या अनेक लोकनाट्यांमधून भालेकर आणि [[राजा मयेकर]] या अभिनेत्यांची जोडगोळी गाजली &lt;ref name=&quot;लोकसत्ता २०१३०३०३&quot;&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.loksatta.com/mumbai-news/senior-actor-suhas-bhalekar-is-passed-away-73478/ | title = ज्येष्ठ रंगकर्मी सुहास भालेकर यांचे निधन | प्रकाशक = [[लोकसत्ता]] | दिनांक = ३ मार्च, इ.स. २०१३ | ॲक्सेसदिनांक = ३ मार्च, इ.स. २०१३ | भाषा = मराठी }}&lt;/ref&gt;. शाहीर साबळे आणि पार्टीच्या अनेक लोकनाट्यांचे दिग्दर्शन त्यांनी केले &lt;ref name=&quot;लोकसत्ता २०१३०३०३&quot;/&gt;.

[[व्ही. शांताराम|व्ही. शांतारामांच्या]] ''[[चानी (चित्रपट)|चानी]]'' चित्रपटाद्वारे भालेकरांचा चित्रपटक्षेत्रात प्रवेश झाला &lt;ref name=&quot;मटा २०१३०३०३&quot;&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/18771143.cms | title = सुहास भालेकर यांचे निधन | प्रकाशक = [[महाराष्ट्र टाइम्स]] | दिनांक = ३ मार्च, इ.स. २०१३ | ॲक्सेसदिनांक = ३ मार्च, इ.स. २०१३ | भाषा = मराठी }}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== कारकीर्द ==
=== नाट्यकारकीर्द ===
सुहास भालेकर यांची नाटके/लोकनाट्ये आणि त्यातील भूमिका  :

{| class=&quot;wikitable&quot;  width=&quot;100%&quot;
|-
! वर्ष (इ.स.) !! नाटक !! भाषा !! भूमिका/सहभाग !! टिप्पणी
|-
|  || अजब न्याय वर्तुळाचा || मराठी || अजबदास || मूळ जर्मन नाटक ब्रेख्तचे द कॉकेशियन चॉक सर्कल
|-
|  || आतून कीर्तन वरून तमाशा || मराठी ||  || 
|-
|  || आंधळं दळतंय || मराठी || पाटीवाला || लोकनाट्य
|-
|  || एकच प्याला || मराठी || तळीराम || 
|-
|  || एक तमाशा सुंदरसा || मराठी ||  || [[सई परांजपे]] आणि लिहिलेले आणि दिग्दर्शित केलेल नाटक
|-
|  || कशी काय वाट चुकलात || मराठी ||  || लोकनाट्य
|-
|  || कोंडू हवालदार || मराठी ||  || लोकनाट्य
|-
|  || तुझे आहे तुजपाशी || मराठी || वासूअण्णा || 
|-
|  || फुटपायरीचा सम्राट || मराठी || तुक्या || 
|-
|  || फुलाला सुगंध मातीचा || मराठी || गोविंदनाना || 
|-
|  || बापाचा बाप || मराठी ||  || लोकनाट्य
|-
|  || बेबंदशाही || मराठी || खाशाबा || 
|-
|  || माकडाला चढली भांग || मराठी ||  || 
|-
|  || मी मंत्री झालो || मराठी || लखोबा || 
|-
|  || मृच्छकटिक || मराठी || मैत्रेय || 
|-
|  || लग्नाची बेडी || मराठी || गोकर्ण || 
|-
|  || सत्तेवरचे शहाणे || मराठी || पी.ए. || 
|-
|  || यमराज्यात एक रात्र || मराठी ||  || लोकनाट्य
|}

=== चित्रपट-कारकीर्द ===
{| class=&quot;wikitable&quot;  width=&quot;auto&quot;
|-
! वर्ष (इ.स.) !! चित्रपट !! भाषा !! भूमिका !! टिप्पणी
|-
| इ.स. १९७५ || [[झुंज (चित्रपट)|झुंज]] || मराठी || दिवाणजी ||
|-
| इ.स. १९७६ || [[शक (चित्रपट)|शक]] || हिंदी || भालेकर आडनावाचा माणूस ||
|-
| इ.स. १९७७ || [[चानी (चित्रपट)|चानी]] || मराठी || ||
|-
| इ.स. १९७८ || [[चंडाल चौकडी]] || मराठी || ||
|-
| इ.स. १९७८ || [[लक्ष्मी (१९७८ चित्रपट)|लक्ष्मी]] || मराठी || ||
|-
| इ.स. १९७८ || [[सुशीला (चित्रपट)|सुशीला]] || मराठी || माजनू (प्रेम टी स्टॉल मालक) ||
|-
| इ.स. १९७९ || [[अष्टविनायक (चित्रपट)|अष्टविनायक]] || मराठी || ||
|-
| इ.स. १९७९ || [[हळदीकुंकू (चित्रपट)|हळदीकुंकू]] || मराठी || शिवराम ||
|-
| इ.स. १९८० || [[गहराई (चित्रपट)|गहराई]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९८१ || [[चक्र (१९८१ चित्रपट)|चक्र]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९८१ || [[सून माझी लक्ष्मी]] || मराठी || भीमराव ||
|-
| इ.स. १९८२ || [[अर्थ (चित्रपट)|अर्थ]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९८२ || [[भुजंग (चित्रपट)|भुजंग]] || मराठी || गुरुजी ||
|-
| इ.स. १९८२ || [[चटक चांदणी]] || मराठी || नऱ्या ||
|-
| इ.स. १९८२ || [[दोन बायका फजिती ऐका]] || मराठी || बाबूराव ||
|-
| इ.स. १९८४ || [[सारांश (चित्रपट)|सारांश]] || हिंदी || विश्वनाथ ||
|-
| इ.स. १९८४ || [[ठकास महाठक]] || मराठी || राजा ||
|-
| इ.स. १९८४ || [[सगे सोयरे]] || मराठी || बाब्ल्या (बाबलो) ||
|-
| इ.स. १९८५ || [[गाव तसं चांगलं पण वेशीला टांगलं]] || मराठी || बोबट्या ||
|-
| इ.स. १९८७ || [[गम्मत जम्मत (चित्रपट)|गम्मत जम्मत]] || मराठी || फाल्गुनचा शेजारी ||
|-
| इ.स. १९८७ || [[ठिकाणा (चित्रपट)|ठिकाणा]] || हिंदी || स्मशानरक्षक ||
|-
| इ.स. १९८८ || [[अशी ही बनवाबनवी]] || मराठी || सुधीरचा काका ||
|-
| इ.स. १९८८ || [[माझा पती करोडपती]] || मराठी || दामोदर ||
|-
| इ.स. १९९० || [[आवारगी (चित्रपट)|आवारगी]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९९० || [[क्रोध (चित्रपट)|क्रोध]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९९१ || [[सडक (चित्रपट)|सडक]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९९२ || [[निवडुंग (चित्रपट)|निवडुंग]] || मराठी || ||
|-
| इ.स. १९९२ || [[बाळाचे बाप ब्रह्मचारी]] || मराठी || ||
|-
| इ.स. १९९२ || [[सगळीकडे बोंबाबोंब]] || मराठी || ||
|-
| इ.स. १९९३ || [[दामिनी (चित्रपट)|दामिनी]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९९३ || [[सर (हिंदी चित्रपट)|सर]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९९३ || [[आमच्यासारखे आम्हीच]] || मराठी || ||
|-
| इ.स. १९९३ || [[गोडी गुलाबी]] || मराठी || ||
|-
| इ.स. १९९४ || [[भस्म (चित्रपट)|भस्म]] || मराठी || ||
|-
| इ.स. १९९५ || [[आझमाइश (चित्रपट)|आझमाइश]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९९५ || [[बरसात (१९९५ चित्रपट)|बरसात]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९९५ || [[नीलांबरी (चित्रपट)|नीलांबरी]] || मराठी || ||
|-
| इ.स. १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९९८ || [[चायना गेट (चित्रपट)|चायना गेट]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९९९ || [[मस्त (चित्रपट)|मस्त]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. १९९९ || [[बडे दिलवाला]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. २००० || [[पुकार (२००० चित्रपट)|पुकार]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. २००१ || [[लज्जा (हिंदी चित्रपट)|लज्जा]] || हिंदी || ||
|-
| इ.स. २००१ || [[यूँ होता तो क्या होता]] || हिंदी || ||
|}

=== दूरचित्रवाणी-कारकीर्द ===
{| class=&quot;wikitable&quot;  width=&quot;100%&quot;
|-
! वर्ष (इ.स.) !! कार्यक्रम !! भाषा !! भूमिका/सहभाग !! टिप्पणी
|-
| इ.स. २००८ || [[असंभव (मालिका)|असंभव]] || मराठी || सोपानकाकाका || 
|-
|  || भाकरी आणि फूल || मराठी ||  || 
|}

;सुहास भालेकर यांचे दिग्दर्शन:

* शाहीर साबळे करीत असलेल्या लोकनाट्यांचे दिग्दर्शन बहुतेक वेळा सुहास भालेकर यांचे असे.


== मृत्यू ==
२ मार्च, इ.स. २०१३ रोजी [[मुंबई]]तल्या ''बाँबे हॉस्पिटल'' येथे भालेकरांचा मृत्यू झाला &lt;ref name=&quot;मटा २०१३०३०२&quot;&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/18761494.cms | title = सुहास भालेकर कालवश | प्रकाशक = [[महाराष्ट्र टाइम्स]] | दिनांक = २ मार्च, इ.स. २०१३ | ॲक्सेसदिनांक = ३ मार्च, इ.स. २०१३ | भाषा = मराठी | archive-date = 2013-03-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130305163533/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/18761494.cms | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. [[फुप्फुस|फुप्फुसांच्या]] आजारामुळे त्यांना बाँबे हॉस्पिटलात दाखल करण्यात आले होते&lt;ref name=&quot;मटा २०१३०३०२&quot;/&gt;. मृत्युसमयी ते ८३ वर्षांचे होते. 

त्यांचा मुलगा [[हेमंत भालेकर]] हा अभिनेता आहे.

== संदर्भ व नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* {{आय.एम.डी.बी. नाव|1184441|{{लेखनाव}}}}

{{विस्तार}}
{{DEFAULTSORT:भालेकर,सुहास}}
[[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:मराठी अभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३१ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>3fujykgzh3bg6gr575phattp5f4i0vy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38982</id>
    <revision>
      <id>2717205</id>
      <parentid>2678549</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* विमानताफा */</comment>
      <origin>2717205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13368" sha1="pln3gzm0hfi2f2v3xcbcnd62qt8eyf0" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = VA
| ICAO           = VOZ
| callsign       = VELOCITY
| स्थापना            = 
| सुरुवात            = ३१ ऑगस्ट २०००
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[मेलबर्न विमानतळ]] ([[मेलबर्न]]) &lt;br /&gt;[[सिडनी विमानतळ]] ([[सिडनी]])&lt;br /&gt;[[ब्रिस्बेन]]&lt;br /&gt;[[ऑकलंड]]
| मुख्य_शहरे         = [[पर्थ]]&lt;br /&gt;[[ॲडलेड]]&lt;br /&gt;[[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १०६
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Now you're flying''
| मुख्यालय         = [[ब्रिस्बेन]], [[क्वीन्सलंड]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        =
}}
[[चित्र:Virgin Australia - VH-VPH (8350982723).jpg|250 px|इवलेसे|[[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर थांबलेले व्हर्जिनचे [[बोइंग ७७७]] विमान]]
'''व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया''' (जुने नाव: '''व्हर्जिन ब्ल्यू''') ही [[ऑस्ट्रेलिया]] देशामधील दुसऱ्या क्रमांकाची मोठी ([[क्वांटास]] खालोखाल) [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे मुख्यालय व मुख्य वाहतूक केंद्र [[ब्रिस्बेन]] येथे आहे. सध्या व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियामार्फत ऑस्ट्रेलियामधील २९ शहरांमध्ये प्रवासी विमानसेवा पुरवली जाते.

== विमानताफा ==
===सध्याचा ताफा===
सप्टेंबर २०२५मध्ये व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया केवळ [[बोईंग ७३७]] विमानांचा ताफा चालवत होती. यांत खालील विमानांचा समावेश आहे;&lt;ref name=casa&gt;{{cite web|title=Aircraft register search|url=https://www.casa.gov.au/aircraft-register |access-date=4 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SeatMaps&quot;&gt;[http://www.virginaustralia.com/au/en/experience/on-board-the-flight/seat-maps/ Virgin Australia Aircraft Seat Maps]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial |url=https://www.boeing.com/content/theboeingcompany/us/en/commercial.html#orders-deliveries |access-date=2025-09-30 |website=www.boeing.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; या यादीमध्ये [[व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स#विमानताफा|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स]] द्वारे संचलित एरबस ए३२० आणि एम्ब्राएर ई१९० विमानांचा समावेश नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-04 |title=AIRCRAFT REGISTER - VIRGIN AUSTRALIA REGIONAL AIRLINES PTY LTD A320-232 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN+AUSTRALIA+REGIONAL+AIRLINES+PTY+LTD&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=A320-232 |access-date=2025-02-04 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा ताफा
! rowspan=&quot;2&quot; |विमान
! rowspan=&quot;2&quot; |सेवेत
! rowspan=&quot;2&quot; | मागणी
! colspan=&quot;3&quot; |प्रवासी
! rowspan=&quot;2&quot; |नोंदी
|-
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Business Class&quot;&gt;J&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Economy Class&quot;&gt;Y&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |एकूण
|-
|[[बोईंग ७३७-७००]]
|९
|—
|८
|१२६
|१३४
|७ विमाने [[केएलएम]] कडून घेतली.
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[बोईंग ७३७-८००]]
| rowspan=&quot;3&quot; |७५&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-800 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=%22VIRGIN+AUSTRALIA+AIRLINES+PTY+LTD%22&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8FE%2C+737-8SA%2C+737-800%2C+737-8KG%2C+737-81D |access-date=2026-03-19 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;|—
|rowspan=&quot;3&quot;|८
|१६२
|१७०
|rowspan=&quot;2&quot;|१८२ आसनांच्या रचनेत बदल केले जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-11 |title=Virgin Australia unveils interior design prototype of the future |url=https://newsroom.virginaustralia.com/release/virgin-australia-unveils-interior-design-prototype-future |access-date=2022-05-30 |website=Virgin Australia Newsroom |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|१६८
|१७६
|-
|१७४
|१८२
|
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स ८]]
|१४&lt;ref&gt;{{cite news |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-8 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN%20AUSTRALIA%20AIRLINES%20&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8&amp;page=0 |access-date=2026-01-28 |agency=CASA|date=2026-01-28}}&lt;/ref&gt;
|९
|८
|१७४
|१८२
|जून २०२३ पासून सेवादाखल.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/118755-virgin-australia-orders-four-more-max-8s-talks-ipo-plans|title=Virgin Australia orders four more MAX 8s; talks IPO plans|website=Ch-Aviation|date=24 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Thomas |first=Geoffrey |date=2023-11-24 |title=Virgin Australia Adds 737s Launches Upgrades |url=https://www.airlineratings.com/news/virgin-australia-adds-737s-launches-upgrades/ |access-date=2023-11-24 |website=Airline Ratings |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स १०]]
|—
|१३
|८
|१९६
|२०४
|२०२७ च्या अखेरीस सेवादाखल होणे अपेक्षित.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Virgin Australia Prospectus |url=https://www.virginaustraliaipo.com.au/offer/prospectus/ |website=Virgin Australia }}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;१२ ऑर्डर्सचे [[बोईंग ७३७ मॅक्स|बोईंग ७३७ मॅक्स ८]] मध्ये रूपांतर केले गेले.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
!एकूण
!९८
!२२
! colspan=&quot;4&quot; |
|}

व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया सुरुवातीला आपली विमाने भाड्याने घेतली होती. अलीकडे सामील झालेली विमाने थेट खरेदी केली गेली जातात. बचत करण्यासाठी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने ताफ्यात जुन्या फोक्कर १०० विमानांच्या जागी केएलएम कडून घेतलेल्या बोईंग ७३७-७०० सारखी वापरलेली विमाने विकत घ्यायला सुरुवात केली आहे.

२८ जून २०२३ रोजी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाला त्यांचे पहिले ७३७ मॅक्स ८ विमान मिळाले.  या प्रकारचे विमान चालवणारी ऑस्ट्रेलियातील ही दुसरीर कंपनी होती.{{refn|group=N|[[बोन्झा]] नंतर.}} मर्यादित देशांतर्गत उड्डाणांनंतर, व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने जुलै २०२३ च्या उत्तरार्धात हे विमान [[केर्न्स विमानतळ|केर्न्स]]–[[हानेडा विमानतळ|टोकियो हानेडा]] मार्गावर तैनात केले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |title=Virgin Australia's first Boeing 737 MAX is on the way - Executive Traveller |url=https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-first-boeing-737-max-delivery |access-date=29 June 2023 |work=www.executivetraveller.com |date=27 June 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;

बोईंगकडून अधिक नवीन विमाने मिळण्यात होणाऱ्या सततच्या विलंबामुळे १३ सप्टेंबर २०२४ रोजी बोईंग ७३७ मॅक्स १० च्या १२ मागण्या बदलून मॅक्स ८ मध्ये बदलण्यात आल्या.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Nelson |first=Jake |date=13 September 2024 |title=Virgin shifts 12 MAX 10 orders to MAX 8s as Boeing headaches persist |url=https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913090652/https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |archive-date=13 September 2024 |access-date=14 September 2024 |website=Australian Aviation}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्वीची विमाने===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा माजी ताफा
|-
!विमान
!एकूण
!वितरित (Delivered)
!निवृत्ती दिनांक
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३३०-२००]]
|८
|२०११
|२०२०
|२ विमाने [[अझुल ब्राझिलियन एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[बोईंग ७३७-३००]]
|१
|२००१
|२००४
|
|-
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|६
|२०००
|२००३
|
|-
|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-airbus-a330-boeing-777| title = Virgin Australia axes Airbus A330s, Boeing 777s - Executive Traveller| date = 5 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|५
|२०११
|२०२०
|माजी [[व्ही ऑस्ट्रेलिया]] ताफा.&lt;br /&gt;[[कोव्हिड-१९ महामारी]]मुळे मुदतपूर्व निवृत्त.&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]]मधील पहिली आणि एकमेव [[बोईंग ७७७]] प्रवासी विमान वापरणारी कंपनी.&lt;br /&gt;३ विमाने [[कतार एरवेझ]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर ई१७०]]
|४
|२००७
|२०१२
|[[कंपास एरलाइन्स (उत्तर अमेरिका)|कंपास एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर १९०एआर|एम्ब्राएर ई१९०एआर]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://australianaviation.com.au/2018/02/virgin-australias-embraer-era-comes-to-an-end/|title=Virgin Australia's Embraer era comes to an end, accepts last 737NG delivery|website=australianaviation.com.au|date=3 February 2018 |language=en-US|access-date=3 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|१८
|२००८
|२०१८
|
|}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.virginaustralia.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स वर्ग|Virgin Australia|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>pln3gzm0hfi2f2v3xcbcnd62qt8eyf0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717206</id>
      <parentid>2717205</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* विमानताफा */</comment>
      <origin>2717206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20477" sha1="lyx4zl2c8ce0o4pysyo6tyjcdsd7q87" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = VA
| ICAO           = VOZ
| callsign       = VELOCITY
| स्थापना            = 
| सुरुवात            = ३१ ऑगस्ट २०००
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[मेलबर्न विमानतळ]] ([[मेलबर्न]]) &lt;br /&gt;[[सिडनी विमानतळ]] ([[सिडनी]])&lt;br /&gt;[[ब्रिस्बेन]]&lt;br /&gt;[[ऑकलंड]]
| मुख्य_शहरे         = [[पर्थ]]&lt;br /&gt;[[ॲडलेड]]&lt;br /&gt;[[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १०६
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Now you're flying''
| मुख्यालय         = [[ब्रिस्बेन]], [[क्वीन्सलंड]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        =
}}
[[चित्र:Virgin Australia - VH-VPH (8350982723).jpg|250 px|इवलेसे|[[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर थांबलेले व्हर्जिनचे [[बोइंग ७७७]] विमान]]
'''व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया''' (जुने नाव: '''व्हर्जिन ब्ल्यू''') ही [[ऑस्ट्रेलिया]] देशामधील दुसऱ्या क्रमांकाची मोठी ([[क्वांटास]] खालोखाल) [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे मुख्यालय व मुख्य वाहतूक केंद्र [[ब्रिस्बेन]] येथे आहे. सध्या व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियामार्फत ऑस्ट्रेलियामधील २९ शहरांमध्ये प्रवासी विमानसेवा पुरवली जाते.

== गंतव्यस्थाने ==
{{मुख्य|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया गंतव्यस्थानांची यादी}}
११ डिसेंबर २०२४ रोजी कतार एरवेझने घोषणा केली की जून २०२५ पासून सुरू होणाऱ्या प्रवासासाठी प्रवासी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाच्या वतीने [[सिडनी]], [[ब्रिस्बेन]] आणि [[पर्थ]] येथून [[दोहा]]साठी थेट मार्गांची विमान तिकिटे बुक करू शकतात. या सहकार्यामुळे याच वर्षाच्या उत्तरार्धात [[मेल्बर्न]]चाही यात समावेश केला जाईल.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Virgin Australia and Qatar Airways |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/airline-partners/qatar-wetlease/ |access-date=2024-12-17 |website=Virginaustralia.com}}&lt;/ref&gt;

=== संयुक्त उपक्रम ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी संयुक्त उपक्रम (जॉइंट व्हेंचर) करार आहेत:
{{div col|colwidth=15em}}
* [[कतार एरवेझ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/qatar-airways-partnership/|title=Qatar Airways Partnership|website=Virginaustralia.com|access-date=2026-06-27}}&lt;/ref&gt;
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Virgin Australia alliance {{!}} Singapore Airlines Australia | url=https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20220808043144/https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2022-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title=ACCC authorises alliance between Virgin Australia and Singapore Airlines {{!}} ACCC | url=https://www.accc.gov.au/media-release/accc-authorises-alliance-between-virgin-australia-and-singapore-airlines | access-date=2026-09-05 | website=www.accc.gov.au}}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

=== कोडशेर करार ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी कोडशेअर करार आहेत:&lt;ref name=&quot;VApartners&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|location=Brisbane |access-date=3 July 2025}}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर कॅनडा]]
* [[एर इंडिया]]
* [[एर मॉरिशस]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Air Mauritius Route Map|url=https://www.airmauritius.com/Files/Route%20Map/Route%20Map.pdf|website=Airmauritius.com|access-date=10 March 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[एर न्यूझीलंड]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241202-vanzcodeshare|title=Virgin Australia / Air New Zealand Resumes Codeshare Service in Dec 2024|website=Aeroroutes.com|access-date=27 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[ऑल निप्पॉन एरवेझ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/all-nippon-airways/|title=Airline Partners |website=Virginaustralia.com|access-date=11 February 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[चायना साउदर्न एरलाइन्स]]
* [[लिंक एरवेझ]]
* [[कतार एरवेझ]]
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]
* [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]]
* [[युनायटेड एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kaeliconforti/2021/12/30/virgin-australia-drops-delta-announces-new-codeshare-partnership-with-united|title=Virgin Australia drops Delta, announces new codeshare partnership with United|work=Forbes|date=January 3, 2022|access-date=November 18, 2024|author-last1=Conforti|author-first1=Kaeli}}&lt;/ref&gt;
* [[व्हर्जिन अटलांटिक]]
{{div col end}}

=== इंटरलाइन करार ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी [[इंटरलाइन]] करार आहेत:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर कॅनडा]]
* [[एरकॅलिन]]
* [[इव्हा एर]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Flight Information- Interline Baggage - EVA Air {{!}} Global (English) | url=https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20200809020459/https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;
* [[हाइनान एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.finder.com.au/virgin-australia-and-hainan-airlines-announce-codeshare-partnership|title=Virgin Australia and Hainan Airlines launch codeshare|website=Finder.com.au|date=4 June 2018|access-date=5 June 2018}}&lt;/ref&gt;
* [[हाँगकाँग एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|title=Hong Kong Airlines and Virgin Australia to Launch Codeshare Partnership|website=Hong Kong Airlines|date=6 June 2017|access-date=5 June 2018|archive-date=14 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045741/https://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[पाकिस्तान आंतरराष्ट्रीय एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=PIA announces Interline Agreement with Virgin Australia | url=https://thediplomaticinsight.com/pia-announces-interline-agreement-with-virgin-australia/ | access-date=2026-09-05 | website=thediplomaticinsight.com}}&lt;/ref&gt;
* [[स्कूट]]
* [[श्रीलंकन एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=SriLankan Airlines|title=SriLankan Airlines Partners with Virgin Australia and Expands in Australia|url=https://www.srilankan.com/en_uk/corporate/news-details/515|date= 2023-09-28|access-date=2024-10-10}}&lt;/ref&gt;
* [[स्विस इंटरनॅशनल एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;SWISS partner airlines&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|title=Fees for partner airlines|website=SWISS|access-date=27 September 2018|archive-date=9 August 2020|archive-url=

== विमानताफा ==
===सध्याचा ताफा===
सप्टेंबर २०२५मध्ये व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया केवळ [[बोईंग ७३७]] विमानांचा ताफा चालवत होती. यांत खालील विमानांचा समावेश आहे;&lt;ref name=casa&gt;{{cite web|title=Aircraft register search|url=https://www.casa.gov.au/aircraft-register |access-date=4 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SeatMaps&quot;&gt;[http://www.virginaustralia.com/au/en/experience/on-board-the-flight/seat-maps/ Virgin Australia Aircraft Seat Maps]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial |url=https://www.boeing.com/content/theboeingcompany/us/en/commercial.html#orders-deliveries |access-date=2025-09-30 |website=www.boeing.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; या यादीमध्ये [[व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स#विमानताफा|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स]] द्वारे संचलित एरबस ए३२० आणि एम्ब्राएर ई१९० विमानांचा समावेश नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-04 |title=AIRCRAFT REGISTER - VIRGIN AUSTRALIA REGIONAL AIRLINES PTY LTD A320-232 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN+AUSTRALIA+REGIONAL+AIRLINES+PTY+LTD&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=A320-232 |access-date=2025-02-04 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा ताफा
! rowspan=&quot;2&quot; |विमान
! rowspan=&quot;2&quot; |सेवेत
! rowspan=&quot;2&quot; | मागणी
! colspan=&quot;3&quot; |प्रवासी
! rowspan=&quot;2&quot; |नोंदी
|-
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Business Class&quot;&gt;J&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Economy Class&quot;&gt;Y&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |एकूण
|-
|[[बोईंग ७३७-७००]]
|९
|—
|८
|१२६
|१३४
|७ विमाने [[केएलएम]] कडून घेतली.
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[बोईंग ७३७-८००]]
| rowspan=&quot;3&quot; |७५&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-800 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=%22VIRGIN+AUSTRALIA+AIRLINES+PTY+LTD%22&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8FE%2C+737-8SA%2C+737-800%2C+737-8KG%2C+737-81D |access-date=2026-03-19 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;|—
|rowspan=&quot;3&quot;|८
|१६२
|१७०
|rowspan=&quot;2&quot;|१८२ आसनांच्या रचनेत बदल केले जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-11 |title=Virgin Australia unveils interior design prototype of the future |url=https://newsroom.virginaustralia.com/release/virgin-australia-unveils-interior-design-prototype-future |access-date=2022-05-30 |website=Virgin Australia Newsroom |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|१६८
|१७६
|-
|१७४
|१८२
|
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स ८]]
|१४&lt;ref&gt;{{cite news |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-8 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN%20AUSTRALIA%20AIRLINES%20&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8&amp;page=0 |access-date=2026-01-28 |agency=CASA|date=2026-01-28}}&lt;/ref&gt;
|९
|८
|१७४
|१८२
|जून २०२३ पासून सेवादाखल.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/118755-virgin-australia-orders-four-more-max-8s-talks-ipo-plans|title=Virgin Australia orders four more MAX 8s; talks IPO plans|website=Ch-Aviation|date=24 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Thomas |first=Geoffrey |date=2023-11-24 |title=Virgin Australia Adds 737s Launches Upgrades |url=https://www.airlineratings.com/news/virgin-australia-adds-737s-launches-upgrades/ |access-date=2023-11-24 |website=Airline Ratings |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स १०]]
|—
|१३
|८
|१९६
|२०४
|२०२७ च्या अखेरीस सेवादाखल होणे अपेक्षित.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Virgin Australia Prospectus |url=https://www.virginaustraliaipo.com.au/offer/prospectus/ |website=Virgin Australia }}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;१२ ऑर्डर्सचे [[बोईंग ७३७ मॅक्स|बोईंग ७३७ मॅक्स ८]] मध्ये रूपांतर केले गेले.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
!एकूण
!९८
!२२
! colspan=&quot;4&quot; |
|}

व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया सुरुवातीला आपली विमाने भाड्याने घेतली होती. अलीकडे सामील झालेली विमाने थेट खरेदी केली गेली जातात. बचत करण्यासाठी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने ताफ्यात जुन्या फोक्कर १०० विमानांच्या जागी केएलएम कडून घेतलेल्या बोईंग ७३७-७०० सारखी वापरलेली विमाने विकत घ्यायला सुरुवात केली आहे.

२८ जून २०२३ रोजी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाला त्यांचे पहिले ७३७ मॅक्स ८ विमान मिळाले.  या प्रकारचे विमान चालवणारी ऑस्ट्रेलियातील ही दुसरीर कंपनी होती.{{refn|group=N|[[बोन्झा]] नंतर.}} मर्यादित देशांतर्गत उड्डाणांनंतर, व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने जुलै २०२३ च्या उत्तरार्धात हे विमान [[केर्न्स विमानतळ|केर्न्स]]–[[हानेडा विमानतळ|टोकियो हानेडा]] मार्गावर तैनात केले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |title=Virgin Australia's first Boeing 737 MAX is on the way - Executive Traveller |url=https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-first-boeing-737-max-delivery |access-date=29 June 2023 |work=www.executivetraveller.com |date=27 June 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;

बोईंगकडून अधिक नवीन विमाने मिळण्यात होणाऱ्या सततच्या विलंबामुळे १३ सप्टेंबर २०२४ रोजी बोईंग ७३७ मॅक्स १० च्या १२ मागण्या बदलून मॅक्स ८ मध्ये बदलण्यात आल्या.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Nelson |first=Jake |date=13 September 2024 |title=Virgin shifts 12 MAX 10 orders to MAX 8s as Boeing headaches persist |url=https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913090652/https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |archive-date=13 September 2024 |access-date=14 September 2024 |website=Australian Aviation}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्वीची विमाने===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा माजी ताफा
|-
!विमान
!एकूण
!वितरित (Delivered)
!निवृत्ती दिनांक
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३३०-२००]]
|८
|२०११
|२०२०
|२ विमाने [[अझुल ब्राझिलियन एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[बोईंग ७३७-३००]]
|१
|२००१
|२००४
|
|-
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|६
|२०००
|२००३
|
|-
|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-airbus-a330-boeing-777| title = Virgin Australia axes Airbus A330s, Boeing 777s - Executive Traveller| date = 5 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|५
|२०११
|२०२०
|माजी [[व्ही ऑस्ट्रेलिया]] ताफा.&lt;br /&gt;[[कोव्हिड-१९ महामारी]]मुळे मुदतपूर्व निवृत्त.&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]]मधील पहिली आणि एकमेव [[बोईंग ७७७]] प्रवासी विमान वापरणारी कंपनी.&lt;br /&gt;३ विमाने [[कतार एरवेझ]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर ई१७०]]
|४
|२००७
|२०१२
|[[कंपास एरलाइन्स (उत्तर अमेरिका)|कंपास एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर १९०एआर|एम्ब्राएर ई१९०एआर]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://australianaviation.com.au/2018/02/virgin-australias-embraer-era-comes-to-an-end/|title=Virgin Australia's Embraer era comes to an end, accepts last 737NG delivery|website=australianaviation.com.au|date=3 February 2018 |language=en-US|access-date=3 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|१८
|२००८
|२०१८
|
|}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.virginaustralia.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स वर्ग|Virgin Australia|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>lyx4zl2c8ce0o4pysyo6tyjcdsd7q87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717207</id>
      <parentid>2717206</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2717207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20478" sha1="3nx9ly9dwwbhegmidywgjxmb8k6dp4l" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = VA
| ICAO           = VOZ
| callsign       = VELOCITY
| स्थापना            = 
| सुरुवात            = ३१ ऑगस्ट २०००
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[मेलबर्न विमानतळ]] ([[मेलबर्न]]) &lt;br /&gt;[[सिडनी विमानतळ]] ([[सिडनी]])&lt;br /&gt;[[ब्रिस्बेन]]&lt;br /&gt;[[ऑकलंड]]
| मुख्य_शहरे         = [[पर्थ]]&lt;br /&gt;[[ॲडलेड]]&lt;br /&gt;[[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १०६
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Now you're flying''
| मुख्यालय         = [[ब्रिस्बेन]], [[क्वीन्सलंड]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        =
}}
[[चित्र:Virgin Australia - VH-VPH (8350982723).jpg|250 px|इवलेसे|[[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर थांबलेले व्हर्जिनचे [[बोइंग ७७७]] विमान]]
'''व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया''' (जुने नाव: '''व्हर्जिन ब्ल्यू''') ही [[ऑस्ट्रेलिया]] देशामधील दुसऱ्या क्रमांकाची मोठी ([[क्वांटास]] खालोखाल) [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे मुख्यालय व मुख्य वाहतूक केंद्र [[ब्रिस्बेन]] येथे आहे. सध्या व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियामार्फत ऑस्ट्रेलियामधील २९ शहरांमध्ये प्रवासी विमानसेवा पुरवली जाते.

== गंतव्यस्थाने ==
{{मुख्य|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया गंतव्यस्थानांची यादी}}
११ डिसेंबर २०२४ रोजी कतार एरवेझने घोषणा केली की जून २०२५ पासून सुरू होणाऱ्या प्रवासासाठी प्रवासी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाच्या वतीने [[सिडनी]], [[ब्रिस्बेन]] आणि [[पर्थ]] येथून [[दोहा]]साठी थेट मार्गांची विमान तिकिटे बुक करू शकतात. या सहकार्यामुळे याच वर्षाच्या उत्तरार्धात [[मेल्बर्न]]चाही यात समावेश केला जाईल.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Virgin Australia and Qatar Airways |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/airline-partners/qatar-wetlease/ |access-date=2024-12-17 |website=Virginaustralia.com}}&lt;/ref&gt;

=== संयुक्त उपक्रम ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी संयुक्त उपक्रम (जॉइंट व्हेंचर) करार आहेत:
{{div col|colwidth=15em}}
* [[कतार एरवेझ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/qatar-airways-partnership/|title=Qatar Airways Partnership|website=Virginaustralia.com|access-date=2026-06-27}}&lt;/ref&gt;
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Virgin Australia alliance {{!}} Singapore Airlines Australia | url=https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20220808043144/https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2022-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title=ACCC authorises alliance between Virgin Australia and Singapore Airlines {{!}} ACCC | url=https://www.accc.gov.au/media-release/accc-authorises-alliance-between-virgin-australia-and-singapore-airlines | access-date=2026-09-05 | website=www.accc.gov.au}}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

=== कोडशेर करार ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी कोडशेअर करार आहेत:&lt;ref name=&quot;VApartners&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|location=Brisbane |access-date=3 July 2025}}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर कॅनडा]]
* [[एर इंडिया]]
* [[एर मॉरिशस]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Air Mauritius Route Map|url=https://www.airmauritius.com/Files/Route%20Map/Route%20Map.pdf|website=Airmauritius.com|access-date=10 March 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[एर न्यू झीलंड]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241202-vanzcodeshare|title=Virgin Australia / Air New Zealand Resumes Codeshare Service in Dec 2024|website=Aeroroutes.com|access-date=27 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[ऑल निप्पॉन एरवेझ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/all-nippon-airways/|title=Airline Partners |website=Virginaustralia.com|access-date=11 February 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[चायना साउदर्न एरलाइन्स]]
* [[लिंक एरवेझ]]
* [[कतार एरवेझ]]
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]
* [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]]
* [[युनायटेड एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kaeliconforti/2021/12/30/virgin-australia-drops-delta-announces-new-codeshare-partnership-with-united|title=Virgin Australia drops Delta, announces new codeshare partnership with United|work=Forbes|date=January 3, 2022|access-date=November 18, 2024|author-last1=Conforti|author-first1=Kaeli}}&lt;/ref&gt;
* [[व्हर्जिन अटलांटिक]]
{{div col end}}

=== इंटरलाइन करार ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी [[इंटरलाइन]] करार आहेत:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर कॅनडा]]
* [[एरकॅलिन]]
* [[इव्हा एर]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Flight Information- Interline Baggage - EVA Air {{!}} Global (English) | url=https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20200809020459/https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;
* [[हाइनान एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.finder.com.au/virgin-australia-and-hainan-airlines-announce-codeshare-partnership|title=Virgin Australia and Hainan Airlines launch codeshare|website=Finder.com.au|date=4 June 2018|access-date=5 June 2018}}&lt;/ref&gt;
* [[हाँगकाँग एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|title=Hong Kong Airlines and Virgin Australia to Launch Codeshare Partnership|website=Hong Kong Airlines|date=6 June 2017|access-date=5 June 2018|archive-date=14 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045741/https://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[पाकिस्तान आंतरराष्ट्रीय एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=PIA announces Interline Agreement with Virgin Australia | url=https://thediplomaticinsight.com/pia-announces-interline-agreement-with-virgin-australia/ | access-date=2026-09-05 | website=thediplomaticinsight.com}}&lt;/ref&gt;
* [[स्कूट]]
* [[श्रीलंकन एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=SriLankan Airlines|title=SriLankan Airlines Partners with Virgin Australia and Expands in Australia|url=https://www.srilankan.com/en_uk/corporate/news-details/515|date= 2023-09-28|access-date=2024-10-10}}&lt;/ref&gt;
* [[स्विस इंटरनॅशनल एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;SWISS partner airlines&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|title=Fees for partner airlines|website=SWISS|access-date=27 September 2018|archive-date=9 August 2020|archive-url=

== विमानताफा ==
===सध्याचा ताफा===
सप्टेंबर २०२५मध्ये व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया केवळ [[बोईंग ७३७]] विमानांचा ताफा चालवत होती. यांत खालील विमानांचा समावेश आहे;&lt;ref name=casa&gt;{{cite web|title=Aircraft register search|url=https://www.casa.gov.au/aircraft-register |access-date=4 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SeatMaps&quot;&gt;[http://www.virginaustralia.com/au/en/experience/on-board-the-flight/seat-maps/ Virgin Australia Aircraft Seat Maps]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial |url=https://www.boeing.com/content/theboeingcompany/us/en/commercial.html#orders-deliveries |access-date=2025-09-30 |website=www.boeing.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; या यादीमध्ये [[व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स#विमानताफा|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स]] द्वारे संचलित एरबस ए३२० आणि एम्ब्राएर ई१९० विमानांचा समावेश नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-04 |title=AIRCRAFT REGISTER - VIRGIN AUSTRALIA REGIONAL AIRLINES PTY LTD A320-232 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN+AUSTRALIA+REGIONAL+AIRLINES+PTY+LTD&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=A320-232 |access-date=2025-02-04 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा ताफा
! rowspan=&quot;2&quot; |विमान
! rowspan=&quot;2&quot; |सेवेत
! rowspan=&quot;2&quot; | मागणी
! colspan=&quot;3&quot; |प्रवासी
! rowspan=&quot;2&quot; |नोंदी
|-
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Business Class&quot;&gt;J&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Economy Class&quot;&gt;Y&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |एकूण
|-
|[[बोईंग ७३७-७००]]
|९
|—
|८
|१२६
|१३४
|७ विमाने [[केएलएम]] कडून घेतली.
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[बोईंग ७३७-८००]]
| rowspan=&quot;3&quot; |७५&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-800 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=%22VIRGIN+AUSTRALIA+AIRLINES+PTY+LTD%22&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8FE%2C+737-8SA%2C+737-800%2C+737-8KG%2C+737-81D |access-date=2026-03-19 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;|—
|rowspan=&quot;3&quot;|८
|१६२
|१७०
|rowspan=&quot;2&quot;|१८२ आसनांच्या रचनेत बदल केले जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-11 |title=Virgin Australia unveils interior design prototype of the future |url=https://newsroom.virginaustralia.com/release/virgin-australia-unveils-interior-design-prototype-future |access-date=2022-05-30 |website=Virgin Australia Newsroom |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|१६८
|१७६
|-
|१७४
|१८२
|
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स ८]]
|१४&lt;ref&gt;{{cite news |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-8 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN%20AUSTRALIA%20AIRLINES%20&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8&amp;page=0 |access-date=2026-01-28 |agency=CASA|date=2026-01-28}}&lt;/ref&gt;
|९
|८
|१७४
|१८२
|जून २०२३ पासून सेवादाखल.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/118755-virgin-australia-orders-four-more-max-8s-talks-ipo-plans|title=Virgin Australia orders four more MAX 8s; talks IPO plans|website=Ch-Aviation|date=24 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Thomas |first=Geoffrey |date=2023-11-24 |title=Virgin Australia Adds 737s Launches Upgrades |url=https://www.airlineratings.com/news/virgin-australia-adds-737s-launches-upgrades/ |access-date=2023-11-24 |website=Airline Ratings |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स १०]]
|—
|१३
|८
|१९६
|२०४
|२०२७ च्या अखेरीस सेवादाखल होणे अपेक्षित.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Virgin Australia Prospectus |url=https://www.virginaustraliaipo.com.au/offer/prospectus/ |website=Virgin Australia }}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;१२ ऑर्डर्सचे [[बोईंग ७३७ मॅक्स|बोईंग ७३७ मॅक्स ८]] मध्ये रूपांतर केले गेले.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
!एकूण
!९८
!२२
! colspan=&quot;4&quot; |
|}

व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया सुरुवातीला आपली विमाने भाड्याने घेतली होती. अलीकडे सामील झालेली विमाने थेट खरेदी केली गेली जातात. बचत करण्यासाठी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने ताफ्यात जुन्या फोक्कर १०० विमानांच्या जागी केएलएम कडून घेतलेल्या बोईंग ७३७-७०० सारखी वापरलेली विमाने विकत घ्यायला सुरुवात केली आहे.

२८ जून २०२३ रोजी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाला त्यांचे पहिले ७३७ मॅक्स ८ विमान मिळाले.  या प्रकारचे विमान चालवणारी ऑस्ट्रेलियातील ही दुसरीर कंपनी होती.{{refn|group=N|[[बोन्झा]] नंतर.}} मर्यादित देशांतर्गत उड्डाणांनंतर, व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने जुलै २०२३ च्या उत्तरार्धात हे विमान [[केर्न्स विमानतळ|केर्न्स]]–[[हानेडा विमानतळ|टोकियो हानेडा]] मार्गावर तैनात केले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |title=Virgin Australia's first Boeing 737 MAX is on the way - Executive Traveller |url=https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-first-boeing-737-max-delivery |access-date=29 June 2023 |work=www.executivetraveller.com |date=27 June 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;

बोईंगकडून अधिक नवीन विमाने मिळण्यात होणाऱ्या सततच्या विलंबामुळे १३ सप्टेंबर २०२४ रोजी बोईंग ७३७ मॅक्स १० च्या १२ मागण्या बदलून मॅक्स ८ मध्ये बदलण्यात आल्या.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Nelson |first=Jake |date=13 September 2024 |title=Virgin shifts 12 MAX 10 orders to MAX 8s as Boeing headaches persist |url=https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913090652/https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |archive-date=13 September 2024 |access-date=14 September 2024 |website=Australian Aviation}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्वीची विमाने===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा माजी ताफा
|-
!विमान
!एकूण
!वितरित (Delivered)
!निवृत्ती दिनांक
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३३०-२००]]
|८
|२०११
|२०२०
|२ विमाने [[अझुल ब्राझिलियन एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[बोईंग ७३७-३००]]
|१
|२००१
|२००४
|
|-
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|६
|२०००
|२००३
|
|-
|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-airbus-a330-boeing-777| title = Virgin Australia axes Airbus A330s, Boeing 777s - Executive Traveller| date = 5 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|५
|२०११
|२०२०
|माजी [[व्ही ऑस्ट्रेलिया]] ताफा.&lt;br /&gt;[[कोव्हिड-१९ महामारी]]मुळे मुदतपूर्व निवृत्त.&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]]मधील पहिली आणि एकमेव [[बोईंग ७७७]] प्रवासी विमान वापरणारी कंपनी.&lt;br /&gt;३ विमाने [[कतार एरवेझ]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर ई१७०]]
|४
|२००७
|२०१२
|[[कंपास एरलाइन्स (उत्तर अमेरिका)|कंपास एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर १९०एआर|एम्ब्राएर ई१९०एआर]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://australianaviation.com.au/2018/02/virgin-australias-embraer-era-comes-to-an-end/|title=Virgin Australia's Embraer era comes to an end, accepts last 737NG delivery|website=australianaviation.com.au|date=3 February 2018 |language=en-US|access-date=3 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|१८
|२००८
|२०१८
|
|}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.virginaustralia.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स वर्ग|Virgin Australia|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>3nx9ly9dwwbhegmidywgjxmb8k6dp4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717208</id>
      <parentid>2717207</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* गंतव्यस्थाने */</comment>
      <origin>2717208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21379" sha1="kdiocci5n51gwgssn0pelebtqookijz" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = VA
| ICAO           = VOZ
| callsign       = VELOCITY
| स्थापना            = 
| सुरुवात            = ३१ ऑगस्ट २०००
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[मेलबर्न विमानतळ]] ([[मेलबर्न]]) &lt;br /&gt;[[सिडनी विमानतळ]] ([[सिडनी]])&lt;br /&gt;[[ब्रिस्बेन]]&lt;br /&gt;[[ऑकलंड]]
| मुख्य_शहरे         = [[पर्थ]]&lt;br /&gt;[[ॲडलेड]]&lt;br /&gt;[[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १०६
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Now you're flying''
| मुख्यालय         = [[ब्रिस्बेन]], [[क्वीन्सलंड]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        =
}}
[[चित्र:Virgin Australia - VH-VPH (8350982723).jpg|250 px|इवलेसे|[[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर थांबलेले व्हर्जिनचे [[बोइंग ७७७]] विमान]]
'''व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया''' (जुने नाव: '''व्हर्जिन ब्ल्यू''') ही [[ऑस्ट्रेलिया]] देशामधील दुसऱ्या क्रमांकाची मोठी ([[क्वांटास]] खालोखाल) [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे मुख्यालय व मुख्य वाहतूक केंद्र [[ब्रिस्बेन]] येथे आहे. सध्या व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियामार्फत ऑस्ट्रेलियामधील २९ शहरांमध्ये प्रवासी विमानसेवा पुरवली जाते.

== गंतव्यस्थाने ==
{{मुख्य|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया गंतव्यस्थानांची यादी}}
११ डिसेंबर २०२४ रोजी कतार एरवेझने घोषणा केली की जून २०२५ पासून सुरू होणाऱ्या प्रवासासाठी प्रवासी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाच्या वतीने [[सिडनी]], [[ब्रिस्बेन]] आणि [[पर्थ]] येथून [[दोहा]]साठी थेट मार्गांची विमान तिकिटे बुक करू शकतात. या सहकार्यामुळे याच वर्षाच्या उत्तरार्धात [[मेल्बर्न]]चाही यात समावेश केला जाईल.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Virgin Australia and Qatar Airways |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/airline-partners/qatar-wetlease/ |access-date=2024-12-17 |website=Virginaustralia.com}}&lt;/ref&gt;

=== संयुक्त उपक्रम ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी संयुक्त उपक्रम (जॉइंट व्हेंचर) करार आहेत:
{{div col|colwidth=15em}}
* [[कतार एरवेझ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/qatar-airways-partnership/|title=Qatar Airways Partnership|website=Virginaustralia.com|access-date=2026-06-27}}&lt;/ref&gt;
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Virgin Australia alliance {{!}} Singapore Airlines Australia | url=https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20220808043144/https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2022-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title=ACCC authorises alliance between Virgin Australia and Singapore Airlines {{!}} ACCC | url=https://www.accc.gov.au/media-release/accc-authorises-alliance-between-virgin-australia-and-singapore-airlines | access-date=2026-09-05 | website=www.accc.gov.au}}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

=== कोडशेर करार ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी कोडशेअर करार आहेत:&lt;ref name=&quot;VApartners&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|location=Brisbane |access-date=3 July 2025}}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर कॅनडा]]
* [[एर इंडिया]]
* [[एर मॉरिशस]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Air Mauritius Route Map|url=https://www.airmauritius.com/Files/Route%20Map/Route%20Map.pdf|website=Airmauritius.com|access-date=10 March 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[एर न्यू झीलंड]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241202-vanzcodeshare|title=Virgin Australia / Air New Zealand Resumes Codeshare Service in Dec 2024|website=Aeroroutes.com|access-date=27 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[ऑल निप्पॉन एरवेझ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/all-nippon-airways/|title=Airline Partners |website=Virginaustralia.com|access-date=11 February 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[चायना साउदर्न एरलाइन्स]]
* [[लिंक एरवेझ]]
* [[कतार एरवेझ]]
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]
* [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]]
* [[युनायटेड एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kaeliconforti/2021/12/30/virgin-australia-drops-delta-announces-new-codeshare-partnership-with-united|title=Virgin Australia drops Delta, announces new codeshare partnership with United|work=Forbes|date=January 3, 2022|access-date=November 18, 2024|author-last1=Conforti|author-first1=Kaeli}}&lt;/ref&gt;
* [[व्हर्जिन अटलांटिक]]
{{div col end}}

=== इंटरलाइन करार ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी [[इंटरलाइन]] करार आहेत:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर कॅनडा]]
* [[एरकॅलिन]]
* [[इव्हा एर]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Flight Information- Interline Baggage - EVA Air {{!}} Global (English) | url=https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20200809020459/https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;
* [[हाइनान एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.finder.com.au/virgin-australia-and-hainan-airlines-announce-codeshare-partnership|title=Virgin Australia and Hainan Airlines launch codeshare|website=Finder.com.au|date=4 June 2018|access-date=5 June 2018}}&lt;/ref&gt;
* [[हाँगकाँग एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|title=Hong Kong Airlines and Virgin Australia to Launch Codeshare Partnership|website=Hong Kong Airlines|date=6 June 2017|access-date=5 June 2018|archive-date=14 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045741/https://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[पाकिस्तान आंतरराष्ट्रीय एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=PIA announces Interline Agreement with Virgin Australia | url=https://thediplomaticinsight.com/pia-announces-interline-agreement-with-virgin-australia/ | access-date=2026-09-05 | website=thediplomaticinsight.com}}&lt;/ref&gt;
* [[स्कूट]]
* [[श्रीलंकन एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=SriLankan Airlines|title=SriLankan Airlines Partners with Virgin Australia and Expands in Australia|url=https://www.srilankan.com/en_uk/corporate/news-details/515|date= 2023-09-28|access-date=2024-10-10}}&lt;/ref&gt;
* [[स्विस आंतरराष्ट्रीय एअरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;SWISS partner airlines&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|title=Fees for partner airlines|website=SWISS|access-date=27 September 2018|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809150931/https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[टी'वे एर]]&lt;ref&gt;{{cite press release|url=https://www.twayair.com/app/company/NEWS/retrieve/3824|title=티웨이항공, VA와 인터라인 통해 호주 이원구간 여행 편의 확대! 호주 항공사 버진 오스트레일리아 인터라인 시행!|trans-title=T'way Air expands travel convenience between Australia's two-way routes through interline with VA! Australian airline Virgin Australia Interline is implemented!|publisher=T'way Air|date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt;
* [[वेस्टजेट]]&lt;ref name=&quot;partners&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.westjet.com/en-ca/about-us/airline-partners|title=Our airline partners|website=www.westjet.com|access-date=14 January 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[झियामेनएर]]
{{div col end}}

== विमानताफा ==
===सध्याचा ताफा===
सप्टेंबर २०२५मध्ये व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया केवळ [[बोईंग ७३७]] विमानांचा ताफा चालवत होती. यांत खालील विमानांचा समावेश आहे;&lt;ref name=casa&gt;{{cite web|title=Aircraft register search|url=https://www.casa.gov.au/aircraft-register |access-date=4 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SeatMaps&quot;&gt;[http://www.virginaustralia.com/au/en/experience/on-board-the-flight/seat-maps/ Virgin Australia Aircraft Seat Maps]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial |url=https://www.boeing.com/content/theboeingcompany/us/en/commercial.html#orders-deliveries |access-date=2025-09-30 |website=www.boeing.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; या यादीमध्ये [[व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स#विमानताफा|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स]] द्वारे संचलित एरबस ए३२० आणि एम्ब्राएर ई१९० विमानांचा समावेश नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-04 |title=AIRCRAFT REGISTER - VIRGIN AUSTRALIA REGIONAL AIRLINES PTY LTD A320-232 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN+AUSTRALIA+REGIONAL+AIRLINES+PTY+LTD&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=A320-232 |access-date=2025-02-04 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा ताफा
! rowspan=&quot;2&quot; |विमान
! rowspan=&quot;2&quot; |सेवेत
! rowspan=&quot;2&quot; | मागणी
! colspan=&quot;3&quot; |प्रवासी
! rowspan=&quot;2&quot; |नोंदी
|-
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Business Class&quot;&gt;J&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Economy Class&quot;&gt;Y&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |एकूण
|-
|[[बोईंग ७३७-७००]]
|९
|—
|८
|१२६
|१३४
|७ विमाने [[केएलएम]] कडून घेतली.
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[बोईंग ७३७-८००]]
| rowspan=&quot;3&quot; |७५&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-800 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=%22VIRGIN+AUSTRALIA+AIRLINES+PTY+LTD%22&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8FE%2C+737-8SA%2C+737-800%2C+737-8KG%2C+737-81D |access-date=2026-03-19 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;|—
|rowspan=&quot;3&quot;|८
|१६२
|१७०
|rowspan=&quot;2&quot;|१८२ आसनांच्या रचनेत बदल केले जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-11 |title=Virgin Australia unveils interior design prototype of the future |url=https://newsroom.virginaustralia.com/release/virgin-australia-unveils-interior-design-prototype-future |access-date=2022-05-30 |website=Virgin Australia Newsroom |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|१६८
|१७६
|-
|१७४
|१८२
|
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स ८]]
|१४&lt;ref&gt;{{cite news |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-8 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN%20AUSTRALIA%20AIRLINES%20&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8&amp;page=0 |access-date=2026-01-28 |agency=CASA|date=2026-01-28}}&lt;/ref&gt;
|९
|८
|१७४
|१८२
|जून २०२३ पासून सेवादाखल.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/118755-virgin-australia-orders-four-more-max-8s-talks-ipo-plans|title=Virgin Australia orders four more MAX 8s; talks IPO plans|website=Ch-Aviation|date=24 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Thomas |first=Geoffrey |date=2023-11-24 |title=Virgin Australia Adds 737s Launches Upgrades |url=https://www.airlineratings.com/news/virgin-australia-adds-737s-launches-upgrades/ |access-date=2023-11-24 |website=Airline Ratings |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स १०]]
|—
|१३
|८
|१९६
|२०४
|२०२७ च्या अखेरीस सेवादाखल होणे अपेक्षित.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Virgin Australia Prospectus |url=https://www.virginaustraliaipo.com.au/offer/prospectus/ |website=Virgin Australia }}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;१२ ऑर्डर्सचे [[बोईंग ७३७ मॅक्स|बोईंग ७३७ मॅक्स ८]] मध्ये रूपांतर केले गेले.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
!एकूण
!९८
!२२
! colspan=&quot;4&quot; |
|}

व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया सुरुवातीला आपली विमाने भाड्याने घेतली होती. अलीकडे सामील झालेली विमाने थेट खरेदी केली गेली जातात. बचत करण्यासाठी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने ताफ्यात जुन्या फोक्कर १०० विमानांच्या जागी केएलएम कडून घेतलेल्या बोईंग ७३७-७०० सारखी वापरलेली विमाने विकत घ्यायला सुरुवात केली आहे.

२८ जून २०२३ रोजी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाला त्यांचे पहिले ७३७ मॅक्स ८ विमान मिळाले.  या प्रकारचे विमान चालवणारी ऑस्ट्रेलियातील ही दुसरीर कंपनी होती.{{refn|group=N|[[बोन्झा]] नंतर.}} मर्यादित देशांतर्गत उड्डाणांनंतर, व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने जुलै २०२३ च्या उत्तरार्धात हे विमान [[केर्न्स विमानतळ|केर्न्स]]–[[हानेडा विमानतळ|टोकियो हानेडा]] मार्गावर तैनात केले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |title=Virgin Australia's first Boeing 737 MAX is on the way - Executive Traveller |url=https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-first-boeing-737-max-delivery |access-date=29 June 2023 |work=www.executivetraveller.com |date=27 June 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;

बोईंगकडून अधिक नवीन विमाने मिळण्यात होणाऱ्या सततच्या विलंबामुळे १३ सप्टेंबर २०२४ रोजी बोईंग ७३७ मॅक्स १० च्या १२ मागण्या बदलून मॅक्स ८ मध्ये बदलण्यात आल्या.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Nelson |first=Jake |date=13 September 2024 |title=Virgin shifts 12 MAX 10 orders to MAX 8s as Boeing headaches persist |url=https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913090652/https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |archive-date=13 September 2024 |access-date=14 September 2024 |website=Australian Aviation}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्वीची विमाने===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा माजी ताफा
|-
!विमान
!एकूण
!वितरित (Delivered)
!निवृत्ती दिनांक
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३३०-२००]]
|८
|२०११
|२०२०
|२ विमाने [[अझुल ब्राझिलियन एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[बोईंग ७३७-३००]]
|१
|२००१
|२००४
|
|-
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|६
|२०००
|२००३
|
|-
|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-airbus-a330-boeing-777| title = Virgin Australia axes Airbus A330s, Boeing 777s - Executive Traveller| date = 5 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|५
|२०११
|२०२०
|माजी [[व्ही ऑस्ट्रेलिया]] ताफा.&lt;br /&gt;[[कोव्हिड-१९ महामारी]]मुळे मुदतपूर्व निवृत्त.&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]]मधील पहिली आणि एकमेव [[बोईंग ७७७]] प्रवासी विमान वापरणारी कंपनी.&lt;br /&gt;३ विमाने [[कतार एरवेझ]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर ई१७०]]
|४
|२००७
|२०१२
|[[कंपास एरलाइन्स (उत्तर अमेरिका)|कंपास एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर १९०एआर|एम्ब्राएर ई१९०एआर]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://australianaviation.com.au/2018/02/virgin-australias-embraer-era-comes-to-an-end/|title=Virgin Australia's Embraer era comes to an end, accepts last 737NG delivery|website=australianaviation.com.au|date=3 February 2018 |language=en-US|access-date=3 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|१८
|२००८
|२०१८
|
|}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.virginaustralia.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स वर्ग|Virgin Australia|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>kdiocci5n51gwgssn0pelebtqookijz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717209</id>
      <parentid>2717208</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गट २|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2717209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21376" sha1="3x6dambxl211w5a9bdmvvrsnoz0hm8e" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = VA
| ICAO           = VOZ
| callsign       = VELOCITY
| स्थापना            = 
| सुरुवात            = ३१ ऑगस्ट २०००
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[मेलबर्न विमानतळ]] ([[मेलबर्न]]) &lt;br /&gt;[[सिडनी विमानतळ]] ([[सिडनी]])&lt;br /&gt;[[ब्रिस्बेन]]&lt;br /&gt;[[ऑकलंड]]
| मुख्य_शहरे         = [[पर्थ]]&lt;br /&gt;[[ॲडलेड]]&lt;br /&gt;[[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १०६
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Now you're flying''
| मुख्यालय         = [[ब्रिस्बेन]], [[क्वीन्सलंड]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        =
}}
[[चित्र:Virgin Australia - VH-VPH (8350982723).jpg|250 px|इवलेसे|[[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर थांबलेले व्हर्जिनचे [[बोइंग ७७७]] विमान]]
'''व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया''' (जुने नाव: '''व्हर्जिन ब्ल्यू''') ही [[ऑस्ट्रेलिया]] देशामधील दुसऱ्या क्रमांकाची मोठी ([[क्वांटास]] खालोखाल) [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे मुख्यालय व मुख्य वाहतूक केंद्र [[ब्रिस्बेन]] येथे आहे. सध्या व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियामार्फत ऑस्ट्रेलियामधील २९ शहरांमध्ये प्रवासी विमानसेवा पुरवली जाते.

== गंतव्यस्थाने ==
{{मुख्य|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया गंतव्यस्थानांची यादी}}
११ डिसेंबर २०२४ रोजी कतार एरवेझने घोषणा केली की जून २०२५ पासून सुरू होणाऱ्या प्रवासासाठी प्रवासी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाच्या वतीने [[सिडनी]], [[ब्रिस्बेन]] आणि [[पर्थ]] येथून [[दोहा]]साठी थेट मार्गांची विमान तिकिटे बुक करू शकतात. या सहकार्यामुळे याच वर्षाच्या उत्तरार्धात [[मेल्बर्न]]चाही यात समावेश केला जाईल.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Virgin Australia and Qatar Airways |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/airline-partners/qatar-wetlease/ |access-date=2024-12-17 |website=Virginaustralia.com}}&lt;/ref&gt;

=== संयुक्त उपक्रम ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी संयुक्त उपक्रम (जॉइंट व्हेंचर) करार आहेत:
{{div col|colwidth=15em}}
* [[कतार एरवेझ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/qatar-airways-partnership/|title=Qatar Airways Partnership|website=Virginaustralia.com|access-date=2026-06-27}}&lt;/ref&gt;
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Virgin Australia alliance {{!}} Singapore Airlines Australia | url=https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20220808043144/https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2022-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title=ACCC authorises alliance between Virgin Australia and Singapore Airlines {{!}} ACCC | url=https://www.accc.gov.au/media-release/accc-authorises-alliance-between-virgin-australia-and-singapore-airlines | access-date=2026-09-05 | website=www.accc.gov.au}}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

=== कोडशेर करार ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी कोडशेअर करार आहेत:&lt;ref name=&quot;VApartners&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|location=Brisbane |access-date=3 July 2025}}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर कॅनडा]]
* [[एर इंडिया]]
* [[एर मॉरिशस]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Air Mauritius Route Map|url=https://www.airmauritius.com/Files/Route%20Map/Route%20Map.pdf|website=Airmauritius.com|access-date=10 March 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[एर न्यू झीलंड]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241202-vanzcodeshare|title=Virgin Australia / Air New Zealand Resumes Codeshare Service in Dec 2024|website=Aeroroutes.com|access-date=27 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[ऑल निप्पॉन एरवेझ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/all-nippon-airways/|title=Airline Partners |website=Virginaustralia.com|access-date=11 February 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[चायना साउदर्न एरलाइन्स]]
* [[लिंक एरवेझ]]
* [[कतार एरवेझ]]
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]
* [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]]
* [[युनायटेड एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kaeliconforti/2021/12/30/virgin-australia-drops-delta-announces-new-codeshare-partnership-with-united|title=Virgin Australia drops Delta, announces new codeshare partnership with United|work=Forbes|date=January 3, 2022|access-date=November 18, 2024|author-last1=Conforti|author-first1=Kaeli}}&lt;/ref&gt;
* [[व्हर्जिन अटलांटिक]]
{{div col end}}

=== इंटरलाइन करार ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी [[इंटरलाइन]] करार आहेत:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर कॅनडा]]
* [[एरकॅलिन]]
* [[इव्हा एर]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Flight Information- Interline Baggage - EVA Air {{!}} Global (English) | url=https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20200809020459/https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;
* [[हाइनान एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.finder.com.au/virgin-australia-and-hainan-airlines-announce-codeshare-partnership|title=Virgin Australia and Hainan Airlines launch codeshare|website=Finder.com.au|date=4 June 2018|access-date=5 June 2018}}&lt;/ref&gt;
* [[हाँगकाँग एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|title=Hong Kong Airlines and Virgin Australia to Launch Codeshare Partnership|website=Hong Kong Airlines|date=6 June 2017|access-date=5 June 2018|archive-date=14 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045741/https://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[पाकिस्तान आंतरराष्ट्रीय एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=PIA announces Interline Agreement with Virgin Australia | url=https://thediplomaticinsight.com/pia-announces-interline-agreement-with-virgin-australia/ | access-date=2026-09-05 | website=thediplomaticinsight.com}}&lt;/ref&gt;
* [[स्कूट]]
* [[श्रीलंकन एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=SriLankan Airlines|title=SriLankan Airlines Partners with Virgin Australia and Expands in Australia|url=https://www.srilankan.com/en_uk/corporate/news-details/515|date= 2023-09-28|access-date=2024-10-10}}&lt;/ref&gt;
* [[स्विस आंतरराष्ट्रीय एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;SWISS partner airlines&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|title=Fees for partner airlines|website=SWISS|access-date=27 September 2018|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809150931/https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[टी'वे एर]]&lt;ref&gt;{{cite press release|url=https://www.twayair.com/app/company/NEWS/retrieve/3824|title=티웨이항공, VA와 인터라인 통해 호주 이원구간 여행 편의 확대! 호주 항공사 버진 오스트레일리아 인터라인 시행!|trans-title=T'way Air expands travel convenience between Australia's two-way routes through interline with VA! Australian airline Virgin Australia Interline is implemented!|publisher=T'way Air|date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt;
* [[वेस्टजेट]]&lt;ref name=&quot;partners&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.westjet.com/en-ca/about-us/airline-partners|title=Our airline partners|website=www.westjet.com|access-date=14 January 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[झियामेनएर]]
{{div col end}}

== विमानताफा ==
===सध्याचा ताफा===
सप्टेंबर २०२५मध्ये व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया केवळ [[बोईंग ७३७]] विमानांचा ताफा चालवत होती. यांत खालील विमानांचा समावेश आहे;&lt;ref name=casa&gt;{{cite web|title=Aircraft register search|url=https://www.casa.gov.au/aircraft-register |access-date=4 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SeatMaps&quot;&gt;[http://www.virginaustralia.com/au/en/experience/on-board-the-flight/seat-maps/ Virgin Australia Aircraft Seat Maps]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial |url=https://www.boeing.com/content/theboeingcompany/us/en/commercial.html#orders-deliveries |access-date=2025-09-30 |website=www.boeing.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; या यादीमध्ये [[व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स#विमानताफा|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स]] द्वारे संचलित एरबस ए३२० आणि एम्ब्राएर ई१९० विमानांचा समावेश नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-04 |title=AIRCRAFT REGISTER - VIRGIN AUSTRALIA REGIONAL AIRLINES PTY LTD A320-232 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN+AUSTRALIA+REGIONAL+AIRLINES+PTY+LTD&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=A320-232 |access-date=2025-02-04 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा ताफा
! rowspan=&quot;2&quot; |विमान
! rowspan=&quot;2&quot; |सेवेत
! rowspan=&quot;2&quot; | मागणी
! colspan=&quot;3&quot; |प्रवासी
! rowspan=&quot;2&quot; |नोंदी
|-
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Business Class&quot;&gt;J&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Economy Class&quot;&gt;Y&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |एकूण
|-
|[[बोईंग ७३७-७००]]
|९
|—
|८
|१२६
|१३४
|७ विमाने [[केएलएम]] कडून घेतली.
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[बोईंग ७३७-८००]]
| rowspan=&quot;3&quot; |७५&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-800 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=%22VIRGIN+AUSTRALIA+AIRLINES+PTY+LTD%22&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8FE%2C+737-8SA%2C+737-800%2C+737-8KG%2C+737-81D |access-date=2026-03-19 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;|—
|rowspan=&quot;3&quot;|८
|१६२
|१७०
|rowspan=&quot;2&quot;|१८२ आसनांच्या रचनेत बदल केले जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-11 |title=Virgin Australia unveils interior design prototype of the future |url=https://newsroom.virginaustralia.com/release/virgin-australia-unveils-interior-design-prototype-future |access-date=2022-05-30 |website=Virgin Australia Newsroom |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|१६८
|१७६
|-
|१७४
|१८२
|
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स ८]]
|१४&lt;ref&gt;{{cite news |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-8 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN%20AUSTRALIA%20AIRLINES%20&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8&amp;page=0 |access-date=2026-01-28 |agency=CASA|date=2026-01-28}}&lt;/ref&gt;
|९
|८
|१७४
|१८२
|जून २०२३ पासून सेवादाखल.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/118755-virgin-australia-orders-four-more-max-8s-talks-ipo-plans|title=Virgin Australia orders four more MAX 8s; talks IPO plans|website=Ch-Aviation|date=24 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Thomas |first=Geoffrey |date=2023-11-24 |title=Virgin Australia Adds 737s Launches Upgrades |url=https://www.airlineratings.com/news/virgin-australia-adds-737s-launches-upgrades/ |access-date=2023-11-24 |website=Airline Ratings |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स १०]]
|—
|१३
|८
|१९६
|२०४
|२०२७ च्या अखेरीस सेवादाखल होणे अपेक्षित.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Virgin Australia Prospectus |url=https://www.virginaustraliaipo.com.au/offer/prospectus/ |website=Virgin Australia }}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;१२ ऑर्डर्सचे [[बोईंग ७३७ मॅक्स|बोईंग ७३७ मॅक्स ८]] मध्ये रूपांतर केले गेले.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
!एकूण
!९८
!२२
! colspan=&quot;4&quot; |
|}

व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया सुरुवातीला आपली विमाने भाड्याने घेतली होती. अलीकडे सामील झालेली विमाने थेट खरेदी केली गेली जातात. बचत करण्यासाठी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने ताफ्यात जुन्या फोक्कर १०० विमानांच्या जागी केएलएम कडून घेतलेल्या बोईंग ७३७-७०० सारखी वापरलेली विमाने विकत घ्यायला सुरुवात केली आहे.

२८ जून २०२३ रोजी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाला त्यांचे पहिले ७३७ मॅक्स ८ विमान मिळाले.  या प्रकारचे विमान चालवणारी ऑस्ट्रेलियातील ही दुसरीर कंपनी होती.{{refn|group=N|[[बोन्झा]] नंतर.}} मर्यादित देशांतर्गत उड्डाणांनंतर, व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने जुलै २०२३ च्या उत्तरार्धात हे विमान [[केर्न्स विमानतळ|केर्न्स]]–[[हानेडा विमानतळ|टोकियो हानेडा]] मार्गावर तैनात केले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |title=Virgin Australia's first Boeing 737 MAX is on the way - Executive Traveller |url=https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-first-boeing-737-max-delivery |access-date=29 June 2023 |work=www.executivetraveller.com |date=27 June 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;

बोईंगकडून अधिक नवीन विमाने मिळण्यात होणाऱ्या सततच्या विलंबामुळे १३ सप्टेंबर २०२४ रोजी बोईंग ७३७ मॅक्स १० च्या १२ मागण्या बदलून मॅक्स ८ मध्ये बदलण्यात आल्या.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Nelson |first=Jake |date=13 September 2024 |title=Virgin shifts 12 MAX 10 orders to MAX 8s as Boeing headaches persist |url=https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913090652/https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |archive-date=13 September 2024 |access-date=14 September 2024 |website=Australian Aviation}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्वीची विमाने===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा माजी ताफा
|-
!विमान
!एकूण
!वितरित (Delivered)
!निवृत्ती दिनांक
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३३०-२००]]
|८
|२०११
|२०२०
|२ विमाने [[अझुल ब्राझिलियन एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[बोईंग ७३७-३००]]
|१
|२००१
|२००४
|
|-
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|६
|२०००
|२००३
|
|-
|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-airbus-a330-boeing-777| title = Virgin Australia axes Airbus A330s, Boeing 777s - Executive Traveller| date = 5 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|५
|२०११
|२०२०
|माजी [[व्ही ऑस्ट्रेलिया]] ताफा.&lt;br /&gt;[[कोव्हिड-१९ महामारी]]मुळे मुदतपूर्व निवृत्त.&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]]मधील पहिली आणि एकमेव [[बोईंग ७७७]] प्रवासी विमान वापरणारी कंपनी.&lt;br /&gt;३ विमाने [[कतार एरवेझ]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर ई१७०]]
|४
|२००७
|२०१२
|[[कंपास एरलाइन्स (उत्तर अमेरिका)|कंपास एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर १९०एआर|एम्ब्राएर ई१९०एआर]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://australianaviation.com.au/2018/02/virgin-australias-embraer-era-comes-to-an-end/|title=Virgin Australia's Embraer era comes to an end, accepts last 737NG delivery|website=australianaviation.com.au|date=3 February 2018 |language=en-US|access-date=3 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|१८
|२००८
|२०१८
|
|}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.virginaustralia.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स वर्ग|Virgin Australia|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>3x6dambxl211w5a9bdmvvrsnoz0hm8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717210</id>
      <parentid>2717209</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* कोडशेर करार */</comment>
      <origin>2717210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21370" sha1="6dk42c6mxypgzrxz5sjmxjl9p2c5mrq" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = VA
| ICAO           = VOZ
| callsign       = VELOCITY
| स्थापना            = 
| सुरुवात            = ३१ ऑगस्ट २०००
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[मेलबर्न विमानतळ]] ([[मेलबर्न]]) &lt;br /&gt;[[सिडनी विमानतळ]] ([[सिडनी]])&lt;br /&gt;[[ब्रिस्बेन]]&lt;br /&gt;[[ऑकलंड]]
| मुख्य_शहरे         = [[पर्थ]]&lt;br /&gt;[[ॲडलेड]]&lt;br /&gt;[[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १०६
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Now you're flying''
| मुख्यालय         = [[ब्रिस्बेन]], [[क्वीन्सलंड]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        =
}}
[[चित्र:Virgin Australia - VH-VPH (8350982723).jpg|250 px|इवलेसे|[[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर थांबलेले व्हर्जिनचे [[बोइंग ७७७]] विमान]]
'''व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया''' (जुने नाव: '''व्हर्जिन ब्ल्यू''') ही [[ऑस्ट्रेलिया]] देशामधील दुसऱ्या क्रमांकाची मोठी ([[क्वांटास]] खालोखाल) [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे मुख्यालय व मुख्य वाहतूक केंद्र [[ब्रिस्बेन]] येथे आहे. सध्या व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियामार्फत ऑस्ट्रेलियामधील २९ शहरांमध्ये प्रवासी विमानसेवा पुरवली जाते.

== गंतव्यस्थाने ==
{{मुख्य|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया गंतव्यस्थानांची यादी}}
११ डिसेंबर २०२४ रोजी कतार एरवेझने घोषणा केली की जून २०२५ पासून सुरू होणाऱ्या प्रवासासाठी प्रवासी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाच्या वतीने [[सिडनी]], [[ब्रिस्बेन]] आणि [[पर्थ]] येथून [[दोहा]]साठी थेट मार्गांची विमान तिकिटे बुक करू शकतात. या सहकार्यामुळे याच वर्षाच्या उत्तरार्धात [[मेल्बर्न]]चाही यात समावेश केला जाईल.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Virgin Australia and Qatar Airways |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/airline-partners/qatar-wetlease/ |access-date=2024-12-17 |website=Virginaustralia.com}}&lt;/ref&gt;

=== संयुक्त उपक्रम ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी संयुक्त उपक्रम (जॉइंट व्हेंचर) करार आहेत:
{{div col|colwidth=15em}}
* [[कतार एरवेझ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/qatar-airways-partnership/|title=Qatar Airways Partnership|website=Virginaustralia.com|access-date=2026-06-27}}&lt;/ref&gt;
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Virgin Australia alliance {{!}} Singapore Airlines Australia | url=https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20220808043144/https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2022-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title=ACCC authorises alliance between Virgin Australia and Singapore Airlines {{!}} ACCC | url=https://www.accc.gov.au/media-release/accc-authorises-alliance-between-virgin-australia-and-singapore-airlines | access-date=2026-09-05 | website=www.accc.gov.au}}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

=== कोडशेर करार ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी कोडशेअर करार आहेत:&lt;ref name=&quot;VApartners&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|location=Brisbane |access-date=3 July 2025}}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर कॅनडा]]
* [[एर इंडिया]]
* [[एर मॉरिशस]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Air Mauritius Route Map|url=https://www.airmauritius.com/Files/Route%20Map/Route%20Map.pdf|website=Airmauritius.com|access-date=10 March 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[एर न्यू झीलंड]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241202-vanzcodeshare|title=Virgin Australia / Air New Zealand Resumes Codeshare Service in Dec 2024|website=Aeroroutes.com|access-date=27 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[ऑल निप्पॉन एरवेझ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/all-nippon-airways/|title=Airline Partners |website=Virginaustralia.com|access-date=11 February 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[चायना सदर्न एरलाइन्स]]
* [[लिंक एरवेझ]]
* [[कतार एरवेझ]]
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]
* [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]]
* [[युनायटेड एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kaeliconforti/2021/12/30/virgin-australia-drops-delta-announces-new-codeshare-partnership-with-united|title=Virgin Australia drops Delta, announces new codeshare partnership with United|work=Forbes|date=January 3, 2022|access-date=November 18, 2024|author-last1=Conforti|author-first1=Kaeli}}&lt;/ref&gt;
* [[व्हर्जिन अटलांटिक]]
{{div col end}}

=== इंटरलाइन करार ===
व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी [[इंटरलाइन]] करार आहेत:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर कॅनडा]]
* [[एरकॅलिन]]
* [[इव्हा एर]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Flight Information- Interline Baggage - EVA Air {{!}} Global (English) | url=https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20200809020459/https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;
* [[हाइनान एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.finder.com.au/virgin-australia-and-hainan-airlines-announce-codeshare-partnership|title=Virgin Australia and Hainan Airlines launch codeshare|website=Finder.com.au|date=4 June 2018|access-date=5 June 2018}}&lt;/ref&gt;
* [[हाँगकाँग एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|title=Hong Kong Airlines and Virgin Australia to Launch Codeshare Partnership|website=Hong Kong Airlines|date=6 June 2017|access-date=5 June 2018|archive-date=14 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045741/https://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[पाकिस्तान आंतरराष्ट्रीय एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=PIA announces Interline Agreement with Virgin Australia | url=https://thediplomaticinsight.com/pia-announces-interline-agreement-with-virgin-australia/ | access-date=2026-09-05 | website=thediplomaticinsight.com}}&lt;/ref&gt;
* [[स्कूट]]
* [[श्रीलंकन एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=SriLankan Airlines|title=SriLankan Airlines Partners with Virgin Australia and Expands in Australia|url=https://www.srilankan.com/en_uk/corporate/news-details/515|date= 2023-09-28|access-date=2024-10-10}}&lt;/ref&gt;
* [[स्विस आंतरराष्ट्रीय एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;SWISS partner airlines&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|title=Fees for partner airlines|website=SWISS|access-date=27 September 2018|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809150931/https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[टी'वे एर]]&lt;ref&gt;{{cite press release|url=https://www.twayair.com/app/company/NEWS/retrieve/3824|title=티웨이항공, VA와 인터라인 통해 호주 이원구간 여행 편의 확대! 호주 항공사 버진 오스트레일리아 인터라인 시행!|trans-title=T'way Air expands travel convenience between Australia's two-way routes through interline with VA! Australian airline Virgin Australia Interline is implemented!|publisher=T'way Air|date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt;
* [[वेस्टजेट]]&lt;ref name=&quot;partners&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.westjet.com/en-ca/about-us/airline-partners|title=Our airline partners|website=www.westjet.com|access-date=14 January 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[झियामेनएर]]
{{div col end}}

== विमानताफा ==
===सध्याचा ताफा===
सप्टेंबर २०२५मध्ये व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया केवळ [[बोईंग ७३७]] विमानांचा ताफा चालवत होती. यांत खालील विमानांचा समावेश आहे;&lt;ref name=casa&gt;{{cite web|title=Aircraft register search|url=https://www.casa.gov.au/aircraft-register |access-date=4 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SeatMaps&quot;&gt;[http://www.virginaustralia.com/au/en/experience/on-board-the-flight/seat-maps/ Virgin Australia Aircraft Seat Maps]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial |url=https://www.boeing.com/content/theboeingcompany/us/en/commercial.html#orders-deliveries |access-date=2025-09-30 |website=www.boeing.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; या यादीमध्ये [[व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स#विमानताफा|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स]] द्वारे संचलित एरबस ए३२० आणि एम्ब्राएर ई१९० विमानांचा समावेश नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-04 |title=AIRCRAFT REGISTER - VIRGIN AUSTRALIA REGIONAL AIRLINES PTY LTD A320-232 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN+AUSTRALIA+REGIONAL+AIRLINES+PTY+LTD&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=A320-232 |access-date=2025-02-04 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा ताफा
! rowspan=&quot;2&quot; |विमान
! rowspan=&quot;2&quot; |सेवेत
! rowspan=&quot;2&quot; | मागणी
! colspan=&quot;3&quot; |प्रवासी
! rowspan=&quot;2&quot; |नोंदी
|-
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Business Class&quot;&gt;J&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Economy Class&quot;&gt;Y&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:20px;&quot; |एकूण
|-
|[[बोईंग ७३७-७००]]
|९
|—
|८
|१२६
|१३४
|७ विमाने [[केएलएम]] कडून घेतली.
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[बोईंग ७३७-८००]]
| rowspan=&quot;3&quot; |७५&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-800 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=%22VIRGIN+AUSTRALIA+AIRLINES+PTY+LTD%22&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8FE%2C+737-8SA%2C+737-800%2C+737-8KG%2C+737-81D |access-date=2026-03-19 |website=Civil Aviation Safety Authority}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;|—
|rowspan=&quot;3&quot;|८
|१६२
|१७०
|rowspan=&quot;2&quot;|१८२ आसनांच्या रचनेत बदल केले जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-11 |title=Virgin Australia unveils interior design prototype of the future |url=https://newsroom.virginaustralia.com/release/virgin-australia-unveils-interior-design-prototype-future |access-date=2022-05-30 |website=Virgin Australia Newsroom |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|१६८
|१७६
|-
|१७४
|१८२
|
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स ८]]
|१४&lt;ref&gt;{{cite news |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-8 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&amp;search_api_fulltext=VIRGIN%20AUSTRALIA%20AIRLINES%20&amp;field_tx_aircraft_manufacturer=&amp;dt_first_registered%5Bmin%5D=&amp;dt_first_registered%5Bmax%5D=&amp;field_tx_aircraft_model=737-8&amp;page=0 |access-date=2026-01-28 |agency=CASA|date=2026-01-28}}&lt;/ref&gt;
|९
|८
|१७४
|१८२
|जून २०२३ पासून सेवादाखल.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/118755-virgin-australia-orders-four-more-max-8s-talks-ipo-plans|title=Virgin Australia orders four more MAX 8s; talks IPO plans|website=Ch-Aviation|date=24 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Thomas |first=Geoffrey |date=2023-11-24 |title=Virgin Australia Adds 737s Launches Upgrades |url=https://www.airlineratings.com/news/virgin-australia-adds-737s-launches-upgrades/ |access-date=2023-11-24 |website=Airline Ratings |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स १०]]
|—
|१३
|८
|१९६
|२०४
|२०२७ च्या अखेरीस सेवादाखल होणे अपेक्षित.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Virgin Australia Prospectus |url=https://www.virginaustraliaipo.com.au/offer/prospectus/ |website=Virgin Australia }}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;१२ ऑर्डर्सचे [[बोईंग ७३७ मॅक्स|बोईंग ७३७ मॅक्स ८]] मध्ये रूपांतर केले गेले.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
!एकूण
!९८
!२२
! colspan=&quot;4&quot; |
|}

व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया सुरुवातीला आपली विमाने भाड्याने घेतली होती. अलीकडे सामील झालेली विमाने थेट खरेदी केली गेली जातात. बचत करण्यासाठी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने ताफ्यात जुन्या फोक्कर १०० विमानांच्या जागी केएलएम कडून घेतलेल्या बोईंग ७३७-७०० सारखी वापरलेली विमाने विकत घ्यायला सुरुवात केली आहे.

२८ जून २०२३ रोजी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाला त्यांचे पहिले ७३७ मॅक्स ८ विमान मिळाले.  या प्रकारचे विमान चालवणारी ऑस्ट्रेलियातील ही दुसरीर कंपनी होती.{{refn|group=N|[[बोन्झा]] नंतर.}} मर्यादित देशांतर्गत उड्डाणांनंतर, व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने जुलै २०२३ च्या उत्तरार्धात हे विमान [[केर्न्स विमानतळ|केर्न्स]]–[[हानेडा विमानतळ|टोकियो हानेडा]] मार्गावर तैनात केले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |title=Virgin Australia's first Boeing 737 MAX is on the way - Executive Traveller |url=https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-first-boeing-737-max-delivery |access-date=29 June 2023 |work=www.executivetraveller.com |date=27 June 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;

बोईंगकडून अधिक नवीन विमाने मिळण्यात होणाऱ्या सततच्या विलंबामुळे १३ सप्टेंबर २०२४ रोजी बोईंग ७३७ मॅक्स १० च्या १२ मागण्या बदलून मॅक्स ८ मध्ये बदलण्यात आल्या.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Nelson |first=Jake |date=13 September 2024 |title=Virgin shifts 12 MAX 10 orders to MAX 8s as Boeing headaches persist |url=https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913090652/https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |archive-date=13 September 2024 |access-date=14 September 2024 |website=Australian Aviation}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्वीची विमाने===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा माजी ताफा
|-
!विमान
!एकूण
!वितरित (Delivered)
!निवृत्ती दिनांक
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३३०-२००]]
|८
|२०११
|२०२०
|२ विमाने [[अझुल ब्राझिलियन एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[बोईंग ७३७-३००]]
|१
|२००१
|२००४
|
|-
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|६
|२०००
|२००३
|
|-
|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-airbus-a330-boeing-777| title = Virgin Australia axes Airbus A330s, Boeing 777s - Executive Traveller| date = 5 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|५
|२०११
|२०२०
|माजी [[व्ही ऑस्ट्रेलिया]] ताफा.&lt;br /&gt;[[कोव्हिड-१९ महामारी]]मुळे मुदतपूर्व निवृत्त.&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]]मधील पहिली आणि एकमेव [[बोईंग ७७७]] प्रवासी विमान वापरणारी कंपनी.&lt;br /&gt;३ विमाने [[कतार एरवेझ]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर ई१७०]]
|४
|२००७
|२०१२
|[[कंपास एरलाइन्स (उत्तर अमेरिका)|कंपास एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित.
|-
|[[एम्ब्राएर १९०एआर|एम्ब्राएर ई१९०एआर]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://australianaviation.com.au/2018/02/virgin-australias-embraer-era-comes-to-an-end/|title=Virgin Australia's Embraer era comes to an end, accepts last 737NG delivery|website=australianaviation.com.au|date=3 February 2018 |language=en-US|access-date=3 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|१८
|२००८
|२०१८
|
|}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.virginaustralia.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स वर्ग|Virgin Australia|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>6dk42c6mxypgzrxz5sjmxjl9p2c5mrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:चावडी/प्रचालकांना निवेदन</title>
    <ns>4</ns>
    <id>42880</id>
    <revision>
      <id>2716945</id>
      <parentid>2707299</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Morkoz</username>
        <id>184777</id>
      </contributor>
      <comment>Reporting [[Special:Contributions/~2026-53505-88|~2026-53505-88]] ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1c)</comment>
      <origin>2716945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43926" sha1="h7r533v73jjjq5f34a21dtfkpknli4f" xml:space="preserve">''' Welcome to Administrators' Noticeboard'''
__NOINDEX__
{{जुन्या चर्चा चौकट|search=yes|
&lt;center&gt;[[विकिपीडिया:चावडी/प्रचालकांना निवेदन/जुनी चर्चा १|१]], [[विकिपीडिया:चावडी/प्रचालकांना निवेदन/जुनी चर्चा २|२]], [[विकिपीडिया:चावडी/प्रचालकांना निवेदन/जुनी चर्चा ३|३]]&lt;/center&gt;}}
{{सुचालन चावडी}}
{{विकिपीडिया:चावडी/प्रचालकांना निवेदन/उपयोग धोरण}}
-----
-----
&lt;!-- Please start adding your message at the end of this page --&gt;
&lt;!-- कृपया या पानाच्या शेवटी आपला संदेश जोडणे प्रारंभ करा --&gt;
-----
-----
__TOC__

== Action on मराठीकॉर्नर ==

It has been observed that {{user5|मराठीकॉर्नर}} is a promotional only account who's edits are just promoting it's website links on Marathi wikipedia. Even after reverting it's edits this user has not stopped. Also have warned this user on talkpage. Requesting a Complete Block or main Namespace ban on this user. Thanks and regards. --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १०:०९, २३ जून २०२० (IST)

:&lt;s&gt;Not able to find this user. Is there a sockpuppet with another name? What are this user's contributions? Not able to find those either.&lt;/s&gt;
:[https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%89%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%B0 User's edits]
:[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १०:१४, २३ जून २०२० (IST)

== Block on ASGHOLAM ==

Dear Admins/Crat.

User ASGHOLAM has been confirmed using multiple accounts by Stewards. This user with its Socks has spammed pages on Marathi Wikipedia for personal promotion/non encyclopedic contents. Have also removed speedy tags from requested deletion articles. Thereby I request you to kindly immediately block this user indefinitely for using multiple accounts and disrupting Marathi Wikipedia. 

*{{User5|ASGHOLAM}}
*{{User5|वास्तुअनंत}}
*{{User5|घोलम अनंत}} (sock on Wikimedia Commons and has no activity here, incase in future tends to use this account kindly block it then)

*[[:m:Steward requests/Checkuser#ASGHOLAM@mr.wikipedia| Stewards Checkuser reports]]
*[[:c:Commons:Requests for checkuser/Case/ASGHOLAM|Wikimedia commons checkuser reports]]

Thanks 
--[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १३:१९, २३ जून २०२० (IST)

== [[User:Marathi Guru]] ==

Spamming. -- [[सदस्य:CptViraj|CptViraj]] ([[सदस्य चर्चा:CptViraj|चर्चा]]) १०:२३, २ सप्टेंबर २०२० (IST)

:नोंद घेतली व योग्य ते बदल केले. ---- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०६:५८, ३ सप्टेंबर २०२० (IST)

== ब्लॉक निवेदन ==

[[सदस्य:Pass0123456789]] या खात्याला त्वरित ब्लॉक करावे ही विनंती. हा सदस्य &quot;Wikinger&quot; ([[w:en:WP:WIKINGER]]) या अतिशय अपायकारक व धोकादायक दीर्घकालीन गैरवर्तन करणाऱ्या (LTA) सदस्याची कठपुतळी (sockpuppet) आहे. तसेच हे खाते मला अनेक विकीवर त्रास देण्यासाठी बनविले आहे. Wikinger या सदस्यास विकिमिडीया फाउंडेशन (WMF) ने सर्व विकिमिडीया साईट्सपासून कायमस्वरूपी प्रतिबंधित केले आहे. धन्यवाद. [[सदस्य:JavaHurricane|JavaHurricane]] ([[सदस्य चर्चा:JavaHurricane|चर्चा]]) २१:३७, १५ नोव्हेंबर २०२१ (IST)

:या खात्याला एका स्टेवर्डने लॉक केले आहे. तरी, आपण या सदस्याने केलेली पाने सर्व डिलीट करावी ही विनंती, कारण ती मला त्रास देण्यासाठी बनवलेली आहेत. धन्यवाद. [[सदस्य:JavaHurricane|JavaHurricane]] ([[सदस्य चर्चा:JavaHurricane|चर्चा]]) २१:४७, १५ नोव्हेंबर २०२१ (IST)
::@[[सदस्य:JavaHurricane|JavaHurricane]] प्रतिपालक द्वारे ग्लोबल लॉक केल्यामुळे स्थानिक पातळीवर ब्लॉक करणे आवश्यक नाही. सदस्यांनी तयार केलीली पाने काढण्यात आली आहे. धन्यवाद. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) २३:००, १५ नोव्हेंबर २०२१ (IST)

== Global ban proposal for Musée Annam ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
There is an on-going discussion about a proposal that Musée Annam be globally banned from editing all Wikimedia projects. You are invited to participate at [[:m:Requests for comment/Global ban for Musée Annam|Requests for comment/Global ban for Musée Annam]] on Meta-Wiki. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[User talk:NguoiDungKhongDinhDanh|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) १९:५२, २७ डिसेंबर २०२१ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:1234qwer1234qwer4@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Requests_for_comment/Global_ban_for_Mus%C3%A9e_Annam/Invitations/AN&amp;oldid=22500565 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Deletion request ==
Hi, please delete [[User:Maheshwar Kharade]] as it is misused as webhost/contains advertising content. Thanks in advance. [[सदस्य:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[सदस्य चर्चा:NguoiDungKhongDinhDanh|चर्चा]]) ००:१६, १० फेब्रुवारी २०२२ (IST)

== प्रवर्तक [[सदस्य:Bhramangatha]] ==

तो [[परशुराम]] येथे त्याच्या वेबसाइटची जाहिरात करत आहे. विकिपीडियावर स्पॅम लिंक जोडत आहे. [[सदस्य:Fancy Refrigerator|Fancy Refrigerator]] ([[सदस्य चर्चा:Fancy Refrigerator|चर्चा]]) १९:३५, २६ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

:परशुराम ह्या पानावर वेबसाईट माहिती जोडल्या नंतर दिली आहे. आपण फक्त माहिती जोडून घेतलेली आहे संदर्भ सोयीनुसार वगळलेला आहे . कृपया परशुराम ह्या वेबसाईट ला जोडलेली माहिती सुद्धा काढून टाकावी अन्यथा पेज ला कॉपी राईट देण्यात येईल  [[सदस्य:Bhramangatha|Bhramangatha]] ([[सदस्य चर्चा:Bhramangatha|चर्चा]]) १९:४७, २६ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
::सोयीनुसार? कृपया लक्षात घ्यावे की विकिपीडिया हे एक मुक्त ज्ञानकोश आहे. येथे कोणताही सदस्य कोणत्याही लेखात उपयुक्त तसेच सकारात्मक माहिती जोडू शकतो. येथे केलेल्या प्रत्येक लिखाणाचा अधिकार विकिपीडियाचा असून सर्व लिखाण प्रताधिकार मुक्त आहे. याच सोबत येथे आपण संदर्भ म्हणून योग्य त्या संकेतस्थळाचा दुवा जोडू शकता. परंतु याचा अर्थ असा नव्हे की आपण जाहिरात स्वरूपात आपल्या स्वतःच्या संकेत स्थळाचा दुवा जोडू शकता. येथे वैयक्तिक संकेतस्थळ, अनुदिनी म्हणजे ब्लॉग्ज तसेच समाज माध्यमे आपण संदर्भ म्हणून जोडू शकत नाहीत. अधिक माहितीसाठी कृपया [[विकिपीडिया:विकिपीडिया काय नव्हे|विकिपीडिया काय नव्हे]] हा लेख वाचावा. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २०:३८, २६ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

== Report concerning 24yesnews ==

* [[Special:Contribs/24yesnews]]
Spam-only account. Sorry for not knowing your language. [[सदस्य:Yahya|Yahya]] ([[सदस्य चर्चा:Yahya|चर्चा]]) १७:२५, १५ जुलै २०२३ (IST)

:@[[सदस्य:Yahya|Yahya]] Globally locked account and edits reverted --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १६:३७, १६ जुलै २०२३ (IST)
::Thank you for your report :) --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १६:३८, १६ जुलै २०२३ (IST)

== महाराष्ट्रातील जागतिक वारसा स्थळे हे पण पुनर्निर्देशित केले बाबत ==

नमस्कार [[महाराष्ट्रातील जागतिक वारसा स्थळे]] हे पान धर्माध्यक्ष यांनी [[भारतातील जागतिक वारसा स्थाने]] याकडे पुनर्निर्देशित केले आहे त्यामुळे महाराष्ट्रातील जागतिक वारसा स्थळे हे पान दिसत नाही तरी महाराष्ट्रातील जागतिक वारसा स्थळे हे पान पुन्हा स्थापित करावे ही विनंती 
[[सदस्य:Ravikiran jadhav|Ravikiran jadhav]] ([[सदस्य चर्चा:Ravikiran jadhav|चर्चा]]) १९:३६, २१ डिसेंबर २०२३ (IST)

:cc: {{साद|Dharmadhyaksha}}

::नमस्कार! विकिपीडिया हा [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय विषयांचा]] समावेश करणारा ज्ञानकोश आहे आणि सर्व व्यावहारिक हेतूंसाठी, उप-विषयांसाठी स्वतंत्र लेख असण्याची गरज नाही. महाराष्ट्र-विशिष्ट जागतिक वारसा स्थळांचा स्वतंत्रपणे उल्लेख करावा लागेल असे कोणतेही कारण मला दिसत नाही. तसे असेल तर जागतिक वारसा स्थळे असलेल्या भारतातील १८ राज्यांसाठी आपल्याकडे १८ वेगवेगळे लेख असतील का? मग पुन्हा सांस्कृतिक स्थळे, नैसर्गिक स्थळे आणि मिश्रित स्थळांचे वेगवेगळे लेख बनवायचे आहेत का? परत तात्पुरत्या स्थळांसाठी देखील वेगळे लेख हवा ना! 

::मुख्य लेखामध्ये सर्व स्थळांची सूची आहे जिथे प्रत्येक स्थळ पुन्हा लिंक केली आहे. मुख्य लेखात क्रमवारी लावता येण्याजोगी सारणी देखील आहे त्यामुळे वाचक राज्यानुसार क्रमवारी लावू शकतात आणि त्यांना हवे तेच वाचू शकतात. मराठी विकिपीडिया तस ही नीट सांभाळला जात नाही. त्यात भर घालण्यासाठी, असे उप-विषय काढून टाकण्याची गरज आहे. असच काही ह्या लेखांच पण आहे: 
::**[[महाराष्ट्रातील भारतरत्न पुरस्कार विजेते]]  --&gt; [[भारतरत्‍न]]
::**[[महाराष्ट्रातील थंड हवेच्या ठिकाणांची यादी]]  --&gt; [[महाराष्ट्रातील पर्यटन]]
::[[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] ([[सदस्य चर्चा:Dharmadhyaksha|चर्चा]]) ११:२५, २२ डिसेंबर २०२३ (IST)

== [[अनुराग ठाकूर]] ==

Please protect this page to prevent LTAs. [[सदस्य:Hide on Rosé|Hide on Rosé]] ([[सदस्य चर्चा:Hide on Rosé|चर्चा]]) २०:१३, १ जानेवारी २०२४ (IST)

:{{झाले}}
:[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २०:५३, १ जानेवारी २०२४ (IST)

== Backlog ==

Dear mrwiki-Admins, [[:वर्ग:लवकर वगळावे विनंत्या]], the speedy deletion category, seems to be really backlogged, containing more than 500 deletion requests. Can you maybe take a look at it and try to clear it? That would be great. Best regards, [[सदस्य:TenWhile6|TenWhile6]] ([[सदस्य चर्चा:TenWhile6|चर्चा]]) २०:२६, १८ नोव्हेंबर २०२४ (IST)

== दोन वर्षांपूर्वीचा वाद ==

&quot;मी दोन वर्षांपासून वाद टाळले आहेत आणि आठ महिने विकिपीडियापासून दूर होतो. तरीही, एका प्रचालकाने माझ्या चर्चा पानावर दोन वर्षांपूर्वीचा वाद पुनर्स्थापित केला, ज्याचा सध्याच्या संपादनांशी संबंध नाही. याबाबत समुदायाचे मत जाणून घ्यायचे आहे.&quot; [[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) २०:२१, ३१ मार्च २०२५ (IST)

:@[[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]], @[[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]],
:सदस्याचे चर्चापान त्यांच्या (मर्यादित) अखत्यारीत येते. त्यावर सदस्य (मर्यादेत राहून) त्यांना हवे ते लिहू शकतात. त्यावरील मजकूर सदस्याने काढला तर त्यावर इतरांनी आक्षेप घेण्याचे, किंवा ते पुनर्स्थापित करण्याचे कारण नाही. अर्थात, चालू चर्चेचा मजकूर किंवा इतरांनी विचारलेले प्रश्न मुद्दाम काढणे उचित नाही आणि अशा प्रसंगी प्रचालक (किंवा क्वचित इतर सदस्यही) असा मजकूर पुनर्स्थापित करू शकतात.
:प्रस्तुत पानावरील मजकूर काढण्यास हरकत असावी असे काही दिसत नाही.
:जुना मजकूर काढण्यास काहीही हरकत नाही, किंबहुना अधूनमधून अशी साफ-सफाई करणे हे उचितच आहे. हा मजकूर इतर पानावर संचयित करुन ठेवावा ही अपेक्षा असते, ज्याने पुढे लागल्यास त्याचा संदर्भ देता/घेता येतो.
:धन्यवाद.
:[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २२:३७, ३१ मार्च २०२५ (IST)
::@[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]],
::: आपल्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद. मी चर्चा पानावरील जुन्या वादाचा मजकूर काढला कारण तो दोन वर्षांपूर्वीचा आहे आणि माझ्या सध्याच्या संपादनांशी त्याचा काहीही संबंध नाही. माझा हेतू साफ-सफाई करणे आणि पान सध्याच्या संदर्भात ठेवणे हा होता. तरीही, प्रचालकाने तो मजकूर पुनर्स्थापित केल्याने मला आश्चर्य वाटले, कारण मला वाटते की अशा जुन्या आणि असंबंधित चर्चेची सध्याच्या कामात आवश्यकता नाही.
::: मी हे समजू शकतो की चर्चा पानावर काही मर्यादेपर्यंत स्वातंत्र्य आहे, परंतु माझ्या मते, असंबंधित आणि जुना मजकूर संचयित करून ठेवणे हा योग्य पर्याय असेल, ज्याचा आपण उल्लेख केला आहे. याबाबत समुदायाचे काय मत आहे हे जाणून घ्यायला मला नक्कीच रस आहे.
:::
::[[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) २३:१७, ३१ मार्च २०२५ (IST)

:{{साद|अभय नातू}} नमस्कार,
:साफसफाईसाठी जुना मजकूर काढण्यास हरकत नाही. तथापि, तीन प्रचालकांनी (Tiven2240, संतोष गोरे आणि आपण स्वतः) केलेल्या चर्चा, विचारलेले प्रश्न, सूचना वा ताकीद यांसारख्या चर्चापानावरील सर्वच नोंदी सदर सदस्याने हेतुपुरस्सर काढून टाकल्या आहेत, जे अनुचित आहे. त्यामुळेच मी तो मजकूर पुनर्स्थापित केला आहे.
:--[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; २३:४२, ३१ मार्च २०२५ (IST)
::@[[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]],
::या नोंदींवर झालेली चर्चा जुनी आहे. त्यावर जरी थेट उत्तर मिळाले नसले तरी त्यातील मुद्द्यांमधील गोष्टी पुन्हा दिसून आलेल्या नाहीत. माझे प्रश्न, सूचना यांबद्दल हे नक्कीच आहे.
::उरलेल्या शंका, प्रश्न, इ. -- बराच काळ गेल्यानंतर प्रश्नांना उत्तर मिळाले नाही तर त्याचा उहापोह केला गेलेला नाही. प्रस्तुत सदस्य पुन्हा येथे येउन येथील नियम/संकेतांच्या साच्यात राहूनच काम करीत असल्याचे दिसते (जे आपण सगळेच करतो). असे असता असे मुद्दे पुन्हा आणण्यात फारसा हशील नाही असे वाटते.
::तरीही तुम्हाला काही उरलेल्या शंका असतील तर त्या (कोऱ्या केलेल्या) चर्चापानावर पु्हा लिहाव्यात ही विनंती.
::@[[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]],
::सहसा अशा चर्चांकडे दुर्लक्ष न करता त्यांना तार्किक विराम देउन मगच या काढाव्यात ही विनंती.
:::मराठी विकिपीडियावरील आपण अवलंबिलेल्या ''शक्य तितके शक्य तितक्यांना सामावून घेतले जावे'' या नीतीला अनुसरुन लिहावे ही सगळ्यांनाच विनंती
::धन्यवाद.
::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ००:०८, १ एप्रिल २०२५ (IST)
:::@[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]], @[[सदस्य:Sandesh9822|संदेश हिवाळे]],
:::: आपल्या प्रतिसादाबद्दल आणि मार्गदर्शनाबद्दल धन्यवाद. मी ५ एप्रिल २०२४ रोजी माझ्या चर्चा पानावरील जुन्या मजकुराची साफ-सफाई केली होती[https://mr.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE:AShiv1212&amp;diff=prev&amp;oldid=2406543], कारण तो दोन वर्षांपूर्वीचा होता आणि माझ्या सध्याच्या संपादनांशी त्याचा काहीही संबंध नव्हता. सध्या मी &quot;बौद्ध धर्म&quot; पानावर काम करत आहे, आणि या पानावरील बदलांबाबत संदेश हिवाळे यांच्याशी चर्चा सुरू असताना हा जुना वाद पुनर्स्थापित करणे मला अनुचित वाटते.
:::: संदेश हिवाळे यांनी सांगितले की मी प्रचालकांच्या (Tiven2240, संतोष गोरे आणि अभय नातू) सूचना, प्रश्न आणि ताकीदी &quot;हेतुपुरस्सर&quot; काढल्या, पण मला याबाबत काही गैरसमज झाल्याचे वाटते. माझा हेतू साफ-सफाई करणे हा होता, आणि मी अशा सूचनांचे महत्त्व समजून घेतले आहे. पण संदेश हिवाळे यांनी &quot;हेतुपुरस्सर&quot; हा दावा केला आहे, ज्याचा कोणताही पुरावा त्यांनी दिलेला नाही. [[विकिपीडिया:सद्भावना गृहीत धरा|सद्भावना गृहीत धरा]] या धोरणानुसार, संपादकाच्या कृतीमागील हेतूबद्दल नकारात्मक गृहीतक काढणे टाळावे. त्यांनी हा दावा सिद्ध करावा, अशी मी विनंती करतो.
:::: तसेच, अभय नातू यांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की जुन्या चर्चा पुन्हा आणण्यात &quot;फारसा हशील नाही&quot; आणि त्या संचयित करून ठेवाव्यात. पण संदेश हिवाळे यांनी हा मजकूर पुनर्स्थापित करून या सल्ल्याकडे दुर्लक्ष केले आहे. [[विकिपीडिया:चर्चा पान मार्गदर्शक तत्त्वे|चर्चा पान मार्गदर्शक तत्त्वे]] नुसार, चर्चा पानावर सध्याच्या आणि संबंधित विषयांवरच लक्ष केंद्रित करणे अपेक्षित आहे. कृपया संदेश हिवाळे यांनी हा दोन वर्षांपूर्वीचा वाद सध्याच्या &quot;बौद्ध धर्म&quot; पानाच्या संपादनांशी कसा संबंधित आहे हे स्पष्ट करावे, अशी मी विनंती करतो.
:::: अभय नातू यांनी सांगितल्याप्रमाणे, मी पुढील वेळी अशा चर्चांना तार्किक विराम देऊनच काढण्याची काळजी घेईन. सध्या मी &quot;बौद्ध धर्म&quot; पानावर मराठी विकिपीडियाच्या ''शक्य तितके शक्य तितक्यांना सामावून घेतले जावे'' या नीतीला अनुसरूनच काम करत आहे. जर माझ्या संपादनांबाबत काही शंका किंवा सूचना असतील, तर त्या स्वागतार्ह आहेत.
:::: याबाबत समुदायाचे मत जाणून घ्यायला मला आवडेल.
:::: धन्यवाद,
:::[[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) ००:१६, १ एप्रिल २०२५ (IST)
:::{{साद|अभय नातू}} ठीक, तुमचा निर्णय मान्य आहे. सदर सदस्याची त्यांच्या सदस्यपानावर [https://mr.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:AShiv1212&amp;oldid=2551650 ही] अलीकडील दिवसांतील माहिती पाहा. हे पाहिल्यानंतर मुद्दामहून गोष्टी घडत असल्याचे मला वाटते. --[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; ००:३१, १ एप्रिल २०२५ (IST)
:::::@[[सदस्य:Sandesh9822|संदेश हिवाळे]], @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]],
:::::आपल्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद. संदेश हिवाळे यांनी माझ्या सदस्यपानाचा दुवा देत &quot;मुद्दामहून गोष्टी घडत असल्याचा&quot; दावा केला आहे, पण त्यांच्या दाव्यांमध्ये अनेक चुका आणि अस्पष्टता आहेत, ज्याबाबत मी खालील मुद्दे मांडत आहे:
:::::१. UCOC नोंदी संग्रहित करण्याचा माझा हेतू आणि अधिकार: मी माझ्या सदस्यपानावर UCOC उल्लंघनाच्या नोंदी स्वतःच्या संदर्भासाठी आणि भविष्यातील चर्चेसाठी संग्रहित करून ठेवल्या आहेत, जेणेकरून अशा प्रकारच्या घटना घडल्यास माझी चूक नसताना माझी बाजू मांडता येईल.[[विकिपीडिया:सदस्यपान|सदस्यपान]] धोरणानुसार, माझ्या सदस्यपानावर मला मर्यादित स्वातंत्र्य आहे, आणि मी स्वतःच्या संदर्भासाठी अशा नोंदी ठेवू शकतो, जोपर्यंत त्या धोरणांचे उल्लंघन करत नाहीत. माझ्या या कृतीमुळे कोणत्याही सदस्यावर वैयक्तिक हल्ला झालेला नाही किंवा खोटी माहिती पसरवली गेली नाही. संदेश हिवाळे यांनी माझ्या हेतूबद्दल नकारात्मक गृहीतक काढले आहे, जे [[विकिपीडिया:सद्भावना गृहीत धरा|सद्भावना गृहीत धरा]] धोरणाचे उल्लंघन आहे.
:::::२. &quot;मुद्दामहून गोष्टी घडत असल्याचा&quot; दावा बिनपुरावा: संदेश हिवाळे यांनी माझ्यावर &quot;मुद्दामहून गोष्टी घडत असल्याचा&quot; दावा केला आहे, पण त्यांनी कोणत्या गोष्टी मुद्दामहून घडत आहेत आणि त्याचा पुरावा काय, याचा कोणताही तपशील दिलेला नाही.[[विकिपीडिया:सद्भावना गृहीत धरा|सद्भावना गृहीत धरा]] धोरणानुसार, संपादकाच्या कृतीमागील हेतूबद्दल नकारात्मक गृहीतक काढणे टाळावे. संदेश हिवाळे यांनी हा दावा सिद्ध करावा, अशी मी विनंती करतो.
:::::३. सदस्यपानाचा दुवा आणि सध्याच्या संपादनांचा संबंध नाही: संदेश हिवाळे यांनी माझ्या सदस्यपानाचा दुवा दिला आहे, पण तो सध्याच्या &quot;बौद्ध धर्म&quot; पानाच्या संपादनांशी कसा संबंधित आहे हे त्यांनी स्पष्ट केले नाही. अभय नातू यांनी सांगितले आहे की जुन्या चर्चा पुन्हा आणण्यात &quot;फारसा हशील नाही,&quot; आणि संदेश हिवाळे यांनी या सल्ल्याकडे दुर्लक्ष केले आहे, जे अनुचित आहे.
:::::४. स्रोत हटवण्याचे कारण अस्पष्ट: संदेश हिवाळे यांनी &quot;बौद्ध धर्म&quot; पानावर सर्व स्रोत हटवले [[https://mr.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE&amp;diff=prev&amp;oldid=2551610&amp;#x5D]];, पण त्यांनी स्रोत का हटवले याचे कोणतेही कारण दिलेले नाही. [[विकिपीडिया:स्रोतांचा संदर्भ|स्रोतांचा संदर्भ]] धोरणानुसार, स्रोत हटवताना ठोस कारण देणे आणि ते चर्चा पानावर मांडणे आवश्यक आहे. संदेश हिवाळे यांनी हे केले नाही, आणि त्यामुळे त्यांची कृती अनुचित ठरते.
:::::५. चर्चा न करता स्रोत हटवणे: संदेश हिवाळे यांनी &quot;बौद्ध धर्म&quot; पानावर स्रोत हटवताना कोणतीही चर्चा केली नाही [[https://mr.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE&amp;diff=prev&amp;oldid=2551610&amp;#x5D]];.[[विकिपीडिया:सहमती|सहमती]] धोरणानुसार, असे मोठे बदल करण्यापूर्वी संबंधित पानाच्या चर्चा पानावर (चर्चा:बौद्ध धर्म) चर्चा करणे आवश्यक आहे. संदेश हिवाळे यांनी अशी कोणतीही चर्चा न करता स्रोत हटवले, जे अनुचित आहे.
:::::६. संपादनाचा सारांश न देणे: संदेश हिवाळे यांनी &quot;बौद्ध धर्म&quot; पानावर स्रोत हटवताना कोणताही संपादन सारांश दिलेला नाही [[https://mr.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE&amp;diff=prev&amp;oldid=2551610&amp;#x5D]];.[[विकिपीडिया:संपादन सारांश|संपादन सारांश]] धोरणानुसार, संपादकाने आपल्या बदलांचे कारण संपादन सारांशात स्पष्ट करणे अपेक्षित आहे.
:::::याबाबत समुदायाचे मत जाणून घ्यायला मला आवडेल. [[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) ०१:०८, १ एप्रिल २०२५ (IST)

== Report concerning 2401:4900:3E20:2350:395A:F91:8F8E:2910 ==
{{User|2401:4900:3E20:2350:395A:F91:8F8E:2910}} Spam &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[सदस्य:Trinitrotolueno|Trinitrotolueno]] ([[सदस्य चर्चा:Trinitrotolueno|चर्चा]]) ०९:३९, २५ एप्रिल २०२५ (IST)

:{{done}} [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ००:४५, २९ एप्रिल २०२५ (IST)

== Report concerning Sairajgandhe ==
{{User|Sairajgandhe}} Spam &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[सदस्य:Tanbiruzzaman|Tanbiruzzaman]] ([[सदस्य चर्चा:Tanbiruzzaman|चर्चा]]) ०२:१५, १९ मार्च २०२६ (IST)

== Report concerning ~2026-40179-86 ==
{{User|~2026-40179-86}} Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[सदस्य:A09|A09]] ([[सदस्य चर्चा:A09|चर्चा]]) १९:२५, १७ जुलै २०२६ (IST)

== २०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २ लोगो अपलोड करण्याबाबत विनंती ==

नमस्कार,

&quot;२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २&quot; या लेखाच्या माहितीचौकटीत स्पर्धेचा अधिकृत लोगो वापरण्यासाठी संबंधित लोगो मराठी विकिपीडियावर स्थानिकरीत्या अपलोड करून देण्याची विनंती आहे.

इंग्रजी विकिपीडियावर ही फाइल non-free/fair-use लोगो म्हणून उपलब्ध आहे:

'''फाइल नाव:''' &quot;2023–2027 ICC Cricket World Cup League 2 logo.png&quot;

'''वापरायचा लेख:''' [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]

'''कॉपीराइट धारक:''' आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (ICC)

'''वापराचा उद्देश:''' संबंधित स्पर्धेची दृश्य ओळख स्पष्ट करण्यासाठी लेखाच्या माहितीचौकटीत अधिकृत लोगो कमी आकारात प्रदर्शित करणे.

'''Fair-use कारण:'''

* हा लोगो संबंधित स्पर्धेची अधिकृत दृश्य ओळख दर्शवतो.
* त्याचा वापर केवळ संबंधित स्पर्धेच्या लेखात माहितीपर आणि ओळखीसाठी केला जाईल.
* मूळ लोगोची जागा घेणारा मुक्त परवान्याचा समतुल्य अधिकृत लोगो उपलब्ध नाही.
* प्रतिमा कमी आकारात वापरली जाईल.
* या वापरामुळे कॉपीराइट धारकाच्या मूळ व्यावसायिक वापरावर परिणाम होणार नाही.
* फाइल केवळ आवश्यक लेखात वापरली जाईल.

अपलोड झाल्यानंतर माहितीचौकटीत खालीलप्रमाणे वापर करता येईल:

&quot;| image = 2023–2027 ICC Cricket World Cup League 2 logo.png&quot;
&quot;| image_size = 250px&quot;

कृपया शक्य असल्यास ही फाइल योग्य non-free/fair-use परवान्यासह स्थानिकरीत्या अपलोड करून द्यावी.

:या चित्राच्या वापराबद्दल [https://en.wikipedia.org/wiki/File_talk:2023%E2%80%932027_ICC_Cricket_World_Cup_League_2_logo.png#Use_on_other_wikimedia_projects? येथे] प्रश्न विचारला आहे. -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०९:४०, ३० ऑगस्ट २०२६ (IST)

== Report concerning ~2026-47535-49 ==
{{User|~2026-47535-49}} Spam / spambot &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[सदस्य:NDG|NDG]] ([[सदस्य चर्चा:NDG|चर्चा]]) १५:५४, १ सप्टेंबर २०२६ (IST)

:{{done}} :- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १७:४८, १ सप्टेंबर २०२६ (IST)

== Report concerning ~2026-53505-88 ==
{{User|~2026-53505-88}} Long-term abuse. Spam / spambot &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[सदस्य:Morkoz|Morkoz]] ([[सदस्य चर्चा:Morkoz|चर्चा]]) १८:३८, ५ ऑक्टोबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>h7r533v73jjjq5f34a21dtfkpknli4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आदिलशाही</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48626</id>
    <revision>
      <id>2717142</id>
      <parentid>2704462</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>विस्तार केला</comment>
      <origin>2717142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6718" sha1="m4cqpvao6hli8cwr69ftz8gmxmswt1o" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये
| नाव = ಬಿಜಾಪುರ ಸಲ್ತನತ್&lt;br&gt;आदिलशाही सल्तनत&lt;br&gt;بیجاپور سلطنت
| ध्वज = Blank.png
| ध्वजरुंदी = 
| नकाशा = Bijapur-sultanate-map.svg
| नकाशारुंदी = 250
| सुरुवात = १४९०
| शेवट = १६८६
| राजधानी = [[विजापूर]]
| राजे = १४९० - १५१०: [[युसुफ आदिल शाह]]
| भाषा = [[उर्दू|दख्खनी]]
|क्षेत्रफळ = 
|लोकसंख्या = 
|चलने = 
}}
'''आदिलशाही''' हे इ.स. १४९० ते १६८६ या काळात [[विजापूर सल्तनत|विजापूरच्या सल्तनतीवर]] राज्य करणाऱ्या [[शिया इस्लाम|शिया]] राजघराण्याचे नाव होते. विजापूर ही इ.स. १४९० पासून [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीच्या]] विघटनातून उदयास आलेल्या पाच [[दख्खन सल्तनती|दख्खन सल्तनतींपैकी]] एक होती. 
आदिलशाहीचा संस्थापक [[युसुफ आदिल शाह]] (१४९०-१५१०) हा बहमनी सल्तनतच्या काळात विजापूरचा सुभेदार होता, त्यामुळे [[विजापूर]] येथे या नव्या राज्याची राजधानी होती.युसुफ आदिल शाह बहुधा [[ऑटोमन साम्राज्य|ऑटोमन]] सुलतान [[मुराद दुसरा]] याचा वंशज असावा. 
* आदिलशाहीचा विस्तार महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागापासून हिंदुस्थानच्या दक्षिण टोकापर्यंत होता.
१२ सप्टेंबर, १६८६ रोजी  मोगल सम्राट [[औरंगजेब]] याने आदिलशाहीचा पाडाव करून हा भाग [[मोगल साम्राज्य|मोगल साम्राज्यात]] विलीन केला.
== इतिहास ==
१५व्या शतकाच्या अखेरीपासून तसेच १६व्या आणि १७व्या शतकांत आदिलशाही हे [[दख्खन]]मधील पाच प्रमुख [[इस्लाम]]ी राजघराण्यांपैकी सर्वांत शक्तिशाली राजघराणे होते. इ.स. १५६५ मध्ये त्यांनी इतर तीन दख्खनी सल्तनतींशी युती करून दक्षिण भारतातील हिंदू साम्राज्य [[विजयनगर साम्राज्य|विजयनगर]]चा [[तालिकोटची लढाई|तालिकोटच्या लढाईत]] पराभव केला. त्यानंतर विजयनगरच्या प्रदेशातील काही भागांची मोठ्या प्रमाणावर नासधूस करण्यात आली. यामध्ये [[बनकापूर]]च्या किल्ल्याचाही समावेश होता.
इ.स. १६०९ मध्ये आदिलशाहीने शेजारच्या [[बिदर सल्तनत|बिदर सल्तनतीवर]] विजय मिळवून तिचे राज्य आपल्या ताब्यात घेतले. इ.स. १६८६ मध्ये आदिलशाहीचा अंत झाला. [[मुघल साम्राज्य|मुघल]] सम्राट [[औरंगजेब]] याने विजापूरच्या राजधानीला एक वर्षाहून अधिक काळ वेढा घातल्यानंतर विजापूर सल्तनत आपल्या साम्राज्यात विलीन केली.
== कला आणि संस्कृती ==
आदिलशाहीच्या काळात विजापूरमध्ये इस्लामी संस्कृतीची मोठी भरभराट झाली. आजही भारतातील [[इस्लामी स्थापत्यकला|इस्लामी स्थापत्यकलेची]] काही उत्कृष्ट उदाहरणे विजापूरमध्ये पाहायला मिळतात. आदिलशाही सुलतानांनी [[दख्खनी भाषा|दख्खनी]] साहित्यालाही प्रोत्साहन दिले. दख्खनी ही दख्खनमधील विविध भाषांचा प्रभाव असलेली [[उर्दू]]ची एक बोली होती. याशिवाय त्यांनी [[लघुचित्रकला]] आणि [[भारतीय शास्त्रीय संगीत|शास्त्रीय संगीताला]]ही आश्रय दिला.

दख्खनमध्ये इस्लामचा प्रसार झाल्यानंतरच्या पुढील शतकांत विजापूरमध्ये [[सूफी]] संतांचा सुधारक आणि साहित्यिक म्हणून प्रभाव वाढत गेला. आदिलशाही राजवटीच्या काळात हा प्रभाव आपल्या सर्वोच्च टप्प्यावर पोहोचला.

{{भारतीय राजवंश}}
[[वर्ग:आदिलशाही| ]]
[[वर्ग:भारतातील ऐतिहासिक राज्ये]]
[[वर्ग:भारतीय राजवंश]]
[[वर्ग:दख्खनच्या सल्तनती]]</text>
      <sha1>m4cqpvao6hli8cwr69ftz8gmxmswt1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717143</id>
      <parentid>2717142</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>/* कला आणि संस्कृती */ विजापूर] येथिल गोल घुमट</comment>
      <origin>2717143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6820" sha1="ij1ga37k8v9jl54fr3bwu85tcoksksr" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये
| नाव = ಬಿಜಾಪುರ ಸಲ್ತನತ್&lt;br&gt;आदिलशाही सल्तनत&lt;br&gt;بیجاپور سلطنت
| ध्वज = Blank.png
| ध्वजरुंदी = 
| नकाशा = Bijapur-sultanate-map.svg
| नकाशारुंदी = 250
| सुरुवात = १४९०
| शेवट = १६८६
| राजधानी = [[विजापूर]]
| राजे = १४९० - १५१०: [[युसुफ आदिल शाह]]
| भाषा = [[उर्दू|दख्खनी]]
|क्षेत्रफळ = 
|लोकसंख्या = 
|चलने = 
}}
'''आदिलशाही''' हे इ.स. १४९० ते १६८६ या काळात [[विजापूर सल्तनत|विजापूरच्या सल्तनतीवर]] राज्य करणाऱ्या [[शिया इस्लाम|शिया]] राजघराण्याचे नाव होते. विजापूर ही इ.स. १४९० पासून [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीच्या]] विघटनातून उदयास आलेल्या पाच [[दख्खन सल्तनती|दख्खन सल्तनतींपैकी]] एक होती. 
आदिलशाहीचा संस्थापक [[युसुफ आदिल शाह]] (१४९०-१५१०) हा बहमनी सल्तनतच्या काळात विजापूरचा सुभेदार होता, त्यामुळे [[विजापूर]] येथे या नव्या राज्याची राजधानी होती.युसुफ आदिल शाह बहुधा [[ऑटोमन साम्राज्य|ऑटोमन]] सुलतान [[मुराद दुसरा]] याचा वंशज असावा. 
* आदिलशाहीचा विस्तार महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागापासून हिंदुस्थानच्या दक्षिण टोकापर्यंत होता.
१२ सप्टेंबर, १६८६ रोजी  मोगल सम्राट [[औरंगजेब]] याने आदिलशाहीचा पाडाव करून हा भाग [[मोगल साम्राज्य|मोगल साम्राज्यात]] विलीन केला.
== इतिहास ==
१५व्या शतकाच्या अखेरीपासून तसेच १६व्या आणि १७व्या शतकांत आदिलशाही हे [[दख्खन]]मधील पाच प्रमुख [[इस्लाम]]ी राजघराण्यांपैकी सर्वांत शक्तिशाली राजघराणे होते. इ.स. १५६५ मध्ये त्यांनी इतर तीन दख्खनी सल्तनतींशी युती करून दक्षिण भारतातील हिंदू साम्राज्य [[विजयनगर साम्राज्य|विजयनगर]]चा [[तालिकोटची लढाई|तालिकोटच्या लढाईत]] पराभव केला. त्यानंतर विजयनगरच्या प्रदेशातील काही भागांची मोठ्या प्रमाणावर नासधूस करण्यात आली. यामध्ये [[बनकापूर]]च्या किल्ल्याचाही समावेश होता.
इ.स. १६०९ मध्ये आदिलशाहीने शेजारच्या [[बिदर सल्तनत|बिदर सल्तनतीवर]] विजय मिळवून तिचे राज्य आपल्या ताब्यात घेतले. इ.स. १६८६ मध्ये आदिलशाहीचा अंत झाला. [[मुघल साम्राज्य|मुघल]] सम्राट [[औरंगजेब]] याने विजापूरच्या राजधानीला एक वर्षाहून अधिक काळ वेढा घातल्यानंतर विजापूर सल्तनत आपल्या साम्राज्यात विलीन केली.
== कला आणि संस्कृती ==
[[File:GolGumbaz2.jpg|thumb|right|[[विजापूर]] येथिल गोल घुमट|]]
आदिलशाहीच्या काळात विजापूरमध्ये इस्लामी संस्कृतीची मोठी भरभराट झाली. आजही भारतातील [[इस्लामी स्थापत्यकला|इस्लामी स्थापत्यकलेची]] काही उत्कृष्ट उदाहरणे विजापूरमध्ये पाहायला मिळतात. आदिलशाही सुलतानांनी [[दख्खनी भाषा|दख्खनी]] साहित्यालाही प्रोत्साहन दिले. दख्खनी ही दख्खनमधील विविध भाषांचा प्रभाव असलेली [[उर्दू]]ची एक बोली होती. याशिवाय त्यांनी [[लघुचित्रकला]] आणि [[भारतीय शास्त्रीय संगीत|शास्त्रीय संगीताला]]ही आश्रय दिला.

दख्खनमध्ये इस्लामचा प्रसार झाल्यानंतरच्या पुढील शतकांत विजापूरमध्ये [[सूफी]] संतांचा सुधारक आणि साहित्यिक म्हणून प्रभाव वाढत गेला. आदिलशाही राजवटीच्या काळात हा प्रभाव आपल्या सर्वोच्च टप्प्यावर पोहोचला.

{{भारतीय राजवंश}}
[[वर्ग:आदिलशाही| ]]
[[वर्ग:भारतातील ऐतिहासिक राज्ये]]
[[वर्ग:भारतीय राजवंश]]
[[वर्ग:दख्खनच्या सल्तनती]]</text>
      <sha1>ij1ga37k8v9jl54fr3bwu85tcoksksr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717144</id>
      <parentid>2717143</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <origin>2717144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6816" sha1="0a0sek2fhqplc881an8ej2o64fcg2u6" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये
| नाव = ಬಿಜಾಪುರ ಸಲ್ತನತ್&lt;br&gt;आदिलशाही सल्तनत&lt;br&gt;بیجاپور سلطنت
| ध्वज = Blank.png
| ध्वजरुंदी = 
| नकाशा = Bijapur-sultanate-map.svg
| नकाशारुंदी = 250
| सुरुवात = १४९०
| शेवट = १६८६
| राजधानी = [[विजापूर]]
| राजे = १४९० - १५१०: [[युसुफ आदिल शाह]]
| भाषा = [[उर्दू|दख्खनी]]
|क्षेत्रफळ = 
|लोकसंख्या = 
|चलने = 
}}
'''आदिलशाही''' हे इ.स. १४९० ते १६८६ या काळात [[विजापूर सल्तनत|विजापूरच्या सल्तनतीवर]] राज्य करणाऱ्या [[शिया इस्लाम|शिया]] राजघराण्याचे नाव होते. विजापूर ही इ.स. १४९० पासून [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीच्या]] विघटनातून उदयास आलेल्या पाच [[दख्खन सल्तनती|दख्खन सल्तनतींपैकी]] एक होती. 
आदिलशाहीचा संस्थापक [[युसुफ आदिल शाह]] (१४९०-१५१०) हा बहमनी सल्तनतच्या काळात विजापूरचा सुभेदार होता, त्यामुळे [[विजापूर]] येथे या नव्या राज्याची राजधानी होती.युसुफ आदिल शाह बहुधा [[ऑटोमन साम्राज्य|ऑटोमन]] सुलतान [[मुराद दुसरा]] याचा वंशज असावा.आदिलशाहीचा विस्तार महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागापासून हिंदुस्थानच्या दक्षिण टोकापर्यंत होता.१२ सप्टेंबर, १६८६ रोजी  मोगल सम्राट [[औरंगजेब]] याने आदिलशाहीचा पाडाव करून हा भाग [[मोगल साम्राज्य|मोगल साम्राज्यात]] विलीन केला. 
== इतिहास ==
१५व्या शतकाच्या अखेरीपासून तसेच १६व्या आणि १७व्या शतकांत आदिलशाही हे [[दख्खन]]मधील पाच प्रमुख [[इस्लाम]]ी राजघराण्यांपैकी सर्वांत शक्तिशाली राजघराणे होते. इ.स. १५६५ मध्ये त्यांनी इतर तीन दख्खनी सल्तनतींशी युती करून दक्षिण भारतातील हिंदू साम्राज्य [[विजयनगर साम्राज्य|विजयनगर]]चा [[तालिकोटची लढाई|तालिकोटच्या लढाईत]] पराभव केला. त्यानंतर विजयनगरच्या प्रदेशातील काही भागांची मोठ्या प्रमाणावर नासधूस करण्यात आली. यामध्ये [[बनकापूर]]च्या किल्ल्याचाही समावेश होता.
इ.स. १६०९ मध्ये आदिलशाहीने शेजारच्या [[बिदर सल्तनत|बिदर सल्तनतीवर]] विजय मिळवून तिचे राज्य आपल्या ताब्यात घेतले. इ.स. १६८६ मध्ये आदिलशाहीचा अंत झाला. [[मुघल साम्राज्य|मुघल]] सम्राट [[औरंगजेब]] याने विजापूरच्या राजधानीला एक वर्षाहून अधिक काळ वेढा घातल्यानंतर विजापूर सल्तनत आपल्या साम्राज्यात विलीन केली.
== कला आणि संस्कृती ==
[[File:GolGumbaz2.jpg|thumb|right|[[विजापूर]] येथिल गोल घुमट|]]
आदिलशाहीच्या काळात विजापूरमध्ये इस्लामी संस्कृतीची मोठी भरभराट झाली. आजही भारतातील [[इस्लामी स्थापत्यकला|इस्लामी स्थापत्यकलेची]] काही उत्कृष्ट उदाहरणे विजापूरमध्ये पाहायला मिळतात. आदिलशाही सुलतानांनी [[दख्खनी भाषा|दख्खनी]] साहित्यालाही प्रोत्साहन दिले. दख्खनी ही दख्खनमधील विविध भाषांचा प्रभाव असलेली [[उर्दू]]ची एक बोली होती. याशिवाय त्यांनी [[लघुचित्रकला]] आणि [[भारतीय शास्त्रीय संगीत|शास्त्रीय संगीताला]]ही आश्रय दिला.

दख्खनमध्ये इस्लामचा प्रसार झाल्यानंतरच्या पुढील शतकांत विजापूरमध्ये [[सूफी]] संतांचा सुधारक आणि साहित्यिक म्हणून प्रभाव वाढत गेला. आदिलशाही राजवटीच्या काळात हा प्रभाव आपल्या सर्वोच्च टप्प्यावर पोहोचला.

{{भारतीय राजवंश}}
[[वर्ग:आदिलशाही| ]]
[[वर्ग:भारतातील ऐतिहासिक राज्ये]]
[[वर्ग:भारतीय राजवंश]]
[[वर्ग:दख्खनच्या सल्तनती]]</text>
      <sha1>0a0sek2fhqplc881an8ej2o64fcg2u6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717149</id>
      <parentid>2717144</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6818" sha1="7o5o2h2g12tmssq2jzwnhlrls2b88l0" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये
| नाव = ಬಿಜಾಪುರ ಸಲ್ತನತ್&lt;br&gt;आदिलशाही सल्तनत&lt;br&gt;بیجاپور سلطنت
| ध्वज = Blank.png
| ध्वजरुंदी = 
| नकाशा = Bijapur-sultanate-map.svg
| नकाशारुंदी = 250
| सुरुवात = १४९०
| शेवट = १६८६
| राजधानी = [[विजापूर]]
| राजे = १४९० - १५१०: [[युसुफ आदिल शाह]]
| भाषा = [[उर्दू|दख्खनी]]
|क्षेत्रफळ = 
|लोकसंख्या = 
|चलने = 
}}

'''आदिलशाही''' हे इ.स. १४९० ते १६८६ या काळात [[विजापूर सल्तनत|विजापूरच्या सल्तनतीवर]] राज्य करणाऱ्या [[शिया इस्लाम|शिया]] राजघराण्याचे नाव होते. विजापूर ही इ.स. १४९० पासून [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीच्या]] विघटनातून उदयास आलेल्या पाच [[दख्खन सल्तनती|दख्खन सल्तनतींपैकी]] एक होती.

आदिलशाहीचा संस्थापक [[युसुफ आदिल शाह]] (१४९०-१५१०) हा बहमनी सल्तनतच्या काळात विजापूरचा सुभेदार होता, त्यामुळे [[विजापूर]] येथे या नव्या राज्याची राजधानी होती.युसुफ आदिल शाह बहुधा [[ऑटोमन साम्राज्य|ऑटोमन]] सुलतान [[मुराद दुसरा]] याचा वंशज असावा.आदिलशाहीचा विस्तार महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागापासून हिंदुस्थानच्या दक्षिण टोकापर्यंत होता.१२ सप्टेंबर, १६८६ रोजी  मोगल सम्राट [[औरंगजेब]] याने आदिलशाहीचा पाडाव करून हा भाग [[मोगल साम्राज्य|मोगल साम्राज्यात]] विलीन केला.

== इतिहास ==
१५व्या शतकाच्या अखेरीपासून तसेच १६व्या आणि १७व्या शतकांत आदिलशाही हे [[दख्खन]]मधील पाच प्रमुख [[इस्लाम]]ी राजघराण्यांपैकी सर्वांत शक्तिशाली राजघराणे होते. इ.स. १५६५ मध्ये त्यांनी इतर तीन दख्खनी सल्तनतींशी युती करून दक्षिण भारतातील हिंदू साम्राज्य [[विजयनगर साम्राज्य|विजयनगर]]चा [[तालिकोटची लढाई|तालिकोटच्या लढाईत]] पराभव केला. त्यानंतर विजयनगरच्या प्रदेशातील काही भागांची मोठ्या प्रमाणावर नासधूस करण्यात आली. यामध्ये [[बनकापूर]]च्या किल्ल्याचाही समावेश होता.
इ.स. १६०९ मध्ये आदिलशाहीने शेजारच्या [[बिदर सल्तनत|बिदर सल्तनतीवर]] विजय मिळवून तिचे राज्य आपल्या ताब्यात घेतले. इ.स. १६८६ मध्ये आदिलशाहीचा अंत झाला. [[मुघल साम्राज्य|मुघल]] सम्राट [[औरंगजेब]] याने विजापूरच्या राजधानीला एक वर्षाहून अधिक काळ वेढा घातल्यानंतर विजापूर सल्तनत आपल्या साम्राज्यात विलीन केली.

== कला आणि संस्कृती ==
[[File:GolGumbaz2.jpg|thumb|right|[[विजापूर]] येथील गोल घुमट]]
आदिलशाहीच्या काळात विजापूरमध्ये इस्लामी संस्कृतीची मोठी भरभराट झाली. आजही भारतातील [[इस्लामी स्थापत्यकला|इस्लामी स्थापत्यकलेची]] काही उत्कृष्ट उदाहरणे विजापूरमध्ये पाहायला मिळतात. आदिलशाही सुलतानांनी [[दख्खनी भाषा|दख्खनी]] साहित्यालाही प्रोत्साहन दिले. दख्खनी ही दख्खनमधील विविध भाषांचा प्रभाव असलेली [[उर्दू]]ची एक बोली होती. याशिवाय त्यांनी [[लघुचित्रकला]] आणि [[भारतीय शास्त्रीय संगीत|शास्त्रीय संगीताला]]ही आश्रय दिला.

दख्खनमध्ये इस्लामचा प्रसार झाल्यानंतरच्या पुढील शतकांत विजापूरमध्ये [[सूफी]] संतांचा सुधारक आणि साहित्यिक म्हणून प्रभाव वाढत गेला. आदिलशाही राजवटीच्या काळात हा प्रभाव आपल्या सर्वोच्च टप्प्यावर पोहोचला.

{{भारतीय राजवंश}}

[[वर्ग:आदिलशाही| ]]
[[वर्ग:भारतातील ऐतिहासिक राज्ये]]
[[वर्ग:भारतीय राजवंश]]
[[वर्ग:दख्खनच्या सल्तनती]]</text>
      <sha1>7o5o2h2g12tmssq2jzwnhlrls2b88l0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50711</id>
    <revision>
      <id>2717013</id>
      <parentid>2710837</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 18 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25108" sha1="lpweu8wjqce6w2zbs2ydgwcwv8gbc52" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[आंध्र प्रदेश]] राज्यातील २५ लोकसभा मतदारसंघांपैकी एक आहे.&lt;ref name=&quot;ecimain&quot;&gt;{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ |title=Election Commission of India - Vijayawada Election Results |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt; या मतदारसंघात संपूर्ण [[एनटीआर जिल्हा|एनटीआर जिल्ह्याचा]] भाग समाविष्ट आहे.

== विधानसभा मतदारसंघ ==
विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघात खालील सात विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होतो:
# [[तिरुवुरु विधानसभा मतदारसंघ|तिरुवुरु]] (अनुसूचित जाती)
# [[विजयवाडा पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|विजयवाडा पश्चिम]]
# [[विजयवाडा मध्य विधानसभा मतदारसंघ|विजयवाडा मध्य]]
# [[विजयवाडा पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|विजयवाडा पूर्व]]
# [[मायलावरम विधानसभा मतदारसंघ|मायलावरम]]
# [[नंदीगामा विधानसभा मतदारसंघ|नंदीगामा]] (अनुसूचित जाती)
# [[जग्गय्यापेटा विधानसभा मतदारसंघ|जग्गय्यापेटा]]


== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! वर्ष !! खासदार !! पक्ष
|-
| १९५२ || हरेंद्रनाथ चटोपाध्याय || अपक्ष
|-
| १९५७ || [[के. अच्चमांबा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९६२ || [[के.एल. राव]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९६७ || [[के.एल. राव]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९७१ || [[के.एल. राव]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९७७ || [[गोडे मुरुहरी]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९८० || [[चेन्नुपती विद्या]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]
|-
| १९८४ || [[वड्डे सोभनाद्रेस्वर राव]] || [[तेलुगु देसम पार्टी]]
|-
| १९८९ || [[चेन्नुपती विद्या]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९९१ || [[वड्डे सोभनाद्रेस्वर राव]] || [[तेलुगु देसम पार्टी]]
|-
| १९९६ || [[पर्वतनेनी उपेन्द्र]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९९८ || [[पर्वतनेनी उपेन्द्र]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९९९ || [[गदडे राममोहन]] || [[तेलुगु देसम पार्टी]]
|-
| २००४ || [[राजगोपाल लगडापती]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| २००९ || [[राजगोपाल लगडापती]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| २०१४ || [[केसिनेनी श्रीनिवास]] (नानी) || [[तेलुगु देसम पार्टी]]
|-
| २०१९ || [[केसिनेनी श्रीनिवास]] (नानी) || [[तेलुगु देसम पार्टी]]
|-
| २०२४ || [[केसिनेनी शिवनाथ]] (चिन्नी) || [[तेलुगु देसम पार्टी]]
|}

== निवडणूक निकाल ==
=== २०२४ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 2024 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[केसिनेनी शिवनाथ]] (चिन्नी)''' || '''७,९४,१५४''' || '''५८.६%'''
|-
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[केसिनेनी श्रीनिवास]] (नानी) || ५,१२,०६९ || ३७.७९%
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[भार्गव वल्लुरु]] || २४,१०६ || १.७८%
|-
| नोटा || नोटा || ९,१९३ || ०.६८%
|-
| मताधिक्य || केसिनेनी शिवनाथ || २,८२,०८५ || २०.८१%
|}

=== २०१९ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv2019&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 2019 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[केसिनेनी श्रीनिवास]] (नानी)''' || '''५,७५,४९८''' || '''३४.८२%'''
|-
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[पोटलुरी व्ही. प्रसाद]] (PVP) || ५,६६,७७२ || ३४.२९%
|-
| [[जनसेना पक्ष]] || मुत्तमसेट्टी प्रसाद बाबू || ८१,६५० || ४.९४%
|-
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || किलारू दिलीप || १८,५०४ || १.१२%
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || नरहरिशेट्टी नरसिंहराव || १६,२६१ || ०.९८%
|-
| नोटा || नोटा || ८,९११ || ०.५४%
|-
| मताधिक्य || केसिनेनी श्रीनिवास || ८,७२६ || ०.५३%
|}

=== २०१४ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv2014&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 2014 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[केसिनेनी श्रीनिवास]] (नानी)''' || '''५,९२,९५३''' || '''४९.४५%'''
|-
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || कोनेरु राजेंद्र प्रसाद || ५,१८,२३९ || ४३.२२%
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[अविनाश देवीनेनी]] || ३९,७६० || ३.३२%
|-
| नोटा || नोटा || ६,९८८ || ०.५८%
|-
| मताधिक्य || केसिनेनी श्रीनिवास || ७४,७१४ || ६.२३%
|}

=== २००९ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv2009&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 2009 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[राजगोपाल लागुडापती]]''' || '''४,२९,३९४''' || '''४०.६४%'''
|-
| [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[वड्डे शोभनाद्रीश्वर राव]] || ३,५२,२५५ || ३३.३३%
|-
| प्रजा राज्यम पक्ष || [[चाला मल्लसानी]] || १,८६,४२० || १७.६३%
|-
| मताधिक्य || राजगोपाल लागुडापती || ७७,१३९ || ७.३१%
|}

=== २००४ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv2004&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 2004 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[राजगोपाल लागुडापती]]''' || '''५,१९,८२४''' || '''५५.०२%'''
|-
| [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[अश्विनी दत्त चालासानी]] || ४,०८,९३७ || ४३.२९%
|-
| मताधिक्य || राजगोपाल लागुडापती || १,१०,८८७ || ११.७३%
|}

=== १९९९ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1999&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1999 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[गाद्दे राममोहन]]''' || '''४,३७,९५८''' || '''५१.९६%'''
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[परवथनेनी उपेंद्र]] || ३,५३,५६२ || ४१.९६%
|-
| मताधिक्य || गाद्दे राममोहन || ८४,३९६ || १०.००%
|}

=== १९९८ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1998&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1998 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[परवथनेनी उपेंद्र]]''' || '''३,६५,४२०''' || '''४८.२०%'''
|-
| [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[वड्डे शोभनाद्रीश्वर राव]] || ३,३५,४२० || ४४.२३%
|-
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || के. व्ही. एन. राव || ५२,३४० || ६.९०%
|-
| मताधिक्य || परवथनेनी उपेंद्र || ३०,००० || ३.९७%
|}

=== १९९६ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1996&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1996 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[परवथनेनी उपेंद्र]]''' || '''३,५४,२१०''' || '''४६.८०%'''
|-
| [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[वड्डे शोभनाद्रीश्वर राव]] || २,९८,३२० || ३९.४२%
|-
| NTR तेदेप || कोनेरु राजेंद्र प्रसाद || ८४,३२० || ११.१४%
|-
| मताधिक्य || परवथनेनी उपेंद्र || ५५,८९० || ७.३८%
|}

=== १९९१ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1991&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1991 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[वड्डे शोभनाद्रीश्वर राव]]''' || '''३,२५,४२०''' || '''४९.६०%'''
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[चेन्नुपती विद्या]] || २,८०,५१० || ४२.७७%
|-
| मताधिक्य || वड्डे शोभनाद्रीश्वर राव || ४४,९१० || ६.८३%
|}

=== १९८९ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1989&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1989 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[चेन्नुपती विद्या]]''' || '''३,६५,४२०''' || '''५१.४०%'''
|-
| [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[वड्डे शोभनाद्रीश्वर राव]] || ३,२५,४२० || ४५.७७%
|-
| मताधिक्य || चेन्नुपती विद्या || ४०,००० || ५.६३%
|}

=== १९८४ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1984&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1984 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[वड्डे शोभनाद्रीश्वर राव]]''' || '''३,५६,४२०''' || '''६१.५०%'''
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[चेन्नुपती विद्या]] || २,०२,३५० || ३४.९२%
|-
| मताधिक्य || वड्डे शोभनाद्रीश्वर राव || १,५४,०७० || २६.५८%
|}

=== १९८० निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1980&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1980 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]''' || '''[[चेन्नुपती विद्या]]''' || '''२,६८,५२०''' || '''५६.२०%'''
|-
| [[जनता पक्ष]] || गोथापती सांबशिवराव || १,४२,३५० || २९.८०%
|-
| मताधिक्य || चेन्नुपती विद्या || १,२६,१७० || २६.४०%
|}

=== १९७७ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1977&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1977 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[गोथापती सांबशिवराव]]''' || '''२,५४,३२०''' || '''५६.१०%'''
|-
| [[जनता पक्ष]] || [[डॉ. के. एल. राव]] || १,६८,५२० || ३७.२०%
|-
| मताधिक्य || गोथापती सांबशिवराव || ८५,८०० || १८.९०%
|}

=== १९७१ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1971&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1971 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[डॉ. के. एल. राव]]''' || '''२,८५,४२०''' || '''७१.१०%'''
|-
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|सीपीआय]] || के. व्ही. एन. राव || १,०२,३२० || २५.४८%
|-
| मताधिक्य || डॉ. के. एल. राव || १,८३,१०० || ४५.६२%
|}

=== १९६७ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1967&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1967 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[डॉ. के. एल. राव]]''' || '''१,९८,५२०''' || '''५४.५०%'''
|-
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|सीपीआय]] || टी. व्ही. एस. शास्त्री || १,३५,४२० || ३७.२०%
|-
| मताधिक्य || डॉ. के. एल. राव || ६३,१०० || १७.३०%
|}

=== १९६२ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1962&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1962 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[डॉ. के. एल. राव]]''' || '''१,७५,४२०''' || '''५३.१०%'''
|-
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|सीपीआय]] || के. व्ही. एन. राव || १,३२,५२० || ४०.१०%
|-
| मताधिक्य || डॉ. के. एल. राव || ४२,९०० || १२.००%
|}

=== १९५७ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1957&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1957 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[डॉ. के. एल. राव]]''' || '''१,५४,३२०''' || '''५५.२०%'''
|-
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|सीपीआय]] || के. व्ही. एन. राव || १,१५,३२० || ४१.२०%
|-
| मताधिक्य || डॉ. के. एल. राव || ३९,००० || १४.००%
|}

=== १९५२ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1952&quot;&gt;{{cite web |url=https://resultuniversity.com/election/vijayawada-lok-sabha-constituency |title=Vijayawada Lok Sabha Constituency Election Result 1952 |publisher=ResultUniversity |access-date=2026-08-30}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]]''' || '''[[हरींद्रनाथ चट्टोपाध्याय]]''' || '''१,३५,४२०''' || '''५१.२०%'''
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || के. व्ही. एन. राव || १,१२,३२० || ४२.४०%
|-
| मताधिक्य || हरींद्रनाथ चट्टोपाध्याय || २३,१०0 || ८.८०%
|}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

==बाह्य दुवे==
{{भारतीय निवडणूक आयोग||S01/partycomp13.htm}}


== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{आंध्र प्रदेशातील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:विजयवाडा]]
[[वर्ग:एन.टी.आर. जिल्हा]]
[[वर्ग:विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|*]]</text>
      <sha1>lpweu8wjqce6w2zbs2ydgwcwv8gbc52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55077</id>
    <revision>
      <id>2717228</id>
      <parentid>2635766</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* विजेत्यांची यादी */</comment>
      <origin>2717228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60856" sha1="bwuo0y541cn579u9jbomx578l3ecp8j" xml:space="preserve">'''वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक''' (स्वीडिश:''नोबेलप्राइसेट इ फिसियोतदजि एलर मेडिसिन'') हे [[स्वीडन]]मधील [[कारोलिन्स्का इन्स्टिट्यूट]]कडून दरवर्षी प्रदान करण्यात येणारे पारितोषिक आहे. [[आल्फ्रेड नोबेल]]ने आपल्या मृत्युपत्रात लिहिल्याप्रमाणे हे पारितोषिक [[इ.स. १९०१|१९०१]] पासून दरवर्षी दिले जाते. या शाखेतील पहिले पारितोषिक [[एमिल ऍडॉल्फ फोन बेह्रिंग]]ला त्याच्या &quot;रक्तपेशींद्वारे (प्लाझ्मा) उपचारपद्धतीसाठी, विशेषतः त्याच्या [[डिप्थेरिया]]विरुद्ध होणाऱ्या उपयोगासाठी, ज्याद्वारे वैद्यकशास्त्रातील एक नवे दालन खुले केले गेले व वैद्य व चिकित्सकांच्या हातात आजार आणि मृत्यूविरुद्ध लढण्यासाठी प्रभावी आयुध दिले गेले&quot;, देण्यात आले.

वैद्यकशास्त्रातील हे पारितोषिक [[रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक विजेते|रसायनशास्त्र]], [[भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक विजेते|भौतिकशास्त्र]], [[साहित्यातील नोबेल पारितोषिक विजेते|साहित्य]], [[शांतता नोबेल पारितोषिक विजेते|शांतता]] या इतर चार शाखांमधील पारितोषिकांबरोबर देण्यात येते. [[नोबेल फाउंडेशन]]द्वारे नियमन केली जाणारी ही पारितोषिके सहसा जगातील सर्वोच्च सन्मान समजली जातात. आल्फ्रेड नोबेल यांच्या मृत्युदिनी (डिसेंबर १०) हे पारितोषिक स्वीडनच्या राजाच्या हस्ते प्रदान केले जाते. त्यावेळी स्वीकारणाऱ्यास एक पदक, प्रमाणपत्र व बक्षिसरकमेची हमी दिली जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nobelprize.org/award_ceremonies/prize.html|title=नोबेल पारितोषिक विजेत्याला काय मिळते|प्रकाशक=The Nobel Foundation|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;

२००८ चे वैद्यकशास्त्रातील पारितोषिक [[हराल्ड झुअर हाउजन]]ला सर्व्हिकल कॅन्सरला कारणीभूत असलेल्या [[मानवी पॅपिलोमा विषाणू]]च्या शोधाबद्दल आणि [[फ्रांस्वा बारे-सिनूसी|फ्रांस्वा बार-सिनूसी]] व [[लुक माँतानिये]] यांना [[एड्स]]ला कारणीभूत मानवी प्रतिकारशक्ती-अभाव (इम्युनोडेफिशियन्सी) विषाणूच्या ([[एच.आय.व्ही.]]) शोधांबद्दल देण्यात आले. १ कोटी [[स्वीडिश क्रोना]]चे (अंदाजे १० लाख [[युरो]]; १४ लाख [[अमेरिकन डॉलर]]) बक्षिस तिघांत वाटून देण्यात येईल.

नोबेल पदकाच्या समोरच्या बाजूस ''कारोलिन्स्का इन्स्टिट्यूट येथील नोबेल सभेचे पदक'' असा मजकूर व आल्फ्रेड नोबेलचे चित्र असते तर मागच्या बाजूस ग्रीक इतिहासातील [[जिनियस (ग्रीक इतिहास)|जिनियस]] आपल्या मांडीत उघडे पुस्तक ठेवून खडकातील वाहणारे पाणी घेउन एका आजारी मुलीची तहान भागवत आहे असे निरुपण असते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/medal.html|title=वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पदक|प्रकाशक=नोबेल फाउंडेशन |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}
== विजेत्यांची यादी ==
१९०१ ते २०२५ पर्यंतचे २३० नोबेल विजेते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/laureates/ |title=All Nobel Prizes in Physiology or Medicine |publisher=Nobel Foundation |access-date=2026-10-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! वर्ष !! नाव !! देश !! कारण
|-
| १९०१ || [[एमिल अ‍ॅडॉल्फ फोन बेह्रिंग]] || [[जर्मनी]] || &quot;रक्तद्रव (सिरम) उपचारांवरील कामाबद्दल, विशेषतः [[घटसर्प|घटसर्पाविरुद्ध]] त्याचा वापर करून वैद्यकशास्त्रात नवीन मार्ग खुला केल्याबद्दल&quot;
|-
| १९०२ || [[रोनाल्ड रॉस]] || [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;[[हिवताप|मलेरियावरील]] संशोधनासाठी, ज्याद्वारे हा आजार शरीरात कसा प्रवेश करतो हे दाखवून रोगाविरुद्ध लढण्याचा पाया रचला&quot;
|-
| १९०३ || [[नील्स रायबर्ग फिन्सेन]] || [[डेन्मार्क]] || &quot;केंद्रीकृत प्रकाश विकिरणांचा वापर करून आजारांवर (विशेषतः [[लुपस व्हल्गारिस]]) उपचार शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९०४ || [[इव्हान पेट्रोविच पावलोव]] || [[रशिया]] || &quot;पाचनसंस्थेच्या शारीरक्रियाशास्त्रावरील (फिजियोलॉजी) कार्याबद्दल&quot;
|-
| १९०५ || [[रॉबर्ट कॉख]] || [[जर्मनी]] || &quot;[[क्षयरोग|क्षय रोगाबद्दलच्या]] महत्त्वपूर्ण संशोधनाबद्दल&quot;
|-
| १९०६ || [[कामियो गोल्गी]]&lt;br /&gt;[[सांतियागो रमोन इ कहाल]] || [[इटली]]&lt;br /&gt;[[स्पेन]] || &quot;मज्जासंस्थेच्या (नर्व्हस सिस्टम) रचनेवरील संशोधनासाठी&quot;
|-
| १९०७ || [[चार्ल्स लुई आल्फोन्से लव्हेरान]] || [[फ्रांस]] || &quot;रोगांना कारणीभूत ठरणार्‍या [[प्रोटोझोआ]]च्या भूमिकेवरील संशोधनासाठी&quot;
|-
| १९०८ || [[इल्या इलिच मेक्निकोव्ह]]&lt;br /&gt;[[पॉल एह्लरिक]] || [[रशिया]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || &quot;रोगप्रतिकारशक्तीवरील (इम्युनिटी) कार्यासाठी&quot;
|-
| १९०९ || [[एमिल थियोडोर कोकर]] || [[स्वित्झर्लंड]] || &quot;[[थायरॉईड ग्रंथी|थायरॉईड ग्रंथीच्या]] कार्यशास्त्र आणि शस्त्रक्रियेवरील कार्याबद्दल&quot;
|-
| १९१० || [[आल्ब्रेख्त कॉसेल]] || [[जर्मनी]] || &quot;प्रथिनांवरील व न्यूक्लिक पदार्थांवरील अभ्यासातून पेशी रसायनशास्त्रातील योगदानाबद्दल&quot;
|-
| १९११ || [[अल्व्हार गुल्लस्ट्रँड]] || [[स्वीडन]] || &quot;डोळ्यांच्या प्रकाश-अपवर्तन (डायाप्ट्रिक्स) शास्त्रावरील कार्यासाठी&quot;
|-
| १९१२ || [[ॲलेक्सिस कॅरेल]] || [[फ्रांस]] || &quot;रक्तवाहिन्या शिवणे व रक्तवाहिन्या आणि अवयव प्रत्यारोपणावरील कार्यासाठी&quot;
|-
| १९१३ || [[चार्ल्स रिचे]] || [[फ्रांस]] || &quot;अ‍ॅनाफिलाक्सिस (तीव्र अ‍ॅलर्जी प्रतिक्रिया) वरील संशोधनासाठी&quot;
|-
| १९१४ || [[रॉबर्ट बारानी]] || [[ऑस्ट्रिया]] || &quot;कान आणि संतुलनाशी संबंधित वेस्टिब्युलर उपकरणाच्या कार्यशास्त्रावरील संशोधनासाठी&quot;
|-
| १९१५–१९१८ || colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f5a9a9; text-align:center;&quot; | ''प्रथम जागतिक युद्धामुळे पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| १९१९ || [[ज्युल्स बोर्दे]] || [[बेल्जियम]] || &quot;रोगप्रतिकारशक्तीशी संबंधित शोधांसाठी&quot;
|-
| १९२० || [[ऑगस्ट क्रॉग]] || [[डेन्मार्क]] || &quot;केशवाहिन्यांच्या (कॅपिलरीज) नियंत्रण यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९२१ || colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f5a9a9; text-align:center;&quot; | ''पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| rowspan=2 | १९२२ || [[आर्चिबाल्ड हिल]] || [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;स्नायूंमध्ये उष्णता निर्माण होण्यासंबंधीच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[ऑट्टो फ्रिट्झ मायरहोफ]] || [[जर्मनी]] || &quot;स्नायूंमधील ऑक्सिजनचा वापर आणि लॅक्टिक अ‍ॅसिड चयापचय यांतील संबंधाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९२३ || [[फ्रेडरिक बँटिंग]]&lt;br /&gt;[[जॉन मॅकलिओड]] || [[कॅनडा]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;[[इन्सुलिन|इन्सुलिनच्या]] शोधासाठी&quot;
|-
| १९२४ || [[विलेम इन्थॉव्हेन]] || [[नेदरलँड्स]] || &quot;[[इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम]] (इसीजी) च्या यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९२५ || colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f5a9a9; text-align:center;&quot; | ''पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| १९२६ || [[जोहान्स फिबिगर]] || [[डेन्मार्क]] || &quot;स्पायरोप्टेरा कार्सिनोमा (कर्करोग निर्माण करणारे परजीवी) च्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९२७ || [[ज्युलियस वॅग्नर-जाउरेग]] || [[ऑस्ट्रिया]] || &quot;अर्धांगवायू आणि वेडेपणावरील उपचारात मलेरियाच्या लसीकरणाचे महत्त्व शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९२८ || [[चार्ल्स निकोल]] || [[फ्रांस]] || &quot;टायफस रोगांवरील कामासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९२९ || [[क्रिस्तियान आइज्कमान]] || [[नेदरलँड्स]] || &quot;मज्जातंतू-विरोधी व्हिटॅमिन (व्हिटॅमिन बी१) च्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[फ्रेडरिक गोवलँड हॉपकिन्स]] || [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;वाढीला प्रोत्साहन देणाऱ्या जीवनसत्त्वांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९३० || [[कार्ल लँडस्टायनर]] || [[ऑस्ट्रिया]] || &quot;मानवी [[रक्तगट|रक्तगटांच्या]] शोधासाठी&quot;
|-
| १९३१ || [[ऑट्टो हाइनरिच वॉरबर्ग]] || [[जर्मनी]] || &quot;श्वसन प्रक्रियेतील विकराचे निसर्ग आणि कार्यपद्धती शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९३२ || [[चार्ल्स स्कॉट शेरींग्टन]]&lt;br /&gt;[[एडगर डग्लस एड्रियन]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;चेतापेशींच्या (न्यूरॉन्स) कार्यासंबंधी शोधांसाठी&quot;
|-
| १९३३ || [[थॉमस हंट मोगन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;अनुवंशिकतेमध्ये [[गुणसूत्र|गुणसूत्रांच्या]] भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९३४ || [[जॉर्ज व्हिपल]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज मायनोट]]&lt;br /&gt;[[विल्यम मर्फी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;अ‍ॅनिमियाच्या उपचारात यकृताच्या (लिव्हर) थेरपीच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९३५ || [[हान्स स्पेमन]] || [[जर्मनी]] || &quot;भ्रूण विकासातील संघटक प्रभावाच्या (ऑर्गनायझर इफेक्ट) शोधासाठी&quot;
|-
| १९३६ || [[हेन्री डालेले]]&lt;br /&gt;[[ऑट्टो लोएवी]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रिया]] || &quot;मज्जासंस्थेतील रासायनिक आवेगांच्या प्रक्षेपणासंबंधीच्या शोधांसाठी&quot;
|-
| १९३७ || [[अल्बर्ट सेंट-जॉर्गी]] || [[हंगेरी]] || &quot;जैविक ज्वलन प्रक्रिया आणि [[व्हिटॅमिन सी]] च्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९३८ || [[कॉर्नेल हायमन्स]] || [[बेल्जियम]] || &quot;श्वसन नियंत्रणात सायनस आणि महाधमनीच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९३९ || [[गेरहार्ड डोमॅग्क]] || [[जर्मनी]] || &quot;प्रॉन्टोसिल औषधाच्या बॅक्टेरियाविरोधी प्रभावाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९४०–१९४२ || colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f5a9a9; text-align:center;&quot; | ''द्वितीय जागतिक युद्धामुळे पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| rowspan=2 | १९४३ || [[हेन्रिक डॅम]] || [[डेन्मार्क]] || &quot;[[व्हिटॅमिन के]] च्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[एडवर्ड अ‍ॅडेलबर्ट डोईझी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;व्हिटॅमिन के च्या रासायनिक स्वरूपाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९४४ || [[जोसेफ एरलांगर]]&lt;br /&gt;[[हर्बर्ट स्पेंसर गॅसर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;एकल मज्जातंतू तंतूंच्या विविध कार्यांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९४५ || [[अलेक्झांडर फ्लेमिंग]]&lt;br /&gt;[[अर्न्स्ट बोरिस चेन]]&lt;br /&gt;[[हॉवर्ड फ्लोरी]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]] || &quot;[[पेनिसिलिन]]चा शोध आणि त्याचा विविध संसर्गजन्य रोगांवरील उपचारांतील वापरासाठी&quot;
|-
| १९४६ || [[हर्मन जोसेफ म्युलर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;क्ष-करणांच्या (X-rays) विकिरणाने उत्परिवर्तन (म्युटेशन) घडवून आणण्याच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९४७ || [[कार्ल फर्डिनांड कॉरी]]&lt;br /&gt;[[गर्टी कॉरी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;ग्लायकोजेनच्या उत्प्रेरक परिवर्तनाचा मार्ग शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| [[बर्नार्डो हुसे]] || [[अर्जेंटिना]] || &quot;शर्करा चयापचयात पियुषिका ग्रंथीच्या (पिट्युटरी) संप्रेरकांच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९४८ || [[पॉल हर्मन म्युलर]] || [[स्वित्झर्लंड]] || &quot;[[डीडीटी|डी.डी.टी.]] कीटकनाशकाच्या उच्च कार्यक्षमतेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९४९ || [[वॉल्टर रुडॉल्फ हेस]] || [[स्वित्झर्लंड]] || &quot;आंतरिक अवयवांच्या कार्यांचे समन्वय करणाऱ्या मध्यमेंदूच्या संघटित कार्याचा शोध&quot;
|-
| [[अँतोनियो एगास मोनिज]] || [[पोर्तुगाल]] || &quot;काही मानसिक आजारांवर ल्युकोटोमी शस्त्रक्रियेचे महत्त्व शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९५० || [[एडवर्ड कॅल्विन केंडल]]&lt;br /&gt;[[ताडेउश राइखस्टाइन]]&lt;br /&gt;[[फिलिप शोवाल्टर हेंच]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[स्वित्झर्लंड]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;अधिवृक्क ग्रंथीच्या (ॲड्रिनल कॉर्टेक्स) संप्रेरकांची रचना आणि जैविक प्रभावांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९५१ || [[मॅक्स थाइलर]] || [[दक्षिण आफ्रिका]] || &quot;पीतज्वर (यलो फिव्हर) आणि त्यावरील उपचारासंबंधीच्या शोधांसाठी&quot;
|-
| १९५२ || [[सेल्मन वाक्समन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;क्षयरोगावर प्रभावी ठरलेल्या 'स्ट्रिप्टोमायसिन' या पहिल्या प्रतिजैविकाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९५३ || [[हान्स ॲडॉल्फ क्रेब्स]] || [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;साइट्रिक अ‍ॅसिड चक्राच्या (क्रेब्स सायकल) शोधासाठी&quot;
|-
| [[फ्रिट्झ अ‍ॅल्बर्ट लिपमन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;सह-विकर अ (को-एंझाइम A) च्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९५४ || [[जॉन फ्रँकलिन एंडर्स]]&lt;br /&gt;[[थॉमस हकल वेलर]]&lt;br /&gt;[[फ्रेडरिक चॅपमन रॉबिन्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पोलियो विषाणूंची उती संवर्धन (टिश्यू कल्चर) मध्ये वाढ करण्याची क्षमता शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९५५ || [[ह्युगो थियोरेल]] || [[स्वीडन]] || &quot;ऑक्सिडेशन विकरांचे स्वरूप आणि कार्यपद्धतीच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९५६ || [[आंद्रे फ्रँड्रिक कूर्नांड]]&lt;br /&gt;[[वेर्नर फॉर्स्टमॅन]]&lt;br /&gt;[[डिकिन्सन डब्लू. रिचर्ड्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;हृदय कॅथेटरायझेशन आणि अभिसरण संस्थेतील बदलांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९५७ || [[डॅनिएल बोव्हेत]] || [[इटली]] || &quot;रक्तवाहिन्या आणि स्नायूंवर परिणाम करणाऱ्या कृत्रिम अँटीहिस्टॅमाइन संयुगांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९५८ || [[जॉर्ज बेडल]]&lt;br /&gt;[[एडवर्ड टाटम]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;जनुके विशिष्ट रासायनिक प्रक्रियांचे नियंत्रण करतात या शोधासाठी&quot;
|-
| [[जोशुआ लेडरबर्ग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;जिवाणू मधील जनुकीय पुनर्रचना आणि अनुवांशिक रचनेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९५९ || [[सेवेरो ओचोआ]]&lt;br /&gt;[[आर्थर कोर्नबर्ग]] || [[स्पेन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;आरएनए (RNA) आणि डीएनए (DNA) च्या जैविक संश्लेषणाच्या यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६० || [[फ्रँक मॅकफार्लेन बर्नेट]]&lt;br /&gt;[[पीटर मेडवार]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;अंगीकृत रोगप्रतिकारक सहनशीलतेच्या (इम्युनोलॉजिकल टॉलरन्स) शोधासाठी&quot;
|-
| १९६१ || [[जॉर्ज फोन बेकेसी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;कानाच्या अंतःकरणातील (कोच्लिया) भौतिक उत्तेजना यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६२ || [[फ्रान्सिस क्रिक]]&lt;br /&gt;[[जेम्स वाटसन]]&lt;br /&gt;[[मॉरिस विल्किन्स]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[न्यूझीलंड]] / [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;न्यूक्लिक अ‍ॅसिडची (डीएनए) रेण्वीय रचना आणि माहिती प्रक्षेपणातील त्याचे महत्त्व शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९६३ || [[जॉन केरू एकल्स]]&lt;br /&gt;[[ॲलन लॉयड हॉजकिन]]&lt;br /&gt;[[अँड्र्यू हक्सले]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;चेतापेशींच्या पटलातील उत्तेजन आणि अडथळ्याच्या आयनिक यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६४ || [[कोनराड ब्लॉक]]&lt;br /&gt;[[फियोदोर लायनेन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || &quot;कोलेस्टेरॉल आणि फॅटी अ‍ॅसिडच्या चयापचयाची यंत्रणा आणि नियंत्रणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६५ || [[फ्रांस्वा जेकब]]&lt;br /&gt;[[आंद्रे ल्वॉफ]]&lt;br /&gt;[[जॅक मोनॉड]] || [[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]] || &quot;विकर आणि विषाणू संश्लेषणाच्या जनुकीय नियंत्रणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९६६ || [[पेटॉन रूझ]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;ट्यूमर (कर्करोग) निर्माण करणाऱ्या विषाणूंच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[चार्ल्स हगिन्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;प्रोस्टेट कर्करोगाच्या संप्रेरक (हार्मोनल) उपचारांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६७ || [[रागनर ग्रानिट]]&lt;br /&gt;[[हॅल्डन केफर हार्टलाइन]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज वॉल्ड]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;डोळ्यातील प्राथमिक शारीरिक आणि रासायनिक दृष्टी प्रक्रियांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६८ || [[रॉबर्ट डब्ल्यू. हॉली]]&lt;br /&gt;[[हरगोविंद खुराणा]]&lt;br /&gt;[[मार्शल डब्लू. निरेनबर्ग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[भारत]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;जनुकीय संकेत (अनुवांशिक कोड) आणि प्रथिनांच्या संश्लेषणातील त्याच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६९ || [[मॅक्स डेलब्रुक]]&lt;br /&gt;[[अल्फ्रेड हर्शी]]&lt;br /&gt;[[साल्वाडोर लुरिया]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;विषाणूंची पुनरुत्पादन यंत्रणा आणि अनुवांशिक रचनेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७० || [[बर्नार्ड काट्झ]]&lt;br /&gt;[[उल्फ फोन युलर]]&lt;br /&gt;[[जुलियस एक्सेलरोड]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;चेताग्रहांमधील ह्युमोरल न्यूरोट्रांसमीटर्स आणि त्यांच्या साठवणुकीच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७१ || [[अर्ल डब्लू. सदरलँड ज्युनिअर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;संप्रेरकांच्या (हॉर्मोन्स) कार्यप्रणालीच्या यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७२ || [[जेराल्ड एडेलमन]]&lt;br /&gt;[[रॉडनी पॉर्टर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;अँटीबॉडीजच्या रासायनिक रचनेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७३ || [[कार्ल फोन फ्रिश]]&lt;br /&gt;[[कॉनराड लोरेन्झ]]&lt;br /&gt;[[निकोलस टिनबर्गेन]] || [[ऑस्ट्रिया]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रिया]]&lt;br /&gt;[[नेदरलँड्स]] || &quot;वैयक्तिक आणि सामाजिक वर्तणुकीच्या नमुन्यांच्या संघटित शोधासाठी&quot;
|-
| १९७४ || [[अल्बर्ट क्लॉड]]&lt;br /&gt;[[क्रिश्चियन डी दुवे]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज ई. पॅलाडे]] || [[बेल्जियम]]&lt;br /&gt;[[बेल्जियम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पेशींची संरचनात्मक आणि कार्यात्मक संस्थात्मक रचनेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७५ || [[डेव्हिड बाल्टीमोर]]&lt;br /&gt;[[रेनाटो डुलबेको]]&lt;br /&gt;[[हॉवर्ड मार्टिन टेमिन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;ट्यूमर विषाणू आणि पेशीच्या अनुवांशिक साहित्यातील परस्परसंवादाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७६ || [[बारुच एस. ब्लमबर्ग]]&lt;br /&gt;[[डॅनिएल कार्लटन गॅज्डुसेक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;संसर्गजन्य रोगांचा उगम आणि प्रसाराच्या नवीन यंत्रणांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९७७ || [[रॉजर गिलेमिन]]&lt;br /&gt;[[अँड्र्यू शॅली]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;मेंदूतील पेप्टाइड संप्रेरक उत्पादनाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[रोझालिन यालो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पेप्टाइड संप्रेरकांच्या रेडिओइम्यूनोॲसे (RIA) तंत्राच्या विकासासाठी&quot;
|-
| १९७८ || [[वेर्नर आर्बर]]&lt;br /&gt;[[डॅनिएल नेथन्स]]&lt;br /&gt;[[हॅमिल्टन ओ. स्मिथ]] || [[स्वित्झर्लंड]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;प्रतिबंधक विकरांचा (रेस्ट्रिक्शन एंझाइम्स) शोध आणि रेण्वीय जनुकशास्त्रातील त्यांचा वापर&quot;
|-
| १९७९ || [[ॲलन कॉर्मॅक]]&lt;br /&gt;[[गॉडफ्रे हॉउन्सफील्ड]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;संगणकीकृत टोमोग्राफी ([[सीटी स्कॅन]]) च्या विकासासाठी&quot;
|-
| १९८० || [[बारुज बेनासेराफ]]&lt;br /&gt;[[जॉँ दूसे]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज डी. स्नेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;रोगप्रतिकारक प्रतिक्रियांचे नियंत्रण करणाऱ्या पेशींच्या पृष्ठभागावरील रचनेच्या (MHC) शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९८१ || [[रॉजर स्पेरी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;मेंदूच्या डाव्या आणि उजव्या गोलार्धांच्या कार्यात्मक विशेषीकरणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[डेव्हिड ह्युबेल]]&lt;br /&gt;[[टोर्स्टन वीझेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]] || &quot;दृष्टी संस्थेतील माहिती प्रक्रियेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९८२ || [[सुने बर्गस्ट्रॉम]]&lt;br /&gt;[[बेंग्त सॅम्युएलसन]]&lt;br /&gt;[[जॉन व्हेन]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;प्रोस्टाग्लँडिन्स आणि संबंधित जैविक घटकांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९८३ || [[बारबारा मॅक्क्लिंटॉक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;गुणसूत्रांवरील स्थान बदलणाऱ्या जनुकांच्या (ट्रान्सपोजॉन्स/जंपिंग जीन्स) शोधासाठी&quot;
|-
| १९८४ || [[नील्स जेर्न]]&lt;br /&gt;[[जॉर्जेस कोह्लर]]&lt;br /&gt;[[सीझर मिलस्टाइन]] || [[डेन्मार्क]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अर्जेंटिना]] || &quot;रोगप्रतिकार यंत्रणेचे नियंत्रण आणि मोनोक्लोनल अँटीबॉडीजच्या उत्पादनाच्या तत्त्वाचा शोध&quot;
|-
| १९८५ || [[मायकेल एस. ब्राऊन]]&lt;br /&gt;[[जोसेफ एल. गोल्डस्टाईन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;कोलेस्टेरॉल चयापचयाच्या नियंत्रणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९८६ || [[स्टॅन्ली कोहेन]]&lt;br /&gt;[[रीटा लेव्ही-मोंटालचिनी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[इटली]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पेशींच्या वाढीच्या घटकांच्या (ग्रोथ फॅक्टर्स) शोधासाठी&quot;
|-
| १९८७ || [[सुसुमू टोनेगावा]] || [[जपान]] || &quot;अँटीबॉडीच्या विविधतेच्या निर्मितीसाठीच्या जनुकीय तत्त्वाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९८८ || [[जेम्स डब्ल्यू. ब्लॅक]]&lt;br /&gt;[[गर्ट्रूड बी. एलियन]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज एच. हिचिंग्स]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;औषध उपचारांच्या महत्त्वपूर्ण तत्त्वांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९८९ || [[जे. मायकेल बिशप]]&lt;br /&gt;[[हॅरोल्ड ई. व्हार्मस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;रेट्रोव्हायरल ऑन्कोजीन्सच्या (कर्करोगजन्य जनुके) पेशीय उगमाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९० || [[जोसेफ ई. मरे]]&lt;br /&gt;[[ई. डोनल थॉमस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;मानवी रोगांच्या उपचारात अवयव आणि पेशी प्रत्यारोपणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९१ || [[अर्विन नेहेर]]&lt;br /&gt;[[बर्ट सॅकमन]] || [[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || &quot;पेशींमधील आयन वाहिन्यांच्या (आयन चॅनेल्स) कार्यासंबंधीच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९२ || [[एडमंड एच. फिशर]]&lt;br /&gt;[[एडविन जी. क्रेब्स]] || [[स्वित्झर्लंड]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;प्रथिनांच्या रिव्हर्सिबल फॉस्फरायलेशनच्या जैविक नियमन यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९३ || [[रिचर्ड जे. रॉबर्ट्स]]&lt;br /&gt;[[फिलिप ए. शार्प]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;विभक्त जनुकांच्या (स्प्लिट जीन्स) शोधासाठी&quot;
|-
| १९९४ || [[अल्फ्रेड जी. गिलमन]]&lt;br /&gt;[[मार्टिन रॉडबेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;जी-प्रथिने (G-proteins) आणि पेशींमधील सिग्नल वहनातील त्यांच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९५ || [[एडवर्ड बी. लुईस]]&lt;br /&gt;[[क्रिश्चियाने नुस्लेन-व्होलहार्ड]]&lt;br /&gt;[[एरिक एफ. विशॉस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;भ्रूणाच्या सुरुवातीच्या विकासावरील जनुकीय नियंत्रणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९६ || [[पीटर सी. डोहर्टी]]&lt;br /&gt;[[रोल्फ एम. झिंकरनागेल]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[स्वित्झर्लंड]] || &quot;पेशी-मध्यस्थ रोगप्रतिकारक संरक्षणाच्या विशिष्टतेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९७ || [[स्टॅन्ली बी. प्रुसिनर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;प्रियॉन्स (Prions) या संसर्गाच्या नवीन जैविक घटकाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९८ || [[रॉबर्ट एफ. फर्चगॉट]]&lt;br /&gt;[[लुईस जे. इग्नारो]]&lt;br /&gt;[[फेरिड मुराद]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;रक्तवाहिन्यांच्या संस्थेत सिग्नल रेणू म्हणून नायट्रिक ऑक्साईडच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९९ || [[गुंटर ब्लोबेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;प्रथिनांमध्ये पेशीअंतर्गत वाहतूक आणि स्थान निश्चित करणारे अंतर्गत सिग्नल असतात या शोधासाठी&quot;
|-
| २००० || [[आर्व्हिड कार्लसन]]&lt;br /&gt;[[पॉल ग्रीनगार्ड]]&lt;br /&gt;[[एरिक कँडेल]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;मज्जासंस्थेतील सिग्नल ट्रान्सडक्शनच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००१ || [[लीलँड एच. हार्टवेल]]&lt;br /&gt;[[टिम हंट]]&lt;br /&gt;[[पॉल नर्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;पेशी चक्राच्या (सेल सायकल) मुख्य नियंत्रकांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००२ || [[सिडनी ब्रेनर]]&lt;br /&gt;[[एच. रॉबर्ट हॉर्व्हिट्झ]]&lt;br /&gt;[[जॉन ई. सल्स्टन]] || [[साउथ आफ्रिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;अवयवांच्या वाढीचे जनुकीय नियमन आणि नियोजित पेशी मृत्यूच्या (अपोप्टोसिस) शोधासाठी&quot;
|-
| २००३ || [[पॉल लॉटरबर]]&lt;br /&gt;[[पीटर मॅन्सफिल्ड]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;एमआरआय ([[चुंबकीय अनुनाद प्रतिमाशास्त्र|एम.आर.आय.]]) प्रतिमेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००४ || [[रिचर्ड ॲक्सेल]]&lt;br /&gt;[[लिंडा बी. बक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;गंध ग्राहक (ओडोरंट रिसेप्टर्स) आणि वास घेण्याच्या संस्थेच्या (ऑलफॅक्टरी सिस्टम) रचनेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००५ || [[बॅरी जे. मार्शल]]&lt;br /&gt;[[रॉबिन वॉरेन]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]] || &quot;''[[हेलिकोबॅक्टर पायलोरी]]'' जिवाणूचा शोध आणि जठरशोथ व अल्सरमधील त्याची भूमिका शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| २००६ || [[अँड्र्यू फायर]]&lt;br /&gt;[[क्रेग मेलो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;आरएनए इंटरफेरन्स (RNAi) च्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००७ || [[मारियो कॅपेची]]&lt;br /&gt;[[मार्टिन इव्हान्स]]&lt;br /&gt;[[ऑलिव्हर स्मिथीस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;भ्रूण स्टेम पेशी वापरून उंदरांमध्ये विशिष्ट जनुकीय बदल घडवून आणण्याच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | २००८ || [[हराल्ड झुअर हाउसन]] || [[जर्मनी]] || &quot;गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगास कारणीभूत ठरणारा ह्युमन पॅपिलोमा विषाणू (HPV) शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| [[फ्रांस्वाझ बॅरे-सिनोसी]]&lt;br /&gt;[[लुक माँतान्ये]] || [[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]] || &quot;[[एड्स]] रोगास कारणीभूत ठरणाऱ्या [[एच.आय.व्ही.]] (HIV) विषाणूच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००९ || [[एलिझाबेथ ब्लॅकबर्न]]&lt;br /&gt;[[कॅरॉल ग्राइडर]]&lt;br /&gt;[[जॅक शोस्टॅक]] || [[ऑस्ट्रेलिया]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;टिलोमेअर्स आणि टिलोमरेज विकराद्वारे गुणसूत्रांचे रक्षण कसे होते या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१० || [[रॉबर्ट एडवर्ड्स]] || [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;इन-व्हिट्रो फर्टिलायझेशन ([[आय.व्हि.एफ.]]) उपचाराच्या विकासासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | २०११ || [[ब्रुस बॉइटलर]]&lt;br /&gt;[[ज्युल्स हॉफमन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[लुक्झेम्बर्ग]] / [[फ्रांस]] || &quot;जन्मजात रोगप्रतिकारक शक्तीच्या सजीव सक्रियतेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[राल्फ स्टाइनमन]] || [[कॅनडा]] || &quot;डेंट्रिटिक पेशी आणि जुळवून घेणाऱ्या रोगप्रतिकारक शक्तीत त्यांच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१२ || [[जॉन गर्डन]]&lt;br /&gt;[[शिन्या यामानाका]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || &quot;प्रौढ पेशींना पुन्हा स्टेम पेशींमध्ये रूपांतरित करता येते या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१३ || [[जेम्स रॉथमन]]&lt;br /&gt;[[रँडी शेकमॅन]]&lt;br /&gt;[[थॉमस सुडहोफ]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पेशींमधील व्हेसिकल ट्रॅफिकिंग यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१४ || [[जॉन ओ'कीफ]]&lt;br /&gt;[[माय-ब्रिट मोझर]]&lt;br /&gt;[[एडवर्ड मोझर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] / [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[नॉर्वे]]&lt;br /&gt;[[नॉर्वे]] || &quot;मेंदूतील स्थान निश्चित करणाऱ्या यंत्रणेच्या (जीपीएस) पेशींच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | २०१५ || [[विल्यम सी. कॅम्पबेल]]&lt;br /&gt;[[सातोशी ओमुरा]] || [[आयर्लंड]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || &quot;गोलकृमी परजीवीमुळे होणाऱ्या संसर्गाविरुद्ध नवीन उपचारांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[तू यूयू]] || [[चीन]] || &quot;मलेरियाविरुद्ध 'आर्टेमिसिनिन' औषधाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१६ || [[योशिनोरी ओसुमी]] || [[जपान]] || &quot;ऑटोफॅजी (पेशी स्वतःच्या घटकांचे पचन करण्याची प्रक्रिया) च्या यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१७ || [[जेफ्री सी. हॉल]]&lt;br /&gt;[[मायकेल रोसबॅश]]&lt;br /&gt;[[मायकेल डब्ल्यू. यंग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;जैविक घड्याळ (सर्काडियन रिदम) नियंत्रित करणाऱ्या रेण्वीय यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१८ || [[जेम्स पी. ॲलॉप्सन]]&lt;br /&gt;[[तासुकू होंजो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || &quot;नकारात्मक रोगप्रतिकारक नियंत्रणावर मात करून कर्करोगाच्या उपचाराच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१९ || [[विल्यम केलिन ज्युनिअर]]&lt;br /&gt;[[पीटर रॅटक्लिफ]]&lt;br /&gt;[[ग्रीग सेमेन्झा]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पेशी ऑक्सिजनची उपलब्धता कशी ओळखतात आणि त्याच्याशी कसे जुळवून घेतात या शोधासाठी&quot;
|-
| २०२० || [[हार्व्ही जे. अल्टर]]&lt;br /&gt;[[मायकेल हॉटन]]&lt;br /&gt;[[चार्ल्स एम. राईस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;हेपॅटायटिस सी (Hepatitis C) विषाणूच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०२१ || [[डेव्हिड ज्युलियस]]&lt;br /&gt;[[अर्देम पट्टापूटियन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[लेबेनॉन]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;तापमान आणि स्पर्शाच्या संवेदना स्वीकारणाऱ्या रिसेप्टर्सच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०२२ || [[स्वांते पाबो]] || [[स्वीडन]] || &quot;विलुप्त मानवांचे जनुकशास्त्र आणि मानवी उत्क्रांतीशी संबंधित शोधांसाठी&quot;
|-
| २०२३ || [[कॅटालिन कारिको]]&lt;br /&gt;[[ड्र्यू वाइझमन]] || [[हंगेरी]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;कोविड-१९ विरुद्ध प्रभावी एमआरएनए (mRNA) लस विकसित करण्यास मदत करणाऱ्या न्यूक्लियोसाइड बेस बदलांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०२४ || [[व्हिक्टर अ‍ॅम्ब्रोस]]&lt;br /&gt;[[गॅरी रुव्हकुन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;मायक्रोआरएनए (microRNA) चा शोध आणि पोस्ट-ट्रांसक्रिप्शनल जनुक नियंत्रणातील त्याची भूमिका शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| २०२५ || [[मेरी बकर]]&lt;br /&gt;[[ज्युली सोरेनसन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[डेन्मार्क]] || &quot;प्रतिकारशक्तीतील नवीन संदेशवहक प्रथिनांच्या शोधासाठी&quot;
|-
|}

== References ==
{{संदर्भयादी|2}}

== बाह्य दुवे ==
{{commonscat|Nobel Prize in Physiology or Medicine winners}}
*[http://www.nobelprize.org/medicine/laureates/index.html All Nobel Laureates in Medicine] – Index webpage on the official site of the Nobel Foundation.
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medals/ The Nobel Prize Medals and the Medal for the Prize in Economics] – By Birgitta Lemmel; an article on the history of the design of the medals featured on the official site.
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine] – Official site of the Nobel Foundation.
*[http://nobelprize.org/award_ceremonies/prize.html What the Nobel Laureates Receive] – Featured link in The Nobel Prize Award Ceremonies.
*[http://www.nobelprizes.org/nobel/medicine/ Nobel Prize Internet Archive of Laureates in Physiology or Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721201314/http://www.nobelprizes.org/nobel/medicine/ |date=2011-07-21 }}

{{नोबेल पारितोषिके}}
{{वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकविजेते}}

[[वर्ग:नोबेल पारितोषिक]]
[[वर्ग:वैद्यकशास्त्र]]
[[वर्ग:भाषांतर]]</text>
      <sha1>bwuo0y541cn579u9jbomx578l3ecp8j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717229</id>
      <parentid>2717228</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]]); शुद्धलेखन — योग्य रकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य रकार|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2717229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60854" sha1="1fse1rp7jyoih30j5pacp38b5wuvosw" xml:space="preserve">'''वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक''' (स्वीडिश:''नोबेलप्राइसेट इ फिसियोतदजि एलर मेडिसिन'') हे [[स्वीडन]]मधील [[कारोलिन्स्का इन्स्टिट्यूट]]कडून दरवर्षी प्रदान करण्यात येणारे पारितोषिक आहे. [[आल्फ्रेड नोबेल]]ने आपल्या मृत्युपत्रात लिहिल्याप्रमाणे हे पारितोषिक [[इ.स. १९०१|१९०१]] पासून दरवर्षी दिले जाते. या शाखेतील पहिले पारितोषिक [[एमिल ऍडॉल्फ फोन बेह्रिंग]]ला त्याच्या &quot;रक्तपेशींद्वारे (प्लाझ्मा) उपचारपद्धतीसाठी, विशेषतः त्याच्या [[डिप्थेरिया]]विरुद्ध होणाऱ्या उपयोगासाठी, ज्याद्वारे वैद्यकशास्त्रातील एक नवे दालन खुले केले गेले व वैद्य व चिकित्सकांच्या हातात आजार आणि मृत्यूविरुद्ध लढण्यासाठी प्रभावी आयुध दिले गेले&quot;, देण्यात आले.

वैद्यकशास्त्रातील हे पारितोषिक [[रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक विजेते|रसायनशास्त्र]], [[भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक विजेते|भौतिकशास्त्र]], [[साहित्यातील नोबेल पारितोषिक विजेते|साहित्य]], [[शांतता नोबेल पारितोषिक विजेते|शांतता]] या इतर चार शाखांमधील पारितोषिकांबरोबर देण्यात येते. [[नोबेल फाउंडेशन]]द्वारे नियमन केली जाणारी ही पारितोषिके सहसा जगातील सर्वोच्च सन्मान समजली जातात. आल्फ्रेड नोबेल यांच्या मृत्युदिनी (डिसेंबर १०) हे पारितोषिक स्वीडनच्या राजाच्या हस्ते प्रदान केले जाते. त्यावेळी स्वीकारणाऱ्यास एक पदक, प्रमाणपत्र व बक्षिसरकमेची हमी दिली जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nobelprize.org/award_ceremonies/prize.html|title=नोबेल पारितोषिक विजेत्याला काय मिळते|प्रकाशक=The Nobel Foundation|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;

२००८ चे वैद्यकशास्त्रातील पारितोषिक [[हराल्ड झुअर हाउजन]]ला सर्व्हिकल कॅन्सरला कारणीभूत असलेल्या [[मानवी पॅपिलोमा विषाणू]]च्या शोधाबद्दल आणि [[फ्रांस्वा बारे-सिनूसी|फ्रांस्वा बार-सिनूसी]] व [[लुक माँतानिये]] यांना [[एड्स]]ला कारणीभूत मानवी प्रतिकारशक्ती-अभाव (इम्युनोडेफिशियन्सी) विषाणूच्या ([[एच.आय.व्ही.]]) शोधांबद्दल देण्यात आले. १ कोटी [[स्वीडिश क्रोना]]चे (अंदाजे १० लाख [[युरो]]; १४ लाख [[अमेरिकन डॉलर]]) बक्षिस तिघांत वाटून देण्यात येईल.

नोबेल पदकाच्या समोरच्या बाजूस ''कारोलिन्स्का इन्स्टिट्यूट येथील नोबेल सभेचे पदक'' असा मजकूर व आल्फ्रेड नोबेलचे चित्र असते तर मागच्या बाजूस ग्रीक इतिहासातील [[जिनियस (ग्रीक इतिहास)|जिनियस]] आपल्या मांडीत उघडे पुस्तक ठेवून खडकातील वाहणारे पाणी घेउन एका आजारी मुलीची तहान भागवत आहे असे निरुपण असते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/medal.html|title=वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पदक|प्रकाशक=नोबेल फाउंडेशन |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}
== विजेत्यांची यादी ==
१९०१ ते २०२५ पर्यंतचे २३० नोबेल विजेते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/laureates/ |title=All Nobel Prizes in Physiology or Medicine |publisher=Nobel Foundation |access-date=2026-10-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! वर्ष !! नाव !! देश !! कारण
|-
| १९०१ || [[एमिल अ‍ॅडॉल्फ फोन बेह्रिंग]] || [[जर्मनी]] || &quot;रक्तद्रव (सिरम) उपचारांवरील कामाबद्दल, विशेषतः [[घटसर्प|घटसर्पाविरुद्ध]] त्याचा वापर करून वैद्यकशास्त्रात नवीन मार्ग खुला केल्याबद्दल&quot;
|-
| १९०२ || [[रोनाल्ड रॉस]] || [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;[[हिवताप|मलेरियावरील]] संशोधनासाठी, ज्याद्वारे हा आजार शरीरात कसा प्रवेश करतो हे दाखवून रोगाविरुद्ध लढण्याचा पाया रचला&quot;
|-
| १९०३ || [[नील्स रायबर्ग फिन्सेन]] || [[डेन्मार्क]] || &quot;केंद्रीकृत प्रकाश विकिरणांचा वापर करून आजारांवर (विशेषतः [[लुपस व्हल्गारिस]]) उपचार शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९०४ || [[इव्हान पेट्रोविच पावलोव]] || [[रशिया]] || &quot;पाचनसंस्थेच्या शारीरक्रियाशास्त्रावरील (फिजियोलॉजी) कार्याबद्दल&quot;
|-
| १९०५ || [[रॉबर्ट कॉख]] || [[जर्मनी]] || &quot;[[क्षयरोग|क्षय रोगाबद्दलच्या]] महत्त्वपूर्ण संशोधनाबद्दल&quot;
|-
| १९०६ || [[कामियो गोल्गी]]&lt;br /&gt;[[सांतियागो रमोन इ कहाल]] || [[इटली]]&lt;br /&gt;[[स्पेन]] || &quot;मज्जासंस्थेच्या (नर्व्हस सिस्टम) रचनेवरील संशोधनासाठी&quot;
|-
| १९०७ || [[चार्ल्स लुई आल्फोन्से लव्हेरान]] || [[फ्रांस]] || &quot;रोगांना कारणीभूत ठरणाऱ्या [[प्रोटोझोआ]]च्या भूमिकेवरील संशोधनासाठी&quot;
|-
| १९०८ || [[इल्या इलिच मेक्निकोव्ह]]&lt;br /&gt;[[पॉल एह्लरिक]] || [[रशिया]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || &quot;रोगप्रतिकारशक्तीवरील (इम्युनिटी) कार्यासाठी&quot;
|-
| १९०९ || [[एमिल थियोडोर कोकर]] || [[स्वित्झर्लंड]] || &quot;[[थायरॉईड ग्रंथी|थायरॉईड ग्रंथीच्या]] कार्यशास्त्र आणि शस्त्रक्रियेवरील कार्याबद्दल&quot;
|-
| १९१० || [[आल्ब्रेख्त कॉसेल]] || [[जर्मनी]] || &quot;प्रथिनांवरील व न्यूक्लिक पदार्थांवरील अभ्यासातून पेशी रसायनशास्त्रातील योगदानाबद्दल&quot;
|-
| १९११ || [[अल्व्हार गुल्लस्ट्रँड]] || [[स्वीडन]] || &quot;डोळ्यांच्या प्रकाश-अपवर्तन (डायाप्ट्रिक्स) शास्त्रावरील कार्यासाठी&quot;
|-
| १९१२ || [[ॲलेक्सिस कॅरेल]] || [[फ्रांस]] || &quot;रक्तवाहिन्या शिवणे व रक्तवाहिन्या आणि अवयव प्रत्यारोपणावरील कार्यासाठी&quot;
|-
| १९१३ || [[चार्ल्स रिचे]] || [[फ्रांस]] || &quot;अ‍ॅनाफिलाक्सिस (तीव्र अ‍ॅलर्जी प्रतिक्रिया) वरील संशोधनासाठी&quot;
|-
| १९१४ || [[रॉबर्ट बारानी]] || [[ऑस्ट्रिया]] || &quot;कान आणि संतुलनाशी संबंधित वेस्टिब्युलर उपकरणाच्या कार्यशास्त्रावरील संशोधनासाठी&quot;
|-
| १९१५–१९१८ || colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f5a9a9; text-align:center;&quot; | ''प्रथम जागतिक युद्धामुळे पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| १९१९ || [[ज्युल्स बोर्दे]] || [[बेल्जियम]] || &quot;रोगप्रतिकारशक्तीशी संबंधित शोधांसाठी&quot;
|-
| १९२० || [[ऑगस्ट क्रॉग]] || [[डेन्मार्क]] || &quot;केशवाहिन्यांच्या (कॅपिलरीज) नियंत्रण यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९२१ || colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f5a9a9; text-align:center;&quot; | ''पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| rowspan=2 | १९२२ || [[आर्चिबाल्ड हिल]] || [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;स्नायूंमध्ये उष्णता निर्माण होण्यासंबंधीच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[ऑट्टो फ्रिट्झ मायरहोफ]] || [[जर्मनी]] || &quot;स्नायूंमधील ऑक्सिजनचा वापर आणि लॅक्टिक अ‍ॅसिड चयापचय यांतील संबंधाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९२३ || [[फ्रेडरिक बँटिंग]]&lt;br /&gt;[[जॉन मॅकलिओड]] || [[कॅनडा]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;[[इन्सुलिन|इन्सुलिनच्या]] शोधासाठी&quot;
|-
| १९२४ || [[विलेम इन्थॉव्हेन]] || [[नेदरलँड्स]] || &quot;[[इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम]] (इसीजी) च्या यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९२५ || colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f5a9a9; text-align:center;&quot; | ''पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| १९२६ || [[जोहान्स फिबिगर]] || [[डेन्मार्क]] || &quot;स्पायरोप्टेरा कार्सिनोमा (कर्करोग निर्माण करणारे परजीवी) च्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९२७ || [[ज्युलियस वॅग्नर-जाउरेग]] || [[ऑस्ट्रिया]] || &quot;अर्धांगवायू आणि वेडेपणावरील उपचारात मलेरियाच्या लसीकरणाचे महत्त्व शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९२८ || [[चार्ल्स निकोल]] || [[फ्रांस]] || &quot;टायफस रोगांवरील कामासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९२९ || [[क्रिस्तियान आइज्कमान]] || [[नेदरलँड्स]] || &quot;मज्जातंतू-विरोधी व्हिटॅमिन (व्हिटॅमिन बी१) च्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[फ्रेडरिक गोवलँड हॉपकिन्स]] || [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;वाढीला प्रोत्साहन देणाऱ्या जीवनसत्त्वांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९३० || [[कार्ल लँडस्टायनर]] || [[ऑस्ट्रिया]] || &quot;मानवी [[रक्तगट|रक्तगटांच्या]] शोधासाठी&quot;
|-
| १९३१ || [[ऑट्टो हाइनरिच वॉरबर्ग]] || [[जर्मनी]] || &quot;श्वसन प्रक्रियेतील विकराचे निसर्ग आणि कार्यपद्धती शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९३२ || [[चार्ल्स स्कॉट शेरींग्टन]]&lt;br /&gt;[[एडगर डग्लस एड्रियन]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;चेतापेशींच्या (न्यूरॉन्स) कार्यासंबंधी शोधांसाठी&quot;
|-
| १९३३ || [[थॉमस हंट मोगन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;अनुवंशिकतेमध्ये [[गुणसूत्र|गुणसूत्रांच्या]] भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९३४ || [[जॉर्ज व्हिपल]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज मायनोट]]&lt;br /&gt;[[विल्यम मर्फी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;अ‍ॅनिमियाच्या उपचारात यकृताच्या (लिव्हर) थेरपीच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९३५ || [[हान्स स्पेमन]] || [[जर्मनी]] || &quot;भ्रूण विकासातील संघटक प्रभावाच्या (ऑर्गनायझर इफेक्ट) शोधासाठी&quot;
|-
| १९३६ || [[हेन्री डालेले]]&lt;br /&gt;[[ऑट्टो लोएवी]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रिया]] || &quot;मज्जासंस्थेतील रासायनिक आवेगांच्या प्रक्षेपणासंबंधीच्या शोधांसाठी&quot;
|-
| १९३७ || [[अल्बर्ट सेंट-जॉर्गी]] || [[हंगेरी]] || &quot;जैविक ज्वलन प्रक्रिया आणि [[व्हिटॅमिन सी]] च्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९३८ || [[कॉर्नेल हायमन्स]] || [[बेल्जियम]] || &quot;श्वसन नियंत्रणात सायनस आणि महाधमनीच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९३९ || [[गेरहार्ड डोमॅग्क]] || [[जर्मनी]] || &quot;प्रॉन्टोसिल औषधाच्या बॅक्टेरियाविरोधी प्रभावाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९४०–१९४२ || colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f5a9a9; text-align:center;&quot; | ''द्वितीय जागतिक युद्धामुळे पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| rowspan=2 | १९४३ || [[हेन्रिक डॅम]] || [[डेन्मार्क]] || &quot;[[व्हिटॅमिन के]] च्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[एडवर्ड अ‍ॅडेलबर्ट डोईझी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;व्हिटॅमिन के च्या रासायनिक स्वरूपाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९४४ || [[जोसेफ एरलांगर]]&lt;br /&gt;[[हर्बर्ट स्पेंसर गॅसर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;एकल मज्जातंतू तंतूंच्या विविध कार्यांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९४५ || [[अलेक्झांडर फ्लेमिंग]]&lt;br /&gt;[[अर्न्स्ट बोरिस चेन]]&lt;br /&gt;[[हॉवर्ड फ्लोरी]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]] || &quot;[[पेनिसिलिन]]चा शोध आणि त्याचा विविध संसर्गजन्य रोगांवरील उपचारांतील वापरासाठी&quot;
|-
| १९४६ || [[हर्मन जोसेफ म्युलर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;क्ष-करणांच्या (X-rays) विकिरणाने उत्परिवर्तन (म्युटेशन) घडवून आणण्याच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९४७ || [[कार्ल फर्डिनांड कॉरी]]&lt;br /&gt;[[गर्टी कॉरी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;ग्लायकोजेनच्या उत्प्रेरक परिवर्तनाचा मार्ग शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| [[बर्नार्डो हुसे]] || [[अर्जेंटिना]] || &quot;शर्करा चयापचयात पियुषिका ग्रंथीच्या (पिट्युटरी) संप्रेरकांच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९४८ || [[पॉल हर्मन म्युलर]] || [[स्वित्झर्लंड]] || &quot;[[डीडीटी|डी.डी.टी.]] कीटकनाशकाच्या उच्च कार्यक्षमतेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९४९ || [[वॉल्टर रुडॉल्फ हेस]] || [[स्वित्झर्लंड]] || &quot;आंतरिक अवयवांच्या कार्यांचे समन्वय करणाऱ्या मध्यमेंदूच्या संघटित कार्याचा शोध&quot;
|-
| [[अँतोनियो एगास मोनिज]] || [[पोर्तुगाल]] || &quot;काही मानसिक आजारांवर ल्युकोटोमी शस्त्रक्रियेचे महत्त्व शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९५० || [[एडवर्ड कॅल्विन केंडल]]&lt;br /&gt;[[ताडेउश राइखस्टाइन]]&lt;br /&gt;[[फिलिप शोवाल्टर हेंच]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[स्वित्झर्लंड]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;अधिवृक्क ग्रंथीच्या (ॲड्रिनल कॉर्टेक्स) संप्रेरकांची रचना आणि जैविक प्रभावांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९५१ || [[मॅक्स थाइलर]] || [[दक्षिण आफ्रिका]] || &quot;पीतज्वर (यलो फिव्हर) आणि त्यावरील उपचारासंबंधीच्या शोधांसाठी&quot;
|-
| १९५२ || [[सेल्मन वाक्समन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;क्षयरोगावर प्रभावी ठरलेल्या 'स्ट्रिप्टोमायसिन' या पहिल्या प्रतिजैविकाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९५३ || [[हान्स ॲडॉल्फ क्रेब्स]] || [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;साइट्रिक अ‍ॅसिड चक्राच्या (क्रेब्स सायकल) शोधासाठी&quot;
|-
| [[फ्रिट्झ अ‍ॅल्बर्ट लिपमन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;सह-विकर अ (को-एंझाइम A) च्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९५४ || [[जॉन फ्रँकलिन एंडर्स]]&lt;br /&gt;[[थॉमस हकल वेलर]]&lt;br /&gt;[[फ्रेडरिक चॅपमन रॉबिन्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पोलियो विषाणूंची उती संवर्धन (टिश्यू कल्चर) मध्ये वाढ करण्याची क्षमता शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९५५ || [[ह्युगो थियोरेल]] || [[स्वीडन]] || &quot;ऑक्सिडेशन विकरांचे स्वरूप आणि कार्यपद्धतीच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९५६ || [[आंद्रे फ्रँड्रिक कूर्नांड]]&lt;br /&gt;[[वेर्नर फॉर्स्टमॅन]]&lt;br /&gt;[[डिकिन्सन डब्लू. रिचर्ड्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;हृदय कॅथेटरायझेशन आणि अभिसरण संस्थेतील बदलांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९५७ || [[डॅनिएल बोव्हेत]] || [[इटली]] || &quot;रक्तवाहिन्या आणि स्नायूंवर परिणाम करणाऱ्या कृत्रिम अँटीहिस्टॅमाइन संयुगांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९५८ || [[जॉर्ज बेडल]]&lt;br /&gt;[[एडवर्ड टाटम]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;जनुके विशिष्ट रासायनिक प्रक्रियांचे नियंत्रण करतात या शोधासाठी&quot;
|-
| [[जोशुआ लेडरबर्ग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;जिवाणू मधील जनुकीय पुनर्रचना आणि अनुवांशिक रचनेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९५९ || [[सेवेरो ओचोआ]]&lt;br /&gt;[[आर्थर कोर्नबर्ग]] || [[स्पेन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;आरएनए (RNA) आणि डीएनए (DNA) च्या जैविक संश्लेषणाच्या यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६० || [[फ्रँक मॅकफार्लेन बर्नेट]]&lt;br /&gt;[[पीटर मेडवार]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;अंगीकृत रोगप्रतिकारक सहनशीलतेच्या (इम्युनोलॉजिकल टॉलरन्स) शोधासाठी&quot;
|-
| १९६१ || [[जॉर्ज फोन बेकेसी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;कानाच्या अंतःकरणातील (कोच्लिया) भौतिक उत्तेजना यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६२ || [[फ्रान्सिस क्रिक]]&lt;br /&gt;[[जेम्स वाटसन]]&lt;br /&gt;[[मॉरिस विल्किन्स]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[न्यू झीलंड]] / [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;न्यूक्लिक अ‍ॅसिडची (डीएनए) रेण्वीय रचना आणि माहिती प्रक्षेपणातील त्याचे महत्त्व शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| १९६३ || [[जॉन केरू एकल्स]]&lt;br /&gt;[[ॲलन लॉयड हॉजकिन]]&lt;br /&gt;[[अँड्र्यू हक्सले]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;चेतापेशींच्या पटलातील उत्तेजन आणि अडथळ्याच्या आयनिक यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६४ || [[कोनराड ब्लॉक]]&lt;br /&gt;[[फियोदोर लायनेन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || &quot;कोलेस्टेरॉल आणि फॅटी अ‍ॅसिडच्या चयापचयाची यंत्रणा आणि नियंत्रणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६५ || [[फ्रांस्वा जेकब]]&lt;br /&gt;[[आंद्रे ल्वॉफ]]&lt;br /&gt;[[जॅक मोनॉड]] || [[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]] || &quot;विकर आणि विषाणू संश्लेषणाच्या जनुकीय नियंत्रणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९६६ || [[पेटॉन रूझ]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;ट्यूमर (कर्करोग) निर्माण करणाऱ्या विषाणूंच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[चार्ल्स हगिन्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;प्रोस्टेट कर्करोगाच्या संप्रेरक (हार्मोनल) उपचारांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६७ || [[रागनर ग्रानिट]]&lt;br /&gt;[[हॅल्डन केफर हार्टलाइन]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज वॉल्ड]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;डोळ्यातील प्राथमिक शारीरिक आणि रासायनिक दृष्टी प्रक्रियांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६८ || [[रॉबर्ट डब्ल्यू. हॉली]]&lt;br /&gt;[[हरगोविंद खुराणा]]&lt;br /&gt;[[मार्शल डब्लू. निरेनबर्ग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[भारत]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;जनुकीय संकेत (अनुवांशिक कोड) आणि प्रथिनांच्या संश्लेषणातील त्याच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९६९ || [[मॅक्स डेलब्रुक]]&lt;br /&gt;[[अल्फ्रेड हर्शी]]&lt;br /&gt;[[साल्वाडोर लुरिया]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;विषाणूंची पुनरुत्पादन यंत्रणा आणि अनुवांशिक रचनेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७० || [[बर्नार्ड काट्झ]]&lt;br /&gt;[[उल्फ फोन युलर]]&lt;br /&gt;[[जुलियस एक्सेलरोड]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;चेताग्रहांमधील ह्युमोरल न्यूरोट्रांसमीटर्स आणि त्यांच्या साठवणुकीच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७१ || [[अर्ल डब्लू. सदरलँड ज्युनिअर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;संप्रेरकांच्या (हॉर्मोन्स) कार्यप्रणालीच्या यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७२ || [[जेराल्ड एडेलमन]]&lt;br /&gt;[[रॉडनी पॉर्टर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;अँटीबॉडीजच्या रासायनिक रचनेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७३ || [[कार्ल फोन फ्रिश]]&lt;br /&gt;[[कॉनराड लोरेन्झ]]&lt;br /&gt;[[निकोलस टिनबर्गेन]] || [[ऑस्ट्रिया]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रिया]]&lt;br /&gt;[[नेदरलँड्स]] || &quot;वैयक्तिक आणि सामाजिक वर्तणुकीच्या नमुन्यांच्या संघटित शोधासाठी&quot;
|-
| १९७४ || [[अल्बर्ट क्लॉड]]&lt;br /&gt;[[क्रिश्चियन डी दुवे]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज ई. पॅलाडे]] || [[बेल्जियम]]&lt;br /&gt;[[बेल्जियम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पेशींची संरचनात्मक आणि कार्यात्मक संस्थात्मक रचनेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७५ || [[डेव्हिड बाल्टीमोर]]&lt;br /&gt;[[रेनाटो डुलबेको]]&lt;br /&gt;[[हॉवर्ड मार्टिन टेमिन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;ट्यूमर विषाणू आणि पेशीच्या अनुवांशिक साहित्यातील परस्परसंवादाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९७६ || [[बारुच एस. ब्लमबर्ग]]&lt;br /&gt;[[डॅनिएल कार्लटन गॅज्डुसेक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;संसर्गजन्य रोगांचा उगम आणि प्रसाराच्या नवीन यंत्रणांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९७७ || [[रॉजर गिलेमिन]]&lt;br /&gt;[[अँड्र्यू शॅली]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;मेंदूतील पेप्टाइड संप्रेरक उत्पादनाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[रोझालिन यालो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पेप्टाइड संप्रेरकांच्या रेडिओइम्यूनोॲसे (RIA) तंत्राच्या विकासासाठी&quot;
|-
| १९७८ || [[वेर्नर आर्बर]]&lt;br /&gt;[[डॅनिएल नेथन्स]]&lt;br /&gt;[[हॅमिल्टन ओ. स्मिथ]] || [[स्वित्झर्लंड]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;प्रतिबंधक विकरांचा (रेस्ट्रिक्शन एंझाइम्स) शोध आणि रेण्वीय जनुकशास्त्रातील त्यांचा वापर&quot;
|-
| १९७९ || [[ॲलन कॉर्मॅक]]&lt;br /&gt;[[गॉडफ्रे हॉउन्सफील्ड]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;संगणकीकृत टोमोग्राफी ([[सीटी स्कॅन]]) च्या विकासासाठी&quot;
|-
| १९८० || [[बारुज बेनासेराफ]]&lt;br /&gt;[[जॉँ दूसे]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज डी. स्नेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;रोगप्रतिकारक प्रतिक्रियांचे नियंत्रण करणाऱ्या पेशींच्या पृष्ठभागावरील रचनेच्या (MHC) शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | १९८१ || [[रॉजर स्पेरी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;मेंदूच्या डाव्या आणि उजव्या गोलार्धांच्या कार्यात्मक विशेषीकरणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[डेव्हिड ह्युबेल]]&lt;br /&gt;[[टोर्स्टन वीझेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]] || &quot;दृष्टी संस्थेतील माहिती प्रक्रियेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९८२ || [[सुने बर्गस्ट्रॉम]]&lt;br /&gt;[[बेंग्त सॅम्युएलसन]]&lt;br /&gt;[[जॉन व्हेन]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;प्रोस्टाग्लँडिन्स आणि संबंधित जैविक घटकांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९८३ || [[बारबारा मॅक्क्लिंटॉक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;गुणसूत्रांवरील स्थान बदलणाऱ्या जनुकांच्या (ट्रान्सपोजॉन्स/जंपिंग जीन्स) शोधासाठी&quot;
|-
| १९८४ || [[नील्स जेर्न]]&lt;br /&gt;[[जॉर्जेस कोह्लर]]&lt;br /&gt;[[सीझर मिलस्टाइन]] || [[डेन्मार्क]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अर्जेंटिना]] || &quot;रोगप्रतिकार यंत्रणेचे नियंत्रण आणि मोनोक्लोनल अँटीबॉडीजच्या उत्पादनाच्या तत्त्वाचा शोध&quot;
|-
| १९८५ || [[मायकेल एस. ब्राऊन]]&lt;br /&gt;[[जोसेफ एल. गोल्डस्टाईन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;कोलेस्टेरॉल चयापचयाच्या नियंत्रणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९८६ || [[स्टॅन्ली कोहेन]]&lt;br /&gt;[[रीटा लेव्ही-मोंटालचिनी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[इटली]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पेशींच्या वाढीच्या घटकांच्या (ग्रोथ फॅक्टर्स) शोधासाठी&quot;
|-
| १९८७ || [[सुसुमू टोनेगावा]] || [[जपान]] || &quot;अँटीबॉडीच्या विविधतेच्या निर्मितीसाठीच्या जनुकीय तत्त्वाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९८८ || [[जेम्स डब्ल्यू. ब्लॅक]]&lt;br /&gt;[[गर्ट्रूड बी. एलियन]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज एच. हिचिंग्स]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;औषध उपचारांच्या महत्त्वपूर्ण तत्त्वांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९८९ || [[जे. मायकेल बिशप]]&lt;br /&gt;[[हॅरोल्ड ई. व्हार्मस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;रेट्रोव्हायरल ऑन्कोजीन्सच्या (कर्करोगजन्य जनुके) पेशीय उगमाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९० || [[जोसेफ ई. मरे]]&lt;br /&gt;[[ई. डोनल थॉमस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;मानवी रोगांच्या उपचारात अवयव आणि पेशी प्रत्यारोपणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९१ || [[अर्विन नेहेर]]&lt;br /&gt;[[बर्ट सॅकमन]] || [[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || &quot;पेशींमधील आयन वाहिन्यांच्या (आयन चॅनेल्स) कार्यासंबंधीच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९२ || [[एडमंड एच. फिशर]]&lt;br /&gt;[[एडविन जी. क्रेब्स]] || [[स्वित्झर्लंड]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;प्रथिनांच्या रिव्हर्सिबल फॉस्फरायलेशनच्या जैविक नियमन यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९३ || [[रिचर्ड जे. रॉबर्ट्स]]&lt;br /&gt;[[फिलिप ए. शार्प]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;विभक्त जनुकांच्या (स्प्लिट जीन्स) शोधासाठी&quot;
|-
| १९९४ || [[अल्फ्रेड जी. गिलमन]]&lt;br /&gt;[[मार्टिन रॉडबेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;जी-प्रथिने (G-proteins) आणि पेशींमधील सिग्नल वहनातील त्यांच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९५ || [[एडवर्ड बी. लुईस]]&lt;br /&gt;[[क्रिश्चियाने नुस्लेन-व्होलहार्ड]]&lt;br /&gt;[[एरिक एफ. विशॉस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;भ्रूणाच्या सुरुवातीच्या विकासावरील जनुकीय नियंत्रणाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९६ || [[पीटर सी. डोहर्टी]]&lt;br /&gt;[[रोल्फ एम. झिंकरनागेल]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[स्वित्झर्लंड]] || &quot;पेशी-मध्यस्थ रोगप्रतिकारक संरक्षणाच्या विशिष्टतेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९७ || [[स्टॅन्ली बी. प्रुसिनर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;प्रियॉन्स (Prions) या संसर्गाच्या नवीन जैविक घटकाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९८ || [[रॉबर्ट एफ. फर्चगॉट]]&lt;br /&gt;[[लुईस जे. इग्नारो]]&lt;br /&gt;[[फेरिड मुराद]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;रक्तवाहिन्यांच्या संस्थेत सिग्नल रेणू म्हणून नायट्रिक ऑक्साईडच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| १९९९ || [[गुंटर ब्लोबेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;प्रथिनांमध्ये पेशीअंतर्गत वाहतूक आणि स्थान निश्चित करणारे अंतर्गत सिग्नल असतात या शोधासाठी&quot;
|-
| २००० || [[आर्व्हिड कार्लसन]]&lt;br /&gt;[[पॉल ग्रीनगार्ड]]&lt;br /&gt;[[एरिक कँडेल]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;मज्जासंस्थेतील सिग्नल ट्रान्सडक्शनच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००१ || [[लीलँड एच. हार्टवेल]]&lt;br /&gt;[[टिम हंट]]&lt;br /&gt;[[पॉल नर्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;पेशी चक्राच्या (सेल सायकल) मुख्य नियंत्रकांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००२ || [[सिडनी ब्रेनर]]&lt;br /&gt;[[एच. रॉबर्ट हॉर्व्हिट्झ]]&lt;br /&gt;[[जॉन ई. सल्स्टन]] || [[साउथ आफ्रिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;अवयवांच्या वाढीचे जनुकीय नियमन आणि नियोजित पेशी मृत्यूच्या (अपोप्टोसिस) शोधासाठी&quot;
|-
| २००३ || [[पॉल लॉटरबर]]&lt;br /&gt;[[पीटर मॅन्सफिल्ड]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || &quot;एमआरआय ([[चुंबकीय अनुनाद प्रतिमाशास्त्र|एम.आर.आय.]]) प्रतिमेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००४ || [[रिचर्ड ॲक्सेल]]&lt;br /&gt;[[लिंडा बी. बक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;गंध ग्राहक (ओडोरंट रिसेप्टर्स) आणि वास घेण्याच्या संस्थेच्या (ऑलफॅक्टरी सिस्टम) रचनेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००५ || [[बॅरी जे. मार्शल]]&lt;br /&gt;[[रॉबिन वॉरेन]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]] || &quot;''[[हेलिकोबॅक्टर पायलोरी]]'' जिवाणूचा शोध आणि जठरशोथ व अल्सरमधील त्याची भूमिका शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| २००६ || [[अँड्र्यू फायर]]&lt;br /&gt;[[क्रेग मेलो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;आरएनए इंटरफेरन्स (RNAi) च्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००७ || [[मारियो कॅपेची]]&lt;br /&gt;[[मार्टिन इव्हान्स]]&lt;br /&gt;[[ऑलिव्हर स्मिथीस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;भ्रूण स्टेम पेशी वापरून उंदरांमध्ये विशिष्ट जनुकीय बदल घडवून आणण्याच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | २००८ || [[हराल्ड झुअर हाउसन]] || [[जर्मनी]] || &quot;गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगास कारणीभूत ठरणारा ह्युमन पॅपिलोमा विषाणू (HPV) शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| [[फ्रांस्वाझ बॅरे-सिनोसी]]&lt;br /&gt;[[लुक माँतान्ये]] || [[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]] || &quot;[[एड्स]] रोगास कारणीभूत ठरणाऱ्या [[एच.आय.व्ही.]] (HIV) विषाणूच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २००९ || [[एलिझाबेथ ब्लॅकबर्न]]&lt;br /&gt;[[कॅरॉल ग्राइडर]]&lt;br /&gt;[[जॅक शोस्टॅक]] || [[ऑस्ट्रेलिया]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;टिलोमेअर्स आणि टिलोमरेज विकराद्वारे गुणसूत्रांचे रक्षण कसे होते या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१० || [[रॉबर्ट एडवर्ड्स]] || [[युनायटेड किंगडम]] || &quot;इन-व्हिट्रो फर्टिलायझेशन ([[आय.व्हि.एफ.]]) उपचाराच्या विकासासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | २०११ || [[ब्रुस बॉइटलर]]&lt;br /&gt;[[ज्युल्स हॉफमन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[लुक्झेम्बर्ग]] / [[फ्रांस]] || &quot;जन्मजात रोगप्रतिकारक शक्तीच्या सजीव सक्रियतेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[राल्फ स्टाइनमन]] || [[कॅनडा]] || &quot;डेंट्रिटिक पेशी आणि जुळवून घेणाऱ्या रोगप्रतिकारक शक्तीत त्यांच्या भूमिकेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१२ || [[जॉन गर्डन]]&lt;br /&gt;[[शिन्या यामानाका]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || &quot;प्रौढ पेशींना पुन्हा स्टेम पेशींमध्ये रूपांतरित करता येते या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१३ || [[जेम्स रॉथमन]]&lt;br /&gt;[[रँडी शेकमॅन]]&lt;br /&gt;[[थॉमस सुडहोफ]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पेशींमधील व्हेसिकल ट्रॅफिकिंग यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१४ || [[जॉन ओ'कीफ]]&lt;br /&gt;[[माय-ब्रिट मोझर]]&lt;br /&gt;[[एडवर्ड मोझर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] / [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[नॉर्वे]]&lt;br /&gt;[[नॉर्वे]] || &quot;मेंदूतील स्थान निश्चित करणाऱ्या यंत्रणेच्या (जीपीएस) पेशींच्या शोधासाठी&quot;
|-
| rowspan=2 | २०१५ || [[विल्यम सी. कॅम्पबेल]]&lt;br /&gt;[[सातोशी ओमुरा]] || [[आयर्लंड]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || &quot;गोलकृमी परजीवीमुळे होणाऱ्या संसर्गाविरुद्ध नवीन उपचारांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| [[तू यूयू]] || [[चीन]] || &quot;मलेरियाविरुद्ध 'आर्टेमिसिनिन' औषधाच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१६ || [[योशिनोरी ओसुमी]] || [[जपान]] || &quot;ऑटोफॅजी (पेशी स्वतःच्या घटकांचे पचन करण्याची प्रक्रिया) च्या यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१७ || [[जेफ्री सी. हॉल]]&lt;br /&gt;[[मायकेल रोसबॅश]]&lt;br /&gt;[[मायकेल डब्ल्यू. यंग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;जैविक घड्याळ (सर्काडियन रिदम) नियंत्रित करणाऱ्या रेण्वीय यंत्रणेच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१८ || [[जेम्स पी. ॲलॉप्सन]]&lt;br /&gt;[[तासुकू होंजो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || &quot;नकारात्मक रोगप्रतिकारक नियंत्रणावर मात करून कर्करोगाच्या उपचाराच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०१९ || [[विल्यम केलिन ज्युनिअर]]&lt;br /&gt;[[पीटर रॅटक्लिफ]]&lt;br /&gt;[[ग्रीग सेमेन्झा]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;पेशी ऑक्सिजनची उपलब्धता कशी ओळखतात आणि त्याच्याशी कसे जुळवून घेतात या शोधासाठी&quot;
|-
| २०२० || [[हार्व्ही जे. अल्टर]]&lt;br /&gt;[[मायकेल हॉटन]]&lt;br /&gt;[[चार्ल्स एम. राईस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;हेपॅटायटिस सी (Hepatitis C) विषाणूच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०२१ || [[डेव्हिड ज्युलियस]]&lt;br /&gt;[[अर्देम पट्टापूटियन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[लेबेनॉन]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;तापमान आणि स्पर्शाच्या संवेदना स्वीकारणाऱ्या रिसेप्टर्सच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०२२ || [[स्वांते पाबो]] || [[स्वीडन]] || &quot;विलुप्त मानवांचे जनुकशास्त्र आणि मानवी उत्क्रांतीशी संबंधित शोधांसाठी&quot;
|-
| २०२३ || [[कॅटालिन कारिको]]&lt;br /&gt;[[ड्र्यू वाइझमन]] || [[हंगेरी]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;कोविड-१९ विरुद्ध प्रभावी एमआरएनए (mRNA) लस विकसित करण्यास मदत करणाऱ्या न्यूक्लियोसाइड बेस बदलांच्या शोधासाठी&quot;
|-
| २०२४ || [[व्हिक्टर अ‍ॅम्ब्रोस]]&lt;br /&gt;[[गॅरी रुव्हकुन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || &quot;मायक्रोआरएनए (microRNA) चा शोध आणि पोस्ट-ट्रांसक्रिप्शनल जनुक नियंत्रणातील त्याची भूमिका शोधल्याबद्दल&quot;
|-
| २०२५ || [[मेरी बकर]]&lt;br /&gt;[[ज्युली सोरेनसन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]&lt;br /&gt;[[डेन्मार्क]] || &quot;प्रतिकारशक्तीतील नवीन संदेशवहक प्रथिनांच्या शोधासाठी&quot;
|-
|}

== References ==
{{संदर्भयादी|2}}

== बाह्य दुवे ==
{{commonscat|Nobel Prize in Physiology or Medicine winners}}
*[http://www.nobelprize.org/medicine/laureates/index.html All Nobel Laureates in Medicine] – Index webpage on the official site of the Nobel Foundation.
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medals/ The Nobel Prize Medals and the Medal for the Prize in Economics] – By Birgitta Lemmel; an article on the history of the design of the medals featured on the official site.
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine] – Official site of the Nobel Foundation.
*[http://nobelprize.org/award_ceremonies/prize.html What the Nobel Laureates Receive] – Featured link in The Nobel Prize Award Ceremonies.
*[http://www.nobelprizes.org/nobel/medicine/ Nobel Prize Internet Archive of Laureates in Physiology or Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721201314/http://www.nobelprizes.org/nobel/medicine/ |date=2011-07-21 }}

{{नोबेल पारितोषिके}}
{{वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकविजेते}}

[[वर्ग:नोबेल पारितोषिक]]
[[वर्ग:वैद्यकशास्त्र]]
[[वर्ग:भाषांतर]]</text>
      <sha1>1fse1rp7jyoih30j5pacp38b5wuvosw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717230</id>
      <parentid>2717229</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* विजेत्यांची यादी */</comment>
      <origin>2717230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63322" sha1="7mzsy3umq8dy7wltsf6wx3zt06b7xie" xml:space="preserve">'''वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक''' (स्वीडिश:''नोबेलप्राइसेट इ फिसियोतदजि एलर मेडिसिन'') हे [[स्वीडन]]मधील [[कारोलिन्स्का इन्स्टिट्यूट]]कडून दरवर्षी प्रदान करण्यात येणारे पारितोषिक आहे. [[आल्फ्रेड नोबेल]]ने आपल्या मृत्युपत्रात लिहिल्याप्रमाणे हे पारितोषिक [[इ.स. १९०१|१९०१]] पासून दरवर्षी दिले जाते. या शाखेतील पहिले पारितोषिक [[एमिल ऍडॉल्फ फोन बेह्रिंग]]ला त्याच्या &quot;रक्तपेशींद्वारे (प्लाझ्मा) उपचारपद्धतीसाठी, विशेषतः त्याच्या [[डिप्थेरिया]]विरुद्ध होणाऱ्या उपयोगासाठी, ज्याद्वारे वैद्यकशास्त्रातील एक नवे दालन खुले केले गेले व वैद्य व चिकित्सकांच्या हातात आजार आणि मृत्यूविरुद्ध लढण्यासाठी प्रभावी आयुध दिले गेले&quot;, देण्यात आले.

वैद्यकशास्त्रातील हे पारितोषिक [[रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक विजेते|रसायनशास्त्र]], [[भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक विजेते|भौतिकशास्त्र]], [[साहित्यातील नोबेल पारितोषिक विजेते|साहित्य]], [[शांतता नोबेल पारितोषिक विजेते|शांतता]] या इतर चार शाखांमधील पारितोषिकांबरोबर देण्यात येते. [[नोबेल फाउंडेशन]]द्वारे नियमन केली जाणारी ही पारितोषिके सहसा जगातील सर्वोच्च सन्मान समजली जातात. आल्फ्रेड नोबेल यांच्या मृत्युदिनी (डिसेंबर १०) हे पारितोषिक स्वीडनच्या राजाच्या हस्ते प्रदान केले जाते. त्यावेळी स्वीकारणाऱ्यास एक पदक, प्रमाणपत्र व बक्षिसरकमेची हमी दिली जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nobelprize.org/award_ceremonies/prize.html|title=नोबेल पारितोषिक विजेत्याला काय मिळते|प्रकाशक=The Nobel Foundation|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;

२००८ चे वैद्यकशास्त्रातील पारितोषिक [[हराल्ड झुअर हाउजन]]ला सर्व्हिकल कॅन्सरला कारणीभूत असलेल्या [[मानवी पॅपिलोमा विषाणू]]च्या शोधाबद्दल आणि [[फ्रांस्वा बारे-सिनूसी|फ्रांस्वा बार-सिनूसी]] व [[लुक माँतानिये]] यांना [[एड्स]]ला कारणीभूत मानवी प्रतिकारशक्ती-अभाव (इम्युनोडेफिशियन्सी) विषाणूच्या ([[एच.आय.व्ही.]]) शोधांबद्दल देण्यात आले. १ कोटी [[स्वीडिश क्रोना]]चे (अंदाजे १० लाख [[युरो]]; १४ लाख [[अमेरिकन डॉलर]]) बक्षिस तिघांत वाटून देण्यात येईल.

नोबेल पदकाच्या समोरच्या बाजूस ''कारोलिन्स्का इन्स्टिट्यूट येथील नोबेल सभेचे पदक'' असा मजकूर व आल्फ्रेड नोबेलचे चित्र असते तर मागच्या बाजूस ग्रीक इतिहासातील [[जिनियस (ग्रीक इतिहास)|जिनियस]] आपल्या मांडीत उघडे पुस्तक ठेवून खडकातील वाहणारे पाणी घेउन एका आजारी मुलीची तहान भागवत आहे असे निरुपण असते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/medal.html|title=वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पदक|प्रकाशक=नोबेल फाउंडेशन |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}
== विजेत्यांची यादी ==
१९०१ ते २०२५ पर्यंतचे २३० नोबेल विजेते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/laureates/ |title=All Nobel Prizes in Physiology or Medicine |publisher=Nobel Foundation |access-date=2026-10-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{| class=wikitable sortable
|- bgcolor=#cccccc
! वर्ष !! नाव !! देश !! कारण
|-
| १९०१ || [[एमिल अ‍ॅडॉल्फ फोन बेह्रिंग]] || [[जर्मनी]] || रक्तद्रव (सिरम) उपचारांवरील कामाबद्दल, विशेषतः [[घटसर्प|घटसर्पाविरुद्ध]] त्याचा वापर करून वैद्यकशास्त्रात नवीन मार्ग खुला केल्याबद्दल
|-
| १९०२ || [[रोनाल्ड रॉस]] || [[युनायटेड किंगडम]] || [[हिवताप|मलेरियावरील]] संशोधनासाठी, ज्याद्वारे हा आजार शरीरात कसा प्रवेश करतो हे दाखवून रोगाविरुद्ध लढण्याचा पाया रचला
|-
| १९०३ || [[नील्स रायबर्ग फिन्सेन]] || [[डेन्मार्क]] || केंद्रीकृत प्रकाश विकिरणांचा वापर करून आजारांवर (विशेषतः [[लुपस व्हल्गारिस]]) उपचार शोधल्याबद्दल
|-
| १९०४ || [[इव्हान पेट्रोविच पावलोव]] || [[रशिया]] || पाचनसंस्थेच्या शारीरक्रियाशास्त्रावरील (फिजियोलॉजी) कार्याबद्दल
|-
| १९०५ || [[रॉबर्ट कॉख]] || [[जर्मनी]] || [[क्षयरोग|क्षय रोगाबद्दलच्या]] महत्त्वपूर्ण संशोधनाबद्दल
|-
| १९०६ || [[कामियो गोल्गी]]&lt;br /&gt;[[सांतियागो रमोन इ कहाल]] || [[इटली]]&lt;br /&gt;[[स्पेन]] || मज्जासंस्थेच्या (नर्व्हस सिस्टम) रचनेवरील संशोधनासाठी
|-
| १९०७ || [[चार्ल्स लुई आल्फोन्से लव्हेरान]] || [[फ्रांस]] || रोगांना कारणीभूत ठरणाऱ्या [[प्रोटोझोआ]]च्या भूमिकेवरील संशोधनासाठी
|-
| १९०८ || [[इल्या इलिच मेक्निकोव्ह]]&lt;br /&gt;[[पॉल एह्लरिक]] || [[रशिया]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || रोगप्रतिकारशक्तीवरील (इम्युनिटी) कार्यासाठी
|-
| १९०९ || [[एमिल थियोडोर कोकर]] || [[स्वित्झर्लंड]] || [[थायरॉईड ग्रंथी|थायरॉईड ग्रंथीच्या]] कार्यशास्त्र आणि शस्त्रक्रियेवरील कार्याबद्दल
|-
| १९१० || [[आल्ब्रेख्त कॉसेल]] || [[जर्मनी]] || प्रथिनांवरील व न्यूक्लिक पदार्थांवरील अभ्यासातून पेशी रसायनशास्त्रातील योगदानाबद्दल
|-
| १९११ || [[अल्व्हार गुल्लस्ट्रँड]] || [[स्वीडन]] || डोळ्यांच्या प्रकाश-अपवर्तन (डायाप्ट्रिक्स) शास्त्रावरील कार्यासाठी
|-
| १९१२ || [[ॲलेक्सिस कॅरेल]] || [[फ्रांस]] || रक्तवाहिन्या शिवणे व रक्तवाहिन्या आणि अवयव प्रत्यारोपणावरील कार्यासाठी
|-
| १९१३ || [[चार्ल्स रिचे]] || [[फ्रांस]] || अ‍ॅनाफिलाक्सिस (तीव्र अ‍ॅलर्जी प्रतिक्रिया) वरील संशोधनासाठी
|-
| १९१४ || [[रॉबर्ट बारानी]] || [[ऑस्ट्रिया]] || कान आणि संतुलनाशी संबंधित वेस्टिब्युलर उपकरणाच्या कार्यशास्त्रावरील संशोधनासाठी
|-
| १९१५–१९१८ || colspan=3 style=background:#f5a9a9; text-align:center; | ''प्रथम जागतिक युद्धामुळे पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| १९१९ || [[ज्युल्स बोर्दे]] || [[बेल्जियम]] || रोगप्रतिकारशक्तीशी संबंधित शोधांसाठी
|-
| १९२० || [[ऑगस्ट क्रॉग]] || [[डेन्मार्क]] || केशवाहिन्यांच्या (कॅपिलरीज) नियंत्रण यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९२१ || colspan=3 style=background:#f5a9a9; text-align:center; | ''पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| rowspan=2 | १९२२ || [[आर्चिबाल्ड हिल]] || [[युनायटेड किंगडम]] || स्नायूंमध्ये उष्णता निर्माण होण्यासंबंधीच्या शोधाबद्दल
|-
| [[ऑट्टो फ्रिट्झ मायरहोफ]] || [[जर्मनी]] || स्नायूंमधील ऑक्सिजनचा वापर आणि लॅक्टिक अ‍ॅसिड चयापचय यांतील संबंधाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९२३ || [[फ्रेडरिक बँटिंग]]&lt;br /&gt;[[जॉन मॅकलिओड]] || [[कॅनडा]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || [[इन्सुलिन|इन्सुलिनच्या]] शोधाबद्दल
|-
| १९२४ || [[विलेम इन्थॉव्हेन]] || [[नेदरलँड्स]] || [[इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम]] (इसीजी) च्या यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९२५ || colspan=3 style=background:#f5a9a9; text-align:center; | ''पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| १९२६ || [[जोहान्स फिबिगर]] || [[डेन्मार्क]] || स्पायरोप्टेरा कार्सिनोमा (कर्करोग निर्माण करणारे परजीवी) च्या शोधाबद्दल
|-
| १९२७ || [[ज्युलियस वॅग्नर-जाउरेग]] || [[ऑस्ट्रिया]] || अर्धांगवायू आणि वेडेपणावरील उपचारात मलेरियाच्या लसीकरणाचे महत्त्व शोधल्याबद्दल
|-
| १९२८ || [[चार्ल्स निकोल]] || [[फ्रांस]] || टायफस रोगांवरील कामासाठी
|-
| rowspan=2 | १९२९ || [[क्रिस्तियान आइज्कमान]] || [[नेदरलँड्स]] || मज्जातंतू-विरोधी व्हिटॅमिन (व्हिटॅमिन बी१) च्या शोधाबद्दल
|-
| [[फ्रेडरिक गोवलँड हॉपकिन्स]] || [[युनायटेड किंगडम]] || वाढीला प्रोत्साहन देणाऱ्या जीवनसत्त्वांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९३० || [[कार्ल लँडस्टायनर]] || [[ऑस्ट्रिया]] || मानवी [[रक्तगट|रक्तगटांच्या]] शोधाबद्दल
|-
| १९३१ || [[ऑट्टो हाइनरिच वॉरबर्ग]] || [[जर्मनी]] || श्वसन प्रक्रियेतील विकराचे निसर्ग आणि कार्यपद्धती शोधल्याबद्दल
|-
| १९३२ || [[चार्ल्स स्कॉट शेरींग्टन]]&lt;br /&gt;[[एडगर डग्लस एड्रियन]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || चेतापेशींच्या (न्यूरॉन्स) कार्यासंबंधी शोधांसाठी
|-
| १९३३ || [[थॉमस हंट मोगन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || अनुवंशिकतेमध्ये [[गुणसूत्र|गुणसूत्रांच्या]] भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९३४ || [[जॉर्ज व्हिपल]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज मायनोट]]&lt;br /&gt;[[विल्यम मर्फी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || अ‍ॅनिमियाच्या उपचारात यकृताच्या (लिव्हर) थेरपीच्या शोधाबद्दल
|-
| १९३५ || [[हान्स स्पेमन]] || [[जर्मनी]] || भ्रूण विकासातील संघटक प्रभावाच्या (ऑर्गनायझर इफेक्ट) शोधाबद्दल
|-
| १९३६ || [[हेन्री डालेले]]&lt;br /&gt;[[ऑट्टो लोएवी]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रिया]] || मज्जासंस्थेतील रासायनिक आवेगांच्या प्रक्षेपणासंबंधीच्या शोधांसाठी
|-
| १९३७ || [[अल्बर्ट सेंट-जॉर्गी]] || [[हंगेरी]] || जैविक ज्वलन प्रक्रिया आणि [[व्हिटॅमिन सी]] च्या शोधाबद्दल
|-
| १९३८ || [[कॉर्नेल हायमन्स]] || [[बेल्जियम]] || श्वसन नियंत्रणात सायनस आणि महाधमनीच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९३९ || [[गेरहार्ड डोमॅग्क]] || [[जर्मनी]] || प्रॉन्टोसिल औषधाच्या बॅक्टेरियाविरोधी प्रभावाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९४०–१९४२ || colspan=3 style=background:#f5a9a9; text-align:center; | ''द्वितीय जागतिक युद्धामुळे पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| rowspan=2 | १९४३ || [[हेन्रिक डॅम]] || [[डेन्मार्क]] || [[व्हिटॅमिन के]] च्या शोधाबद्दल
|-
| [[एडवर्ड अ‍ॅडेलबर्ट डोईझी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || व्हिटॅमिन के च्या रासायनिक स्वरूपाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९४४ || [[जोसेफ एरलांगर]]&lt;br /&gt;[[हर्बर्ट स्पेंसर गॅसर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || एकल मज्जातंतू तंतूंच्या विविध कार्यांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९४५ || [[अलेक्झांडर फ्लेमिंग]]&lt;br /&gt;[[अर्न्स्ट बोरिस चेन]]&lt;br /&gt;[[हॉवर्ड फ्लोरी]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]] || [[पेनिसिलिन]]चा शोध आणि त्याचा विविध संसर्गजन्य रोगांवरील उपचारांतील वापरासाठी
|-
| १९४६ || [[हर्मन जोसेफ म्युलर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || क्ष-करणांच्या (X-rays) विकिरणाने उत्परिवर्तन (म्युटेशन) घडवून आणण्याच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९४७ || [[कार्ल फर्डिनांड कॉरी]]&lt;br /&gt;[[गर्टी कॉरी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || ग्लायकोजेनच्या उत्प्रेरक परिवर्तनाचा मार्ग शोधल्याबद्दल
|-
| [[बर्नार्डो हुसे]] || [[अर्जेंटिना]] || शर्करा चयापचयात पियुषिका ग्रंथीच्या (पिट्युटरी) संप्रेरकांच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९४८ || [[पॉल हर्मन म्युलर]] || [[स्वित्झर्लंड]] || [[डीडीटी|डी.डी.टी.]] कीटकनाशकाच्या उच्च कार्यक्षमतेच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९४९ || [[वॉल्टर रुडॉल्फ हेस]] || [[स्वित्झर्लंड]] || आंतरिक अवयवांच्या कार्यांचे समन्वय करणाऱ्या मध्यमेंदूच्या संघटित कार्याचा शोध
|-
| [[अँतोनियो एगास मोनिज]] || [[पोर्तुगाल]] || काही मानसिक आजारांवर ल्युकोटोमी शस्त्रक्रियेचे महत्त्व शोधल्याबद्दल
|-
| १९५० || [[एडवर्ड कॅल्विन केंडल]]&lt;br /&gt;[[ताडेउश राइखस्टाइन]]&lt;br /&gt;[[फिलिप शोवाल्टर हेंच]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[स्वित्झर्लंड]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || अधिवृक्क ग्रंथीच्या (ॲड्रिनल कॉर्टेक्स) संप्रेरकांची रचना आणि जैविक प्रभावांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९५१ || [[मॅक्स थाइलर]] || [[दक्षिण आफ्रिका]] || पीतज्वर (यलो फिव्हर) आणि त्यावरील उपचारासंबंधीच्या शोधांसाठी
|-
| १९५२ || [[सेल्मन वाक्समन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || क्षयरोगावर प्रभावी ठरलेल्या 'स्ट्रिप्टोमायसिन' या पहिल्या प्रतिजैविकाच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९५३ || [[हान्स ॲडॉल्फ क्रेब्स]] || [[युनायटेड किंगडम]] || साइट्रिक अ‍ॅसिड चक्राच्या (क्रेब्स सायकल) शोधाबद्दल
|-
| [[फ्रिट्झ अ‍ॅल्बर्ट लिपमन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || सह-विकर अ (को-एंझाइम A) च्या शोधाबद्दल
|-
| १९५४ || [[जॉन फ्रँकलिन एंडर्स]]&lt;br /&gt;[[थॉमस हकल वेलर]]&lt;br /&gt;[[फ्रेडरिक चॅपमन रॉबिन्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पोलियो विषाणूंची उती संवर्धन (टिश्यू कल्चर) मध्ये वाढ करण्याची क्षमता शोधल्याबद्दल
|-
| १९५५ || [[ह्युगो थियोरेल]] || [[स्वीडन]] || ऑक्सिडेशन विकरांचे स्वरूप आणि कार्यपद्धतीच्या शोधाबद्दल
|-
| १९५६ || [[आंद्रे फ्रँड्रिक कूर्नांड]]&lt;br /&gt;[[वेर्नर फॉर्स्टमॅन]]&lt;br /&gt;[[डिकिन्सन डब्लू. रिचर्ड्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || हृदय कॅथेटरायझेशन आणि अभिसरण संस्थेतील बदलांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९५७ || [[डॅनिएल बोव्हेत]] || [[इटली]] || रक्तवाहिन्या आणि स्नायूंवर परिणाम करणाऱ्या कृत्रिम अँटीहिस्टॅमाइन संयुगांच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९५८ || [[जॉर्ज बेडल]]&lt;br /&gt;[[एडवर्ड टाटम]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || जनुके विशिष्ट रासायनिक प्रक्रियांचे नियंत्रण करतात या शोधाबद्दल
|-
| [[जोशुआ लेडरबर्ग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || जिवाणू मधील जनुकीय पुनर्रचना आणि अनुवांशिक रचनेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९५९ || [[सेवेरो ओचोआ]]&lt;br /&gt;[[आर्थर कोर्नबर्ग]] || [[स्पेन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || आरएनए (RNA) आणि डीएनए (DNA) च्या जैविक संश्लेषणाच्या यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६० || [[फ्रँक मॅकफार्लेन बर्नेट]]&lt;br /&gt;[[पीटर मेडवार]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || अंगीकृत रोगप्रतिकारक सहनशीलतेच्या (इम्युनोलॉजिकल टॉलरन्स) शोधाबद्दल
|-
| १९६१ || [[जॉर्ज फोन बेकेसी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || कानाच्या अंतःकरणातील (कोच्लिया) भौतिक उत्तेजना यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६२ || [[फ्रान्सिस क्रिक]]&lt;br /&gt;[[जेम्स वाटसन]]&lt;br /&gt;[[मॉरिस विल्किन्स]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[न्यू झीलंड]] / [[युनायटेड किंगडम]] || न्यूक्लिक अ‍ॅसिडची (डीएनए) रेण्वीय रचना आणि माहिती प्रक्षेपणातील त्याचे महत्त्व शोधल्याबद्दल
|-
| १९६३ || [[जॉन केरू एकल्स]]&lt;br /&gt;[[ॲलन लॉयड हॉजकिन]]&lt;br /&gt;[[अँड्र्यू हक्सले]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || चेतापेशींच्या पटलातील उत्तेजन आणि अडथळ्याच्या आयनिक यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६४ || [[कोनराड ब्लॉक]]&lt;br /&gt;[[फियोदोर लायनेन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || कोलेस्टेरॉल आणि फॅटी अ‍ॅसिडच्या चयापचयाची यंत्रणा आणि नियंत्रणाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६५ || [[फ्रांस्वा जेकब]]&lt;br /&gt;[[आंद्रे ल्वॉफ]]&lt;br /&gt;[[जॅक मोनॉड]] || [[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]] || विकर आणि विषाणू संश्लेषणाच्या जनुकीय नियंत्रणाच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९६६ || [[पेटॉन रूझ]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || ट्यूमर (कर्करोग) निर्माण करणाऱ्या विषाणूंच्या शोधाबद्दल
|-
| [[चार्ल्स हगिन्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || प्रोस्टेट कर्करोगाच्या संप्रेरक (हार्मोनल) उपचारांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६७ || [[रागनर ग्रानिट]]&lt;br /&gt;[[हॅल्डन केफर हार्टलाइन]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज वॉल्ड]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || डोळ्यातील प्राथमिक शारीरिक आणि रासायनिक दृष्टी प्रक्रियांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६८ || [[रॉबर्ट डब्ल्यू. हॉली]]&lt;br /&gt;[[हरगोविंद खुराणा]]&lt;br /&gt;[[मार्शल डब्लू. निरेनबर्ग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[भारत]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || जनुकीय संकेत (अनुवांशिक कोड) आणि प्रथिनांच्या संश्लेषणातील त्याच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६९ || [[मॅक्स डेलब्रुक]]&lt;br /&gt;[[अल्फ्रेड हर्शी]]&lt;br /&gt;[[साल्वाडोर लुरिया]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || विषाणूंची पुनरुत्पादन यंत्रणा आणि अनुवांशिक रचनेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७० || [[बर्नार्ड काट्झ]]&lt;br /&gt;[[उल्फ फोन युलर]]&lt;br /&gt;[[जुलियस एक्सेलरोड]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || चेताग्रहांमधील ह्युमोरल न्यूरोट्रांसमीटर्स आणि त्यांच्या साठवणुकीच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७१ || [[अर्ल डब्लू. सदरलँड ज्युनिअर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || संप्रेरकांच्या (हॉर्मोन्स) कार्यप्रणालीच्या यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७२ || [[जेराल्ड एडेलमन]]&lt;br /&gt;[[रॉडनी पॉर्टर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || अँटीबॉडीजच्या रासायनिक रचनेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७३ || [[कार्ल फोन फ्रिश]]&lt;br /&gt;[[कॉनराड लोरेन्झ]]&lt;br /&gt;[[निकोलस टिनबर्गेन]] || [[ऑस्ट्रिया]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रिया]]&lt;br /&gt;[[नेदरलँड्स]] || वैयक्तिक आणि सामाजिक वर्तणुकीच्या नमुन्यांच्या संघटित शोधाबद्दल
|-
| १९७४ || [[अल्बर्ट क्लॉड]]&lt;br /&gt;[[क्रिश्चियन डी दुवे]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज ई. पॅलाडे]] || [[बेल्जियम]]&lt;br /&gt;[[बेल्जियम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पेशींची संरचनात्मक आणि कार्यात्मक संस्थात्मक रचनेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७५ || [[डेव्हिड बाल्टीमोर]]&lt;br /&gt;[[रेनाटो डुलबेको]]&lt;br /&gt;[[हॉवर्ड मार्टिन टेमिन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || ट्यूमर विषाणू आणि पेशीच्या अनुवांशिक साहित्यातील परस्परसंवादाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७६ || [[बारुच एस. ब्लमबर्ग]]&lt;br /&gt;[[डॅनिएल कार्लटन गॅज्डुसेक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || संसर्गजन्य रोगांचा उगम आणि प्रसाराच्या नवीन यंत्रणांच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९७७ || [[रॉजर गिलेमिन]]&lt;br /&gt;[[अँड्र्यू शॅली]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || मेंदूतील पेप्टाइड संप्रेरक उत्पादनाच्या शोधाबद्दल
|-
| [[रोझालिन यालो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पेप्टाइड संप्रेरकांच्या रेडिओइम्यूनोॲसे (RIA) तंत्राच्या विकासासाठी
|-
| १९७८ || [[वेर्नर आर्बर]]&lt;br /&gt;[[डॅनिएल नेथन्स]]&lt;br /&gt;[[हॅमिल्टन ओ. स्मिथ]] || [[स्वित्झर्लंड]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || प्रतिबंधक विकरांचा (रेस्ट्रिक्शन एंझाइम्स) शोध आणि रेण्वीय जनुकशास्त्रातील त्यांचा वापर
|-
| १९७९ || [[ॲलन कॉर्मॅक]]&lt;br /&gt;[[गॉडफ्रे हॉउन्सफील्ड]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || संगणकीकृत टोमोग्राफी ([[सीटी स्कॅन]]) च्या विकासासाठी
|-
| १९८० || [[बारुज बेनासेराफ]]&lt;br /&gt;[[जॉँ दूसे]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज डी. स्नेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || रोगप्रतिकारक प्रतिक्रियांचे नियंत्रण करणाऱ्या पेशींच्या पृष्ठभागावरील रचनेच्या (MHC) शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९८१ || [[रॉजर स्पेरी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || मेंदूच्या डाव्या आणि उजव्या गोलार्धांच्या कार्यात्मक विशेषीकरणाच्या शोधाबद्दल
|-
| [[डेव्हिड ह्युबेल]]&lt;br /&gt;[[टोर्स्टन वीझेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]] || दृष्टी संस्थेतील माहिती प्रक्रियेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९८२ || [[सुने बर्गस्ट्रॉम]]&lt;br /&gt;[[बेंग्त सॅम्युएलसन]]&lt;br /&gt;[[जॉन व्हेन]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || प्रोस्टाग्लँडिन्स आणि संबंधित जैविक घटकांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९८३ || [[बारबारा मॅक्क्लिंटॉक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || गुणसूत्रांवरील स्थान बदलणाऱ्या जनुकांच्या (ट्रान्सपोजॉन्स/जंपिंग जीन्स) शोधाबद्दल
|-
| १९८४ || [[नील्स जेर्न]]&lt;br /&gt;[[जॉर्जेस कोह्लर]]&lt;br /&gt;[[सीझर मिलस्टाइन]] || [[डेन्मार्क]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अर्जेंटिना]] || रोगप्रतिकार यंत्रणेचे नियंत्रण आणि मोनोक्लोनल अँटीबॉडीजच्या उत्पादनाच्या तत्त्वाचा शोध
|-
| १९८५ || [[मायकेल एस. ब्राऊन]]&lt;br /&gt;[[जोसेफ एल. गोल्डस्टाईन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || कोलेस्टेरॉल चयापचयाच्या नियंत्रणाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९८६ || [[स्टॅन्ली कोहेन]]&lt;br /&gt;[[रीटा लेव्ही-मोंटालचिनी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[इटली]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पेशींच्या वाढीच्या घटकांच्या (ग्रोथ फॅक्टर्स) शोधाबद्दल
|-
| १९८७ || [[सुसुमू टोनेगावा]] || [[जपान]] || अँटीबॉडीच्या विविधतेच्या निर्मितीसाठीच्या जनुकीय तत्त्वाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९८८ || [[जेम्स डब्ल्यू. ब्लॅक]]&lt;br /&gt;[[गर्ट्रूड बी. एलियन]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज एच. हिचिंग्स]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || औषध उपचारांच्या महत्त्वपूर्ण तत्त्वांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९८९ || [[जे. मायकेल बिशप]]&lt;br /&gt;[[हॅरोल्ड ई. व्हार्मस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || रेट्रोव्हायरल ऑन्कोजीन्सच्या (कर्करोगजन्य जनुके) पेशीय उगमाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९० || [[जोसेफ ई. मरे]]&lt;br /&gt;[[ई. डोनल थॉमस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || मानवी रोगांच्या उपचारात अवयव आणि पेशी प्रत्यारोपणाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९१ || [[अर्विन नेहेर]]&lt;br /&gt;[[बर्ट सॅकमन]] || [[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || पेशींमधील आयन वाहिन्यांच्या (आयन चॅनेल्स) कार्यासंबंधीच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९२ || [[एडमंड एच. फिशर]]&lt;br /&gt;[[एडविन जी. क्रेब्स]] || [[स्वित्झर्लंड]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || प्रथिनांच्या रिव्हर्सिबल फॉस्फरायलेशनच्या जैविक नियमन यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९३ || [[रिचर्ड जे. रॉबर्ट्स]]&lt;br /&gt;[[फिलिप ए. शार्प]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || विभक्त जनुकांच्या (स्प्लिट जीन्स) शोधाबद्दल
|-
| १९९४ || [[अल्फ्रेड जी. गिलमन]]&lt;br /&gt;[[मार्टिन रॉडबेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || जी-प्रथिने (G-proteins) आणि पेशींमधील सिग्नल वहनातील त्यांच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९५ || [[एडवर्ड बी. लुईस]]&lt;br /&gt;[[क्रिश्चियाने नुस्लेन-व्होलहार्ड]]&lt;br /&gt;[[एरिक एफ. विशॉस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || भ्रूणाच्या सुरुवातीच्या विकासावरील जनुकीय नियंत्रणाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९६ || [[पीटर सी. डोहर्टी]]&lt;br /&gt;[[रोल्फ एम. झिंकरनागेल]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[स्वित्झर्लंड]] || पेशी-मध्यस्थ रोगप्रतिकारक संरक्षणाच्या विशिष्टतेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९७ || [[स्टॅन्ली बी. प्रुसिनर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || प्रियॉन्स (Prions) या संसर्गाच्या नवीन जैविक घटकाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९८ || [[रॉबर्ट एफ. फर्चगॉट]]&lt;br /&gt;[[लुईस जे. इग्नारो]]&lt;br /&gt;[[फेरिड मुराद]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || रक्तवाहिन्यांच्या संस्थेत सिग्नल रेणू म्हणून नायट्रिक ऑक्साईडच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९९ || [[गुंटर ब्लोबेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || प्रथिनांमध्ये पेशीअंतर्गत वाहतूक आणि स्थान निश्चित करणारे अंतर्गत सिग्नल असतात या शोधाबद्दल
|-
| २००० || [[आर्व्हिड कार्लसन]]&lt;br /&gt;[[पॉल ग्रीनगार्ड]]&lt;br /&gt;[[एरिक कँडेल]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || मज्जासंस्थेतील सिग्नल ट्रान्सडक्शनच्या शोधाबद्दल
|-
| २००१ || [[लीलँड एच. हार्टवेल]]&lt;br /&gt;[[टिम हंट]]&lt;br /&gt;[[पॉल नर्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || पेशी चक्राच्या (सेल सायकल) मुख्य नियंत्रकांच्या शोधाबद्दल
|-
| २००२ || [[सिडनी ब्रेनर]]&lt;br /&gt;[[एच. रॉबर्ट हॉर्व्हिट्झ]]&lt;br /&gt;[[जॉन ई. सल्स्टन]] || [[साउथ आफ्रिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || अवयवांच्या वाढीचे जनुकीय नियमन आणि नियोजित पेशी मृत्यूच्या (अपोप्टोसिस) शोधाबद्दल
|-
| २००३ || [[पॉल लॉटरबर]]&lt;br /&gt;[[पीटर मॅन्सफिल्ड]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]] || एमआरआय ([[चुंबकीय अनुनाद प्रतिमाशास्त्र|एम.आर.आय.]]) प्रतिमेच्या शोधाबद्दल
|-
| २००४ || [[रिचर्ड ॲक्सेल]]&lt;br /&gt;[[लिंडा बी. बक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || गंध ग्राहक (ओडोरंट रिसेप्टर्स) आणि वास घेण्याच्या संस्थेच्या (ऑलफॅक्टरी सिस्टम) रचनेच्या शोधाबद्दल
|-
| २००५ || [[बॅरी जे. मार्शल]]&lt;br /&gt;[[रॉबिन वॉरेन]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]] || ''[[हेलिकोबॅक्टर पायलोरी]]'' जिवाणूचा शोध आणि जठरशोथ व अल्सरमधील त्याची भूमिका शोधल्याबद्दल
|-
| २००६ || [[अँड्र्यू फायर]]&lt;br /&gt;[[क्रेग मेलो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || आरएनए इंटरफेरन्स (RNAi) च्या शोधाबद्दल
|-
| २००७ || [[मारियो कॅपेची]]&lt;br /&gt;[[मार्टिन इव्हान्स]]&lt;br /&gt;[[ऑलिव्हर स्मिथीस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || भ्रूण स्टेम पेशी वापरून उंदरांमध्ये विशिष्ट जनुकीय बदल घडवून आणण्याच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | २००८ || [[हराल्ड झुअर हाउसन]] || [[जर्मनी]] || गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगास कारणीभूत ठरणारा ह्युमन पॅपिलोमा विषाणू (HPV) शोधल्याबद्दल
|-
| [[फ्रांस्वाझ बॅरे-सिनोसी]]&lt;br /&gt;[[लुक माँतान्ये]] || [[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]] || [[एड्स]] रोगास कारणीभूत ठरणाऱ्या [[एच.आय.व्ही.]] (HIV) विषाणूच्या शोधाबद्दल
|-
| २००९ || [[एलिझाबेथ ब्लॅकबर्न]]&lt;br /&gt;[[कॅरॉल ग्राइडर]]&lt;br /&gt;[[जॅक शोस्टॅक]] || [[ऑस्ट्रेलिया]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || टिलोमेअर्स आणि टिलोमरेज विकराद्वारे गुणसूत्रांचे रक्षण कसे होते या शोधाबद्दल
|-
| २०१० || [[रॉबर्ट एडवर्ड्स]] || [[युनायटेड किंगडम]] || इन-व्हिट्रो फर्टिलायझेशन ([[आय.व्हि.एफ.]]) उपचाराच्या विकासासाठी
|-
| rowspan=2 | २०११ || [[ब्रुस बॉइटलर]]&lt;br /&gt;[[ज्युल्स हॉफमन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[लुक्झेम्बर्ग]] / [[फ्रांस]] || जन्मजात रोगप्रतिकारक शक्तीच्या सजीव सक्रियतेच्या शोधाबद्दल
|-
| [[राल्फ स्टाइनमन]] || [[कॅनडा]] || डेंट्रिटिक पेशी आणि जुळवून घेणाऱ्या रोगप्रतिकारक शक्तीत त्यांच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१२ || [[जॉन गर्डन]]&lt;br /&gt;[[शिन्या यामानाका]] || [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || प्रौढ पेशींना पुन्हा स्टेम पेशींमध्ये रूपांतरित करता येते या शोधाबद्दल
|-
| २०१३ || [[जेम्स रॉथमन]]&lt;br /&gt;[[रँडी शेकमॅन]]&lt;br /&gt;[[थॉमस सुडहोफ]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पेशींमधील व्हेसिकल ट्रॅफिकिंग यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१४ || [[जॉन ओ'कीफ]]&lt;br /&gt;[[माय-ब्रिट मोझर]]&lt;br /&gt;[[एडवर्ड मोझर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] / [[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[नॉर्वे]]&lt;br /&gt;[[नॉर्वे]] || मेंदूतील स्थान निश्चित करणाऱ्या यंत्रणेच्या (जीपीएस) पेशींच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | २०१५ || [[विल्यम सी. कॅम्पबेल]]&lt;br /&gt;[[सातोशी ओमुरा]] || [[आयर्लंड]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || गोलकृमी परजीवीमुळे होणाऱ्या संसर्गाविरुद्ध नवीन उपचारांच्या शोधाबद्दल
|-
| [[तू यूयू]] || [[चीन]] || मलेरियाविरुद्ध 'आर्टेमिसिनिन' औषधाच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१६ || [[योशिनोरी ओसुमी]] || [[जपान]] || ऑटोफॅजी (पेशी स्वतःच्या घटकांचे पचन करण्याची प्रक्रिया) च्या यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१७ || [[जेफ्री सी. हॉल]]&lt;br /&gt;[[मायकेल रोसबॅश]]&lt;br /&gt;[[मायकेल डब्ल्यू. यंग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || जैविक घड्याळ (सर्काडियन रिदम) नियंत्रित करणाऱ्या रेण्वीय यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१८ || [[जेम्स पी. ॲलॉप्सन]]&lt;br /&gt;[[तासुकू होंजो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || नकारात्मक रोगप्रतिकारक नियंत्रणावर मात करून कर्करोगाच्या उपचाराच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१९ || [[विल्यम केलिन ज्युनिअर]]&lt;br /&gt;[[पीटर रॅटक्लिफ]]&lt;br /&gt;[[ग्रीग सेमेन्झा]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पेशी ऑक्सिजनची उपलब्धता कशी ओळखतात आणि त्याच्याशी कसे जुळवून घेतात या शोधाबद्दल
|-
| २०२० || [[हार्व्ही जे. अल्टर]]&lt;br /&gt;[[मायकेल हॉटन]]&lt;br /&gt;[[चार्ल्स एम. राईस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंगडम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || हेपॅटायटिस सी (Hepatitis C) विषाणूच्या शोधाबद्दल
|-
| २०२१ || [[डेव्हिड ज्युलियस]]&lt;br /&gt;[[अर्देम पट्टापूटियन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[लेबेनॉन]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || तापमान आणि स्पर्शाच्या संवेदना स्वीकारणाऱ्या रिसेप्टर्सच्या शोधाबद्दल
|-
| २०२२ || [[स्वांते पाबो]] || [[स्वीडन]] || विलुप्त मानवांचे जनुकशास्त्र आणि मानवी उत्क्रांतीशी संबंधित शोधांसाठी
|-
| २०२३ || [[कॅटालिन कारिको]]&lt;br /&gt;[[ड्र्यू वाइझमन]] || [[हंगेरी]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || कोविड-१९ विरुद्ध प्रभावी एमआरएनए (mRNA) लस विकसित करण्यास मदत करणाऱ्या न्यूक्लियोसाइड बेस बदलांच्या शोधाबद्दल
|-
| २०२४ || [[व्हिक्टर अ‍ॅम्ब्रोस]]&lt;br /&gt;[[गॅरी रुव्हकुन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || मायक्रोआरएनए (microRNA) चा शोध आणि पोस्ट-ट्रांसक्रिप्शनल जनुक नियंत्रणातील त्याची भूमिका शोधल्याबद्दल
|-
| २०२५ || [[मेरी बकर]]&lt;br /&gt;[[ज्युली सोरेन्सन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[डेन्मार्क]] || प्रतिकारशक्तीतील नवीन संदेशवहक प्रथिनांच्या शोधाबद्दल
|-
|}

== References ==
{{संदर्भयादी|2}}

== बाह्य दुवे ==
{{commonscat|Nobel Prize in Physiology or Medicine winners}}
*[http://www.nobelprize.org/medicine/laureates/index.html All Nobel Laureates in Medicine] – Index webpage on the official site of the Nobel Foundation.
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medals/ The Nobel Prize Medals and the Medal for the Prize in Economics] – By Birgitta Lemmel; an article on the history of the design of the medals featured on the official site.
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine] – Official site of the Nobel Foundation.
*[http://nobelprize.org/award_ceremonies/prize.html What the Nobel Laureates Receive] – Featured link in The Nobel Prize Award Ceremonies.
*[http://www.nobelprizes.org/nobel/medicine/ Nobel Prize Internet Archive of Laureates in Physiology or Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721201314/http://www.nobelprizes.org/nobel/medicine/ |date=2011-07-21 }}

{{नोबेल पारितोषिके}}
{{वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकविजेते}}

[[वर्ग:नोबेल पारितोषिक]]
[[वर्ग:वैद्यकशास्त्र]]
[[वर्ग:भाषांतर]]</text>
      <sha1>7mzsy3umq8dy7wltsf6wx3zt06b7xie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717231</id>
      <parentid>2717230</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* विजेत्यांची यादी */</comment>
      <origin>2717231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63415" sha1="bh0zqa2kbnsafjgn28jp9dqbdi7ltrk" xml:space="preserve">'''वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक''' (स्वीडिश:''नोबेलप्राइसेट इ फिसियोतदजि एलर मेडिसिन'') हे [[स्वीडन]]मधील [[कारोलिन्स्का इन्स्टिट्यूट]]कडून दरवर्षी प्रदान करण्यात येणारे पारितोषिक आहे. [[आल्फ्रेड नोबेल]]ने आपल्या मृत्युपत्रात लिहिल्याप्रमाणे हे पारितोषिक [[इ.स. १९०१|१९०१]] पासून दरवर्षी दिले जाते. या शाखेतील पहिले पारितोषिक [[एमिल ऍडॉल्फ फोन बेह्रिंग]]ला त्याच्या &quot;रक्तपेशींद्वारे (प्लाझ्मा) उपचारपद्धतीसाठी, विशेषतः त्याच्या [[डिप्थेरिया]]विरुद्ध होणाऱ्या उपयोगासाठी, ज्याद्वारे वैद्यकशास्त्रातील एक नवे दालन खुले केले गेले व वैद्य व चिकित्सकांच्या हातात आजार आणि मृत्यूविरुद्ध लढण्यासाठी प्रभावी आयुध दिले गेले&quot;, देण्यात आले.

वैद्यकशास्त्रातील हे पारितोषिक [[रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक विजेते|रसायनशास्त्र]], [[भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक विजेते|भौतिकशास्त्र]], [[साहित्यातील नोबेल पारितोषिक विजेते|साहित्य]], [[शांतता नोबेल पारितोषिक विजेते|शांतता]] या इतर चार शाखांमधील पारितोषिकांबरोबर देण्यात येते. [[नोबेल फाउंडेशन]]द्वारे नियमन केली जाणारी ही पारितोषिके सहसा जगातील सर्वोच्च सन्मान समजली जातात. आल्फ्रेड नोबेल यांच्या मृत्युदिनी (डिसेंबर १०) हे पारितोषिक स्वीडनच्या राजाच्या हस्ते प्रदान केले जाते. त्यावेळी स्वीकारणाऱ्यास एक पदक, प्रमाणपत्र व बक्षिसरकमेची हमी दिली जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nobelprize.org/award_ceremonies/prize.html|title=नोबेल पारितोषिक विजेत्याला काय मिळते|प्रकाशक=The Nobel Foundation|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;

२००८ चे वैद्यकशास्त्रातील पारितोषिक [[हराल्ड झुअर हाउजन]]ला सर्व्हिकल कॅन्सरला कारणीभूत असलेल्या [[मानवी पॅपिलोमा विषाणू]]च्या शोधाबद्दल आणि [[फ्रांस्वा बारे-सिनूसी|फ्रांस्वा बार-सिनूसी]] व [[लुक माँतानिये]] यांना [[एड्स]]ला कारणीभूत मानवी प्रतिकारशक्ती-अभाव (इम्युनोडेफिशियन्सी) विषाणूच्या ([[एच.आय.व्ही.]]) शोधांबद्दल देण्यात आले. १ कोटी [[स्वीडिश क्रोना]]चे (अंदाजे १० लाख [[युरो]]; १४ लाख [[अमेरिकन डॉलर]]) बक्षिस तिघांत वाटून देण्यात येईल.

नोबेल पदकाच्या समोरच्या बाजूस ''कारोलिन्स्का इन्स्टिट्यूट येथील नोबेल सभेचे पदक'' असा मजकूर व आल्फ्रेड नोबेलचे चित्र असते तर मागच्या बाजूस ग्रीक इतिहासातील [[जिनियस (ग्रीक इतिहास)|जिनियस]] आपल्या मांडीत उघडे पुस्तक ठेवून खडकातील वाहणारे पाणी घेउन एका आजारी मुलीची तहान भागवत आहे असे निरुपण असते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/medal.html|title=वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पदक|प्रकाशक=नोबेल फाउंडेशन |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}
== विजेत्यांची यादी ==
१९०१ ते २०२५ पर्यंतचे २३० नोबेल विजेते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/laureates/ |title=All Nobel Prizes in Physiology or Medicine |publisher=Nobel Foundation |access-date=2026-10-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{| class=wikitable sortable
|- bgcolor=#cccccc
! वर्ष !! नाव !! देश !! कारण
|-
| १९०१ || [[एमिल अ‍ॅडॉल्फ फोन बेह्रिंग]] || [[जर्मनी]] || रक्तद्रव (सिरम) उपचारांवरील कामाबद्दल, विशेषतः [[घटसर्प|घटसर्पाविरुद्ध]] त्याचा वापर करून वैद्यकशास्त्रात नवीन मार्ग खुला केल्याबद्दल
|-
| १९०२ || [[रोनाल्ड रॉस]] || [[युनायटेड किंग्डम]] || [[हिवताप|मलेरियावरील]] संशोधनासाठी, ज्याद्वारे हा आजार शरीरात कसा प्रवेश करतो हे दाखवून रोगाविरुद्ध लढण्याचा पाया रचला
|-
| १९०३ || [[नील्स रायबर्ग फिन्सेन]] || [[डेन्मार्क]] || केंद्रीकृत प्रकाश विकिरणांचा वापर करून आजारांवर (विशेषतः [[लुपस व्हल्गारिस]]) उपचार शोधल्याबद्दल
|-
| १९०४ || [[इव्हान पेट्रोविच पावलोव]] || [[रशिया]] || पाचनसंस्थेच्या शारीरक्रियाशास्त्रावरील (फिजियोलॉजी) कार्याबद्दल
|-
| १९०५ || [[रॉबर्ट कॉख]] || [[जर्मनी]] || [[क्षयरोग|क्षय रोगाबद्दलच्या]] महत्त्वपूर्ण संशोधनाबद्दल
|-
| १९०६ || [[कामियो गोल्गी]]&lt;br /&gt;[[सांतियागो रमोन इ कहाल]] || [[इटली]]&lt;br /&gt;[[स्पेन]] || मज्जासंस्थेच्या (नर्व्हस सिस्टम) रचनेवरील संशोधनासाठी
|-
| १९०७ || [[चार्ल्स लुई आल्फोन्से लव्हेरान]] || [[फ्रांस]] || रोगांना कारणीभूत ठरणाऱ्या [[प्रोटोझोआ]]च्या भूमिकेवरील संशोधनासाठी
|-
| १९०८ || [[इल्या इलिच मेक्निकोव्ह]]&lt;br /&gt;[[पॉल एह्लरिक]] || [[रशिया]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || रोगप्रतिकारशक्तीवरील (इम्युनिटी) कार्यासाठी
|-
| १९०९ || [[एमिल थियोडोर कोकर]] || [[स्वित्झर्लंड]] || [[थायरॉईड ग्रंथी|थायरॉईड ग्रंथीच्या]] कार्यशास्त्र आणि शस्त्रक्रियेवरील कार्याबद्दल
|-
| १९१० || [[आल्ब्रेख्त कॉसेल]] || [[जर्मनी]] || प्रथिनांवरील व न्यूक्लिक पदार्थांवरील अभ्यासातून पेशी रसायनशास्त्रातील योगदानाबद्दल
|-
| १९११ || [[अल्व्हार गुल्लस्ट्रँड]] || [[स्वीडन]] || डोळ्यांच्या प्रकाश-अपवर्तन (डायाप्ट्रिक्स) शास्त्रावरील कार्यासाठी
|-
| १९१२ || [[ॲलेक्सिस कॅरेल]] || [[फ्रांस]] || रक्तवाहिन्या शिवणे व रक्तवाहिन्या आणि अवयव प्रत्यारोपणावरील कार्यासाठी
|-
| १९१३ || [[चार्ल्स रिचे]] || [[फ्रांस]] || अ‍ॅनाफिलाक्सिस (तीव्र अ‍ॅलर्जी प्रतिक्रिया) वरील संशोधनासाठी
|-
| १९१४ || [[रॉबर्ट बारानी]] || [[ऑस्ट्रिया]] || कान आणि संतुलनाशी संबंधित वेस्टिब्युलर उपकरणाच्या कार्यशास्त्रावरील संशोधनासाठी
|-
| १९१५–१९१८ || colspan=3 style=background:#f5a9a9; text-align:center; | ''प्रथम जागतिक युद्धामुळे पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| १९१९ || [[ज्युल्स बोर्दे]] || [[बेल्जियम]] || रोगप्रतिकारशक्तीशी संबंधित शोधांसाठी
|-
| १९२० || [[ऑगस्ट क्रॉग]] || [[डेन्मार्क]] || केशवाहिन्यांच्या (कॅपिलरीज) नियंत्रण यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९२१ || colspan=3 style=background:#f5a9a9; text-align:center; | ''पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| rowspan=2 | १९२२ || [[आर्चिबाल्ड हिल]] || [[युनायटेड किंग्डम]] || स्नायूंमध्ये उष्णता निर्माण होण्यासंबंधीच्या शोधाबद्दल
|-
| [[ऑट्टो फ्रिट्झ मायरहोफ]] || [[जर्मनी]] || स्नायूंमधील ऑक्सिजनचा वापर आणि लॅक्टिक अ‍ॅसिड चयापचय यांतील संबंधाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९२३ || [[फ्रेडरिक बँटिंग]]&lt;br /&gt;[[जॉन मॅकलिओड]] || [[कॅनडा]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]] || [[इन्सुलिन|इन्सुलिनच्या]] शोधाबद्दल
|-
| १९२४ || [[विलेम इन्थॉव्हेन]] || [[नेदरलँड्स]] || [[इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम]] (इसीजी) च्या यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९२५ || colspan=3 style=background:#f5a9a9; text-align:center; | ''पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| १९२६ || [[जोहान्स फिबिगर]] || [[डेन्मार्क]] || स्पायरोप्टेरा कार्सिनोमा (कर्करोग निर्माण करणारे परजीवी) च्या शोधाबद्दल
|-
| १९२७ || [[ज्युलियस वॅग्नर-जाउरेग]] || [[ऑस्ट्रिया]] || अर्धांगवायू आणि वेडेपणावरील उपचारात मलेरियाच्या लसीकरणाचे महत्त्व शोधल्याबद्दल
|-
| १९२८ || [[चार्ल्स निकोल]] || [[फ्रांस]] || टायफस रोगांवरील कामासाठी
|-
| rowspan=2 | १९२९ || [[क्रिस्तियान आइज्कमान]] || [[नेदरलँड्स]] || मज्जातंतू-विरोधी व्हिटॅमिन (व्हिटॅमिन बी१) च्या शोधाबद्दल
|-
| [[फ्रेडरिक गोवलँड हॉपकिन्स]] || [[युनायटेड किंग्डम]] || वाढीला प्रोत्साहन देणाऱ्या जीवनसत्त्वांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९३० || [[कार्ल लँडस्टायनर]] || [[ऑस्ट्रिया]] || मानवी [[रक्तगट|रक्तगटांच्या]] शोधाबद्दल
|-
| १९३१ || [[ऑट्टो हाइनरिच वॉरबर्ग]] || [[जर्मनी]] || श्वसन प्रक्रियेतील विकराचे निसर्ग आणि कार्यपद्धती शोधल्याबद्दल
|-
| १९३२ || [[चार्ल्स स्कॉट शेरींग्टन]]&lt;br /&gt;[[एडगर डग्लस एड्रियन]] || [[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]] || चेतापेशींच्या (न्यूरॉन्स) कार्यासंबंधी शोधांसाठी
|-
| १९३३ || [[थॉमस हंट मोगन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || अनुवंशिकतेमध्ये [[गुणसूत्र|गुणसूत्रांच्या]] भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९३४ || [[जॉर्ज व्हिपल]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज मायनोट]]&lt;br /&gt;[[विल्यम मर्फी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || अ‍ॅनिमियाच्या उपचारात यकृताच्या (लिव्हर) थेरपीच्या शोधाबद्दल
|-
| १९३५ || [[हान्स स्पेमन]] || [[जर्मनी]] || भ्रूण विकासातील संघटक प्रभावाच्या (ऑर्गनायझर इफेक्ट) शोधाबद्दल
|-
| १९३६ || [[हेन्री डालेले]]&lt;br /&gt;[[ऑट्टो लोएवी]] || [[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रिया]] || मज्जासंस्थेतील रासायनिक आवेगांच्या प्रक्षेपणासंबंधीच्या शोधांसाठी
|-
| १९३७ || [[अल्बर्ट सेंट-जॉर्गी]] || [[हंगेरी]] || जैविक ज्वलन प्रक्रिया आणि [[व्हिटॅमिन सी]] च्या शोधाबद्दल
|-
| १९३८ || [[कॉर्नेल हायमन्स]] || [[बेल्जियम]] || श्वसन नियंत्रणात सायनस आणि महाधमनीच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९३९ || [[गेरहार्ड डोमॅग्क]] || [[जर्मनी]] || प्रॉन्टोसिल औषधाच्या बॅक्टेरियाविरोधी प्रभावाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९४०–१९४२ || colspan=3 style=background:#f5a9a9; text-align:center; | ''द्वितीय जागतिक युद्धामुळे पुरस्कार दिला गेला नाही''
|-
| rowspan=2 | १९४३ || [[हेन्रिक डॅम]] || [[डेन्मार्क]] || [[व्हिटॅमिन के]] च्या शोधाबद्दल
|-
| [[एडवर्ड अ‍ॅडेलबर्ट डोईझी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || व्हिटॅमिन के च्या रासायनिक स्वरूपाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९४४ || [[जोसेफ एरलांगर]]&lt;br /&gt;[[हर्बर्ट स्पेंसर गॅसर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || एकल मज्जातंतू तंतूंच्या विविध कार्यांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९४५ || [[अलेक्झांडर फ्लेमिंग]]&lt;br /&gt;[[अर्न्स्ट बोरिस चेन]]&lt;br /&gt;[[हॉवर्ड फ्लोरी]] || [[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]] || [[पेनिसिलिन]]चा शोध आणि त्याचा विविध संसर्गजन्य रोगांवरील उपचारांतील वापरासाठी
|-
| १९४६ || [[हर्मन जोसेफ म्युलर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || क्ष-करणांच्या (X-rays) विकिरणाने उत्परिवर्तन (म्युटेशन) घडवून आणण्याच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९४७ || [[कार्ल फर्डिनांड कॉरी]]&lt;br /&gt;[[गर्टी कॉरी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || ग्लायकोजेनच्या उत्प्रेरक परिवर्तनाचा मार्ग शोधल्याबद्दल
|-
| [[बर्नार्डो हुसे]] || [[अर्जेंटिना]] || शर्करा चयापचयात पियुषिका ग्रंथीच्या (पिट्युटरी) संप्रेरकांच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९४८ || [[पॉल हर्मन म्युलर]] || [[स्वित्झर्लंड]] || [[डीडीटी|डी.डी.टी.]] कीटकनाशकाच्या उच्च कार्यक्षमतेच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९४९ || [[वॉल्टर रुडॉल्फ हेस]] || [[स्वित्झर्लंड]] || आंतरिक अवयवांच्या कार्यांचे समन्वय करणाऱ्या मध्यमेंदूच्या संघटित कार्याचा शोध
|-
| [[अँतोनियो एगास मोनिज]] || [[पोर्तुगाल]] || काही मानसिक आजारांवर ल्युकोटोमी शस्त्रक्रियेचे महत्त्व शोधल्याबद्दल
|-
| १९५० || [[एडवर्ड कॅल्विन केंडल]]&lt;br /&gt;[[ताडेउश राइखस्टाइन]]&lt;br /&gt;[[फिलिप शोवाल्टर हेंच]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[स्वित्झर्लंड]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || अधिवृक्क ग्रंथीच्या (ॲड्रिनल कॉर्टेक्स) संप्रेरकांची रचना आणि जैविक प्रभावांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९५१ || [[मॅक्स थाइलर]] || [[दक्षिण आफ्रिका]] || पीतज्वर (यलो फिव्हर) आणि त्यावरील उपचारासंबंधीच्या शोधांसाठी
|-
| १९५२ || [[सेल्मन वाक्समन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || क्षयरोगावर प्रभावी ठरलेल्या 'स्ट्रिप्टोमायसिन' या पहिल्या प्रतिजैविकाच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९५३ || [[हान्स ॲडॉल्फ क्रेब्स]] || [[युनायटेड किंग्डम]] || साइट्रिक अ‍ॅसिड चक्राच्या (क्रेब्स सायकल) शोधाबद्दल
|-
| [[फ्रिट्झ अ‍ॅल्बर्ट लिपमन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || सह-विकर अ (को-एंझाइम A) च्या शोधाबद्दल
|-
| १९५४ || [[जॉन फ्रँकलिन एंडर्स]]&lt;br /&gt;[[थॉमस हकल वेलर]]&lt;br /&gt;[[फ्रेडरिक चॅपमन रॉबिन्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पोलियो विषाणूंची उती संवर्धन (टिश्यू कल्चर) मध्ये वाढ करण्याची क्षमता शोधल्याबद्दल
|-
| १९५५ || [[ह्युगो थियोरेल]] || [[स्वीडन]] || ऑक्सिडेशन विकरांचे स्वरूप आणि कार्यपद्धतीच्या शोधाबद्दल
|-
| १९५६ || [[आंद्रे फ्रँड्रिक कूर्नांड]]&lt;br /&gt;[[वेर्नर फॉर्स्टमॅन]]&lt;br /&gt;[[डिकिन्सन डब्लू. रिचर्ड्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || हृदय कॅथेटरायझेशन आणि अभिसरण संस्थेतील बदलांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९५७ || [[डॅनिएल बोव्हेत]] || [[इटली]] || रक्तवाहिन्या आणि स्नायूंवर परिणाम करणाऱ्या कृत्रिम अँटीहिस्टॅमाइन संयुगांच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९५८ || [[जॉर्ज बेडल]]&lt;br /&gt;[[एडवर्ड टाटम]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || जनुके विशिष्ट रासायनिक प्रक्रियांचे नियंत्रण करतात या शोधाबद्दल
|-
| [[जोशुआ लेडरबर्ग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || जिवाणू मधील जनुकीय पुनर्रचना आणि अनुवांशिक रचनेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९५९ || [[सेवेरो ओचोआ]]&lt;br /&gt;[[आर्थर कोर्नबर्ग]] || [[स्पेन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || आरएनए (RNA) आणि डीएनए (DNA) च्या जैविक संश्लेषणाच्या यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६० || [[फ्रँक मॅकफार्लेन बर्नेट]]&lt;br /&gt;[[पीटर मेडवार]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]] || अंगीकृत रोगप्रतिकारक सहनशीलतेच्या (इम्युनोलॉजिकल टॉलरन्स) शोधाबद्दल
|-
| १९६१ || [[जॉर्ज फोन बेकेसी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || कानाच्या अंतःकरणातील (कोच्लिया) भौतिक उत्तेजना यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६२ || [[फ्रान्सिस क्रिक]]&lt;br /&gt;[[जेम्स वाटसन]]&lt;br /&gt;[[मॉरिस विल्किन्स]] || [[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[न्यू झीलंड]] / [[युनायटेड किंग्डम]] || न्यूक्लिक अ‍ॅसिडची (डीएनए) रेण्वीय रचना आणि माहिती प्रक्षेपणातील त्याचे महत्त्व शोधल्याबद्दल
|-
| १९६३ || [[जॉन केरू एकल्स]]&lt;br /&gt;[[ॲलन लॉयड हॉजकिन]]&lt;br /&gt;[[अँड्र्यू हक्सले]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]] || चेतापेशींच्या पटलातील उत्तेजन आणि अडथळ्याच्या आयनिक यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६४ || [[कोनराड ब्लॉक]]&lt;br /&gt;[[फियोदोर लायनेन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || कोलेस्टेरॉल आणि फॅटी अ‍ॅसिडच्या चयापचयाची यंत्रणा आणि नियंत्रणाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६५ || [[फ्रांस्वा जेकब]]&lt;br /&gt;[[आंद्रे ल्वॉफ]]&lt;br /&gt;[[जॅक मोनॉड]] || [[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]] || विकर आणि विषाणू संश्लेषणाच्या जनुकीय नियंत्रणाच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९६६ || [[पेटॉन रूझ]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || ट्यूमर (कर्करोग) निर्माण करणाऱ्या विषाणूंच्या शोधाबद्दल
|-
| [[चार्ल्स हगिन्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || प्रोस्टेट कर्करोगाच्या संप्रेरक (हार्मोनल) उपचारांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६७ || [[रागनर ग्रानिट]]&lt;br /&gt;[[हॅल्डन केफर हार्टलाइन]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज वॉल्ड]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || डोळ्यातील प्राथमिक शारीरिक आणि रासायनिक दृष्टी प्रक्रियांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६८ || [[रॉबर्ट डब्ल्यू. हॉली]]&lt;br /&gt;[[हरगोविंद खुराणा]]&lt;br /&gt;[[मार्शल डब्लू. निरेनबर्ग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[भारत]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || जनुकीय संकेत (अनुवांशिक कोड) आणि प्रथिनांच्या संश्लेषणातील त्याच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९६९ || [[मॅक्स डेलब्रुक]]&lt;br /&gt;[[अल्फ्रेड हर्शी]]&lt;br /&gt;[[साल्वाडोर लुरिया]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || विषाणूंची पुनरुत्पादन यंत्रणा आणि अनुवांशिक रचनेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७० || [[बर्नार्ड काट्झ]]&lt;br /&gt;[[उल्फ फोन युलर]]&lt;br /&gt;[[जुलियस एक्सेलरोड]] || [[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || चेताग्रहांमधील ह्युमोरल न्यूरोट्रांसमीटर्स आणि त्यांच्या साठवणुकीच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७१ || [[अर्ल डब्लू. सदरलँड ज्युनिअर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || संप्रेरकांच्या (हॉर्मोन्स) कार्यप्रणालीच्या यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७२ || [[जेराल्ड एडेलमन]]&lt;br /&gt;[[रॉडनी पॉर्टर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]] || अँटीबॉडीजच्या रासायनिक रचनेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७३ || [[कार्ल फोन फ्रिश]]&lt;br /&gt;[[कॉनराड लोरेन्झ]]&lt;br /&gt;[[निकोलस टिनबर्गेन]] || [[ऑस्ट्रिया]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रिया]]&lt;br /&gt;[[नेदरलँड्स]] || वैयक्तिक आणि सामाजिक वर्तणुकीच्या नमुन्यांच्या संघटित शोधाबद्दल
|-
| १९७४ || [[अल्बर्ट क्लॉड]]&lt;br /&gt;[[क्रिश्चियन डी दुवे]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज ई. पॅलाडे]] || [[बेल्जियम]]&lt;br /&gt;[[बेल्जियम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पेशींची संरचनात्मक आणि कार्यात्मक संस्थात्मक रचनेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७५ || [[डेव्हिड बाल्टीमोर]]&lt;br /&gt;[[रेनाटो डुलबेको]]&lt;br /&gt;[[हॉवर्ड मार्टिन टेमिन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || ट्यूमर विषाणू आणि पेशीच्या अनुवांशिक साहित्यातील परस्परसंवादाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९७६ || [[बारुच एस. ब्लमबर्ग]]&lt;br /&gt;[[डॅनिएल कार्लटन गॅज्डुसेक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || संसर्गजन्य रोगांचा उगम आणि प्रसाराच्या नवीन यंत्रणांच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९७७ || [[रॉजर गिलेमिन]]&lt;br /&gt;[[अँड्र्यू शॅली]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || मेंदूतील पेप्टाइड संप्रेरक उत्पादनाच्या शोधाबद्दल
|-
| [[रोझालिन यालो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पेप्टाइड संप्रेरकांच्या रेडिओइम्यूनोॲसे (RIA) तंत्राच्या विकासासाठी
|-
| १९७८ || [[वेर्नर आर्बर]]&lt;br /&gt;[[डॅनिएल नेथन्स]]&lt;br /&gt;[[हॅमिल्टन ओ. स्मिथ]] || [[स्वित्झर्लंड]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || प्रतिबंधक विकरांचा (रेस्ट्रिक्शन एंझाइम्स) शोध आणि रेण्वीय जनुकशास्त्रातील त्यांचा वापर
|-
| १९७९ || [[ॲलन कॉर्मॅक]]&lt;br /&gt;[[गॉडफ्रे हॉउन्सफील्ड]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]] || संगणकीकृत टोमोग्राफी ([[सीटी स्कॅन]]) च्या विकासासाठी
|-
| १९८० || [[बारुज बेनासेराफ]]&lt;br /&gt;[[जॉँ दूसे]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज डी. स्नेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || रोगप्रतिकारक प्रतिक्रियांचे नियंत्रण करणाऱ्या पेशींच्या पृष्ठभागावरील रचनेच्या (MHC) शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | १९८१ || [[रॉजर स्पेरी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || मेंदूच्या डाव्या आणि उजव्या गोलार्धांच्या कार्यात्मक विशेषीकरणाच्या शोधाबद्दल
|-
| [[डेव्हिड ह्युबेल]]&lt;br /&gt;[[टोर्स्टन वीझेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]] || दृष्टी संस्थेतील माहिती प्रक्रियेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९८२ || [[सुने बर्गस्ट्रॉम]]&lt;br /&gt;[[बेंग्त सॅम्युएलसन]]&lt;br /&gt;[[जॉन व्हेन]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]] || प्रोस्टाग्लँडिन्स आणि संबंधित जैविक घटकांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९८३ || [[बारबारा मॅक्क्लिंटॉक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || गुणसूत्रांवरील स्थान बदलणाऱ्या जनुकांच्या (ट्रान्सपोजॉन्स/जंपिंग जीन्स) शोधाबद्दल
|-
| १९८४ || [[नील्स जेर्न]]&lt;br /&gt;[[जॉर्जेस कोह्लर]]&lt;br /&gt;[[सीझर मिलस्टाइन]] || [[डेन्मार्क]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अर्जेंटिना]] || रोगप्रतिकार यंत्रणेचे नियंत्रण आणि मोनोक्लोनल अँटीबॉडीजच्या उत्पादनाच्या तत्त्वाचा शोध
|-
| १९८५ || [[मायकेल एस. ब्राऊन]]&lt;br /&gt;[[जोसेफ एल. गोल्डस्टाईन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || कोलेस्टेरॉल चयापचयाच्या नियंत्रणाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९८६ || [[स्टॅन्ली कोहेन]]&lt;br /&gt;[[रीटा लेव्ही-मोंटालचिनी]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[इटली]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पेशींच्या वाढीच्या घटकांच्या (ग्रोथ फॅक्टर्स) शोधाबद्दल
|-
| १९८७ || [[सुसुमू टोनेगावा]] || [[जपान]] || अँटीबॉडीच्या विविधतेच्या निर्मितीसाठीच्या जनुकीय तत्त्वाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९८८ || [[जेम्स डब्ल्यू. ब्लॅक]]&lt;br /&gt;[[गर्ट्रूड बी. एलियन]]&lt;br /&gt;[[जॉर्ज एच. हिचिंग्स]] || [[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || औषध उपचारांच्या महत्त्वपूर्ण तत्त्वांच्या शोधाबद्दल
|-
| १९८९ || [[जे. मायकेल बिशप]]&lt;br /&gt;[[हॅरोल्ड ई. व्हार्मस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || रेट्रोव्हायरल ऑन्कोजीन्सच्या (कर्करोगजन्य जनुके) पेशीय उगमाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९० || [[जोसेफ ई. मरे]]&lt;br /&gt;[[ई. डोनल थॉमस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || मानवी रोगांच्या उपचारात अवयव आणि पेशी प्रत्यारोपणाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९१ || [[अर्विन नेहेर]]&lt;br /&gt;[[बर्ट सॅकमन]] || [[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] || पेशींमधील आयन वाहिन्यांच्या (आयन चॅनेल्स) कार्यासंबंधीच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९२ || [[एडमंड एच. फिशर]]&lt;br /&gt;[[एडविन जी. क्रेब्स]] || [[स्वित्झर्लंड]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || प्रथिनांच्या रिव्हर्सिबल फॉस्फरायलेशनच्या जैविक नियमन यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९३ || [[रिचर्ड जे. रॉबर्ट्स]]&lt;br /&gt;[[फिलिप ए. शार्प]] || [[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || विभक्त जनुकांच्या (स्प्लिट जीन्स) शोधाबद्दल
|-
| १९९४ || [[अल्फ्रेड जी. गिलमन]]&lt;br /&gt;[[मार्टिन रॉडबेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || जी-प्रथिने (G-proteins) आणि पेशींमधील सिग्नल वहनातील त्यांच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९५ || [[एडवर्ड बी. लुईस]]&lt;br /&gt;[[क्रिश्चियाने नुस्लेन-व्होलहार्ड]]&lt;br /&gt;[[एरिक एफ. विशॉस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || भ्रूणाच्या सुरुवातीच्या विकासावरील जनुकीय नियंत्रणाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९६ || [[पीटर सी. डोहर्टी]]&lt;br /&gt;[[रोल्फ एम. झिंकरनागेल]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[स्वित्झर्लंड]] || पेशी-मध्यस्थ रोगप्रतिकारक संरक्षणाच्या विशिष्टतेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९७ || [[स्टॅन्ली बी. प्रुसिनर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || प्रियॉन्स (Prions) या संसर्गाच्या नवीन जैविक घटकाच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९८ || [[रॉबर्ट एफ. फर्चगॉट]]&lt;br /&gt;[[लुईस जे. इग्नारो]]&lt;br /&gt;[[फेरिड मुराद]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || रक्तवाहिन्यांच्या संस्थेत सिग्नल रेणू म्हणून नायट्रिक ऑक्साईडच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| १९९९ || [[गुंटर ब्लोबेल]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || प्रथिनांमध्ये पेशीअंतर्गत वाहतूक आणि स्थान निश्चित करणारे अंतर्गत सिग्नल असतात या शोधाबद्दल
|-
| २००० || [[आर्व्हिड कार्लसन]]&lt;br /&gt;[[पॉल ग्रीनगार्ड]]&lt;br /&gt;[[एरिक कँडेल]] || [[स्वीडन]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || मज्जासंस्थेतील सिग्नल ट्रान्सडक्शनच्या शोधाबद्दल
|-
| २००१ || [[लीलँड एच. हार्टवेल]]&lt;br /&gt;[[टिम हंट]]&lt;br /&gt;[[पॉल नर्स]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]] || पेशी चक्राच्या (सेल सायकल) मुख्य नियंत्रकांच्या शोधाबद्दल
|-
| २००२ || [[सिडनी ब्रेनर]]&lt;br /&gt;[[एच. रॉबर्ट हॉर्व्हिट्झ]]&lt;br /&gt;[[जॉन ई. सल्स्टन]] || [[साउथ आफ्रिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]] || अवयवांच्या वाढीचे जनुकीय नियमन आणि नियोजित पेशी मृत्यूच्या (अपोप्टोसिस) शोधाबद्दल
|-
| २००३ || [[पॉल लॉटरबर]]&lt;br /&gt;[[पीटर मॅन्सफिल्ड]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]] || एमआरआय ([[चुंबकीय अनुनाद प्रतिमाशास्त्र|एम.आर.आय.]]) प्रतिमेच्या शोधाबद्दल
|-
| २००४ || [[रिचर्ड ॲक्सेल]]&lt;br /&gt;[[लिंडा बी. बक]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || गंध ग्राहक (ओडोरंट रिसेप्टर्स) आणि वास घेण्याच्या संस्थेच्या (ऑलफॅक्टरी सिस्टम) रचनेच्या शोधाबद्दल
|-
| २००५ || [[बॅरी जे. मार्शल]]&lt;br /&gt;[[रॉबिन वॉरेन]] || [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;br /&gt;[[ऑस्ट्रेलिया]] || ''[[हेलिकोबॅक्टर पायलोरी]]'' जिवाणूचा शोध आणि जठरशोथ व अल्सरमधील त्याची भूमिका शोधल्याबद्दल
|-
| २००६ || [[अँड्र्यू फायर]]&lt;br /&gt;[[क्रेग मेलो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || आरएनए इंटरफेरन्स (RNAi) च्या शोधाबद्दल
|-
| २००७ || [[मारियो कॅपेची]]&lt;br /&gt;[[मार्टिन इव्हान्स]]&lt;br /&gt;[[ऑलिव्हर स्मिथीस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || भ्रूण स्टेम पेशी वापरून उंदरांमध्ये विशिष्ट जनुकीय बदल घडवून आणण्याच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | २००८ || [[हराल्ड झुअर हाउसन]] || [[जर्मनी]] || गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगास कारणीभूत ठरणारा ह्युमन पॅपिलोमा विषाणू (HPV) शोधल्याबद्दल
|-
| [[फ्रांस्वाझ बॅरे-सिनोसी]]&lt;br /&gt;[[लुक माँतान्ये]] || [[फ्रांस]]&lt;br /&gt;[[फ्रांस]] || [[एड्स]] रोगास कारणीभूत ठरणाऱ्या [[एच.आय.व्ही.]] (HIV) विषाणूच्या शोधाबद्दल
|-
| २००९ || [[एलिझाबेथ ब्लॅकबर्न]]&lt;br /&gt;[[कॅरॉल ग्राइडर]]&lt;br /&gt;[[जॅक शोस्टॅक]] || [[ऑस्ट्रेलिया]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || टिलोमेअर्स आणि टिलोमरेज विकराद्वारे गुणसूत्रांचे रक्षण कसे होते या शोधाबद्दल
|-
| २०१० || [[रॉबर्ट एडवर्ड्स]] || [[युनायटेड किंग्डम]] || इन-व्हिट्रो फर्टिलायझेशन ([[आय.व्हि.एफ.]]) उपचाराच्या विकासासाठी
|-
| rowspan=2 | २०११ || [[ब्रुस बॉइटलर]]&lt;br /&gt;[[ज्युल्स हॉफमन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[लुक्झेम्बर्ग]] / [[फ्रांस]] || जन्मजात रोगप्रतिकारक शक्तीच्या सजीव सक्रियतेच्या शोधाबद्दल
|-
| [[राल्फ स्टाइनमन]] || [[कॅनडा]] || डेंट्रिटिक पेशी आणि जुळवून घेणाऱ्या रोगप्रतिकारक शक्तीत त्यांच्या भूमिकेच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१२ || [[जॉन गर्डन]]&lt;br /&gt;[[शिन्या यामानाका]] || [[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || प्रौढ पेशींना पुन्हा स्टेम पेशींमध्ये रूपांतरित करता येते या शोधाबद्दल
|-
| २०१३ || [[जेम्स रॉथमन]]&lt;br /&gt;[[रँडी शेकमॅन]]&lt;br /&gt;[[थॉमस सुडहोफ]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[जर्मनी]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पेशींमधील व्हेसिकल ट्रॅफिकिंग यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१४ || [[जॉन ओ'कीफ]]&lt;br /&gt;[[माय-ब्रिट मोझर]]&lt;br /&gt;[[एडवर्ड मोझर]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] / [[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[नॉर्वे]]&lt;br /&gt;[[नॉर्वे]] || मेंदूतील स्थान निश्चित करणाऱ्या यंत्रणेच्या (जीपीएस) पेशींच्या शोधाबद्दल
|-
| rowspan=2 | २०१५ || [[विल्यम सी. कॅम्पबेल]]&lt;br /&gt;[[सातोशी ओमुरा]] || [[आयर्लंड]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || गोलकृमी परजीवीमुळे होणाऱ्या संसर्गाविरुद्ध नवीन उपचारांच्या शोधाबद्दल
|-
| [[तू यूयू]] || [[चीन]] || मलेरियाविरुद्ध 'आर्टेमिसिनिन' औषधाच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१६ || [[योशिनोरी ओसुमी]] || [[जपान]] || ऑटोफॅजी (पेशी स्वतःच्या घटकांचे पचन करण्याची प्रक्रिया) च्या यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१७ || [[जेफ्री सी. हॉल]]&lt;br /&gt;[[मायकेल रोसबॅश]]&lt;br /&gt;[[मायकेल डब्ल्यू. यंग]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || जैविक घड्याळ (सर्काडियन रिदम) नियंत्रित करणाऱ्या रेण्वीय यंत्रणेच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१८ || [[जेम्स पी. ॲलॉप्सन]]&lt;br /&gt;[[तासुकू होंजो]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[जपान]] || नकारात्मक रोगप्रतिकारक नियंत्रणावर मात करून कर्करोगाच्या उपचाराच्या शोधाबद्दल
|-
| २०१९ || [[विल्यम केलिन ज्युनिअर]]&lt;br /&gt;[[पीटर रॅटक्लिफ]]&lt;br /&gt;[[ग्रीग सेमेन्झा]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || पेशी ऑक्सिजनची उपलब्धता कशी ओळखतात आणि त्याच्याशी कसे जुळवून घेतात या शोधाबद्दल
|-
| २०२० || [[हार्व्ही जे. अल्टर]]&lt;br /&gt;[[मायकेल हॉटन]]&lt;br /&gt;[[चार्ल्स एम. राईस]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[युनायटेड किंग्डम]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || हेपॅटायटिस सी (Hepatitis C) विषाणूच्या शोधाबद्दल
|-
| २०२१ || [[डेव्हिड ज्युलियस]]&lt;br /&gt;[[अर्देम पट्टापूटियन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[लेबेनॉन]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || तापमान आणि स्पर्शाच्या संवेदना स्वीकारणाऱ्या रिसेप्टर्सच्या शोधाबद्दल
|-
| २०२२ || [[स्वांते पाबो]] || [[स्वीडन]] || विलुप्त मानवांचे जनुकशास्त्र आणि मानवी उत्क्रांतीशी संबंधित शोधांसाठी
|-
| २०२३ || [[कॅटालिन कारिको]]&lt;br /&gt;[[ड्र्यू वाइझमन]] || [[हंगेरी]] / [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || कोविड-१९ विरुद्ध प्रभावी एमआरएनए (mRNA) लस विकसित करण्यास मदत करणाऱ्या न्यूक्लियोसाइड बेस बदलांच्या शोधाबद्दल
|-
| २०२४ || [[व्हिक्टर अ‍ॅम्ब्रोस]]&lt;br /&gt;[[गॅरी रुव्हकुन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || मायक्रोआरएनए (microRNA) चा शोध आणि पोस्ट-ट्रांसक्रिप्शनल जनुक नियंत्रणातील त्याची भूमिका शोधल्याबद्दल
|-
| २०२५ || [[मेरी बकर]]&lt;br /&gt;[[ज्युली सोरेन्सन]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]&lt;br /&gt;[[डेन्मार्क]] || प्रतिकारशक्तीतील नवीन संदेशवहक प्रथिनांच्या शोधाबद्दल
|-
|}

== References ==
{{संदर्भयादी|2}}

== बाह्य दुवे ==
{{commonscat|Nobel Prize in Physiology or Medicine winners}}
*[http://www.nobelprize.org/medicine/laureates/index.html All Nobel Laureates in Medicine] – Index webpage on the official site of the Nobel Foundation.
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medals/ The Nobel Prize Medals and the Medal for the Prize in Economics] – By Birgitta Lemmel; an article on the history of the design of the medals featured on the official site.
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine] – Official site of the Nobel Foundation.
*[http://nobelprize.org/award_ceremonies/prize.html What the Nobel Laureates Receive] – Featured link in The Nobel Prize Award Ceremonies.
*[http://www.nobelprizes.org/nobel/medicine/ Nobel Prize Internet Archive of Laureates in Physiology or Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721201314/http://www.nobelprizes.org/nobel/medicine/ |date=2011-07-21 }}

{{नोबेल पारितोषिके}}
{{वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकविजेते}}

[[वर्ग:नोबेल पारितोषिक]]
[[वर्ग:वैद्यकशास्त्र]]
[[वर्ग:भाषांतर]]</text>
      <sha1>bh0zqa2kbnsafjgn28jp9dqbdi7ltrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चीझ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55584</id>
    <revision>
      <id>2717133</id>
      <parentid>2564183</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>7719</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2717133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7572" sha1="6ont43m7zn2yh6mdughioqjy1rxk1cz" xml:space="preserve">[[चित्र:Cheese platter.jpg|300px|thumb|वेगवेगळ्या प्रकारच्या चीझचे नमूने]] 
'''चीझ''' (अन्य लेखनभेद: '''चीज''' ; [[इटालियन भाषा|इटालियन]]: ''formaggio'', ''फोर्माज्ज्यो'' ; [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''cheese'', ''चीज'' ; [[जर्मन भाषा|जर्मन]]: ''Käse'', ''खेजअ'' ; [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]: ''fromage'', ''फ्रोमाज'' ;) हा [[दूध|दुधापासून]] बनवलेला एक नाशवंत पदार्थ आहे. याचा उगम मुळात अतिरिक्त दुधाचा साठा करण्याच्या उद्देशाने झाला असावा असा कयास आहे. [[इजिप्त|इजिप्तमध्ये]] इ.स.पू. २००० च्या सुमाराससुद्धा चीझ बनवले जात होते, असे पुरावे आहेत. 

चीजचे बहुतेक प्रकार हे रेनेट नावाचे एन्झाइम वापरून केले जातात. रेनेट हे सर्व सस्तन प्राण्यांच्या आतड्यात आढळणारे एन्झाइम असते. त्याचा मुख्य उपयोग मातेच्या दुधाचे पचन होण्यासाठी असतो. इ.स.पू. ५००० ते ८००० या काळात भटक्या जमाती प्राण्यांच्या आतड्यांचा पखालीसारखा वा पिशव्यांसारखा उपयोग करत असत. त्या लोकांना रेनेटचा, दुधावर होणारा परिणाम माहित झाला असावा, असा इतिहासकारांचा कयास आहे. रेनेटसदृश अन्य एन्झाइम वनस्पतिजन्य असू शकतात किंवा बुरशीतून केलेलेसुद्धा असतात. असे एन्झाइम वापरून केलेले चीझ शाकाहारी लोकांना चालू शकते. चीझ करताना वापरलेले दूध, त्यातील स्निग्धांश, चीझ करतानाचे तापमान व इतर पद्धती यांतील फरकांमुळे जगभर चीझचे शेकडो प्रकार असतील. स्कॉच व्हिस्की किंवा शॅंपेन यांप्रमाणे काही प्रकारचे चीझ हे त्या त्या भागातच तयार झालेले असले तरच ते, ते नाव लावू शकतात असे कायदे आहेत. 

चीझ हे दुधातील केसीन ह्या प्रथिनांना साकळवून केला जातो. चीज वेगवेगळ्या चवीत, रूपात व पोतात केले जाते. ते गाय, म्हैस, बकरी किंवा मेंढरांच्या दुधापासून बनवतात. तयार करताना दुधाला आम्ल केले जाते व मग रेनेट नावाचे एनझाइअम घालून साकळवतात. नंतर त्यातले द्रव काढून टाकून राहिलेला घन भाग दाबून हव्या तश्या आकारात आणतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML |title=संग्रहित प्रत |access-date=2013-11-08 |archive-date=2007-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925001225/http://biology.clc.uc.edu/Fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; काही चीज प्रकारात बुरशी मुद्दाम चवीसाठी असते. बहुतेक चीज शिजवण्याच्या तापमानावर विघळते.

चीजचा पोत, चव व देख हे ज्या प्रांतातले दूध वापरतात (व दुभत्या जनावर काय खाते) त्यावर अवलंबून असते. त्याचप्रमाणे ते दूध तापवलेले आहे का, त्यात दुग्धांश किती आहे, शाकाणु व बुरशी, करण्याची प्रक्रिया व ते किती काळ मुरवलेले आहे ह्यावरूनही ठरते. औषधी वनस्पती, मसाले व लाकडाचा धूर यांचाही निराळी चव यावी म्हणून वापर केला जातो. लाल लिसेस्टर चीजचा पिवळा ते लाल रंग येण्यासाठी ॲनाटो घालतात. काही चीज प्रकारात दुधात व्हिनेगार (शिरका) किंवा लिंबाचा रस घालून ते नासवतात. पण बहुतांशी प्रकारात दुध शाकाणु वापरून कमी प्रमाणात आम्ल केले जाते ज्यामुळे दुधातली साखरचे लॅक्टिक आम्ल बनते व माग रेनेट एनझाइम घालून साकळवले जाते. रेनेट जनावरांपासून बनत असल्याने शाकाहारी लोकांना ते घालून केलेले चीज वर्ज्य असते. पण रेनेटला शाकाहारी पर्याय आलेले आहेत व ते वापरून केलेले चीज मिळते.

{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Cheese|{{लेखनाव}}}}
* {{संकेतस्थळ|http://www.gutenberg.org/etext/14293|प्रोजेक्ट गुटेनबर्ग - ''द कंप्लीट बुक ऑफ चीझ'' ('चीजविषयी समग्र पुस्तक')|इंग्रजी}}
* {{संकेतस्थळ|http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/Cheese_course/Cheese_course.htm|क्लेरमॉंत कॉलेज, सिनसिनाटी विद्यापीठ यांचे संकेतस्थळ - चीझ बनवण्याच्या प्रक्रियेची सचित्र माहिती|इंग्लिश}}

[[वर्ग:अन्न]]
[[वर्ग:चीझ| ]]
[[वर्ग:दुग्धजन्य पदार्थ]]</text>
      <sha1>6ont43m7zn2yh6mdughioqjy1rxk1cz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दादा कोंडके</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56014</id>
    <revision>
      <id>2717238</id>
      <parentid>2598032</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53541-15</username>
        <id>188171</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्रपट */</comment>
      <origin>2717238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30075" sha1="1pnfusyion02izlkg8phrefxh7xdym3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = दादा कोंडके
| चित्र =Usha_Rohit_Dada_1.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = 
| पूर्ण_नाव = कृष्णा खंडेराव कोंडके
| जन्म_दिनांक = [[८ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९३२]]
| जन्म_स्थान = [[भोर]] [[पुणे]], [[भारत]]
| मृत्यू_दिनांक ={{मृत्यू_दिनांक आणि वय|1998|3|14|1932|8|8}}
| मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]
| इतर_नावे =
| कार्यक्षेत्र = वगनाट्य, अभिनय, निर्माता, दिग्दर्शक
| राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}}[[भारतीय]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी (मावळी महादेव कोळी)]]
| कारकीर्द_काळ = इ.स. १९६९ - इ.स. १९९८
| प्रमुख_नाटके = विच्छा माझी पुरी करा
| प्रमुख_चित्रपट = [[सोंगाड्या (चित्रपट)|सोंगाड्या]]
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव =खंडेराव कोंडके 
| आई_नाव =सखुबाई खंडेराव कोंडके 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा = 
}}
'''कृष्णा कोंडके''' ऊर्फ '''दादा कोंडके''' (८ ऑगस्ट, इ.स. १९३२ ; भोर, [[पुणे]] - १४ मार्च, इ.स. १९९८ ; [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]) हे [[मराठी]] अभिनेते व चित्रपट-निर्माते होते. त्यांनी [[मराठी भाषा|मराठी]] वगनाट्यातून व चित्रपटांतून अभिनय केला. द्वि-अर्थी, विनोदी ढंगातील संवादफेकीमुळे त्यांच्या भूमिका लोकप्रिय झाल्या. अभिनयासोबतच त्यांनी प्रामुख्याने मराठी भाषेत तसेच [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि [[गुजराती भाषा|गुजराती]] भाषेतील चित्रपटांची निर्मिती केली.

''विच्छा माझी पुरी करा'' या [[वसंत सबनीस]]-लिखित वगनाट्यामुळे दादा कोंडके [[अभिनेता]] म्हणून प्रसिद्धीस आले. इ.स. १९६९ साली [[भालजी पेंढारकर|भालजी पेंढारकरांच्या]] ''तांबडी माती'' चित्रपटाद्वारे त्यांनी चित्रपटसृष्टीत पाऊल ठेवले. '' [[सोंगाड्या (चित्रपट)|सोंगाड्या]]'' (इ.स. १९७१), ''आंधळा मारतो डोळा'' (इ.स. १९७३), ''पांडू हवालदार'' (इ.स. १९७५), ''राम राम गंगाराम'' (इ.स. १९७७), ''बोट लावीन तिथे गुदगुल्या'' (इ.स. १९७८) हे त्यांचे विशेष गाजलेले चित्रपट होत.

== कारकीर्द ==
{{बदल}}
दादा कोंडके हे एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व होते.

व्हाईट कॉलर्ड (पांढरपेशा) वर्गाला त्यांच्या कमरेखालच्या विनोदांनी त्यांच्या सिनेमांपासून दूरच ठेवले. पण पिटातल्या प्रेक्षकांनी त्यांना जे डोक्यावर उचलून घेतले त्यानेच त्यांची कारकीर्द यशस्वी करवली.
द्विअर्थी विनोदाकडे झुकणारे संवाद, चित्रपटातल्या तारिकेशी पडद्यावरची नको तितकी घसट व ह्या सर्वामुळे सतत सेन्सॉर बोर्डाशी उडणारे खटके/वादंग ह्यांनी त्यांच्या चित्रपटांना सतत निगेटिव्ह प्रसिद्धी मिळत राहिली.......
पिटातल्या प्रेक्षकांना ह्या सर्वाशी काही देणे घेणे नव्हते. दादांचा प्रेक्षक वर्ग ठरलेला असे. दूरदर्शन अस्तित्वात नसलेल्या काळात - दिवसभर घाम गाळून विरंगुळ्याच्या चार क्षणांसाठी पिटात शिट्या वाजवत 'गंगू'च्या तंगड्यांची चर्चा करणारा वर्ग हा त्यांच्या चित्रपटांचा 'मायबाप' होता.  

८ ऑगस्ट १९३२ला जन्मलेल्या दादा कोंडकेंचे खरे नांव कृष्णा कोंडके होते. नायगाव - मुंबईच्या मिलमजूर कामगाराच्या घरात गोकुळाष्टमीला जन्मलेल्या ह्या &quot;कृष्णा&quot; ने नावाचे सार्थक मराठी चित्रपट सृष्टीच्या पडद्यावर दाखवून दिले. बँड पथकातून सुरुवात करून हळूहळू वगनाट्ये, नाटके ह्यांनी सुरुवात केलेल्या दादांचे चित्रपट जीवन मेहनतीने साकारले गेले. नाटकांच्या निमित्ताने केलेल्या राज्यभराच्या दौऱ्यांनी दादांना सर्वसामान्यांसाठी करमणुकीचे महत्त्व व कोसा-कोसांवर बदलत जाणारी रसिकता कळली व हेच पुढे त्यांच्या यशाचे गमक सिद्ध झाले.

दादांचे बालपण नायगावच्या - मराठी कामगार वस्तीतल्या चाळीत गेले. लहानपणापासून खोड्याळ (काहीसे मवाली) असलेल्या दादांनी 'अपना बाजार' येथे नोकरी केली. सोडावॉटर बाटल्या.....
नायगाव परिसरात - &quot;बँडवाले दादा&quot; ह्या नावाने त्यांना लोक ओळखू लागले. तेथेच त्यांना जीवाभावाचे मित्र मिळाले. सुपरस्टार झाल्यावरही दादा तेथे जात व जुन्या मित्र मंडळीत रमत.   

कलेची सेवा बँड पथकाच्या मार्फत करणाऱ्या दादांनी मग 'सेवा दलात' प्रवेश केला. तेथून सांस्कृतिक कार्यक्रम व नंतर नाटके असा त्यांचा प्रवास सुरू झाला. दादा कोंडके यांनी ’दादा कोंडके आणि पार्टी’’ नावाचे एक कला पथकही काढले. प्रख्यात लेखक [[वसंत सबनीस|वसंत सबनिसांशी]] ते ह्याच संदर्भातून जोडले गेले. स्वतःची नाटक कंपनी उघडून त्यांनी वसंत सबनिसांना नाटकासाठी लेखन करावयास विनंती केली. तोवर वसंत सबनिसांना त्यांच्या &quot;खणखणपूरचा राजा&quot; ह्या नाटकातल्या भूमिकेने प्रभावित केलेलेच होते. हसरे व खेळकर व्यक्तिमत्त्व लाभलेल्या दादा कोंडकेंसाठी [[वसंत सबनीस|सबनिसांनी]] मदतीचा हात पुढे केला. [[वसंत सबनीस|सबनिसांनी]] लिहिलेल्या &quot;विच्छा माझी पुरी करा&quot; ह्या नाटकाने दादांना सुपरस्टार रंगकर्मी बनवले. १५०० च्या वर प्रयोग झालेल्या ह्या नाटकामुळे दादांना भालजींच्या चित्रपटात काम करण्याची संधी प्राप्त झाली. आशा भोसले 'विच्छा.... 'चा मुंबईतला एकही प्रयोग सोडीत नसत. त्यांनीच दादांना भालजींकडे पाठवले.
दादांचे शब्दोच्चार एके ५६ रायफलमधून सुटणाऱ्या गोळ्यांसारखे सुसाट असायचे, पण नेमक्या ठिकाणी पॉज घेतल्याने प्रेक्षक अख्खे थिएटर (मग ते नाटकाचे असो की सिनेमाचे) डोक्यावर घ्यायचे.  

१९६९ साली भालजी पेंढारकरांच्या &quot;तांबडी माती&quot; ह्या चित्रपटातून पदार्पण केलेल्या दादांनी मग मागे वळून बघितले नाही. तांबडी माती पाठोपाठ आलेल्या &quot;सोंगाड्या -(१९७१)&quot; ने दादांचे आयुष्य बदलून टाकले. 'सोंगाड्या' ही त्यांची प्रथम निर्मिती. वसंत सबनिसांनी लिहिलेल्या ह्या चित्रपटाचे दिग्दर्शन गोविंद कुळकर्णींनी केले होते. बॉक्स ऑफिस वर सुपर डुपर हिट ठरलेल्या ह्या चित्रपटानंतर एकामागोमाग एक हिट चित्रपटांची लाईन लावून दिली. स्वतःच्या &quot;कामाक्षी प्रॉडक्शन&quot; ह्या चित्रपट निर्मिती कंपनीतर्फे १६ चित्रपट प्रकाशित करणाऱ्या दादांनी ४ हिंदी व १ गुजराती चित्रपट प्रदर्शित केले.

१९७२ - एकटा जीव सदाशिव, १९७३ - आंधळा मारतो डोळा, १९७५- पांडू हवालदार, १९७६ - तुमचं आमचं जमलं, १९७७ - राम राम गंगाराम, १९७८- बोटं लावीन तेथे गुदगुल्या, १९८०- ह्योच नवरा पाहिजे, १९८७ - आली अंगावर, १९८८- मुका घ्या मुका, १९९०-पळवा पळवी, १९९२- येऊ का घरात व १९९४- [[सासरचे धोतर]] हे चित्रपट त्यांच्या कामाक्षी प्रॉडक्शन ने प्रकाशित केले. १९८१ साली 'गनिमी कावा' त्यांनी दुसर्ऱ्या (बहुदा भालजींच्याच) बॅनरखाली केला.  

एखाद्यावर पूर्ण विश्वास कसा टाकावा हे दादांकडून शिकावे..... कामाक्षी प्रॉडक्शनची टीम वर्षानुवर्षे कायम राहिली..... त्यात उषा चव्हाण ही अभिनेत्री, राम लक्ष्मण ह्यांचे संगीत, महेंद्र कपूर व उषा मंगेशकर - पार्श्वगायनासाठी तर 'बाळ मोहिते' प्रमुख दिग्दर्शन साहाय्यक..... कुठल्याही 'क्विझ' कार्यक्रमात हा प्रश्न विचारल्यास बेधडक उत्तरे हीच द्यावीत......

लागोपाठ ९ मराठी चित्रपटांच्या रौप्यमहोत्सवी आठवड्यांचे 'गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड' त्यांनी केले.

हिंदीतून - तेरे मेरे बीच में (१९८४); अंधेरी रात में दिया तेरे हात में (१९८५), खोल दे मेरी जुबान (१९८६), आगे की सोच (१९८९) ह्या चित्रपटांची त्यांनी निर्मिती केली.   
१९७७ साली पांडू हवालदार ह्या मराठी चित्रपटाच्या धर्तीवर &quot;चंदू जमादार&quot; हा गुजराती चित्रपट काढला.

सोंगाड्या चित्रपटात त्यांनी नाम्याची भूमिका केली व तीच त्यांच्या जीवनाचा 'टर्निंग पॉंईंट' ठरला. नाम्या कलावतीच्या तमाशाला जातो व त्याला तमाशाची चटक लागते हे त्याच्या 'आये'ला आवडत नाही. ती त्याला घराबाहेर काढते व तो कलावतीच्या आश्रयाला जातो व तेथे तो तमाशात नावांरूपाला येतो असे हे कथानक आहे. ह्या भोळ्या 'नाम्या' ने दादांना एका रात्रीत यशाच्या शिखरावर नेऊन ठेवले. पण उभ्या आयुष्यात त्याच 'नाम्या' सारखे दादा साधेपणाने वावरले. ताडदेवच्या कामाक्षीच्या कार्यालयात त्यांना भेटायला त्यांचे चाहते महाराष्ट्रातल्या कानाकोपऱ्यांतून यायचे व दादांनी त्यांना कधीच निराश परत जाऊ दिले नाही. चाहत्यांबरोबर फोटो सेशन हा त्यांचा वेगळा दैनिक कार्यक्रम असे.. चाहत्यांकडून स्वतःच्या चित्रपटातले संवाद, क्षण वगैरे ते त्यांच्यात समरसून ऐकून घेत..कुणी त्यांना आपल्या मुला-बाळांच्या विवाहाचे निमंत्रण देण्यास येई तर कुणी दुकानांच्या उद्‌घाटनाचे.. पण 'तांबडी माती' हा पहिला चित्रपट केलेल्या ह्या साध्या भोळ्या नटसम्राटाने स्वतःचे पाय त्याच मातीवर घट्ट रोवून ठेवले होते ! त्यांच्या सारखा खरोखरचा 'डाउन टू अर्थ' नट मिळणे असंभव !  

वादग्रस्त दादांच्या यशस्वी कारकिर्दीची सुरुवातही वादग्रस्तच असायला हवी, असाच विधिसंकेत असावा..... कोहिनूर सिनेमाच्या मालकांनी दादांच्या 'सोंगाड्या' चित्रपटाच्या आगाऊ आरक्षणाला बगल देऊन देवानंदचा 'तीन देवियॉं' हा चित्रपट प्रदर्शित करण्याचे ठरवले. दादांनी बाळासाहेब ठाकरेंना साकडे घातले. मग काय विचारता? शिवसैनिकांनी कोहिनूरबाहेर &quot;राडा&quot; घातला! कोहिनूरच्या मालकांना सेनेचा दणका मिळताच 'सोंगाड्या' प्रदर्शित करावयाचे सोंग आणावे लागले.. पण सोंगाड्या सुपर डुपर हिट्ट ठरला व मरगळलेल्या मराठी चित्रपटसृष्टीत खळबळ माजली.

१९७२ साली 'एकटा जीव सदाशिव' प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाची हाईप इतकी झाली होती, की खुद्द राज कपूरने आपल्या पोराला लॉंच करताना चित्रपटाची तारीख पुढे ढकलली, आणि 'बॉबी' पाच महिने उशिरा प्रदर्शित झाला. असे म्हणतात की बॉबी प्रदर्शित करताना राज कपूरला सिनेमागृहांना 'एकटा जीव सदाशिव' उतरवण्याची विनंती करायला लागली होती. बॉबी गाजलाच, पण त्यामागोमाग आलेल्या 'आंधळा मारतो डोळा'ने लाईम-लाईट पुन्हा दादा कोंडकेंवर आणला.

१९७५ मध्ये पांडू हवालदारच्या रूपात दादा पुन्हा पडद्यावर आले. 'पांडू हवालदार'मध्ये दादांनी 'अशोक सराफ' या उमद्या कलावंताला संधी दिली. यातूनच दादांची दूरदृष्टी दिसून येते. मुंबई पोलिसांचा हा हवालदार तिकीटबारीवर MI6च्या एजंटला भारी पडला. पांडू हवालदारमुळे मुंबईत MGMला The Man With The Golden Gun लावायला सिनेमागृहे मिळेनात. कधी नव्हे ते जेम्स बॉंडचा सिनेमा महाराष्ट्रात फ्लॉप गेला. त्याचबरोबर दादांचा आलेख मात्र चढत गेला.

दादांची अवघी कारकीर्द वादग्रस्त होती.. सेन्सॉरच्या दंडेलीपुढे नमते न घेण्याची प्रवृत्ती किंवा नियमाविरुद्ध जाण्याची खुमखुमी; त्यांची शिवसेनेशी बांधीलकी; त्यांचे प्रणय; त्यांचे व्यक्तिगत आयुष्य ते मृत्यूनंतर उठलेले वाद हे एका वादग्रस्त चरित्राचे पैलू असावेत. कायद्याने ते विवाहित होते व तेजस्विनी नावाची त्यांना कन्या होती. पण जनमानसांत ते अविवाहित म्हणून वावरले.

मार्च १४, १९९८ रोजी पहाटे ३.३०ला रमा निवास ह्या दादरच्या निवासस्थानी त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला. त्यांना बाजूच्याच सुश्रूषा नर्सिंग होममध्ये हालवण्यात आले. आदल्याच दिवशी त्यांचे स्नेही डॉ. अनिल वाकणकरांनी त्यांना तपासले होते पण शेवटी त्यांचे सुश्रूषा हॉस्पिटलात प्राणोत्क्रमण झाले. त्यावेळी त्यांची मोठी बहीण लीलाबाई मोरे हयात होत्या. पुतण्या विजय कोंडकेंनी त्यांच्यावर अंतिम संस्कार केले...

मृत्यूनंतरही वादांनी दादांचा पिच्छा पुरवला. वाद होता दादांच्या वारसा हक्कांबाबत. दादांनी मृत्युपत्रात आपली संपत्तीची कार्यवाह म्हणून एक संस्था स्थापन केली होती / करायला सांगितले होते. विश्वस्त म्हणून उषा चव्हाण, डॉ. अनिल वाकणकर, साबीर शेख ( त्या काळचे कामगार मंत्री), गजानन शिर्के व वसंत भालेकरांचा समावेश होता. पुढे दादांच्या वारसांनी त्यांच्या मृत्युपत्राला न्यायालयात आव्हान दिले व त्यांची सर्व संपत्ती वादग्रस्त ठरली.  

दादा कोंडकेंची जन्मतिथी कृष्णाष्टमी, तारीख ८ ऑगस्ट आहे..

== संकीर्ण ==
* दादा कोंडके यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ स्थापली गेलेली &quot;दादा कोंडके मेमोरिअल फाउंडेशन&quot; ही संस्था दरवर्षी शाळा-कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांसाठी ‘विनोदोत्तम करंडक एकांकिका स्पर्धा’ भरवते.
* दादा कोंडके यांच्या स्मरणार्थ निर्माते अतीफ, सहनिर्माते हेमंत अणावकर आणि दिग्दर्शक आर. विराज यांनी ’वाजलाच पाहिजे : गेम की शिणेमा’  हा चित्रपट काढला आहे.
* एकटा जीव नावाचे एक वेगळेच नाटक सुनंदा साठे यांनी लिहिले आहे, त्याची संहिता त्यांच्या 'नाट्यद्वय' या पुस्तकात समाविष्ट आहे. 

== नाटके/वगनाट्य ==
* खणखणपूरचा राजा (नाटक)
* विच्छा माझी पुरी करा (वगनाट्य)

== चित्रपट ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! चित्रपटाचे नाव !! प्रदर्शनाचे वर्ष (इ.स.) !! भाषा !! सहभाग
|-
| [[तांबडी माती]] || १९६९ || मराठी || अभिनय
|-
| [[सोंगाड्या (चित्रपट)|सोंगाड्या]] || १९७१ || मराठी || अभिनय
|-
| [[सोंगाड्या (चित्रपट)|सोंगाड्या]] || [[इ.स. १९७१]] || मराठी || अभिनय
|-
| [[एकटा जीव सदाशिव]] || १९७२ || मराठी || अभिनय
|-
| [[आंधळा मारतो डोळा]] || १९७३ || मराठी || अभिनय
|-
| [[पांडू हवालदार]] || १९७५ || मराठी || अभिनय
|-
| [[तुमचं आमचं जमलं]] || १९७६ || मराठी || अभिनय
|-
| [[चंदू जमादार]] || १९७७ || गुजराती || अभिनय
|-
| [[बोट लावीन तिथं गुदगुल्या]] || [[इ.स. १९७८]] || मराठी || अभिनय
|-
| [[राम राम रंगाराम]] || १९७९ || मराठी || अभिनय
|-
| [[ह्योच नवरा पाहिजे]] || [[इ.स. १९८०]] || मराठी || अभिनय
|-
| [[गनिमी कावा]] || इ.स. १९८१ || मराठी || अभिनय 
|-
| [[आली अंगावर]] || १९८२ || मराठी || अभिनय 
|-

| [[तेरे मेरे बीच मे]] || [[इ.स. १९८४]] || हिंदी || अभिनय
|-
| [[मुका घ्या मुका]] || [[इ.स. १९८६]] || मराठी || अभिनय
|-
| [[अंधेरी रात मे दिया तेरे हाथ में]] || १९८६ || हिंदी || अभिनय
|-
| [[आगेकी सोच]] || १९८८ || हिंदी || अभिनय
|-
| [[खोल दे मेरी जुबान]] || १९८९ || हिंदी || अभिनय
|-
| [[मला घेऊन चला]] || [[इ.स. १९८९]] || मराठी || अभिनय
|-
| [[पळवा पळवी]] || [[इ.स. १९९०]] || मराठी || अभिनय
|-
| [[येऊ का घरात?]] || [[इ.स. १९९२]] || मराठी || अभिनय
|-
| [[सासरचे धोतर]] || [[इ.स. १९९४]] || मराठी || अभिनय
|-

| [[वाजवू का?]] || [[इ.स. १९९६]] || मराठी || अभिनय
|}

== बाह्य दुवे ==
* {{आय.एम.डी.बी. नाव|0464880|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.manogat.com/node/14392 | title = {{लेखनाव}} | लेखक = कुळकर्णी,माधव | प्रकाशक = मनोगत | दिनांक = ५ ऑगस्ट, इ.स. २००८ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १९ जानेवारी, इ.स. २०१२ | भाषा = मराठी }}

{{विस्तार}}
{{DEFAULTSORT:कोंडके,कृष्णा}} 
[[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>1pnfusyion02izlkg8phrefxh7xdym3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717242</id>
      <parentid>2717238</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T05:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53541-15</username>
        <id>188171</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्रपट */</comment>
      <origin>2717242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29692" sha1="agrj084thr7u1ylg0wjfs8q1yukqcjg" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = दादा कोंडके
| चित्र =Usha_Rohit_Dada_1.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = 
| पूर्ण_नाव = कृष्णा खंडेराव कोंडके
| जन्म_दिनांक = [[८ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९३२]]
| जन्म_स्थान = [[भोर]] [[पुणे]], [[भारत]]
| मृत्यू_दिनांक ={{मृत्यू_दिनांक आणि वय|1998|3|14|1932|8|8}}
| मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]
| इतर_नावे =
| कार्यक्षेत्र = वगनाट्य, अभिनय, निर्माता, दिग्दर्शक
| राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}}[[भारतीय]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी (मावळी महादेव कोळी)]]
| कारकीर्द_काळ = इ.स. १९६९ - इ.स. १९९८
| प्रमुख_नाटके = विच्छा माझी पुरी करा
| प्रमुख_चित्रपट = [[सोंगाड्या (चित्रपट)|सोंगाड्या]]
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव =खंडेराव कोंडके 
| आई_नाव =सखुबाई खंडेराव कोंडके 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा = 
}}
'''कृष्णा कोंडके''' ऊर्फ '''दादा कोंडके''' (८ ऑगस्ट, इ.स. १९३२ ; भोर, [[पुणे]] - १४ मार्च, इ.स. १९९८ ; [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]) हे [[मराठी]] अभिनेते व चित्रपट-निर्माते होते. त्यांनी [[मराठी भाषा|मराठी]] वगनाट्यातून व चित्रपटांतून अभिनय केला. द्वि-अर्थी, विनोदी ढंगातील संवादफेकीमुळे त्यांच्या भूमिका लोकप्रिय झाल्या. अभिनयासोबतच त्यांनी प्रामुख्याने मराठी भाषेत तसेच [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि [[गुजराती भाषा|गुजराती]] भाषेतील चित्रपटांची निर्मिती केली.

''विच्छा माझी पुरी करा'' या [[वसंत सबनीस]]-लिखित वगनाट्यामुळे दादा कोंडके [[अभिनेता]] म्हणून प्रसिद्धीस आले. इ.स. १९६९ साली [[भालजी पेंढारकर|भालजी पेंढारकरांच्या]] ''तांबडी माती'' चित्रपटाद्वारे त्यांनी चित्रपटसृष्टीत पाऊल ठेवले. '' [[सोंगाड्या (चित्रपट)|सोंगाड्या]]'' (इ.स. १९७१), ''आंधळा मारतो डोळा'' (इ.स. १९७३), ''पांडू हवालदार'' (इ.स. १९७५), ''राम राम गंगाराम'' (इ.स. १९७७), ''बोट लावीन तिथे गुदगुल्या'' (इ.स. १९७८) हे त्यांचे विशेष गाजलेले चित्रपट होत.

== कारकीर्द ==
{{बदल}}
दादा कोंडके हे एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व होते.

व्हाईट कॉलर्ड (पांढरपेशा) वर्गाला त्यांच्या कमरेखालच्या विनोदांनी त्यांच्या सिनेमांपासून दूरच ठेवले. पण पिटातल्या प्रेक्षकांनी त्यांना जे डोक्यावर उचलून घेतले त्यानेच त्यांची कारकीर्द यशस्वी करवली.
द्विअर्थी विनोदाकडे झुकणारे संवाद, चित्रपटातल्या तारिकेशी पडद्यावरची नको तितकी घसट व ह्या सर्वामुळे सतत सेन्सॉर बोर्डाशी उडणारे खटके/वादंग ह्यांनी त्यांच्या चित्रपटांना सतत निगेटिव्ह प्रसिद्धी मिळत राहिली.......
पिटातल्या प्रेक्षकांना ह्या सर्वाशी काही देणे घेणे नव्हते. दादांचा प्रेक्षक वर्ग ठरलेला असे. दूरदर्शन अस्तित्वात नसलेल्या काळात - दिवसभर घाम गाळून विरंगुळ्याच्या चार क्षणांसाठी पिटात शिट्या वाजवत 'गंगू'च्या तंगड्यांची चर्चा करणारा वर्ग हा त्यांच्या चित्रपटांचा 'मायबाप' होता.  

८ ऑगस्ट १९३२ला जन्मलेल्या दादा कोंडकेंचे खरे नांव कृष्णा कोंडके होते. नायगाव - मुंबईच्या मिलमजूर कामगाराच्या घरात गोकुळाष्टमीला जन्मलेल्या ह्या &quot;कृष्णा&quot; ने नावाचे सार्थक मराठी चित्रपट सृष्टीच्या पडद्यावर दाखवून दिले. बँड पथकातून सुरुवात करून हळूहळू वगनाट्ये, नाटके ह्यांनी सुरुवात केलेल्या दादांचे चित्रपट जीवन मेहनतीने साकारले गेले. नाटकांच्या निमित्ताने केलेल्या राज्यभराच्या दौऱ्यांनी दादांना सर्वसामान्यांसाठी करमणुकीचे महत्त्व व कोसा-कोसांवर बदलत जाणारी रसिकता कळली व हेच पुढे त्यांच्या यशाचे गमक सिद्ध झाले.

दादांचे बालपण नायगावच्या - मराठी कामगार वस्तीतल्या चाळीत गेले. लहानपणापासून खोड्याळ (काहीसे मवाली) असलेल्या दादांनी 'अपना बाजार' येथे नोकरी केली. सोडावॉटर बाटल्या.....
नायगाव परिसरात - &quot;बँडवाले दादा&quot; ह्या नावाने त्यांना लोक ओळखू लागले. तेथेच त्यांना जीवाभावाचे मित्र मिळाले. सुपरस्टार झाल्यावरही दादा तेथे जात व जुन्या मित्र मंडळीत रमत.   

कलेची सेवा बँड पथकाच्या मार्फत करणाऱ्या दादांनी मग 'सेवा दलात' प्रवेश केला. तेथून सांस्कृतिक कार्यक्रम व नंतर नाटके असा त्यांचा प्रवास सुरू झाला. दादा कोंडके यांनी ’दादा कोंडके आणि पार्टी’’ नावाचे एक कला पथकही काढले. प्रख्यात लेखक [[वसंत सबनीस|वसंत सबनिसांशी]] ते ह्याच संदर्भातून जोडले गेले. स्वतःची नाटक कंपनी उघडून त्यांनी वसंत सबनिसांना नाटकासाठी लेखन करावयास विनंती केली. तोवर वसंत सबनिसांना त्यांच्या &quot;खणखणपूरचा राजा&quot; ह्या नाटकातल्या भूमिकेने प्रभावित केलेलेच होते. हसरे व खेळकर व्यक्तिमत्त्व लाभलेल्या दादा कोंडकेंसाठी [[वसंत सबनीस|सबनिसांनी]] मदतीचा हात पुढे केला. [[वसंत सबनीस|सबनिसांनी]] लिहिलेल्या &quot;विच्छा माझी पुरी करा&quot; ह्या नाटकाने दादांना सुपरस्टार रंगकर्मी बनवले. १५०० च्या वर प्रयोग झालेल्या ह्या नाटकामुळे दादांना भालजींच्या चित्रपटात काम करण्याची संधी प्राप्त झाली. आशा भोसले 'विच्छा.... 'चा मुंबईतला एकही प्रयोग सोडीत नसत. त्यांनीच दादांना भालजींकडे पाठवले.
दादांचे शब्दोच्चार एके ५६ रायफलमधून सुटणाऱ्या गोळ्यांसारखे सुसाट असायचे, पण नेमक्या ठिकाणी पॉज घेतल्याने प्रेक्षक अख्खे थिएटर (मग ते नाटकाचे असो की सिनेमाचे) डोक्यावर घ्यायचे.  

१९६९ साली भालजी पेंढारकरांच्या &quot;तांबडी माती&quot; ह्या चित्रपटातून पदार्पण केलेल्या दादांनी मग मागे वळून बघितले नाही. तांबडी माती पाठोपाठ आलेल्या &quot;सोंगाड्या -(१९७१)&quot; ने दादांचे आयुष्य बदलून टाकले. 'सोंगाड्या' ही त्यांची प्रथम निर्मिती. वसंत सबनिसांनी लिहिलेल्या ह्या चित्रपटाचे दिग्दर्शन गोविंद कुळकर्णींनी केले होते. बॉक्स ऑफिस वर सुपर डुपर हिट ठरलेल्या ह्या चित्रपटानंतर एकामागोमाग एक हिट चित्रपटांची लाईन लावून दिली. स्वतःच्या &quot;कामाक्षी प्रॉडक्शन&quot; ह्या चित्रपट निर्मिती कंपनीतर्फे १६ चित्रपट प्रकाशित करणाऱ्या दादांनी ४ हिंदी व १ गुजराती चित्रपट प्रदर्शित केले.

१९७२ - एकटा जीव सदाशिव, १९७३ - आंधळा मारतो डोळा, १९७५- पांडू हवालदार, १९७६ - तुमचं आमचं जमलं, १९७७ - राम राम गंगाराम, १९७८- बोटं लावीन तेथे गुदगुल्या, १९८०- ह्योच नवरा पाहिजे, १९८७ - आली अंगावर, १९८८- मुका घ्या मुका, १९९०-पळवा पळवी, १९९२- येऊ का घरात व १९९४- [[सासरचे धोतर]] हे चित्रपट त्यांच्या कामाक्षी प्रॉडक्शन ने प्रकाशित केले. १९८१ साली 'गनिमी कावा' त्यांनी दुसर्ऱ्या (बहुदा भालजींच्याच) बॅनरखाली केला.  

एखाद्यावर पूर्ण विश्वास कसा टाकावा हे दादांकडून शिकावे..... कामाक्षी प्रॉडक्शनची टीम वर्षानुवर्षे कायम राहिली..... त्यात उषा चव्हाण ही अभिनेत्री, राम लक्ष्मण ह्यांचे संगीत, महेंद्र कपूर व उषा मंगेशकर - पार्श्वगायनासाठी तर 'बाळ मोहिते' प्रमुख दिग्दर्शन साहाय्यक..... कुठल्याही 'क्विझ' कार्यक्रमात हा प्रश्न विचारल्यास बेधडक उत्तरे हीच द्यावीत......

लागोपाठ ९ मराठी चित्रपटांच्या रौप्यमहोत्सवी आठवड्यांचे 'गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड' त्यांनी केले.

हिंदीतून - तेरे मेरे बीच में (१९८४); अंधेरी रात में दिया तेरे हात में (१९८५), खोल दे मेरी जुबान (१९८६), आगे की सोच (१९८९) ह्या चित्रपटांची त्यांनी निर्मिती केली.   
१९७७ साली पांडू हवालदार ह्या मराठी चित्रपटाच्या धर्तीवर &quot;चंदू जमादार&quot; हा गुजराती चित्रपट काढला.

सोंगाड्या चित्रपटात त्यांनी नाम्याची भूमिका केली व तीच त्यांच्या जीवनाचा 'टर्निंग पॉंईंट' ठरला. नाम्या कलावतीच्या तमाशाला जातो व त्याला तमाशाची चटक लागते हे त्याच्या 'आये'ला आवडत नाही. ती त्याला घराबाहेर काढते व तो कलावतीच्या आश्रयाला जातो व तेथे तो तमाशात नावांरूपाला येतो असे हे कथानक आहे. ह्या भोळ्या 'नाम्या' ने दादांना एका रात्रीत यशाच्या शिखरावर नेऊन ठेवले. पण उभ्या आयुष्यात त्याच 'नाम्या' सारखे दादा साधेपणाने वावरले. ताडदेवच्या कामाक्षीच्या कार्यालयात त्यांना भेटायला त्यांचे चाहते महाराष्ट्रातल्या कानाकोपऱ्यांतून यायचे व दादांनी त्यांना कधीच निराश परत जाऊ दिले नाही. चाहत्यांबरोबर फोटो सेशन हा त्यांचा वेगळा दैनिक कार्यक्रम असे.. चाहत्यांकडून स्वतःच्या चित्रपटातले संवाद, क्षण वगैरे ते त्यांच्यात समरसून ऐकून घेत..कुणी त्यांना आपल्या मुला-बाळांच्या विवाहाचे निमंत्रण देण्यास येई तर कुणी दुकानांच्या उद्‌घाटनाचे.. पण 'तांबडी माती' हा पहिला चित्रपट केलेल्या ह्या साध्या भोळ्या नटसम्राटाने स्वतःचे पाय त्याच मातीवर घट्ट रोवून ठेवले होते ! त्यांच्या सारखा खरोखरचा 'डाउन टू अर्थ' नट मिळणे असंभव !  

वादग्रस्त दादांच्या यशस्वी कारकिर्दीची सुरुवातही वादग्रस्तच असायला हवी, असाच विधिसंकेत असावा..... कोहिनूर सिनेमाच्या मालकांनी दादांच्या 'सोंगाड्या' चित्रपटाच्या आगाऊ आरक्षणाला बगल देऊन देवानंदचा 'तीन देवियॉं' हा चित्रपट प्रदर्शित करण्याचे ठरवले. दादांनी बाळासाहेब ठाकरेंना साकडे घातले. मग काय विचारता? शिवसैनिकांनी कोहिनूरबाहेर &quot;राडा&quot; घातला! कोहिनूरच्या मालकांना सेनेचा दणका मिळताच 'सोंगाड्या' प्रदर्शित करावयाचे सोंग आणावे लागले.. पण सोंगाड्या सुपर डुपर हिट्ट ठरला व मरगळलेल्या मराठी चित्रपटसृष्टीत खळबळ माजली.

१९७२ साली 'एकटा जीव सदाशिव' प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाची हाईप इतकी झाली होती, की खुद्द राज कपूरने आपल्या पोराला लॉंच करताना चित्रपटाची तारीख पुढे ढकलली, आणि 'बॉबी' पाच महिने उशिरा प्रदर्शित झाला. असे म्हणतात की बॉबी प्रदर्शित करताना राज कपूरला सिनेमागृहांना 'एकटा जीव सदाशिव' उतरवण्याची विनंती करायला लागली होती. बॉबी गाजलाच, पण त्यामागोमाग आलेल्या 'आंधळा मारतो डोळा'ने लाईम-लाईट पुन्हा दादा कोंडकेंवर आणला.

१९७५ मध्ये पांडू हवालदारच्या रूपात दादा पुन्हा पडद्यावर आले. 'पांडू हवालदार'मध्ये दादांनी 'अशोक सराफ' या उमद्या कलावंताला संधी दिली. यातूनच दादांची दूरदृष्टी दिसून येते. मुंबई पोलिसांचा हा हवालदार तिकीटबारीवर MI6च्या एजंटला भारी पडला. पांडू हवालदारमुळे मुंबईत MGMला The Man With The Golden Gun लावायला सिनेमागृहे मिळेनात. कधी नव्हे ते जेम्स बॉंडचा सिनेमा महाराष्ट्रात फ्लॉप गेला. त्याचबरोबर दादांचा आलेख मात्र चढत गेला.

दादांची अवघी कारकीर्द वादग्रस्त होती.. सेन्सॉरच्या दंडेलीपुढे नमते न घेण्याची प्रवृत्ती किंवा नियमाविरुद्ध जाण्याची खुमखुमी; त्यांची शिवसेनेशी बांधीलकी; त्यांचे प्रणय; त्यांचे व्यक्तिगत आयुष्य ते मृत्यूनंतर उठलेले वाद हे एका वादग्रस्त चरित्राचे पैलू असावेत. कायद्याने ते विवाहित होते व तेजस्विनी नावाची त्यांना कन्या होती. पण जनमानसांत ते अविवाहित म्हणून वावरले.

मार्च १४, १९९८ रोजी पहाटे ३.३०ला रमा निवास ह्या दादरच्या निवासस्थानी त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला. त्यांना बाजूच्याच सुश्रूषा नर्सिंग होममध्ये हालवण्यात आले. आदल्याच दिवशी त्यांचे स्नेही डॉ. अनिल वाकणकरांनी त्यांना तपासले होते पण शेवटी त्यांचे सुश्रूषा हॉस्पिटलात प्राणोत्क्रमण झाले. त्यावेळी त्यांची मोठी बहीण लीलाबाई मोरे हयात होत्या. पुतण्या विजय कोंडकेंनी त्यांच्यावर अंतिम संस्कार केले...

मृत्यूनंतरही वादांनी दादांचा पिच्छा पुरवला. वाद होता दादांच्या वारसा हक्कांबाबत. दादांनी मृत्युपत्रात आपली संपत्तीची कार्यवाह म्हणून एक संस्था स्थापन केली होती / करायला सांगितले होते. विश्वस्त म्हणून उषा चव्हाण, डॉ. अनिल वाकणकर, साबीर शेख ( त्या काळचे कामगार मंत्री), गजानन शिर्के व वसंत भालेकरांचा समावेश होता. पुढे दादांच्या वारसांनी त्यांच्या मृत्युपत्राला न्यायालयात आव्हान दिले व त्यांची सर्व संपत्ती वादग्रस्त ठरली.  

दादा कोंडकेंची जन्मतिथी कृष्णाष्टमी, तारीख ८ ऑगस्ट आहे..

== संकीर्ण ==
* दादा कोंडके यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ स्थापली गेलेली &quot;दादा कोंडके मेमोरिअल फाउंडेशन&quot; ही संस्था दरवर्षी शाळा-कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांसाठी ‘विनोदोत्तम करंडक एकांकिका स्पर्धा’ भरवते.
* दादा कोंडके यांच्या स्मरणार्थ निर्माते अतीफ, सहनिर्माते हेमंत अणावकर आणि दिग्दर्शक आर. विराज यांनी ’वाजलाच पाहिजे : गेम की शिणेमा’  हा चित्रपट काढला आहे.
* एकटा जीव नावाचे एक वेगळेच नाटक सुनंदा साठे यांनी लिहिले आहे, त्याची संहिता त्यांच्या 'नाट्यद्वय' या पुस्तकात समाविष्ट आहे. 

== नाटके/वगनाट्य ==
* खणखणपूरचा राजा (नाटक)
* विच्छा माझी पुरी करा (वगनाट्य)

== चित्रपट ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! चित्रपटाचे नाव !! प्रदर्शनाचे वर्ष (इ.स.) !! भाषा !! सहभाग
|-
| [[तांबडी माती (चित्रपट)|तांबडी माती]]|| १९६९ || rowspan=&quot;6&quot; | मराठी || अभिनय
|-
| [[सोंगाड्या (चित्रपट)|सोंगाड्या]]|| १९७१ || अभिनय
|-
| [[एकटा जीव सदाशिव]]|| १९७२ || अभिनय
|-
| [[आंधळा मारतो डोळा]]|| १९७३ || अभिनय
|-
| [[पांडू हवालदार (चित्रपट)|पांडू हवालदार]]|| १९७५ || अभिनय
|-
| [[तुमचं आमचं जमलं]]|| १९७६ || अभिनय
|-
| चंदू जमादार || १९७७ || गुजराती || अभिनय
|-
| [[बोट लावीन तिथं गुदगुल्या]]|| १९७८ || rowspan=&quot;5&quot; | मराठी || अभिनय
|-
| [[राम राम गंगाराम]]|| १९७९ || अभिनय
|-
| [[ह्योच नवरा पाहिजे]]|| १९८० || अभिनय
|-
| गनिमी कावा || १९८१ || अभिनय 
|-
| [[आली अंगावर]]|| १९८२ || अभिनय 
|-

| तेरे मेरे बीच मे || १९८४ || हिंदी || अभिनय
|-
| [[मुका घ्या मुका]]|| १९८६ || मराठी || अभिनय
|-
| अंधेरी रात मे दिया तेरे हाथ में || १९८६ || rowspan=&quot;3&quot; | हिंदी || अभिनय
|-
| आगेकी सोच || १९८८ || अभिनय
|-
| खोल दे मेरी जुबान || १९८९ || अभिनय
|-
| [[मला घेऊन चला]]|| १९८९ || rowspan=&quot;5&quot; | मराठी || अभिनय
|-
| [[पळवा पळवी (चित्रपट)|पळवा पळवी]]|| १९९० || अभिनय
|-
| [[येऊ का घरात?]]|| १९९२ || अभिनय
|-
| [[सासरचे धोतर]]|| १९९४ || अभिनय
|-

| [[वाजवू का?]]|| १९९६ || अभिनय
|}

== बाह्य दुवे ==
* {{आय.एम.डी.बी. नाव|0464880|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.manogat.com/node/14392 | title = {{लेखनाव}} | लेखक = कुळकर्णी,माधव | प्रकाशक = मनोगत | दिनांक = ५ ऑगस्ट, इ.स. २००८ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १९ जानेवारी, इ.स. २०१२ | भाषा = मराठी }}

{{विस्तार}}
{{DEFAULTSORT:कोंडके,कृष्णा}} 
[[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>agrj084thr7u1ylg0wjfs8q1yukqcjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717243</id>
      <parentid>2717242</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T05:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53541-15</username>
        <id>188171</id>
      </contributor>
      <comment>/* कारकीर्द */</comment>
      <origin>2717243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30113" sha1="cyujq4bhfnjq61un2cz1n95j2p5wg9l" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = दादा कोंडके
| चित्र =Usha_Rohit_Dada_1.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = 
| पूर्ण_नाव = कृष्णा खंडेराव कोंडके
| जन्म_दिनांक = [[८ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९३२]]
| जन्म_स्थान = [[भोर]] [[पुणे]], [[भारत]]
| मृत्यू_दिनांक ={{मृत्यू_दिनांक आणि वय|1998|3|14|1932|8|8}}
| मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]
| इतर_नावे =
| कार्यक्षेत्र = वगनाट्य, अभिनय, निर्माता, दिग्दर्शक
| राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}}[[भारतीय]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी (मावळी महादेव कोळी)]]
| कारकीर्द_काळ = इ.स. १९६९ - इ.स. १९९८
| प्रमुख_नाटके = विच्छा माझी पुरी करा
| प्रमुख_चित्रपट = [[सोंगाड्या (चित्रपट)|सोंगाड्या]]
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव =खंडेराव कोंडके 
| आई_नाव =सखुबाई खंडेराव कोंडके 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा = 
}}
'''कृष्णा कोंडके''' ऊर्फ '''दादा कोंडके''' (८ ऑगस्ट, इ.स. १९३२ ; भोर, [[पुणे]] - १४ मार्च, इ.स. १९९८ ; [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]) हे [[मराठी]] अभिनेते व चित्रपट-निर्माते होते. त्यांनी [[मराठी भाषा|मराठी]] वगनाट्यातून व चित्रपटांतून अभिनय केला. द्वि-अर्थी, विनोदी ढंगातील संवादफेकीमुळे त्यांच्या भूमिका लोकप्रिय झाल्या. अभिनयासोबतच त्यांनी प्रामुख्याने मराठी भाषेत तसेच [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि [[गुजराती भाषा|गुजराती]] भाषेतील चित्रपटांची निर्मिती केली.

''विच्छा माझी पुरी करा'' या [[वसंत सबनीस]]-लिखित वगनाट्यामुळे दादा कोंडके [[अभिनेता]] म्हणून प्रसिद्धीस आले. इ.स. १९६९ साली [[भालजी पेंढारकर|भालजी पेंढारकरांच्या]] ''तांबडी माती'' चित्रपटाद्वारे त्यांनी चित्रपटसृष्टीत पाऊल ठेवले. '' [[सोंगाड्या (चित्रपट)|सोंगाड्या]]'' (इ.स. १९७१), ''आंधळा मारतो डोळा'' (इ.स. १९७३), ''पांडू हवालदार'' (इ.स. १९७५), ''राम राम गंगाराम'' (इ.स. १९७७), ''बोट लावीन तिथे गुदगुल्या'' (इ.स. १९७८) हे त्यांचे विशेष गाजलेले चित्रपट होत.

== कारकीर्द ==
{{बदल}}
दादा कोंडके हे एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व होते.

व्हाईट कॉलर्ड (पांढरपेशा) वर्गाला त्यांच्या कमरेखालच्या विनोदांनी त्यांच्या सिनेमांपासून दूरच ठेवले. पण पिटातल्या प्रेक्षकांनी त्यांना जे डोक्यावर उचलून घेतले त्यानेच त्यांची कारकीर्द यशस्वी करवली. द्विअर्थी विनोदाकडे झुकणारे संवाद, चित्रपटातल्या तारिकेशी पडद्यावरची नको तितकी घसट व ह्या सर्वामुळे सतत [[चित्रपट परिनिरीक्षण मंडळ|सेन्सॉर बोर्डाशी]] उडणारे खटके/वादंग ह्यांनी त्यांच्या चित्रपटांना सतत निगेटिव्ह प्रसिद्धी मिळत राहिली.......
पिटातल्या प्रेक्षकांना ह्या सर्वाशी काही देणे घेणे नव्हते. दादांचा प्रेक्षक वर्ग ठरलेला असे. दूरदर्शन अस्तित्वात नसलेल्या काळात - दिवसभर घाम गाळून विरंगुळ्याच्या चार क्षणांसाठी पिटात शिट्या वाजवत 'गंगू'च्या तंगड्यांची चर्चा करणारा वर्ग हा त्यांच्या चित्रपटांचा 'मायबाप' होता.  

८ ऑगस्ट १९३२ला जन्मलेल्या दादा कोंडकेंचे खरे नांव कृष्णा कोंडके होते. [[नायगाव]] - मुंबईच्या मिलमजूर कामगाराच्या घरात [[कृष्ण जन्माष्टमी|गोकुळाष्टमीला]] जन्मलेल्या ह्या &quot;कृष्णा&quot; ने नावाचे सार्थक मराठी चित्रपट सृष्टीच्या पडद्यावर दाखवून दिले. बँड पथकातून सुरुवात करून हळूहळू वगनाट्ये, नाटके ह्यांनी सुरुवात केलेल्या दादांचे चित्रपट जीवन मेहनतीने साकारले गेले. नाटकांच्या निमित्ताने केलेल्या राज्यभराच्या दौऱ्यांनी दादांना सर्वसामान्यांसाठी करमणुकीचे महत्त्व व कोसा-कोसांवर बदलत जाणारी रसिकता कळली व हेच पुढे त्यांच्या यशाचे गमक सिद्ध झाले.

दादांचे बालपण नायगावच्या - मराठी कामगार वस्तीतल्या चाळीत गेले. लहानपणापासून खोड्याळ (काहीसे मवाली) असलेल्या दादांनी 'अपना बाजार' येथे नोकरी केली. सोडावॉटर बाटल्या.....
नायगाव परिसरात - &quot;बँडवाले दादा&quot; ह्या नावाने त्यांना लोक ओळखू लागले. तेथेच त्यांना जीवाभावाचे मित्र मिळाले. सुपरस्टार झाल्यावरही दादा तेथे जात व जुन्या मित्र मंडळीत रमत.   

कलेची सेवा बँड पथकाच्या मार्फत करणाऱ्या दादांनी मग 'सेवा दलात' प्रवेश केला. तेथून सांस्कृतिक कार्यक्रम व नंतर नाटके असा त्यांचा प्रवास सुरू झाला. दादा कोंडके यांनी ’दादा कोंडके आणि पार्टी’’ नावाचे एक कला पथकही काढले. प्रख्यात लेखक [[वसंत सबनीस|वसंत सबनिसांशी]] ते ह्याच संदर्भातून जोडले गेले. स्वतःची नाटक कंपनी उघडून त्यांनी वसंत सबनिसांना नाटकासाठी लेखन करावयास विनंती केली. तोवर वसंत सबनिसांना त्यांच्या &quot;खणखणपूरचा राजा&quot; ह्या नाटकातल्या भूमिकेने प्रभावित केलेलेच होते. हसरे व खेळकर व्यक्तिमत्त्व लाभलेल्या दादा कोंडकेंसाठी [[वसंत सबनीस|सबनिसांनी]] मदतीचा हात पुढे केला. [[वसंत सबनीस|सबनिसांनी]] लिहिलेल्या &quot;विच्छा माझी पुरी करा&quot; ह्या नाटकाने दादांना सुपरस्टार रंगकर्मी बनवले. १५०० च्या वर प्रयोग झालेल्या ह्या नाटकामुळे दादांना भालजींच्या चित्रपटात काम करण्याची संधी प्राप्त झाली. [[आशा भोसले]] 'विच्छा.... 'चा मुंबईतला एकही प्रयोग सोडीत नसत. त्यांनीच दादांना भालजींकडे पाठवले.
दादांचे शब्दोच्चार एके ५६ रायफलमधून सुटणाऱ्या गोळ्यांसारखे सुसाट असायचे, पण नेमक्या ठिकाणी पॉज घेतल्याने प्रेक्षक अख्खे थिएटर (मग ते नाटकाचे असो की सिनेमाचे) डोक्यावर घ्यायचे.  

१९६९ साली [[भालजी पेंढारकर|भालजी पेंढारकरांच्या]] &quot;तांबडी माती&quot; ह्या चित्रपटातून पदार्पण केलेल्या दादांनी मग मागे वळून बघितले नाही. तांबडी माती पाठोपाठ आलेल्या &quot;सोंगाड्या -(१९७१)&quot; ने दादांचे आयुष्य बदलून टाकले. 'सोंगाड्या' ही त्यांची प्रथम निर्मिती. वसंत सबनिसांनी लिहिलेल्या ह्या चित्रपटाचे दिग्दर्शन गोविंद कुळकर्णींनी केले होते. बॉक्स ऑफिस वर सुपर डुपर हिट ठरलेल्या ह्या चित्रपटानंतर एकामागोमाग एक हिट चित्रपटांची लाईन लावून दिली. स्वतःच्या &quot;कामाक्षी प्रॉडक्शन&quot; ह्या चित्रपट निर्मिती कंपनीतर्फे १६ चित्रपट प्रकाशित करणाऱ्या दादांनी ४ हिंदी व १ गुजराती चित्रपट प्रदर्शित केले.

१९७२ - [[एकटा जीव सदाशिव]], १९७३ - आंधळा मारतो डोळा, १९७५- पांडू हवालदार, १९७६ - तुमचं आमचं जमलं, १९७७ - राम राम गंगाराम, १९७८- बोटं लावीन तेथे गुदगुल्या, १९८०- ह्योच नवरा पाहिजे, १९८७ - आली अंगावर, १९८८- मुका घ्या मुका, १९९०-पळवा पळवी, १९९२- येऊ का घरात व १९९४- [[सासरचे धोतर]] हे चित्रपट त्यांच्या कामाक्षी प्रॉडक्शन ने प्रकाशित केले. १९८१ साली 'गनिमी कावा' त्यांनी दुसर्ऱ्या (बहुदा भालजींच्याच) बॅनरखाली केला.  

एखाद्यावर पूर्ण विश्वास कसा टाकावा हे दादांकडून शिकावे..... कामाक्षी प्रॉडक्शनची टीम वर्षानुवर्षे कायम राहिली..... त्यात उषा चव्हाण ही अभिनेत्री, [[राम लक्ष्मण]] ह्यांचे संगीत, [[महेंद्र कपूर]] व [[उषा मंगेशकर]] - पार्श्वगायनासाठी तर 'बाळ मोहिते' प्रमुख दिग्दर्शन साहाय्यक..... कुठल्याही 'क्विझ' कार्यक्रमात हा प्रश्न विचारल्यास बेधडक उत्तरे हीच द्यावीत......

लागोपाठ ९ मराठी चित्रपटांच्या रौप्यमहोत्सवी आठवड्यांचे '[[गिनेस बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्‌स]]' त्यांनी केले.

हिंदीतून - तेरे मेरे बीच में (१९८४); अंधेरी रात में दिया तेरे हात में (१९८५), खोल दे मेरी जुबान (१९८६), आगे की सोच (१९८९) ह्या चित्रपटांची त्यांनी निर्मिती केली.   
१९७७ साली पांडू हवालदार ह्या मराठी चित्रपटाच्या धर्तीवर &quot;चंदू जमादार&quot; हा गुजराती चित्रपट काढला.

सोंगाड्या चित्रपटात त्यांनी नाम्याची भूमिका केली व तीच त्यांच्या जीवनाचा 'टर्निंग पॉंईंट' ठरला. नाम्या कलावतीच्या तमाशाला जातो व त्याला तमाशाची चटक लागते हे त्याच्या 'आये'ला आवडत नाही. ती त्याला घराबाहेर काढते व तो कलावतीच्या आश्रयाला जातो व तेथे तो तमाशात नावांरूपाला येतो असे हे कथानक आहे. ह्या भोळ्या 'नाम्या' ने दादांना एका रात्रीत यशाच्या शिखरावर नेऊन ठेवले. पण उभ्या आयुष्यात त्याच 'नाम्या' सारखे दादा साधेपणाने वावरले. ताडदेवच्या कामाक्षीच्या कार्यालयात त्यांना भेटायला त्यांचे चाहते महाराष्ट्रातल्या कानाकोपऱ्यांतून यायचे व दादांनी त्यांना कधीच निराश परत जाऊ दिले नाही. चाहत्यांबरोबर फोटो सेशन हा त्यांचा वेगळा दैनिक कार्यक्रम असे.. चाहत्यांकडून स्वतःच्या चित्रपटातले संवाद, क्षण वगैरे ते त्यांच्यात समरसून ऐकून घेत..कुणी त्यांना आपल्या मुला-बाळांच्या विवाहाचे निमंत्रण देण्यास येई तर कुणी दुकानांच्या उद्‌घाटनाचे.. पण 'तांबडी माती' हा पहिला चित्रपट केलेल्या ह्या साध्या भोळ्या नटसम्राटाने स्वतःचे पाय त्याच मातीवर घट्ट रोवून ठेवले होते ! त्यांच्या सारखा खरोखरचा 'डाउन टू अर्थ' नट मिळणे असंभव !  

वादग्रस्त दादांच्या यशस्वी कारकिर्दीची सुरुवातही वादग्रस्तच असायला हवी, असाच विधिसंकेत असावा..... कोहिनूर सिनेमाच्या मालकांनी दादांच्या 'सोंगाड्या' चित्रपटाच्या आगाऊ आरक्षणाला बगल देऊन [[देव आनंद|देव आनंदचा]] 'तीन देवियॉं' हा चित्रपट प्रदर्शित करण्याचे ठरवले. दादांनी [[बाळ ठाकरे|बाळासाहेब ठाकरेंना]] साकडे घातले. मग काय विचारता? शिवसैनिकांनी कोहिनूरबाहेर &quot;राडा&quot; घातला! कोहिनूरच्या मालकांना सेनेचा दणका मिळताच 'सोंगाड्या' प्रदर्शित करावयाचे सोंग आणावे लागले.. पण सोंगाड्या सुपर डुपर हिट्ट ठरला व मरगळलेल्या मराठी चित्रपटसृष्टीत खळबळ माजली.

१९७२ साली 'एकटा जीव सदाशिव' प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाची हाईप इतकी झाली होती, की खुद्द [[राज कपूर|राज कपूरने]] आपल्या पोराला लॉंच करताना चित्रपटाची तारीख पुढे ढकलली, आणि '[[बॉबी (१९७३ चित्रपट)|बॉबी]]' पाच महिने उशिरा प्रदर्शित झाला. असे म्हणतात की बॉबी प्रदर्शित करताना राज कपूरला सिनेमागृहांना 'एकटा जीव सदाशिव' उतरवण्याची विनंती करायला लागली होती. बॉबी गाजलाच, पण त्यामागोमाग आलेल्या 'आंधळा मारतो डोळा'ने लाईम-लाईट पुन्हा दादा कोंडकेंवर आणला.

१९७५ मध्ये पांडू हवालदारच्या रूपात दादा पुन्हा पडद्यावर आले. 'पांडू हवालदार'मध्ये दादांनी 'अशोक सराफ' या उमद्या कलावंताला संधी दिली. यातूनच दादांची दूरदृष्टी दिसून येते. मुंबई पोलिसांचा हा हवालदार तिकीटबारीवर MI6च्या एजंटला भारी पडला. पांडू हवालदारमुळे मुंबईत MGMला The Man With The Golden Gun लावायला सिनेमागृहे मिळेनात. कधी नव्हे ते [[जेम्स बाँड|जेम्स बॉंडचा]] सिनेमा महाराष्ट्रात फ्लॉप गेला. त्याचबरोबर दादांचा आलेख मात्र चढत गेला.

दादांची अवघी कारकीर्द वादग्रस्त होती.. सेन्सॉरच्या दंडेलीपुढे नमते न घेण्याची प्रवृत्ती किंवा नियमाविरुद्ध जाण्याची खुमखुमी; त्यांची [[शिवसेना|शिवसेनेशी]] बांधीलकी; त्यांचे प्रणय; त्यांचे व्यक्तिगत आयुष्य ते मृत्यूनंतर उठलेले वाद हे एका वादग्रस्त चरित्राचे पैलू असावेत. कायद्याने ते विवाहित होते व तेजस्विनी नावाची त्यांना कन्या होती. पण जनमानसांत ते अविवाहित म्हणून वावरले.

मार्च १४, १९९८ रोजी पहाटे ३.३०ला रमा निवास ह्या [[दादर|दादरच्या]] निवासस्थानी त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला. त्यांना बाजूच्याच सुश्रूषा नर्सिंग होममध्ये हालवण्यात आले. आदल्याच दिवशी त्यांचे स्नेही डॉ. अनिल वाकणकरांनी त्यांना तपासले होते पण शेवटी त्यांचे सुश्रूषा हॉस्पिटलात प्राणोत्क्रमण झाले. त्यावेळी त्यांची मोठी बहीण लीलाबाई मोरे हयात होत्या. पुतण्या विजय कोंडकेंनी त्यांच्यावर अंतिम संस्कार केले...

मृत्यूनंतरही वादांनी दादांचा पिच्छा पुरवला. वाद होता दादांच्या वारसा हक्कांबाबत. दादांनी मृत्युपत्रात आपली संपत्तीची कार्यवाह म्हणून एक संस्था स्थापन केली होती / करायला सांगितले होते. विश्वस्त म्हणून उषा चव्हाण, डॉ. अनिल वाकणकर, साबीर शेख ( त्या काळचे कामगार मंत्री), गजानन शिर्के व वसंत भालेकरांचा समावेश होता. पुढे दादांच्या वारसांनी त्यांच्या मृत्युपत्राला न्यायालयात आव्हान दिले व त्यांची सर्व संपत्ती वादग्रस्त ठरली.  

दादा कोंडकेंची जन्मतिथी कृष्णाष्टमी, तारीख ८ ऑगस्ट आहे..

== संकीर्ण ==
* दादा कोंडके यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ स्थापली गेलेली &quot;दादा कोंडके मेमोरिअल फाउंडेशन&quot; ही संस्था दरवर्षी शाळा-कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांसाठी ‘विनोदोत्तम करंडक एकांकिका स्पर्धा’ भरवते.
* दादा कोंडके यांच्या स्मरणार्थ निर्माते अतीफ, सहनिर्माते हेमंत अणावकर आणि दिग्दर्शक आर. विराज यांनी ’वाजलाच पाहिजे : गेम की शिणेमा’  हा चित्रपट काढला आहे.
* एकटा जीव नावाचे एक वेगळेच नाटक सुनंदा साठे यांनी लिहिले आहे, त्याची संहिता त्यांच्या 'नाट्यद्वय' या पुस्तकात समाविष्ट आहे. 

== नाटके/वगनाट्य ==
* खणखणपूरचा राजा (नाटक)
* विच्छा माझी पुरी करा (वगनाट्य)

== चित्रपट ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! चित्रपटाचे नाव !! प्रदर्शनाचे वर्ष (इ.स.) !! भाषा !! सहभाग
|-
| [[तांबडी माती (चित्रपट)|तांबडी माती]]|| १९६९ || rowspan=&quot;6&quot; | मराठी || अभिनय
|-
| [[सोंगाड्या (चित्रपट)|सोंगाड्या]]|| १९७१ || अभिनय
|-
| [[एकटा जीव सदाशिव]]|| १९७२ || अभिनय
|-
| [[आंधळा मारतो डोळा]]|| १९७३ || अभिनय
|-
| [[पांडू हवालदार (चित्रपट)|पांडू हवालदार]]|| १९७५ || अभिनय
|-
| [[तुमचं आमचं जमलं]]|| १९७६ || अभिनय
|-
| चंदू जमादार || १९७७ || गुजराती || अभिनय
|-
| [[बोट लावीन तिथं गुदगुल्या]]|| १९७८ || rowspan=&quot;5&quot; | मराठी || अभिनय
|-
| [[राम राम गंगाराम]]|| १९७९ || अभिनय
|-
| [[ह्योच नवरा पाहिजे]]|| १९८० || अभिनय
|-
| गनिमी कावा || १९८१ || अभिनय 
|-
| [[आली अंगावर]]|| १९८२ || अभिनय 
|-

| तेरे मेरे बीच मे || १९८४ || हिंदी || अभिनय
|-
| [[मुका घ्या मुका]]|| १९८६ || मराठी || अभिनय
|-
| अंधेरी रात मे दिया तेरे हाथ में || १९८६ || rowspan=&quot;3&quot; | हिंदी || अभिनय
|-
| आगेकी सोच || १९८८ || अभिनय
|-
| खोल दे मेरी जुबान || १९८९ || अभिनय
|-
| [[मला घेऊन चला]]|| १९८९ || rowspan=&quot;5&quot; | मराठी || अभिनय
|-
| [[पळवा पळवी (चित्रपट)|पळवा पळवी]]|| १९९० || अभिनय
|-
| [[येऊ का घरात?]]|| १९९२ || अभिनय
|-
| [[सासरचे धोतर]]|| १९९४ || अभिनय
|-

| [[वाजवू का?]]|| १९९६ || अभिनय
|}

== बाह्य दुवे ==
* {{आय.एम.डी.बी. नाव|0464880|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.manogat.com/node/14392 | title = {{लेखनाव}} | लेखक = कुळकर्णी,माधव | प्रकाशक = मनोगत | दिनांक = ५ ऑगस्ट, इ.स. २००८ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १९ जानेवारी, इ.स. २०१२ | भाषा = मराठी }}

{{विस्तार}}
{{DEFAULTSORT:कोंडके,कृष्णा}} 
[[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>cyujq4bhfnjq61un2cz1n95j2p5wg9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>घृष्णेश्वर मंदिर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62992</id>
    <revision>
      <id>2717000</id>
      <parentid>2712507</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WordWise22</username>
        <id>161849</id>
      </contributor>
      <origin>2717000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4880" sha1="o9xbn1nz7vtbwduexcadasjwjfro5nk" xml:space="preserve">[[चित्र:Grishneshwar Temple.jpg|200px|right|thumb|'''घृष्णेश्वर मंदिर''']]

'''घृष्णेश्वर मंदिर''' (IAST: ''Ghṛṣṇeśvara''), हे एक प्राचीन मंदिर आहे, ज्याला '''ग्रिश्नेश्वर''' असेही म्हटले जाते, हे महाराष्ट्रातील औरंगाबाद जिल्ह्यातील वेरूळ गावात असलेले [[शिव|शंकराचे]] मंदिर आहे. हे १२ ''[[ज्योतिर्लिंग]]'' मंदिरांपैकी एक आहे. हे मंदिर राष्ट्रीय संरक्षित स्थळ असून, [[वेरूळ लेणी|वेरूळ लेण्यांपासून]] दीड किलोमीटर अंतरावर,  [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] शहराच्या वायव्य दिशेला ३० किलोमीटर (१९ मैल) आणि मुंबई शहराच्या पूर्व-ईशान्य दिशेला ३०० किलोमीटर (१९० मैल) अंतरावर आहे. घृष्णेश्वराचा उल्लेख ''[[शिव पुराण|शिवपुराण]]'', ''स्कंदपुराण'', ''[[रामायण]]'' आणि ''[[महाभारत]]'' यांमध्ये आढळतो.

==मंदिराचे बांधकाम==
वेरूळ गावातील येलगंगा नदीजवळ हे मंदिर असून छत्रपती [[शिवाजी महाराज]] यांचे आजोबा आणि [[शहाजीराजे भोसले]] यांचे वडील [[मालोजीराजे भोसले]] यांनी या मंदिराचा प्रथमतः [[इ.स.चे १६ वे शतक|१६ व्या शतकात]] जीर्णोद्धार केला. सध्याचे अस्तित्वात असलेले मंदिर [[इ.स. १७३०]] मध्ये [[मल्हारराव होळकर|मल्हारराव होळकरांच्या]] पत्नी गौतमीबाईंनी बांधलेले असून नंतर शिवभक्त [[अहिल्याबाई होळकर|अहिल्याबाई होळकरांनी]] या मंदिराचा परत एकदा जीर्णोद्धार केला. मंदिराचे बांधकाम लाल रंगांच्या दगडामध्ये करण्यात आले आहे. या मंदिराचे नक्षीकाम अवर्णनीय आहे. 

== इतिहास ==

== राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक ==
या मंदिराला [[२७ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९६०]] रोजी राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Ghrishneshwar%20Temple,%20chhatries,%20and%20other%20ancient%20sites%20together%20with%20all%20adjacent%20land%20in%20surve.pdf | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, औरंगाबाद सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=नोटिफिकेशन ऑफ सेंट्रली प्रोटेक्टेड मॉन्युमेन्ट्स इन इंडिया | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३ | archive-date=2016-03-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213815/http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Ghrishneshwar%20Temple,%20chhatries,%20and%20other%20ancient%20sites%20together%20with%20all%20adjacent%20land%20in%20surve.pdf|url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{विस्तार}}
{{ज्योतिर्लिंग मंदिरे}}

[[वर्ग:ज्योतिर्लिंगे]]
[[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]]
[[वर्ग:हिंदू मंदिरे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]]</text>
      <sha1>o9xbn1nz7vtbwduexcadasjwjfro5nk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717004</id>
      <parentid>2717000</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WordWise22</username>
        <id>161849</id>
      </contributor>
      <comment>/* इतिहास */</comment>
      <origin>2717004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7240" sha1="lfm8dcgr96y5s4y8tmagyqu79oalmx8" xml:space="preserve">[[चित्र:Grishneshwar Temple.jpg|200px|right|thumb|'''घृष्णेश्वर मंदिर''']]

'''घृष्णेश्वर मंदिर''' (IAST: ''Ghṛṣṇeśvara''), हे एक प्राचीन मंदिर आहे, ज्याला '''ग्रिश्नेश्वर''' असेही म्हटले जाते, हे महाराष्ट्रातील औरंगाबाद जिल्ह्यातील वेरूळ गावात असलेले [[शिव|शंकराचे]] मंदिर आहे. हे १२ ''[[ज्योतिर्लिंग]]'' मंदिरांपैकी एक आहे. हे मंदिर राष्ट्रीय संरक्षित स्थळ असून, [[वेरूळ लेणी|वेरूळ लेण्यांपासून]] दीड किलोमीटर अंतरावर,  [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] शहराच्या वायव्य दिशेला ३० किलोमीटर (१९ मैल) आणि मुंबई शहराच्या पूर्व-ईशान्य दिशेला ३०० किलोमीटर (१९० मैल) अंतरावर आहे. घृष्णेश्वराचा उल्लेख ''[[शिव पुराण|शिवपुराण]]'', ''स्कंदपुराण'', ''[[रामायण]]'' आणि ''[[महाभारत]]'' यांमध्ये आढळतो.

==मंदिराचे बांधकाम==
वेरूळ गावातील येलगंगा नदीजवळ हे मंदिर असून छत्रपती [[शिवाजी महाराज]] यांचे आजोबा आणि [[शहाजीराजे भोसले]] यांचे वडील [[मालोजीराजे भोसले]] यांनी या मंदिराचा प्रथमतः [[इ.स.चे १६ वे शतक|१६ व्या शतकात]] जीर्णोद्धार केला. सध्याचे अस्तित्वात असलेले मंदिर [[इ.स. १७३०]] मध्ये [[मल्हारराव होळकर|मल्हारराव होळकरांच्या]] पत्नी गौतमीबाईंनी बांधलेले असून नंतर शिवभक्त [[अहिल्याबाई होळकर|अहिल्याबाई होळकरांनी]] या मंदिराचा परत एकदा जीर्णोद्धार केला. मंदिराचे बांधकाम लाल रंगांच्या दगडामध्ये करण्यात आले आहे. या मंदिराचे नक्षीकाम अवर्णनीय आहे. 

== इतिहास ==
घृष्णेश्वर मंदिराचा इतिहास प्राचीन मानला जातो. मंदिराशी संबंधित परंपरांमध्ये शिवपुराण आणि स्कंदपुराण यांसारख्या ग्रंथांचा उल्लेख आढळतो. मध्ययुगीन काळात झालेल्या आक्रमणांमुळे मंदिराच्या वास्तूचे नुकसान झाल्याचे उल्लेख आढळतात. त्यानंतर विविध काळात मंदिराचा जीर्णोद्धार आणि पुनर्बांधणी करण्यात आली. १६व्या शतकात मालोजीराजे भोसले यांनी मंदिराच्या पुनर्निर्माणासाठी प्रयत्न केल्याचे उल्लेख आढळतात. पुढील काळातही मंदिराची देखभाल व पुनर्बांधणी करण्यात आली. १८व्या शतकात इंदूरच्या महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी घृष्णेश्वर मंदिराचा मोठ्या प्रमाणावर जीर्णोद्धार केला. त्यांच्या काळातील पुनर्बांधणीनंतर मंदिराला सध्याच्या वास्तुरचनेचे स्वरूप प्राप्त झाले. आज घृष्णेश्वर मंदिर हे महाराष्ट्रातील प्रमुख शिवमंदिरांपैकी एक असून, बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक म्हणून त्याला धार्मिक महत्त्व आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/temple/ghrishneshwar/|title=घृष्णेश्वर|website=Department of Tourism Maharashtra|language=mr|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

== राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक ==
या मंदिराला [[२७ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९६०]] रोजी राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Ghrishneshwar%20Temple,%20chhatries,%20and%20other%20ancient%20sites%20together%20with%20all%20adjacent%20land%20in%20surve.pdf | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, औरंगाबाद सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=नोटिफिकेशन ऑफ सेंट्रली प्रोटेक्टेड मॉन्युमेन्ट्स इन इंडिया | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३ | archive-date=2016-03-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213815/http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Ghrishneshwar%20Temple,%20chhatries,%20and%20other%20ancient%20sites%20together%20with%20all%20adjacent%20land%20in%20surve.pdf|url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{विस्तार}}
{{ज्योतिर्लिंग मंदिरे}}

[[वर्ग:ज्योतिर्लिंगे]]
[[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]]
[[वर्ग:हिंदू मंदिरे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]]</text>
      <sha1>lfm8dcgr96y5s4y8tmagyqu79oalmx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हुमायूँ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75982</id>
    <revision>
      <id>2717164</id>
      <parentid>2466654</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2240" sha1="c8dqvw259arrn2rtu7zxpk1htu9hwun" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
[[चित्र:Emperor Humayun.JPG|300px|right|thumb|हुमायूँ]]
'''हुमायूँ''' एक [[मोगल सम्राट]] होता. त्याचे नाव नसरुद्दीन हुमायूँ होते. त्यांचा जन्म ६ मार्च १५०८ला झाला होता. त्याच्या जीवनावर [[हुमायूँनामा]] हे पुस्तक प्रसिद्ध आहे, ते त्याची बहीण गुलबदन हिने लिहीले होते. हुमायूँचे भारतावर १५३०-१५४० व १५५५-१५५६ साली शासन होते.
त्याचा मृत्यु २२ फेब्रुवारी १५५६ला झाला. तो ग्रंथालयात हातात पुस्तके घेऊन चालताना नमाजाची बाग ऐकल्यावर वाकताना पाय अडकून पायऱ्यावरून कोसळला व ३ दिवसांनी मृत्यु झाला.

== हे सुद्धा पहा ==
[[हुमायूनची कबर]]

{{s-start}}
{{s-hou|[[मुघल वंश]]||७ मार्च, १५०८ || २२ फेब्रुवारी, १५५६}}
{{s-bef|before=[[बाबर]]}}
{{s-ttl|title=[[मोगल बादशहा|मुघल सम्राट]]|years=१५३०–१५३९}}
{{s-aft|after=[[शेरशाह सूरी]]&lt;/br&gt;&lt;small&gt;(दिल्लीचा शाह))&lt;/small&gt;}}
{{s-bef|before=[[मुहम्मद आदिल शाह]]&lt;/br&gt;&lt;small&gt;(दिल्लीचा शाह))&lt;/small&gt;}}
{{s-ttl|title=[[मोगल बादशहा|मुघल सम्राट]]|years=१५५५–१५५६}}
{{s-aft|after=[[अकबर]]}}
{{end}}

[[वर्ग:मुघल सम्राट]]
[[वर्ग:इ.स. १५०८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १५५६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>c8dqvw259arrn2rtu7zxpk1htu9hwun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भूदान चळवळ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81055</id>
    <revision>
      <id>2717306</id>
      <parentid>1939679</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="537" sha1="ja6auqo4au2wtvr7wph7a88ixy7h9d7" xml:space="preserve">'''भूदान चळवळ''' भारतातील एक सामाजिक चळवळ होती. [[विनोबा भावे]] प्रणित या चळवळीने मोठ्या जमीनदारांना त्यांची जमीन दान करण्यास उद्युक्त केले.

{{भारतातील चळवळी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील चळवळी]]
[[वर्ग:१९५१ मधील भारत]]</text>
      <sha1>ja6auqo4au2wtvr7wph7a88ixy7h9d7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717308</id>
      <parentid>2717306</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2717308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="579" sha1="t7d4gqy93wzwdkgrm6uakhdupmdjnq4" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''भूदान चळवळ''' भारतातील एक सामाजिक चळवळ होती. [[विनोबा भावे]] प्रणित या चळवळीने मोठ्या जमीनदारांना त्यांची जमीन दान करण्यास उद्युक्त केले.

{{भारतातील चळवळी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील चळवळी]]
[[वर्ग:१९५१ मधील भारत]]</text>
      <sha1>t7d4gqy93wzwdkgrm6uakhdupmdjnq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ॲप्टोसिड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87830</id>
    <revision>
      <id>2717215</id>
      <parentid>2711750</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3082" sha1="7lk4kiptke36uxsaawenwblmhy3e1gx" xml:space="preserve">'''ॲप्टोसिड''' (पूर्वीचे नाव ''सिडक्स'') हे [[डेबियन लिनक्स|डेबियान]] लिनक्सच्या ''अस्थिर'' (सिड) शाखेवर आधारित एक लोकप्रिय डेस्कटॉप-[[ऑपरेटिंग सिस्टम|ऑपरेटिंग सिस्टीम]] वितरण आहे.&lt;ref&gt;{{cite web | title = ॲप्टोसिड लिनक्स वितरणाची माहिती | url = https://distrowatch.com/table.php?distribution=aptosid | publisher = डिस्ट्रोवॉच}}&lt;/ref&gt; रोलिंग-रिलीज मॉडेलवर काम करणारे हे ऑपरेटिंग सिस्टीम प्रामुख्याने वैयक्तिक संगणकांसाठी विकसित केले गेले होते. यात नवीन हार्डवेअर सपोर्ट, अद्ययावत ड्रायव्हर्स आणि लिनक्स कर्नलच्या नवीन आवृत्त्यांचा समावेश असे.&lt;ref&gt;{{cite web | title = ॲप्टोसिड आणि लिनक्स वितरणे | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

हे लिनक्स वितरण विशेषतः [[केडीई]] आणि [[एक्सएफसीई]] डेस्कटॉप वातावरणांसह उपलब्ध करून दिले जात असे. अत्यंत गतिमान कामगिरी, स्थिरता आणि प्रगत वापरकर्त्यांसाठी सोपे सिस्टीम प्रशासन ही या वितरणाची प्रमुख वैशिष्ट्ये मानली जात असत. जरी सध्या या वितरणाचा सक्रिय विकास थांबला असला, तरी डेबियान-आधारित लिनक्स समुदायाच्या विकासात याचे महत्त्वपूर्ण योगदान मानले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web | title = ॲप्टोसिड नियमावली आणि दस्तऐवजीकरण | url = https://manual.aptosid.com/ | publisher = ॲप्टोसिड दस्तऐवजीकरण}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:लिनक्स वितरणे]]
[[वर्ग:मुक्त सॉफ्टवेर]]</text>
      <sha1>7lk4kiptke36uxsaawenwblmhy3e1gx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इन्सॅट-३क</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92948</id>
    <revision>
      <id>2717321</id>
      <parentid>2511101</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="3gxt805pc754kcb8n3chyr6v6xksqxp" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
'''इन्सॅट-३क''' ({{lang-en|INSAT-3C}}) हा [[भारत]]ीय अंतराळ संशोधन संस्था [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रो]]ने [[अवकाश]]ात सोडलेला एक कृत्रिम उपग्रह आहे.

{{माहितीचौकट कृत्रिम उपग्रह
| कृत्रिम उपग्रह = 
| चित्र =Insat3c_img.gif‎
| चित्रशीर्षक = इन्सॅट-३क
| उपशीर्षक = इन्सॅट-३क
| मालक देश/कंपनी = [[भारत]]
| निर्मिती संस्था = [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था]], इस्रो
| कक्षा = [[भूस्थिर]]७४ [[रेखांश]] [[पूर्व]]
| कक्षीय गुणधर्म = [[भूस्थिर]]
| कक्षेचा कल = 
| परिभ्रमण काळ = 
| सरासरी वेग = 
| प्रक्षेपक यान = [[एरियन]]-५
| प्रक्षेपक स्थान = [[फ्रेंच गयाना]]
| प्रक्षेपक देश = [[फ्रान्स]]
| प्रक्षेपण दिनांक = २४ जानेवारी २००२
| प्रक्षेपण भाग संख्या = 
| इंधन = मोनो मिथेन हायड्रयाझिन 
| वजन = १२१८ किलो
| आकार = २.८ × १.७ × २.० मीटर
| वस्तुमान = 
| विद्युत पुरवठा = २७६५ वॅट्
| ट्रांसपॉंडर संख्या = २४ केयु बँड ट्रांसपॉंडर
| कॅमेरा = 
| उपग्रहावरील यंत्रे = २४ सी बँड ट्रांसपॉंडर,२ एस बँड ट्रांसपॉंडर, [[उपग्रह प्रसारण सेवा]]
| काम बंद दिनांक = 
| निर्मिती स्थळ/देश = [[भारत]]
| कालावधी = 
| उद्देश्य = [[दळणवळण]], [[उपग्रह प्रसारण]], [[हवामानशास्त्र]], 
| शोध = 
| कार्यकाळ = १२ वर्ष
| संकेतस्थळ =http://www.isro.org/satellites/insat-3c.aspx
}}


== विवरण ==
* उपग्रह- इन्सॅट-३क
* अवकाशात प्रक्षेपण- २४ जानेवारी २००२
* [[प्रक्षेपक यान]] - [[एरियन]]-५
* [[प्रक्षेपक स्थान]] - [[फ्रेंच गयाना]]
* काम बंद दिनांक - 
* वजन - १२१८ किलो
* आकार - २.८ × १.७ × २.० मीटर
* विद्युत पुरवठा -२७६५ वॅट्
* उपग्रहावरील यंत्रे -२४ सी बँड ट्रांसपॉंडर,२ एस बँड ट्रांसपॉंडर, [[उपग्रह प्रसारण सेवा]]
* [[उपग्रह भू कक्षा|उपग्रह कक्षा]] - [[भूस्थिर]] ७४ [[रेखांश]] पूर्व
* [[उपनाभी बिंदू]]- ३५,९२० किमी
* [[अपनाभी बिंदू]]- ५७० किमी
* कार्यकाळ - १२ वर्ष
* उद्देश्य - [[दळणवळण]], [[उपग्रह प्रसारण]], [[हवामानशास्त्र]]


[http://www.isro.org/satellites/insat-3c.aspx भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था, इस्रो] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016023425/http://www.isro.org/satellites/insat-3c.aspx |date=2014-10-16 }}

{{भारतीय अंतराळ संशोधन}}
[[वर्ग:भारतीय अंतराळ संशोधन]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय उपग्रह]]
[[वर्ग:२००२ मधील भारत]]</text>
      <sha1>3gxt805pc754kcb8n3chyr6v6xksqxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नोम (अलास्का)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130120</id>
    <revision>
      <id>2717216</id>
      <parentid>2612884</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2717216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2857" sha1="a5mnrrf4mq6wp4kr57qvo4k2xfvx4c4" xml:space="preserve">'''नोम''' तथा '''सिटनासाक''' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[अलास्का]] राज्यातील मोठे शहर आहे. नोम [[बेरिंग समुद्र|बेरिंग समुद्राच्या]] [[नॉर्टन अखात|नॉर्टन अखातावरील]] [[सीवार्ड द्वीपकल्प|सीवार्ड द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील वस्ती ३,५९८ होती.

== वाहतूक ==
[[चित्र:Nome Airport.jpg|इवलेसे|200px|नोम विमानतळ]]
=== विमानतळ ===
{{संदर्भहीन विभाग|date=March 2021}}
नोम हे आसपासच्या खेड्यांसाठी वाहतुकीचे प्रादेशिक केंद्र आहे. येथे राज्य सरकारच्या मालकीचे दोन विमानतळ आहेत:
* [[नोम विमानतळ]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या पश्चिमेस दोन सागरी मैल (३.७ किमी) अंतरावर असलेला सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात डांबरीकरण केलेल्या दोन धावपट्ट्या आहेत: ३/२१ धावपट्टी ५,५७६ × १५० फूट (१,७०० × ४६ मी) आणि १०/२८ धावपट्टी ६,००१ × १५० फूट (१,८२९ × ४६ मी) आकाराची आहे. विमानतळ सुधारणीचा ८.५ दशलक्ष डॉलरचा प्रकल्प पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहे.
* [[नोम सिटी फील्ड]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या उत्तरेस एक सागरी मैल (१.८५ किमी) अंतरावर असलेले सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात १९५० फूट लांबीची खडकाची (ग्रेव्हल) पृष्ठभाग असलेली ३/२१ नावाची एकच धावपट्टी आहे. याचा वापर खाजगी विमान वाहतुकीसाठी]] केला जातो.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:अलास्कामधील शहरे]]</text>
      <sha1>a5mnrrf4mq6wp4kr57qvo4k2xfvx4c4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717217</id>
      <parentid>2717216</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* विमानतळ */</comment>
      <origin>2717217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2793" sha1="cn7hupsm291216tewwtjq85dtv9pr6h" xml:space="preserve">'''नोम''' तथा '''सिटनासाक''' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[अलास्का]] राज्यातील मोठे शहर आहे. नोम [[बेरिंग समुद्र|बेरिंग समुद्राच्या]] [[नॉर्टन अखात|नॉर्टन अखातावरील]] [[सीवार्ड द्वीपकल्प|सीवार्ड द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील वस्ती ३,५९८ होती.

== वाहतूक ==
[[चित्र:Nome Airport.jpg|इवलेसे|200px|नोम विमानतळ]]
=== विमानतळ ===
नोम हे आसपासच्या खेड्यांसाठी वाहतुकीचे प्रादेशिक केंद्र आहे. येथे राज्य सरकारच्या मालकीचे दोन विमानतळ आहेत:
* [[नोम विमानतळ]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या पश्चिमेस दोन सागरी मैल (३.७ किमी) अंतरावर असलेला सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात डांबरीकरण केलेल्या दोन धावपट्ट्या आहेत: ३/२१ धावपट्टी ५,५७६ × १५० फूट (१,७०० × ४६ मी) आणि १०/२८ धावपट्टी ६,००१ × १५० फूट (१,८२९ × ४६ मी) आकाराची आहे. विमानतळ सुधारणीचा ८.५ दशलक्ष डॉलरचा प्रकल्प पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहे.
* [[नोम सिटी फील्ड]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या उत्तरेस एक सागरी मैल (१.८५ किमी) अंतरावर असलेले सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात १९५० फूट लांबीची खडकाची (ग्रेव्हल) पृष्ठभाग असलेली ३/२१ नावाची एकच धावपट्टी आहे. याचा वापर खाजगी विमान वाहतुकीसाठी]] केला जातो.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:अलास्कामधील शहरे]]</text>
      <sha1>cn7hupsm291216tewwtjq85dtv9pr6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717218</id>
      <parentid>2717217</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2717218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2853" sha1="jvjo2y2s9lkzrprqk5duv2izp9anaev" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''नोम''' तथा '''सिटनासाक''' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[अलास्का]] राज्यातील मोठे शहर आहे. नोम [[बेरिंग समुद्र|बेरिंग समुद्राच्या]] [[नॉर्टन अखात|नॉर्टन अखातावरील]] [[सीवार्ड द्वीपकल्प|सीवार्ड द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील वस्ती ३,५९८ होती.

== वाहतूक ==
[[चित्र:Nome Airport.jpg|इवलेसे|200px|नोम विमानतळ]]
=== विमानतळ ===
नोम हे आसपासच्या खेड्यांसाठी वाहतुकीचे प्रादेशिक केंद्र आहे. येथे राज्य सरकारच्या मालकीचे दोन विमानतळ आहेत:
* [[नोम विमानतळ]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या पश्चिमेस दोन सागरी मैल (३.७ किमी) अंतरावर असलेला सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात डांबरीकरण केलेल्या दोन धावपट्ट्या आहेत: ३/२१ धावपट्टी ५,५७६ × १५० फूट (१,७०० × ४६ मी) आणि १०/२८ धावपट्टी ६,००१ × १५० फूट (१,८२९ × ४६ मी) आकाराची आहे. विमानतळ सुधारणीचा ८.५ दशलक्ष डॉलरचा प्रकल्प पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहे.
* [[नोम सिटी फील्ड]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या उत्तरेस एक सागरी मैल (१.८५ किमी) अंतरावर असलेले सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात १९५० फूट लांबीची खडकाची (ग्रेव्हल) पृष्ठभाग असलेली ३/२१ नावाची एकच धावपट्टी आहे. याचा वापर खाजगी विमान वाहतुकीसाठी]] केला जातो.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:अलास्कामधील शहरे]]</text>
      <sha1>jvjo2y2s9lkzrprqk5duv2izp9anaev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717219</id>
      <parentid>2717218</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2717219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8960" sha1="om9mnexet65l2k2bfw6b52msf9qee92" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''नोम''' तथा '''सिटनासाक''' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[अलास्का]] राज्यातील मोठे शहर आहे. नोम [[बेरिंग समुद्र|बेरिंग समुद्राच्या]] [[नॉर्टन अखात|नॉर्टन अखातावरील]] [[सीवार्ड द्वीपकल्प|सीवार्ड द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील वस्ती ३,५९८ होती.

== इतिहास ==
[[चित्र:Nome 1900.jpg|इवलेसे|200px|नोम, १९००]]
[[चित्र:Bird's-eye View of Nome Alaska - 1907.jpg|इवलेसे|200px|१९०७ पर्यंत तंबूंच्या जागी घरे उभारली गेली होती.]]
=== सुवर्णशोधापूर्वीचा काळ ===
प्रागैतिहासिक काळापासून [[इनुपियाट लोक|इनुपियाट]] जमातीचे लोक अलास्कियाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर शिकारीसाठी येत असत. सोन्याचा शोध लागण्यापूर्वी नोम येथे 'सितनासुक' (Sitnasuak) नावाने ओळखली जाणारी इनुपियाट लोकांची एक वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दर्शवणारे पुरातत्वीय पुरावे नुकतेच मिळाले आहेत.

=== सुवर्णशोध (गोल्ड रश) ===
{{मुख्य|नोम गोल्ड रश}}
[[चित्र:Street scene, Nome, ca 1899 (WARNER 415).jpeg|इवलेसे|200px|१९०७च्या सुमारासचे नोममधील रस्त्याचे दृश्य]]

=== इडिटारोड शर्यत ===
{{मुख्य|१९२५ सीरम रन}}
[[चित्र:Iditarod finish line.jpg|इवलेसे|200px|नोममध्ये समाप्त होणारी[[इडिटारॉड ट्रेल स्लेड कुत्र्यांची शर्यत]] [[१९२५ सीरम रन]]च्या आठवणी प्रीत्यर्थ दरवर्षी आयोजित केली जाते.]]
१९२५ मध्ये अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून कुत्र्यांच्या स्लेड गाड्यांनी [[घटसर्प|डीप्थेरिया प्रतिविष]] (सीरम) पोहोचवून शेकडो जीव वाचवले होते. अनेक स्लेड चालक आणि त्यांच्या इमानदार कुत्र्यांनी हिमवादळे गोढवून टाकणारी थंडी, पर्वतराजी, गोठलेले तलाव आणि उपासमारीचा सामना करीत घटसर्पविरोधी लस जीवाची शर्थ करून अँकोरेजपासून नोमला पोचवली होती.

या शर्यतीतील शेवटच्या टप्प्याचा स्लेड चालक नॉर्वेजियन वंशाचा [[गुन्नार कासेन]] होता. त्याची स्लेड ओढणाऱ्या कुत्र्यांचा नेता [[बाल्टो (कुत्रा)|बाल्टो]] नावाचा कुत्रा होता. त्याने अंधार, थंडी आणि दिशाहीनतेतून आपला मालक, त्याचे साथी कुत्रे आणि सीरम वेळेत नोमला पोचलवे होते. त्याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क शहरातील]] [[सेंट्रल पार्क]] येथील [[सेंट्रल पार्क प्राणीसंग्रहालय|सेंट्रल पार्क झू]] जवळ एफ.जी. रॉथ यांनी बनवलेला [[बाल्टोचा पुतळा|पुतळा]] उभा आहे. [[लिओनहार्ड सेप्पाला]] याने १९२५च्या सीरम रनचा सर्वात मोठा उपउपांत्य टप्पा पार केला होता. त्याच्या कुत्र्यांपैकी एक असलेला [[टोगो (कुत्रा)|टोगो]] याला या धावेचा विस्मृत नायक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |title=Togo Sled Dog Overlooked by History |publisher=Turtlezen.com |date=December 5, 1929 |access-date=January 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228095721/http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |archive-date=February 28, 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्याच्या स्लेड पथकातील ''फ्रिट्झ'' नावाच्या कुत्र्याचे कलेवर नोममधील [[कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल संग्रहालय|कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल म्युझियम]]मध्ये प्रदर्शनासाठी ठेवण्यात आला आहे.

या प्रकरणाच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ १९७३ मध्ये [[इडिटारॉड स्लेड शर्यत]] सुरू करण्यात आली. १,०४९ पेक्षा अधिक मैल (१,६०० किमी) लांबीची ही शर्यत मानवी आणि त्यांच्या पाळीव कुत्र्यांच्या काटकपणाचा शर्थ बघते. या शर्यतीचे शेवटचे काही टप्पे १९२५च्या सीरम रनच्या रस्त्यावरुन जातात.

== वाहतूक ==
[[चित्र:Nome Airport.jpg|इवलेसे|200px|नोम विमानतळ]]
=== विमानतळ ===
नोम हे आसपासच्या खेड्यांसाठी वाहतुकीचे प्रादेशिक केंद्र आहे. येथे राज्य सरकारच्या मालकीचे दोन विमानतळ आहेत:
* [[नोम विमानतळ]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या पश्चिमेस दोन सागरी मैल (३.७ किमी) अंतरावर असलेला सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात डांबरीकरण केलेल्या दोन धावपट्ट्या आहेत: ३/२१ धावपट्टी ५,५७६ × १५० फूट (१,७०० × ४६ मी) आणि १०/२८ धावपट्टी ६,००१ × १५० फूट (१,८२९ × ४६ मी) आकाराची आहे. विमानतळ सुधारणीचा ८.५ दशलक्ष डॉलरचा प्रकल्प पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहे.
* [[नोम सिटी फील्ड]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या उत्तरेस एक सागरी मैल (१.८५ किमी) अंतरावर असलेले सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात १९५० फूट लांबीची खडकाची (ग्रेव्हल) पृष्ठभाग असलेली ३/२१ नावाची एकच धावपट्टी आहे. याचा वापर खाजगी विमान वाहतुकीसाठी]] केला जातो.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:अलास्कामधील शहरे]]</text>
      <sha1>om9mnexet65l2k2bfw6b52msf9qee92</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717220</id>
      <parentid>2717219</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2717220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8963" sha1="qid276h5eo2xl508cewd2hdf0i2zzcj" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''नोम''' तथा '''सिटनासाक''' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[अलास्का]] राज्यातील मोठे शहर आहे. नोम [[बेरिंग समुद्र|बेरिंग समुद्राच्या]] [[नॉर्टन अखात|नॉर्टन अखातावरील]] [[सीवार्ड द्वीपकल्प|सीवार्ड द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील वस्ती ३,५९८ होती.

== इतिहास ==
[[चित्र:Nome 1900.jpg|इवलेसे|200px|नोम, १९००]]
[[चित्र:Bird's-eye View of Nome Alaska - 1907.jpg|इवलेसे|200px|१९०७ पर्यंत तंबूंच्या जागी घरे उभारली गेली होती.]]
=== सुवर्णशोधापूर्वीचा काळ ===
प्रागैतिहासिक काळापासून [[इनुपियाट लोक|इनुपियाट]] जमातीचे लोक अलास्कियाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर शिकारीसाठी येत असत. सोन्याचा शोध लागण्यापूर्वी नोम येथे 'सितनासुक' (Sitnasuak) नावाने ओळखली जाणारी इनुपियाट लोकांची एक वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दर्शवणारे पुरातत्वीय पुरावे नुकतेच मिळाले आहेत.

=== सुवर्णशोध (गोल्ड रश) ===
{{मुख्य|नोम गोल्ड रश}}
[[चित्र:Street scene, Nome, ca 1899 (WARNER 415).jpeg|इवलेसे|200px|१९०७ च्या सुमारासचे नोममधील रस्त्याचे दृश्य]]

=== इडिटारोड शर्यत ===
{{मुख्य|१९२५ सीरम रन}}
[[चित्र:Iditarod finish line.jpg|इवलेसे|200px|नोममध्ये समाप्त होणारी[[इडिटारॉड ट्रेल स्लेड कुत्र्यांची शर्यत]] [[१९२५ सीरम रन]]च्या आठवणी प्रीत्यर्थ दरवर्षी आयोजित केली जाते.]]
१९२५ मध्ये अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून कुत्र्यांच्या स्लेड गाड्यांनी [[घटसर्प|डीप्थेरिया प्रतिविष]] (सीरम) पोहोचवून शेकडो जीव वाचवले होते. अनेक स्लेड चालक आणि त्यांच्या इमानदार कुत्र्यांनी हिमवादळे गोढवून टाकणारी थंडी, पर्वतराजी, गोठलेले तलाव आणि उपासमारीचा सामना करीत घटसर्पविरोधी लस जीवाची शर्थ करून अँकोरेजपासून नोमला पोचवली होती.

या शर्यतीतील शेवटच्या टप्प्याचा स्लेड चालक नॉर्वेजियन वंशाचा [[गुन्नार कासेन]] होता. त्याची स्लेड ओढणाऱ्या कुत्र्यांचा नेता [[बाल्टो (कुत्रा)|बाल्टो]] नावाचा कुत्रा होता. त्याने अंधार, थंडी आणि दिशाहीनतेतून आपला मालक, त्याचे साथी कुत्रे आणि सीरम वेळेत नोमला पोचलवे होते. त्याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क शहरातील]] [[सेंट्रल पार्क]] येथील [[सेंट्रल पार्क प्राणीसंग्रहालय|सेंट्रल पार्क झू]] जवळ एफ.जी. रॉथ यांनी बनवलेला [[बाल्टोचा पुतळा|पुतळा]] उभा आहे. [[लिओनहार्ड सेप्पाला]] याने १९२५ च्या सीरम रनचा सर्वात मोठा उपउपांत्य टप्पा पार केला होता. त्याच्या कुत्र्यांपैकी एक असलेला [[टोगो (कुत्रा)|टोगो]] याला या धावेचा विस्मृत नायक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |title=Togo Sled Dog Overlooked by History |publisher=Turtlezen.com |date=December 5, 1929 |access-date=January 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228095721/http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |archive-date=February 28, 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्याच्या स्लेड पथकातील ''फ्रिट्झ'' नावाच्या कुत्र्याचे कलेवर नोममधील [[कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल संग्रहालय|कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल म्युझियम]]मध्ये प्रदर्शनासाठी ठेवण्यात आला आहे.

या प्रकरणाच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ १९७३ मध्ये [[इडिटारॉड स्लेड शर्यत]] सुरू करण्यात आली. १,०४९ पेक्षा अधिक मैल (१,६०० किमी) लांबीची ही शर्यत मानवी आणि त्यांच्या पाळीव कुत्र्यांच्या काटकपणाचा शर्थ बघते. या शर्यतीचे शेवटचे काही टप्पे १९२५ च्या सीरम रनच्या रस्त्यावरून जातात.

== वाहतूक ==
[[चित्र:Nome Airport.jpg|इवलेसे|200px|नोम विमानतळ]]
=== विमानतळ ===
नोम हे आसपासच्या खेड्यांसाठी वाहतुकीचे प्रादेशिक केंद्र आहे. येथे राज्य सरकारच्या मालकीचे दोन विमानतळ आहेत:
* [[नोम विमानतळ]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या पश्चिमेस दोन सागरी मैल (३.७ किमी) अंतरावर असलेला सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात डांबरीकरण केलेल्या दोन धावपट्ट्या आहेत: ३/२१ धावपट्टी ५,५७६ × १५० फूट (१,७०० × ४६ मी) आणि १०/२८ धावपट्टी ६,००१ × १५० फूट (१,८२९ × ४६ मी) आकाराची आहे. विमानतळ सुधारणीचा ८.५ दशलक्ष डॉलरचा प्रकल्प पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहे.
* [[नोम सिटी फील्ड]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या उत्तरेस एक सागरी मैल (१.८५ किमी) अंतरावर असलेले सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात १९५० फूट लांबीची खडकाची (ग्रेव्हल) पृष्ठभाग असलेली ३/२१ नावाची एकच धावपट्टी आहे. याचा वापर खाजगी विमान वाहतुकीसाठी]] केला जातो.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:अलास्कामधील शहरे]]</text>
      <sha1>qid276h5eo2xl508cewd2hdf0i2zzcj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717223</id>
      <parentid>2717220</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>चित्र</comment>
      <origin>2717223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8989" sha1="tvqbhbnegqhdrl3kxe4c19oke7jai22" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''नोम''' तथा '''सिटनासाक''' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[अलास्का]] राज्यातील मोठे शहर आहे. नोम [[बेरिंग समुद्र|बेरिंग समुद्राच्या]] [[नॉर्टन अखात|नॉर्टन अखातावरील]] [[सीवार्ड द्वीपकल्प|सीवार्ड द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील वस्ती ३,५९८ होती.

== इतिहास ==
[[चित्र:Nome 1900.jpg|इवलेसे|200px|नोम, १९००]]
[[चित्र:Bird's-eye View of Nome Alaska - 1907.jpg|इवलेसे|200px|१९०७ पर्यंत तंबूंच्या जागी घरे उभारली गेली होती.]]
=== सुवर्णशोधापूर्वीचा काळ ===
प्रागैतिहासिक काळापासून [[इनुपियाट लोक|इनुपियाट]] जमातीचे लोक अलास्कियाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर शिकारीसाठी येत असत. सोन्याचा शोध लागण्यापूर्वी नोम येथे 'सितनासुक' (Sitnasuak) नावाने ओळखली जाणारी इनुपियाट लोकांची एक वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दर्शवणारे पुरातत्वीय पुरावे नुकतेच मिळाले आहेत.

=== सुवर्णशोध (गोल्ड रश) ===
{{मुख्य|नोम गोल्ड रश}}
[[चित्र:Street scene, Nome, ca 1899 (WARNER 415).jpeg|इवलेसे|200px|१९०७ च्या सुमारासचे नोममधील रस्त्याचे दृश्य]]

=== इडिटारोड शर्यत ===
{{मुख्य|१९२५ सीरम रन}}
[[चित्र:Iditarod finish line.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोममध्ये समाप्त होणारी[[इडिटारॉड ट्रेल स्लेड कुत्र्यांची शर्यत]] [[१९२५ सीरम रन]]च्या आठवणी प्रीत्यर्थ दरवर्षी आयोजित केली जाते.]]
१९२५ मध्ये अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून कुत्र्यांच्या स्लेड गाड्यांनी [[घटसर्प|डीप्थेरिया प्रतिविष]] (सीरम) पोहोचवून शेकडो जीव वाचवले होते. अनेक स्लेड चालक आणि त्यांच्या इमानदार कुत्र्यांनी हिमवादळे गोढवून टाकणारी थंडी, पर्वतराजी, गोठलेले तलाव आणि उपासमारीचा सामना करीत घटसर्पविरोधी लस जीवाची शर्थ करून अँकोरेजपासून नोमला पोचवली होती.

या शर्यतीतील शेवटच्या टप्प्याचा स्लेड चालक नॉर्वेजियन वंशाचा [[गुन्नार कासेन]] होता. त्याची स्लेड ओढणाऱ्या कुत्र्यांचा नेता [[बाल्टो (कुत्रा)|बाल्टो]] नावाचा कुत्रा होता. त्याने अंधार, थंडी आणि दिशाहीनतेतून आपला मालक, त्याचे साथी कुत्रे आणि सीरम वेळेत नोमला पोचलवे होते. त्याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क शहरातील]] [[सेंट्रल पार्क]] येथील [[सेंट्रल पार्क प्राणीसंग्रहालय|सेंट्रल पार्क झू]] जवळ एफ.जी. रॉथ यांनी बनवलेला [[बाल्टोचा पुतळा|पुतळा]] उभा आहे. [[लिओनहार्ड सेप्पाला]] याने १९२५ च्या सीरम रनचा सर्वात मोठा उपउपांत्य टप्पा पार केला होता. त्याच्या कुत्र्यांपैकी एक असलेला [[टोगो (कुत्रा)|टोगो]] याला या धावेचा विस्मृत नायक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |title=Togo Sled Dog Overlooked by History |publisher=Turtlezen.com |date=December 5, 1929 |access-date=January 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228095721/http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |archive-date=February 28, 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्याच्या स्लेड पथकातील ''फ्रिट्झ'' नावाच्या कुत्र्याचे कलेवर नोममधील [[कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल संग्रहालय|कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल म्युझियम]]मध्ये प्रदर्शनासाठी ठेवण्यात आला आहे.

या प्रकरणाच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ १९७३ मध्ये [[इडिटारॉड स्लेड शर्यत]] सुरू करण्यात आली. १,०४९ पेक्षा अधिक मैल (१,६०० किमी) लांबीची ही शर्यत मानवी आणि त्यांच्या पाळीव कुत्र्यांच्या काटकपणाचा शर्थ बघते. या शर्यतीचे शेवटचे काही टप्पे १९२५ च्या सीरम रनच्या रस्त्यावरून जातात.

== वाहतूक ==
[[चित्र:Nome Airport.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोम विमानतळ]]
=== विमानतळ ===
नोम हे आसपासच्या खेड्यांसाठी वाहतुकीचे प्रादेशिक केंद्र आहे. येथे राज्य सरकारच्या मालकीचे दोन विमानतळ आहेत:
* [[नोम विमानतळ]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या पश्चिमेस दोन सागरी मैल (३.७ किमी) अंतरावर असलेला सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात डांबरीकरण केलेल्या दोन धावपट्ट्या आहेत: ३/२१ धावपट्टी ५,५७६ × १५० फूट (१,७०० × ४६ मी) आणि १०/२८ धावपट्टी ६,००१ × १५० फूट (१,८२९ × ४६ मी) आकाराची आहे. विमानतळ सुधारणीचा ८.५ दशलक्ष डॉलरचा प्रकल्प पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहे.
* [[नोम सिटी फील्ड]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या उत्तरेस एक सागरी मैल (१.८५ किमी) अंतरावर असलेले सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात १९५० फूट लांबीची खडकाची (ग्रेव्हल) पृष्ठभाग असलेली ३/२१ नावाची एकच धावपट्टी आहे. याचा वापर खाजगी विमान वाहतुकीसाठी]] केला जातो.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:अलास्कामधील शहरे]]</text>
      <sha1>tvqbhbnegqhdrl3kxe4c19oke7jai22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717224</id>
      <parentid>2717223</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>चित्र</comment>
      <origin>2717224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9015" sha1="sb2gxw8svxz9mnviad7kdpls3g10xi0" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''नोम''' तथा '''सिटनासाक''' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[अलास्का]] राज्यातील मोठे शहर आहे. नोम [[बेरिंग समुद्र|बेरिंग समुद्राच्या]] [[नॉर्टन अखात|नॉर्टन अखातावरील]] [[सीवार्ड द्वीपकल्प|सीवार्ड द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील वस्ती ३,५९८ होती.

== इतिहास ==
[[चित्र:Nome 1900.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोम, १९००]]
[[चित्र:Bird's-eye View of Nome Alaska - 1907.jpg|इवलेसे|200px|१९०७ पर्यंत तंबूंच्या जागी घरे उभारली गेली होती.]]
=== सुवर्णशोधापूर्वीचा काळ ===
प्रागैतिहासिक काळापासून [[इनुपियाट लोक|इनुपियाट]] जमातीचे लोक अलास्कियाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर शिकारीसाठी येत असत. सोन्याचा शोध लागण्यापूर्वी नोम येथे 'सितनासुक' (Sitnasuak) नावाने ओळखली जाणारी इनुपियाट लोकांची एक वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दर्शवणारे पुरातत्वीय पुरावे नुकतेच मिळाले आहेत.

=== सुवर्णशोध (गोल्ड रश) ===
{{मुख्य|नोम गोल्ड रश}}
[[चित्र:Street scene, Nome, ca 1899 (WARNER 415).jpeg|इवलेसे|डावे|200px|१९०७ च्या सुमारासचे नोममधील रस्त्याचे दृश्य]]

=== इडिटारोड शर्यत ===
{{मुख्य|१९२५ सीरम रन}}
[[चित्र:Iditarod finish line.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोममध्ये समाप्त होणारी[[इडिटारॉड ट्रेल स्लेड कुत्र्यांची शर्यत]] [[१९२५ सीरम रन]]च्या आठवणी प्रीत्यर्थ दरवर्षी आयोजित केली जाते.]]
१९२५ मध्ये अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून कुत्र्यांच्या स्लेड गाड्यांनी [[घटसर्प|डीप्थेरिया प्रतिविष]] (सीरम) पोहोचवून शेकडो जीव वाचवले होते. अनेक स्लेड चालक आणि त्यांच्या इमानदार कुत्र्यांनी हिमवादळे गोढवून टाकणारी थंडी, पर्वतराजी, गोठलेले तलाव आणि उपासमारीचा सामना करीत घटसर्पविरोधी लस जीवाची शर्थ करून अँकोरेजपासून नोमला पोचवली होती.

या शर्यतीतील शेवटच्या टप्प्याचा स्लेड चालक नॉर्वेजियन वंशाचा [[गुन्नार कासेन]] होता. त्याची स्लेड ओढणाऱ्या कुत्र्यांचा नेता [[बाल्टो (कुत्रा)|बाल्टो]] नावाचा कुत्रा होता. त्याने अंधार, थंडी आणि दिशाहीनतेतून आपला मालक, त्याचे साथी कुत्रे आणि सीरम वेळेत नोमला पोचलवे होते. त्याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क शहरातील]] [[सेंट्रल पार्क]] येथील [[सेंट्रल पार्क प्राणीसंग्रहालय|सेंट्रल पार्क झू]] जवळ एफ.जी. रॉथ यांनी बनवलेला [[बाल्टोचा पुतळा|पुतळा]] उभा आहे. [[लिओनहार्ड सेप्पाला]] याने १९२५ च्या सीरम रनचा सर्वात मोठा उपउपांत्य टप्पा पार केला होता. त्याच्या कुत्र्यांपैकी एक असलेला [[टोगो (कुत्रा)|टोगो]] याला या धावेचा विस्मृत नायक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |title=Togo Sled Dog Overlooked by History |publisher=Turtlezen.com |date=December 5, 1929 |access-date=January 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228095721/http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |archive-date=February 28, 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्याच्या स्लेड पथकातील ''फ्रिट्झ'' नावाच्या कुत्र्याचे कलेवर नोममधील [[कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल संग्रहालय|कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल म्युझियम]]मध्ये प्रदर्शनासाठी ठेवण्यात आला आहे.

या प्रकरणाच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ १९७३ मध्ये [[इडिटारॉड स्लेड शर्यत]] सुरू करण्यात आली. १,०४९ पेक्षा अधिक मैल (१,६०० किमी) लांबीची ही शर्यत मानवी आणि त्यांच्या पाळीव कुत्र्यांच्या काटकपणाचा शर्थ बघते. या शर्यतीचे शेवटचे काही टप्पे १९२५ च्या सीरम रनच्या रस्त्यावरून जातात.

== वाहतूक ==
[[चित्र:Nome Airport.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोम विमानतळ]]
=== विमानतळ ===
नोम हे आसपासच्या खेड्यांसाठी वाहतुकीचे प्रादेशिक केंद्र आहे. येथे राज्य सरकारच्या मालकीचे दोन विमानतळ आहेत:
* [[नोम विमानतळ]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या पश्चिमेस दोन सागरी मैल (३.७ किमी) अंतरावर असलेला सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात डांबरीकरण केलेल्या दोन धावपट्ट्या आहेत: ३/२१ धावपट्टी ५,५७६ × १५० फूट (१,७०० × ४६ मी) आणि १०/२८ धावपट्टी ६,००१ × १५० फूट (१,८२९ × ४६ मी) आकाराची आहे. विमानतळ सुधारणीचा ८.५ दशलक्ष डॉलरचा प्रकल्प पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहे.
* [[नोम सिटी फील्ड]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या उत्तरेस एक सागरी मैल (१.८५ किमी) अंतरावर असलेले सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात १९५० फूट लांबीची खडकाची (ग्रेव्हल) पृष्ठभाग असलेली ३/२१ नावाची एकच धावपट्टी आहे. याचा वापर खाजगी विमान वाहतुकीसाठी]] केला जातो.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:अलास्कामधील शहरे]]</text>
      <sha1>sb2gxw8svxz9mnviad7kdpls3g10xi0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717225</id>
      <parentid>2717224</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* इडिटारोड शर्यत */</comment>
      <origin>2717225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11781" sha1="cd38p9rm4ym6wt0fw9dr3xzfpo9oj9k" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''नोम''' तथा '''सिटनासाक''' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[अलास्का]] राज्यातील मोठे शहर आहे. नोम [[बेरिंग समुद्र|बेरिंग समुद्राच्या]] [[नॉर्टन अखात|नॉर्टन अखातावरील]] [[सीवार्ड द्वीपकल्प|सीवार्ड द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील वस्ती ३,५९८ होती.

== इतिहास ==
[[चित्र:Nome 1900.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोम, १९००]]
[[चित्र:Bird's-eye View of Nome Alaska - 1907.jpg|इवलेसे|200px|१९०७ पर्यंत तंबूंच्या जागी घरे उभारली गेली होती.]]
=== सुवर्णशोधापूर्वीचा काळ ===
प्रागैतिहासिक काळापासून [[इनुपियाट लोक|इनुपियाट]] जमातीचे लोक अलास्कियाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर शिकारीसाठी येत असत. सोन्याचा शोध लागण्यापूर्वी नोम येथे 'सितनासुक' (Sitnasuak) नावाने ओळखली जाणारी इनुपियाट लोकांची एक वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दर्शवणारे पुरातत्वीय पुरावे नुकतेच मिळाले आहेत.

=== सुवर्णशोध (गोल्ड रश) ===
{{मुख्य|नोम गोल्ड रश}}
[[चित्र:Street scene, Nome, ca 1899 (WARNER 415).jpeg|इवलेसे|डावे|200px|१९०७ च्या सुमारासचे नोममधील रस्त्याचे दृश्य]]

=== इडिटारोड शर्यत ===
{{मुख्य|१९२५ सीरम रन}}
[[चित्र:Iditarod finish line.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोममध्ये समाप्त होणारी[[इडिटारॉड ट्रेल स्लेड कुत्र्यांची शर्यत]] [[१९२५ सीरम रन]]च्या आठवणी प्रीत्यर्थ दरवर्षी आयोजित केली जाते.]]
१९२५ मध्ये अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून कुत्र्यांच्या स्लेड गाड्यांनी [[घटसर्प|डीप्थेरिया प्रतिविष]] (सीरम) पोहोचवून शेकडो जीव वाचवले होते. अनेक स्लेड चालक आणि त्यांच्या इमानदार कुत्र्यांनी हिमवादळे गोढवून टाकणारी थंडी, पर्वतराजी, गोठलेले तलाव आणि उपासमारीचा सामना करीत घटसर्पविरोधी लस जीवाची शर्थ करून अँकोरेजपासून नोमला पोचवली होती.

या शर्यतीतील शेवटच्या टप्प्याचा स्लेड चालक नॉर्वेजियन वंशाचा [[गुन्नार कासेन]] होता. त्याची स्लेड ओढणाऱ्या कुत्र्यांचा नेता [[बाल्टो (कुत्रा)|बाल्टो]] नावाचा कुत्रा होता. त्याने अंधार, थंडी आणि दिशाहीनतेतून आपला मालक, त्याचे साथी कुत्रे आणि सीरम वेळेत नोमला पोचलवे होते. त्याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क शहरातील]] [[सेंट्रल पार्क]] येथील [[सेंट्रल पार्क प्राणीसंग्रहालय|सेंट्रल पार्क झू]] जवळ एफ.जी. रॉथ यांनी बनवलेला [[बाल्टोचा पुतळा|पुतळा]] उभा आहे. [[लिओनहार्ड सेप्पाला]] याने १९२५ च्या सीरम रनचा सर्वात मोठा उपउपांत्य टप्पा पार केला होता. त्याच्या कुत्र्यांपैकी एक असलेला [[टोगो (कुत्रा)|टोगो]] याला या धावेचा विस्मृत नायक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |title=Togo Sled Dog Overlooked by History |publisher=Turtlezen.com |date=December 5, 1929 |access-date=January 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228095721/http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |archive-date=February 28, 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्याच्या स्लेड पथकातील ''फ्रिट्झ'' नावाच्या कुत्र्याचे कलेवर नोममधील [[कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल संग्रहालय|कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल म्युझियम]]मध्ये प्रदर्शनासाठी ठेवण्यात आला आहे.

या प्रकरणाच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ १९७३ मध्ये [[इडिटारॉड स्लेड शर्यत]] सुरू करण्यात आली. १,०४९ पेक्षा अधिक मैल (१,६०० किमी) लांबीची ही शर्यत मानवी आणि त्यांच्या पाळीव कुत्र्यांच्या काटकपणाचा शर्थ बघते. या शर्यतीचे शेवटचे काही टप्पे १९२५ च्या सीरम रनच्या रस्त्यावरून जातात.

== अर्थव्यवस्था ==
[[चित्र:Chamber of Commerce meeting in Nome, Alaska 2018.jpg|200px|डावे|ऑक्टोबर २०१८ मध्ये [[अमेरिकेचे लोकप्रतिनिधी गृह|यू.एस. हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज]]मध्ये [[अलास्काचा एकुलता एक मतदारसंघ|अलास्काचे प्रतिनिधी]] [[डॉन यंग]] यांच्यासोबत बैठक करताना नोम चेंबर ऑफ कॉमर्सचे सदस्य]]
[[चित्र:Alaska - Nabesna through Nome - NARA - 23942213.jpg|200px|डावे|नोममधील सोन्याचे उत्खनन, १९४० चे दशक]]
सोन्याचे खाणकाम हा सुरुवातीपासून आजतागायत नोमच्या लोकांसाठी रोजगार आणि महसुलाचा एक प्रमुख स्रोत राहिला आहे. १९९० मध्ये शहराच्या अर्थव्यवस्थेतील खाणकामाचे योगदान वर्षाला ६० लक्ष डॉलर मूल्याचे असल्याचा अंदाज होता. त्यानंतर सोन्याच्या किंमतीत झालेल्या मोठ्या वाढीमुळे सागरी पट्ट्यांमधील (ऑफशोर) भाडेतत्त्वावरील क्षेत्रांमध्ये पुन्हा रस निर्माण झाला. तेथे अंदाजे १०,०००,००० औंस (सुमारे २८,३०० किलोग्रॅम) सोन्याचा साठा राखीव असल्याचा अंदाज आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mrdata.usgs.gov/ardf/show-ardf.php?ardf_num=NM253|title=Nome Offshore Placer deposits (ARDF #NM253) Au|website=mrdata.usgs.gov|access-date=January 27, 2019}}&lt;/ref&gt; या कामाद्वारे येथील महसूल आणि रोजगारात मोठी वाढ झाली.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stinson|first=Holly|date=1991|title=Nome: Gold &amp; Government Rule the Economy|url=http://labor.alaska.gov/research/trends/sep91art1.pdf|journal=Alaska Department of Labor|access-date=January 27, 2019|archive-date=December 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222135130/http://labor.alaska.gov/research/trends/sep91art1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== वाहतूक ==
[[चित्र:Nome Airport.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोम विमानतळ]]
=== विमानतळ ===
नोम हे आसपासच्या खेड्यांसाठी वाहतुकीचे प्रादेशिक केंद्र आहे. येथे राज्य सरकारच्या मालकीचे दोन विमानतळ आहेत:
* [[नोम विमानतळ]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या पश्चिमेस दोन सागरी मैल (३.७ किमी) अंतरावर असलेला सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात डांबरीकरण केलेल्या दोन धावपट्ट्या आहेत: ३/२१ धावपट्टी ५,५७६ × १५० फूट (१,७०० × ४६ मी) आणि १०/२८ धावपट्टी ६,००१ × १५० फूट (१,८२९ × ४६ मी) आकाराची आहे. विमानतळ सुधारणीचा ८.५ दशलक्ष डॉलरचा प्रकल्प पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहे.
* [[नोम सिटी फील्ड]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या उत्तरेस एक सागरी मैल (१.८५ किमी) अंतरावर असलेले सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात १९५० फूट लांबीची खडकाची (ग्रेव्हल) पृष्ठभाग असलेली ३/२१ नावाची एकच धावपट्टी आहे. याचा वापर खाजगी विमान वाहतुकीसाठी]] केला जातो.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:अलास्कामधील शहरे]]</text>
      <sha1>cd38p9rm4ym6wt0fw9dr3xzfpo9oj9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717226</id>
      <parentid>2717225</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* वाहतूक */</comment>
      <origin>2717226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13930" sha1="h5p99gihij5p0bc2zkim53yn6p64wy5" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''नोम''' तथा '''सिटनासाक''' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[अलास्का]] राज्यातील मोठे शहर आहे. नोम [[बेरिंग समुद्र|बेरिंग समुद्राच्या]] [[नॉर्टन अखात|नॉर्टन अखातावरील]] [[सीवार्ड द्वीपकल्प|सीवार्ड द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील वस्ती ३,५९८ होती.

== इतिहास ==
[[चित्र:Nome 1900.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोम, १९००]]
[[चित्र:Bird's-eye View of Nome Alaska - 1907.jpg|इवलेसे|200px|१९०७ पर्यंत तंबूंच्या जागी घरे उभारली गेली होती.]]
=== सुवर्णशोधापूर्वीचा काळ ===
प्रागैतिहासिक काळापासून [[इनुपियाट लोक|इनुपियाट]] जमातीचे लोक अलास्कियाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर शिकारीसाठी येत असत. सोन्याचा शोध लागण्यापूर्वी नोम येथे 'सितनासुक' (Sitnasuak) नावाने ओळखली जाणारी इनुपियाट लोकांची एक वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दर्शवणारे पुरातत्वीय पुरावे नुकतेच मिळाले आहेत.

=== सुवर्णशोध (गोल्ड रश) ===
{{मुख्य|नोम गोल्ड रश}}
[[चित्र:Street scene, Nome, ca 1899 (WARNER 415).jpeg|इवलेसे|डावे|200px|१९०७ च्या सुमारासचे नोममधील रस्त्याचे दृश्य]]

=== इडिटारोड शर्यत ===
{{मुख्य|१९२५ सीरम रन}}
[[चित्र:Iditarod finish line.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोममध्ये समाप्त होणारी[[इडिटारॉड ट्रेल स्लेड कुत्र्यांची शर्यत]] [[१९२५ सीरम रन]]च्या आठवणी प्रीत्यर्थ दरवर्षी आयोजित केली जाते.]]
१९२५ मध्ये अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून कुत्र्यांच्या स्लेड गाड्यांनी [[घटसर्प|डीप्थेरिया प्रतिविष]] (सीरम) पोहोचवून शेकडो जीव वाचवले होते. अनेक स्लेड चालक आणि त्यांच्या इमानदार कुत्र्यांनी हिमवादळे गोढवून टाकणारी थंडी, पर्वतराजी, गोठलेले तलाव आणि उपासमारीचा सामना करीत घटसर्पविरोधी लस जीवाची शर्थ करून अँकोरेजपासून नोमला पोचवली होती.

या शर्यतीतील शेवटच्या टप्प्याचा स्लेड चालक नॉर्वेजियन वंशाचा [[गुन्नार कासेन]] होता. त्याची स्लेड ओढणाऱ्या कुत्र्यांचा नेता [[बाल्टो (कुत्रा)|बाल्टो]] नावाचा कुत्रा होता. त्याने अंधार, थंडी आणि दिशाहीनतेतून आपला मालक, त्याचे साथी कुत्रे आणि सीरम वेळेत नोमला पोचलवे होते. त्याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क शहरातील]] [[सेंट्रल पार्क]] येथील [[सेंट्रल पार्क प्राणीसंग्रहालय|सेंट्रल पार्क झू]] जवळ एफ.जी. रॉथ यांनी बनवलेला [[बाल्टोचा पुतळा|पुतळा]] उभा आहे. [[लिओनहार्ड सेप्पाला]] याने १९२५ च्या सीरम रनचा सर्वात मोठा उपउपांत्य टप्पा पार केला होता. त्याच्या कुत्र्यांपैकी एक असलेला [[टोगो (कुत्रा)|टोगो]] याला या धावेचा विस्मृत नायक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |title=Togo Sled Dog Overlooked by History |publisher=Turtlezen.com |date=December 5, 1929 |access-date=January 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228095721/http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |archive-date=February 28, 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्याच्या स्लेड पथकातील ''फ्रिट्झ'' नावाच्या कुत्र्याचे कलेवर नोममधील [[कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल संग्रहालय|कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल म्युझियम]]मध्ये प्रदर्शनासाठी ठेवण्यात आला आहे.

या प्रकरणाच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ १९७३ मध्ये [[इडिटारॉड स्लेड शर्यत]] सुरू करण्यात आली. १,०४९ पेक्षा अधिक मैल (१,६०० किमी) लांबीची ही शर्यत मानवी आणि त्यांच्या पाळीव कुत्र्यांच्या काटकपणाचा शर्थ बघते. या शर्यतीचे शेवटचे काही टप्पे १९२५ च्या सीरम रनच्या रस्त्यावरून जातात.

== अर्थव्यवस्था ==
[[चित्र:Chamber of Commerce meeting in Nome, Alaska 2018.jpg|200px|डावे|ऑक्टोबर २०१८ मध्ये [[अमेरिकेचे लोकप्रतिनिधी गृह|यू.एस. हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज]]मध्ये [[अलास्काचा एकुलता एक मतदारसंघ|अलास्काचे प्रतिनिधी]] [[डॉन यंग]] यांच्यासोबत बैठक करताना नोम चेंबर ऑफ कॉमर्सचे सदस्य]]
[[चित्र:Alaska - Nabesna through Nome - NARA - 23942213.jpg|200px|डावे|नोममधील सोन्याचे उत्खनन, १९४० चे दशक]]
सोन्याचे खाणकाम हा सुरुवातीपासून आजतागायत नोमच्या लोकांसाठी रोजगार आणि महसुलाचा एक प्रमुख स्रोत राहिला आहे. १९९० मध्ये शहराच्या अर्थव्यवस्थेतील खाणकामाचे योगदान वर्षाला ६० लक्ष डॉलर मूल्याचे असल्याचा अंदाज होता. त्यानंतर सोन्याच्या किंमतीत झालेल्या मोठ्या वाढीमुळे सागरी पट्ट्यांमधील (ऑफशोर) भाडेतत्त्वावरील क्षेत्रांमध्ये पुन्हा रस निर्माण झाला. तेथे अंदाजे १०,०००,००० औंस (सुमारे २८,३०० किलोग्रॅम) सोन्याचा साठा राखीव असल्याचा अंदाज आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mrdata.usgs.gov/ardf/show-ardf.php?ardf_num=NM253|title=Nome Offshore Placer deposits (ARDF #NM253) Au|website=mrdata.usgs.gov|access-date=January 27, 2019}}&lt;/ref&gt; या कामाद्वारे येथील महसूल आणि रोजगारात मोठी वाढ झाली.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stinson|first=Holly|date=1991|title=Nome: Gold &amp; Government Rule the Economy|url=http://labor.alaska.gov/research/trends/sep91art1.pdf|journal=Alaska Department of Labor|access-date=January 27, 2019|archive-date=December 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222135130/http://labor.alaska.gov/research/trends/sep91art1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== वाहतूक ==
[[चित्र:Nome Airport.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोम विमानतळ]]
=== विमानतळ ===
नोम हे आसपासच्या खेड्यांसाठी वाहतुकीचे प्रादेशिक केंद्र आहे. येथे राज्य सरकारच्या मालकीचे दोन विमानतळ आहेत:
* [[नोम विमानतळ]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या पश्चिमेस दोन सागरी मैल (३.७ किमी) अंतरावर असलेला सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात डांबरीकरण केलेल्या दोन धावपट्ट्या आहेत: ३/२१ धावपट्टी ५,५७६ × १५० फूट (१,७०० × ४६ मी) आणि १०/२८ धावपट्टी ६,००१ × १५० फूट (१,८२९ × ४६ मी) आकाराची आहे. विमानतळ सुधारणीचा ८.५ दशलक्ष डॉलरचा प्रकल्प पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहे.
* [[नोम सिटी फील्ड]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या उत्तरेस एक सागरी मैल (१.८५ किमी) अंतरावर असलेले सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात १९५० फूट लांबीची खडकाची (ग्रेव्हल) पृष्ठभाग असलेली ३/२१ नावाची एकच धावपट्टी आहे. याचा वापर खाजगी विमान वाहतुकीसाठी]] केला जातो.

== निवडक प्रसिद्ध व्यक्ती ==
* [[फ्रँक ई. क्लेनश्मिट]] (१८७१–१९४९), आर्क्टिक संशोधक, माहितीपट निर्माते आणि पहिल्या जागतिक युद्धातील चित्रपट बातमीदार; सुमारे १९०५ मध्ये कुटुंबासह नोममध्ये वास्तव्य.
* [[कॅरी एम. मॅकलेन]] (१८९५–१९७३), नोम-स्थित लेखिका आणि शिक्षिका.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Carrie McLain Papers |url=https://vilda.alaska.edu/digital/collection/cdmg11/id/17731/rec/6 |access-date=June 1, 2023 |website=vilda.alaska.edu |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉनी ओल्सन]] (जन्म १९५३), [[अलास्का सिनेट|अलास्का राज्य सिनेट]]मध्ये नोम आणि आसपासच्या क्षेत्राचे प्रतिनिधित्व करणारे राजकारणी.
* [[नील फॉस्टर]] (जन्म १९७२), [[अलास्का हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज]]मध्ये नोम आणि आसपासच्या क्षेत्राचे प्रतिनिधित्व करणारे राजकारणी.
* [[जिमी डुलिटल|जेम्स &quot;जिमी&quot; डुलिटल]] (१८९६–१९९३), यू.एस. एअर फोर्सचे जनरल; बालपणाचा काही काळ नोममध्ये व्यतीत केला.
* [[डीन फिलिप कार्टर]] (जन्म १९५५), नोम, अलास्का येथे जन्मलेला दोषी ठरलेला [[सलग हत्याकांड|सलग मारेकरी]] (Spree Killer).

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:अलास्कामधील शहरे]]</text>
      <sha1>h5p99gihij5p0bc2zkim53yn6p64wy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717227</id>
      <parentid>2717226</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडक प्रसिद्ध व्यक्ती */</comment>
      <origin>2717227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14076" sha1="dr8ux4hmxnp6jb6tl8yy9cnz1ns97vd" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''नोम''' तथा '''सिटनासाक''' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[अलास्का]] राज्यातील मोठे शहर आहे. नोम [[बेरिंग समुद्र|बेरिंग समुद्राच्या]] [[नॉर्टन अखात|नॉर्टन अखातावरील]] [[सीवार्ड द्वीपकल्प|सीवार्ड द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील वस्ती ३,५९८ होती.

== इतिहास ==
[[चित्र:Nome 1900.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोम, १९००]]
[[चित्र:Bird's-eye View of Nome Alaska - 1907.jpg|इवलेसे|200px|१९०७ पर्यंत तंबूंच्या जागी घरे उभारली गेली होती.]]
=== सुवर्णशोधापूर्वीचा काळ ===
प्रागैतिहासिक काळापासून [[इनुपियाट लोक|इनुपियाट]] जमातीचे लोक अलास्कियाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर शिकारीसाठी येत असत. सोन्याचा शोध लागण्यापूर्वी नोम येथे 'सितनासुक' (Sitnasuak) नावाने ओळखली जाणारी इनुपियाट लोकांची एक वस्ती अस्तित्वात असल्याचे दर्शवणारे पुरातत्वीय पुरावे नुकतेच मिळाले आहेत.

=== सुवर्णशोध (गोल्ड रश) ===
{{मुख्य|नोम गोल्ड रश}}
[[चित्र:Street scene, Nome, ca 1899 (WARNER 415).jpeg|इवलेसे|डावे|200px|१९०७ च्या सुमारासचे नोममधील रस्त्याचे दृश्य]]

=== इडिटारोड शर्यत ===
{{मुख्य|१९२५ सीरम रन}}
[[चित्र:Iditarod finish line.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोममध्ये समाप्त होणारी[[इडिटारॉड ट्रेल स्लेड कुत्र्यांची शर्यत]] [[१९२५ सीरम रन]]च्या आठवणी प्रीत्यर्थ दरवर्षी आयोजित केली जाते.]]
१९२५ मध्ये अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून कुत्र्यांच्या स्लेड गाड्यांनी [[घटसर्प|डीप्थेरिया प्रतिविष]] (सीरम) पोहोचवून शेकडो जीव वाचवले होते. अनेक स्लेड चालक आणि त्यांच्या इमानदार कुत्र्यांनी हिमवादळे गोढवून टाकणारी थंडी, पर्वतराजी, गोठलेले तलाव आणि उपासमारीचा सामना करीत घटसर्पविरोधी लस जीवाची शर्थ करून अँकोरेजपासून नोमला पोचवली होती.

या शर्यतीतील शेवटच्या टप्प्याचा स्लेड चालक नॉर्वेजियन वंशाचा [[गुन्नार कासेन]] होता. त्याची स्लेड ओढणाऱ्या कुत्र्यांचा नेता [[बाल्टो (कुत्रा)|बाल्टो]] नावाचा कुत्रा होता. त्याने अंधार, थंडी आणि दिशाहीनतेतून आपला मालक, त्याचे साथी कुत्रे आणि सीरम वेळेत नोमला पोचलवे होते. त्याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क शहरातील]] [[सेंट्रल पार्क]] येथील [[सेंट्रल पार्क प्राणीसंग्रहालय|सेंट्रल पार्क झू]] जवळ एफ.जी. रॉथ यांनी बनवलेला [[बाल्टोचा पुतळा|पुतळा]] उभा आहे. [[लिओनहार्ड सेप्पाला]] याने १९२५ च्या सीरम रनचा सर्वात मोठा उपउपांत्य टप्पा पार केला होता. त्याच्या कुत्र्यांपैकी एक असलेला [[टोगो (कुत्रा)|टोगो]] याला या धावेचा विस्मृत नायक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |title=Togo Sled Dog Overlooked by History |publisher=Turtlezen.com |date=December 5, 1929 |access-date=January 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228095721/http://www.turtlezen.com/togosleddog.html |archive-date=February 28, 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्याच्या स्लेड पथकातील ''फ्रिट्झ'' नावाच्या कुत्र्याचे कलेवर नोममधील [[कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल संग्रहालय|कॅरी एम. मॅकलेन मेमोरियल म्युझियम]]मध्ये प्रदर्शनासाठी ठेवण्यात आला आहे.

या प्रकरणाच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ १९७३ मध्ये [[इडिटारॉड स्लेड शर्यत]] सुरू करण्यात आली. १,०४९ पेक्षा अधिक मैल (१,६०० किमी) लांबीची ही शर्यत मानवी आणि त्यांच्या पाळीव कुत्र्यांच्या काटकपणाचा शर्थ बघते. या शर्यतीचे शेवटचे काही टप्पे १९२५ च्या सीरम रनच्या रस्त्यावरून जातात.

== अर्थव्यवस्था ==
[[चित्र:Chamber of Commerce meeting in Nome, Alaska 2018.jpg|200px|डावे|ऑक्टोबर २०१८ मध्ये [[अमेरिकेचे लोकप्रतिनिधी गृह|यू.एस. हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज]]मध्ये [[अलास्काचा एकुलता एक मतदारसंघ|अलास्काचे प्रतिनिधी]] [[डॉन यंग]] यांच्यासोबत बैठक करताना नोम चेंबर ऑफ कॉमर्सचे सदस्य]]
[[चित्र:Alaska - Nabesna through Nome - NARA - 23942213.jpg|200px|डावे|नोममधील सोन्याचे उत्खनन, १९४० चे दशक]]
सोन्याचे खाणकाम हा सुरुवातीपासून आजतागायत नोमच्या लोकांसाठी रोजगार आणि महसुलाचा एक प्रमुख स्रोत राहिला आहे. १९९० मध्ये शहराच्या अर्थव्यवस्थेतील खाणकामाचे योगदान वर्षाला ६० लक्ष डॉलर मूल्याचे असल्याचा अंदाज होता. त्यानंतर सोन्याच्या किंमतीत झालेल्या मोठ्या वाढीमुळे सागरी पट्ट्यांमधील (ऑफशोर) भाडेतत्त्वावरील क्षेत्रांमध्ये पुन्हा रस निर्माण झाला. तेथे अंदाजे १०,०००,००० औंस (सुमारे २८,३०० किलोग्रॅम) सोन्याचा साठा राखीव असल्याचा अंदाज आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mrdata.usgs.gov/ardf/show-ardf.php?ardf_num=NM253|title=Nome Offshore Placer deposits (ARDF #NM253) Au|website=mrdata.usgs.gov|access-date=January 27, 2019}}&lt;/ref&gt; या कामाद्वारे येथील महसूल आणि रोजगारात मोठी वाढ झाली.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stinson|first=Holly|date=1991|title=Nome: Gold &amp; Government Rule the Economy|url=http://labor.alaska.gov/research/trends/sep91art1.pdf|journal=Alaska Department of Labor|access-date=January 27, 2019|archive-date=December 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222135130/http://labor.alaska.gov/research/trends/sep91art1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== वाहतूक ==
[[चित्र:Nome Airport.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नोम विमानतळ]]
=== विमानतळ ===
नोम हे आसपासच्या खेड्यांसाठी वाहतुकीचे प्रादेशिक केंद्र आहे. येथे राज्य सरकारच्या मालकीचे दोन विमानतळ आहेत:
* [[नोम विमानतळ]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या पश्चिमेस दोन सागरी मैल (३.७ किमी) अंतरावर असलेला सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात डांबरीकरण केलेल्या दोन धावपट्ट्या आहेत: ३/२१ धावपट्टी ५,५७६ × १५० फूट (१,७०० × ४६ मी) आणि १०/२८ धावपट्टी ६,००१ × १५० फूट (१,८२९ × ४६ मी) आकाराची आहे. विमानतळ सुधारणीचा ८.५ दशलक्ष डॉलरचा प्रकल्प पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहे.
* [[नोम सिटी फील्ड]] – नोमच्या मध्यवर्ती भागाच्या उत्तरेस एक सागरी मैल (१.८५ किमी) अंतरावर असलेले सार्वजनिक वापराचा विमानतळ. यात १९५० फूट लांबीची खडकाची (ग्रेव्हल) पृष्ठभाग असलेली ३/२१ नावाची एकच धावपट्टी आहे. याचा वापर खाजगी विमान वाहतुकीसाठी]] केला जातो.

== निवडक प्रसिद्ध व्यक्ती ==
* [[फ्रँक ई. क्लेनश्मिट]] (१८७१–१९४९), आर्क्टिक संशोधक, माहितीपट निर्माते आणि [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धातील]] चित्रपट बातमीदार; सुमारे १९०५ मध्ये कुटुंबासह नोममध्ये वास्तव्य.
* [[कॅरी एम. मॅकलेन]] (१८९५–१९७३), लेखिका आणि शिक्षिका.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Carrie McLain Papers |url=https://vilda.alaska.edu/digital/collection/cdmg11/id/17731/rec/6 |access-date=June 1, 2023 |website=vilda.alaska.edu |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉनी ओल्सन]] (जन्म १९५३), [[अलास्काची सेनेट|अलास्का राज्य सिनेट]]मध्ये नोम आणि आसपासच्या क्षेत्राचे प्रतिनिधित्व करणारा राजकारणी.
* [[नील फॉस्टर (अमेरिकन राजकारणी)|नील फॉस्टर]] (जन्म १९७२), [[अलास्का प्रतिनिधीगह|अलास्का प्रतिनिधीगहामध्ये]] नोम आणि आसपासच्या क्षेत्राचे प्रतिनिधित्व करणारा राजकारणी.
* [[जिमी डुलिटल|जेम्स &quot;जिमी&quot; डुलिटल]] (१८९६–१९९३), [[अमेरिकेची वायुसेना|अमेरिकेच्या वायुसेनेतील]] उच्चाधिकारी; बालपणाचा काही काळ नोममध्ये व्यतीत केला.
* [[डीन फिलिप कार्टर]] (जन्म १९५५), नोम, अलास्का येथे जन्मलेला अनेक बळी घेतलेला खूनी

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:अलास्कामधील शहरे]]</text>
      <sha1>dr8ux4hmxnp6jb6tl8yy9cnz1ns97vd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ॲशले ब्ल्यू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132750</id>
    <revision>
      <id>2717214</id>
      <parentid>1494993</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1013" sha1="o4n5i3rk718feigclwdh8mh57zt9soa" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट प्रौढ चरित्र
| नाव            = ॲशले ब्ल्यू
| चित्र           = Ashley Blue, 2007.JPG
| चित्रशीर्षक         =
| जन्मनाव      = 
| जन्म_दिनांक      = 
| जन्म_स्थान     = 
| मृत्यू_दिनांक      = 
| मृत्यू_स्थान     = 
| जोडीदार          = 
| उंची          =
| वजन          = 
| वांशिकत्व       = 
| उर्फ           = 
| चित्रपट_संख्या = 
| संकेतस्थळ         = 
}}

'''ॲशले ब्ल्यू''' ही एक [[रतिअभिनेत्री]] आहे.

[[वर्ग:रतिअभिनेत्रींवरील अपूर्ण लेख]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:अमेरिकन रतिअभिनेत्री]]</text>
      <sha1>o4n5i3rk718feigclwdh8mh57zt9soa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हायडेलबर्ग विद्यापीठ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136226</id>
    <revision>
      <id>2717213</id>
      <parentid>1250108</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2717213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2326" sha1="rk1ml45yrrtcfyg9hx5gw2anfs8x910" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''हायडेलबर्ग विद्यापीठ''' ({{lang-de|Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg}}) हे [[जर्मनी|जर्मनीतील]] [[हायडेलबर्ग]] ह्या शहरामधील प्राचीन विद्यापीठ आहे. याची स्थापना [[इ.स. १३८६]] साली करण्यात आली.

[[चित्र:Logo University of Heidelberg.svg|250 px|इवलेसे|हायडेलबर्ग विद्यापीठाचा लोगो]]
हाइडेलबर्ग हे [[युरोप]]मधील सर्वात प्रतिष्ठित विद्यापीठांपैकी एक आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Schönmann |first=Jochen |title=Elite-Uni Heidelberg: Der Stolz der alten Dame |url=https://www.spiegel.de/lebenundlernen/uni/elite-uni-heidelberg-der-stolz-der-alten-dame-a-512536.html |url-status=live |work=Der Spiegel |date=20 October 2007 |access-date=11 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211113352/https://www.spiegel.de/lebenundlernen/uni/elite-uni-heidelberg-der-stolz-der-alten-dame-a-512536.html |archive-date=11 December 2022}}&lt;/ref&gt; हे [[जर्मन उत्कृष्ट विद्यापीठे|जर्मन उत्कृष्ट विद्यापीठांपैकी]] एक असून [[यू१५ (जर्मन विद्यापीठे)|यू१५]] चा भाग आहे, तसेच [[लीग ऑफ युरोपियन रिसर्च युनिव्हर्सिटीज]]. हे विद्यापीठ [[कोइम्ब्रा समूह|कोइम्ब्रा समूहाचे]] संस्थापक सदस्य आहे.

==बाह्य दुवे==
*[http://www.uni-heidelberg.de/index_e.html अधिकृत संकेतस्थळ]

{{coord|49|24|37|N|8|42|23|E|display=title|type:edu}}

[[वर्ग:जर्मनीमधील विद्यापीठे]]
[[वर्ग:बाडेन-व्युर्टेंबर्ग]]
[[वर्ग:इ.स. १३८६ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>rk1ml45yrrtcfyg9hx5gw2anfs8x910</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फिफा कॉन्फेडरेशन्स चषक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143108</id>
    <revision>
      <id>2717158</id>
      <parentid>2206316</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6792" sha1="tr9dnhd7anw5youpkpgbs9s57hkaevl" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट लीग
| शीर्षक = {{लेखनाव}}
| चालू_हंगाम = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक =
| खेळ = [[फुटबॉल]]
| आरंभ_वर्ष = [[इ.स. १९९२|१९९२]]
| लोकप्रियता = 
| ब्रीदवाक्य = 
| आरंभिक_हंगाम_वर्ष = 
| वर्षे = 
| संघ_संख्या = ८
| खंड = आंतरराष्ट्रीय
| विजेता = {{fb|ब्राझिल}}
| समाप्ती_वर्ष = 
| संकेतस्थळ = [http://www.fifa.com/confederationscup/index.html अधिकृत संकेतस्थळ]
}}
'''फिफा कॉन्फेडरेशन्स चषक''' ही एक आंतरराष्ट्रीय [[फुटबॉल]] स्पर्धा आहे. [[फिफा]]द्वारे आयोजीत केली जाणारी ही स्पर्धा सध्या दर चार वर्षांनी खेळवली जाते. ह्या स्पर्धेत जगातील सहा फुटबॉल महामंडळांमधून प्रत्येक एक संघ निवडला जातो. विद्यमान [[फिफा विश्वचषक|विश्वचषक]] विजेता तसेच आगामी विश्वचषक स्पर्धेचा यजमान देश ह्यांना ह्या स्पर्धेत आपोआप प्रवेश मिळतो. [[आशिया फुटबॉल मंडळ|आशियामधून]] [[ए.एफ.सी. आशिया चषक]] विजेता, [[आफ्रिकन फुटबॉल मंडळ|आफ्रिकेमधून]] [[आफ्रिका देशांचा चषक]] विजेता, [[कॉन्ककॅफ|उत्तर व मध्य अमेरिकेमधून]] [[कॉन्ककॅफ गोल्ड चषक]] विजेता, [[कॉन्मेबॉल|दक्षिण अमेरिकेमधून]] [[कोपा अमेरिका]] विजेता, [[ओशनिया फुटबॉल मंडळ|ओशनियामधून]] [[ओ.एफ.सी. देशांचा चषक]] विजेता तर [[युएफा|युरोपामधून]] [[युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|युएफा यूरो]] विजेता देश कॉन्फडेरशन्स चषकासाठी पात्र ठरतात. 

१९९२ साली [[सौदी अरेबिया]]मध्ये ''किंग फहाद चषक'' ह्या नावाने ह्या स्पर्धेची सुरुवात झाली.

==निकाल==
===किंग फहाद चषक===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%; text-align: center;&quot;
!rowspan=2 width=5%|वर्ष
!rowspan=2 width=10%|यजमान
!colspan=3|अंतिम सामना
!colspan=3|तिसऱ्या स्थानाचा सामना
|-
!width=15%|विजेता
!width=8%|स्कोर
!width=15%|उप-विजेता
!width=15%|तिसरे स्थान
!width=8%|स्कोर
!width=15%|चौथे स्थान
|-
|१९९२&lt;ref name=&quot;continental Cup&quot;&gt;The first two editions were in fact the defunct ''King Fahd Cup''. [[फिफा]] later recognized them retroactively as Confederations Cups. See [http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=101/awards/ Previous Tournaments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619221433/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=101/awards/ |date=2009-06-19 }}.&lt;/ref&gt;
|{{देशध्वज|KSA}}
|'''{{fb-big|Argentina}}'''
|'''३–१'''
|{{fb-big|Saudi Arabia}}
|{{fb-big|USA}}
|'''५–२'''
|{{fb-big|Ivory Coast}}
|-
|१९९५&lt;ref name=&quot;continental Cup&quot; /&gt;
|{{देशध्वज|KSA}}
|'''{{fb-big|Denmark}}'''
|'''२–०'''
|{{fb-big|Argentina}}
|{{fb-big|Mexico}}
|'''१–१'''&lt;br /&gt;(५–४ [[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])
|{{fb-big|Nigeria}}
|}

===फिफा कॉन्फेडरेशन्स चषक===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%; text-align: center;&quot;
!rowspan=2 width=5%|वर्ष
!rowspan=2 width=10%|यजमान
!colspan=3|अंतिम सामना
!colspan=3|तिसऱ्या स्थानाचा सामना
|-
!width=15%|विजेता
!width=8%|स्कोर
!width=15%|उप-विजेता
!width=15%|तिसरे स्थान
!width=8%|स्कोर
!width=15%|चौथे स्थान
|-
|१९९७
|{{KSA}}
|'''{{fb-big|Brazil}}'''
|'''६–०'''
|{{fb-big|Australia}}
|{{fb-big|Czech Republic}}
|'''१–०'''
|{{fb-big|Uruguay}}
|-
|१९९९
|{{MEX}}
|'''{{fb-big|Mexico}}'''
|'''४–३'''
|{{fb-big|Brazil}}
|{{fb-big|USA}}
|'''२–०'''
|{{fb-big|Saudi Arabia}}
|-
|२००१
|{{nowrap|{{KOR}}}}&lt;br /&gt;{{देशध्वज|JPN}}
|'''{{fb-big|France}}'''
|'''१–०'''
|{{fb-big|Japan}}
|{{fb-big|Australia}}
|'''१–०'''
|{{fb-big|Brazil}}
|-
|२००३
|{{FRA}}
|'''{{fb-big|France}}'''
|'''१–०'''&lt;br /&gt;(सोनेरी गोल)
|{{fb-big|Cameroon}}
|{{fb-big|Turkey}}
|'''२–१'''
|{{fb-big|Colombia}}
|-
|२००५
|{{GER}}
|'''{{fb-big|Brazil}}'''
|'''४–१'''
|{{fb-big|Argentina}}
|{{fb-big|Germany}}
|'''४–३'''&lt;br /&gt;([[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अवे]])
|{{fb-big|Mexico}}
|-
|२००९
|{{देशध्वज|RSA}}
|'''{{fb-big|Brazil}}'''
|'''३–२'''
|{{fb-big|USA}}
|{{fb-big|Spain}}
|'''३–२'''&lt;br /&gt;(अवे)
|{{fb-big|South Africa}}
|-
|२०१३
|{{BRA}}
|'''{{fb-big|Brazil}}'''
|'''३–०'''
|{{fb-big|Spain}}
|{{fb-big|Italy}}
|'''२–२'''&lt;br /&gt;(३–२ [[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])
|{{fb-big|Uruguay}}
|}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
==बाह्य दुवे==
*[http://www.fifa.com/confederationscup/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615194419/http://www.fifa.com/confederationscup/index.html |date=2010-06-15 }}
{{कॉमन्स वर्ग|Confederations Cup|{{लेखनाव}}}}

{{आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल}}

[[वर्ग:फुटबॉल]]</text>
      <sha1>tr9dnhd7anw5youpkpgbs9s57hkaevl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717159</id>
      <parentid>2717158</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6805" sha1="n820clbbozuf3gi03c5fpnoskmrhf4d" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट लीग
| शीर्षक = {{लेखनाव}}
| चालू_हंगाम = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक =
| खेळ = [[फुटबॉल]]
| आरंभ_वर्ष = [[इ.स. १९९२|१९९२]]
| लोकप्रियता = 
| ब्रीदवाक्य = 
| आरंभिक_हंगाम_वर्ष = 
| वर्षे = 
| संघ_संख्या = ८
| खंड = आंतरराष्ट्रीय
| विजेता = {{fb|ब्राझिल}}
| समाप्ती_वर्ष = 
| संकेतस्थळ = [http://www.fifa.com/confederationscup/index.html अधिकृत संकेतस्थळ]
}}

'''फिफा कॉन्फेडरेशन्स चषक''' ही एक आंतरराष्ट्रीय [[फुटबॉल]] स्पर्धा आहे. [[फिफा]]द्वारे आयोजीत केली जाणारी ही स्पर्धा सध्या दर चार वर्षांनी खेळवली जाते. ह्या स्पर्धेत जगातील सहा फुटबॉल महामंडळांमधून प्रत्येक एक संघ निवडला जातो. विद्यमान [[फिफा विश्वचषक|विश्वचषक]] विजेता तसेच आगामी विश्वचषक स्पर्धेचा यजमान देश ह्यांना ह्या स्पर्धेत आपोआप प्रवेश मिळतो. [[आशिया फुटबॉल मंडळ|आशियामधून]] [[ए.एफ.सी. आशिया चषक]] विजेता, [[आफ्रिकन फुटबॉल मंडळ|आफ्रिकेमधून]] [[आफ्रिका देशांचा चषक]] विजेता, [[कॉन्ककॅफ|उत्तर व मध्य अमेरिकेमधून]] [[कॉन्ककॅफ गोल्ड चषक]] विजेता, [[कॉन्मेबॉल|दक्षिण अमेरिकेमधून]] [[कोपा अमेरिका]] विजेता, [[ओशनिया फुटबॉल मंडळ|ओशनियामधून]] [[ओ.एफ.सी. देशांचा चषक]] विजेता तर [[युएफा|युरोपामधून]] [[युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|युएफा यूरो]] विजेता देश कॉन्फडेरशन्स चषकासाठी पात्र ठरतात. 

१९९२ साली [[सौदी अरेबिया]]मध्ये ''किंग फहाद चषक'' ह्या नावाने ह्या स्पर्धेची सुरुवात झाली.

==निकाल==
===किंग फहाद चषक===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%; text-align: center;&quot;
!rowspan=2 width=5%|वर्ष
!rowspan=2 width=10%|यजमान
!colspan=3|अंतिम सामना
!colspan=3|तिसऱ्या स्थानाचा सामना
|-
!width=15%|विजेता
!width=8%|स्कोर
!width=15%|उप-विजेता
!width=15%|तिसरे स्थान
!width=8%|स्कोर
!width=15%|चौथे स्थान
|-
|१९९२&lt;ref name=&quot;continental Cup&quot;&gt;The first two editions were in fact the defunct ''King Fahd Cup''. [[फिफा]] later recognized them retroactively as Confederations Cups. See [http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=101/awards/ Previous Tournaments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619221433/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=101/awards/ |date=2009-06-19 }}.&lt;/ref&gt;
|{{देशध्वज|KSA}}
|'''{{fb-big|Argentina}}'''
|'''३–१'''
|{{fb-big|Saudi Arabia}}
|{{fb-big|USA}}
|'''५–२'''
|{{fb-big|Ivory Coast}}
|-
|१९९५&lt;ref name=&quot;continental Cup&quot; /&gt;
|{{देशध्वज|KSA}}
|'''{{fb-big|Denmark}}'''
|'''२–०'''
|{{fb-big|Argentina}}
|{{fb-big|Mexico}}
|'''१–१'''&lt;br /&gt;(५–४ [[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])
|{{fb-big|Nigeria}}
|}

===फिफा कॉन्फेडरेशन्स चषक===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%; text-align: center;&quot;
!rowspan=2 width=5%|वर्ष
!rowspan=2 width=10%|यजमान
!colspan=3|अंतिम सामना
!colspan=3|तिसऱ्या स्थानाचा सामना
|-
!width=15%|विजेता
!width=8%|स्कोर
!width=15%|उप-विजेता
!width=15%|तिसरे स्थान
!width=8%|स्कोर
!width=15%|चौथे स्थान
|-
|१९९७
|{{KSA}}
|'''{{fb-big|Brazil}}'''
|'''६–०'''
|{{fb-big|Australia}}
|{{fb-big|Czech Republic}}
|'''१–०'''
|{{fb-big|Uruguay}}
|-
|१९९९
|{{MEX}}
|'''{{fb-big|Mexico}}'''
|'''४–३'''
|{{fb-big|Brazil}}
|{{fb-big|USA}}
|'''२–०'''
|{{fb-big|Saudi Arabia}}
|-
|२००१
|{{देशध्वज|KOR}}&lt;br /&gt;{{देशध्वज|JPN}}
|'''{{fb-big|France}}'''
|'''१–०'''
|{{fb-big|Japan}}
|{{fb-big|Australia}}
|'''१–०'''
|{{fb-big|Brazil}}
|-
|२००३
|{{FRA}}
|'''{{fb-big|France}}'''
|'''१–०'''&lt;br /&gt;(सोनेरी गोल)
|{{fb-big|Cameroon}}
|{{fb-big|Turkey}}
|'''२–१'''
|{{fb-big|Colombia}}
|-
|२००५
|{{GER}}
|'''{{fb-big|Brazil}}'''
|'''४–१'''
|{{fb-big|Argentina}}
|{{fb-big|Germany}}
|'''४–३'''&lt;br /&gt;([[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अवे]])
|{{fb-big|Mexico}}
|-
|२००९
|{{देशध्वज|RSA}}
|'''{{fb-big|Brazil}}'''
|'''३–२'''
|{{fb-big|USA}}
|{{fb-big|Spain}}
|'''३–२'''&lt;br /&gt;(अवे)
|{{fb-big|South Africa}}
|-
|२०१३
|{{BRA}}
|'''{{fb-big|Brazil}}'''
|'''३–०'''
|{{fb-big|Spain}}
|{{fb-big|Italy}}
|'''२–२'''&lt;br /&gt;(३–२ [[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])
|{{fb-big|Uruguay}}
|}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.fifa.com/confederationscup/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615194419/http://www.fifa.com/confederationscup/index.html |date=2010-06-15 }}
{{कॉमन्स वर्ग|Confederations Cup|{{लेखनाव}}}}

{{आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल}}

[[वर्ग:फुटबॉल]]</text>
      <sha1>n820clbbozuf3gi03c5fpnoskmrhf4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विठ्ठल बापू ठोंबरे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143355</id>
    <revision>
      <id>2717018</id>
      <parentid>2201120</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5234" sha1="p6ff4vtj4o91v399udf5p4oma5bvznu" xml:space="preserve">'''विठ्ठल बापू ठोंबरे'''&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दिनांक=२० जानेवारी, इ.स. २०१३ | दुवा=http://www.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5420987940859069514&amp;SectionId=10&amp;SectionName=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%87&amp;NewsDate=20130120&amp;NewsTitle=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A2%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A5%80 | प्रकाशक=[[सकाळ (वृत्तपत्र)]] | भाषा=मराठी | title=मेंढपाळाने केली खंडोबावर डॉक्‍टरेट! | ॲक्सेसदिनांक=८ जुलै, इ.स. २०१३ }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; हे [[सातारा]] जिल्ह्याच्या [[फलटण]] तालुक्यातील दुधेबावी या गावात राहणारे असून [[खंडोबा]]चा संशोधनात्मक अभ्यास करणारे संशोधक आहेत. 'भारतीय लोकदैवत खंडोबाविषयीच्या साहित्याचा चिकित्सक अभ्यास' या त्यांच्या संशोधन प्रबंधासाठी ठोंबरे यांना, [[पुणे विद्यापीठ|पुणे विद्यापीठाने]] 'पीएच.डी.' प्रदान केलेली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दिनांक=२३ जानेवारी, इ.स. २०१३ | दुवा=http://prahaar.in/maharashtra/53533 | प्रकाशक=दैनिक प्रहार | भाषा=मराठी | title=खंडोबावरील भक्ती आणि शिक्षणाची जिद्द व चिकाटी, यामुळे प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत मेंढपाळ विठ्ठल ठोंबरे यांनी पुणे विद्यापीठातून पीएचडी मिळवली आहे | ॲक्सेसदिनांक=८ जुलै, इ.स. २०१३}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
== शिक्षण ==
फलटण येथील मुधोजी विद्यालयातून विठ्ठल ठोंबरे यांनी माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले. त्यांच्या वयाच्या सातव्या वर्षी त्यांच्या आईचे व चौदाव्या वर्षी त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. आर्थिक परिस्थिती हलाखीची असल्याने ठोंबऱ्यांना मेंढपाळाची कामे करून माध्यमिक शिक्षण पूर्ण करावे लागले. नंतर त्यांनी ऑफिसबॉय, स्पॉटबॉय अशी कामे करीत टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठाची 'बहिस्थ' पद्धतीने पदवी मिळवली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://dhangarraja.com/?p=967 | प्रकाशक=धनगरराजा.कॉम | भाषा=मराठी | title=मेंढपाळ युवक विठ्ठल ठोंबरे यांच्या खंडोबा शोधप्रबंध साहित्याला डॉक्टरेट | ॲक्सेसदिनांक=८ जुलै, इ.स. २०१३ | archive-date=2013-05-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130529090431/http://dhangarraja.com/?p=967 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
== लेखन ==
विठ्ठल बापू ठोंबरे यांचा 'कुलदैवत खंडोबा' हा ग्रंथ प्रकाशनाच्या मार्गावर आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दिनांक=११ जून, इ.स. २००६ | दुवा=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:JE4knCnf3MgJ:www.loksatta.com/daily/20060611/raj09.htm+&amp;cd=5&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;gl=in&amp;client=firefox-a | प्रकाशक=[[लोकसत्ता]] | भाषा=मराठी | लेखक=विजयकुमार हरिश्चंद्रे | title=भारतीय लोकदैवतावरील संशोधनात्मक ग्रंथ 'कुलदैवत खंडोबा' उपेक्षित | ॲक्सेसदिनांक=८ जुलै, इ.स. २०१३}}&lt;/ref&gt;
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:मराठी लेखक]]</text>
      <sha1>p6ff4vtj4o91v399udf5p4oma5bvznu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वृक्षमित्र (संस्था)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146257</id>
    <revision>
      <id>2717084</id>
      <parentid>2712287</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3966" sha1="6gastqim9fzodoevst0uhl4orkd145h" xml:space="preserve">'''वृक्षमित्र संस्था''' ही [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यातील [[बेंगळुरू]] शहरात कार्यरत असणारी एक प्रमुख [[बिगर शासकीय संस्था]] आहे. ही संस्था पर्यावरण संरक्षण, [[वृक्षारोपण]] आणि शहरी जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी काम करते.&lt;ref&gt;{{cite web | title = बेंगळुरूमधील पर्यावरण संवर्धन संस्था | url = https://www.karnataka.gov.in/ | publisher = कर्नाटक शासन}}&lt;/ref&gt; बेंगळुरू शहराच्या वाढत्या नागरीकरणामुळे आणि वाढत्या प्रदूषणामुळे घटणाऱ्या हरित आच्छादनाला (Green Cover) पुनर्स्थापित करणे हा या संस्थेचा मुख्य उद्देश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web | title = शहरी वृक्षारोपण आणि निसर्ग संवर्धन | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | archive-date = 2019-11-13 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

== प्रमुख कार्ये आणि उपक्रम ==
वृक्षमित्र संस्थेद्वारे बेंगळुरू आणि आसपासच्या परिसरात विविध पर्यावरणपूरक उपक्रम राबवले जातात:
* '''वृक्षारोपण व संगोपन''': शहरात मोकळ्या जागा, शाळा, महाविद्यालये आणि रस्त्यांच्या दुतर्फा स्थानिक प्रजातींच्या झाडांची लागवड करणे आणि त्यांचे सातत्याने संगोपन करणे.
* '''जैवविविधता संवर्धन''': लुप्त होत चाललेल्या देशी वनस्पतींचे जतन करणे आणि नागरी भागातील लहान वन्यजीवांसाठी नैसर्गिक अधिवास निर्माण करणे.
* '''लोकसहभाग आणि जनजागृती''': नागरिक, लहान मुले आणि तरुणांना निसर्ग संवर्धनाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी कार्यशाळा, निसर्ग भ्रमंती (Nature Walks) आणि स्वच्छता मोहिमांचे आयोजन करणे.&lt;ref&gt;{{cite web | title = बेंगळुरू शहर निसर्ग संवर्धन अभियान | url = https://www.bbmp.gov.in/ | publisher = बृहत् बेंगळुरू महानगर पालिके | access-date = 2026-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260823225536/http://bbmp.gov.in/ | archive-date = 2026-08-23 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:वृक्षमित्र संस्था}}
[[वर्ग:कर्नाटक]]
[[वर्ग:बंगळूर]]
[[वर्ग:भारतातील पर्यावरण संस्था]]
[[वर्ग:भारतातील बिगर शासकीय संस्था]]</text>
      <sha1>6gastqim9fzodoevst0uhl4orkd145h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोल्हापूर संस्थान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148814</id>
    <revision>
      <id>2717090</id>
      <parentid>2707178</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4471" sha1="9xvcvc71tz2ooim6tnr7tjcvdiyx4qx" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.

भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==
* [[शिवाजी चतुर्थ]]
* [[तिसरे संभाजी]]
* [[शिवाजी तृतीय]]
* [[संभाजी द्वितीय]]
* [[शिवाजी द्वितीय]]
* [[राजाराम द्वितीय]]
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>9xvcvc71tz2ooim6tnr7tjcvdiyx4qx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717091</id>
      <parentid>2717090</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4470" sha1="dsb73vztquv38n39wjicbf6fgmfgq0w" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==
* [[शिवाजी चतुर्थ]]
* [[तिसरे संभाजी]]
* [[शिवाजी तृतीय]]
* [[संभाजी द्वितीय]]
* [[शिवाजी द्वितीय]]
* [[राजाराम द्वितीय]]
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>dsb73vztquv38n39wjicbf6fgmfgq0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717092</id>
      <parentid>2717091</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शासक आणि वारस */</comment>
      <origin>2717092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4473" sha1="6ao084ohhva0ja6yv40nd7t68jjsovx" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==

* [[शिवाजी द्वितीय]]
* [[शिवाजी तृतीय]]
* [[शिवाजी चतुर्थ]]

* [[संभाजी द्वितीय]]
* [[तिसरे संभाजी]]

* [[राजाराम द्वितीय]]
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>6ao084ohhva0ja6yv40nd7t68jjsovx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717093</id>
      <parentid>2717092</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शासक आणि वारस */</comment>
      <origin>2717093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4502" sha1="t24i5xvlxmbwb8sf0b0rs74tkx2il2u" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==

* [[शिवाजी द्वितीय]]
* [[शिवाजी तृतीय]]
* [[शिवाजी चतुर्थ]]

* [[संभाजी द्वितीय]] (१६९८-१७६०) 
* [[तिसरे संभाजी]]

* [[राजाराम द्वितीय]]
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>t24i5xvlxmbwb8sf0b0rs74tkx2il2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717095</id>
      <parentid>2717093</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शासक आणि वारस */</comment>
      <origin>2717095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4590" sha1="84qndhed1onepehwgq3st864eft2145" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==

* [[शिवाजी द्वितीय]]
* [[शिवाजी तृतीय]]
* [[शिवाजी चतुर्थ]]
* [[संभाजी द्वितीय]] (१६९८-१७६०) 
* [[तिसरे संभाजी]]
* [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)]]
* [[राजाराम द्वितीय]]
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>84qndhed1onepehwgq3st864eft2145</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717096</id>
      <parentid>2717095</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शासक आणि वारस */</comment>
      <origin>2717096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4619" sha1="nih4x0dzd38e0lqeqlwv3fi93xo94rf" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==

* [[शिवाजी द्वितीय]]
* [[शिवाजी तृतीय]]
* [[शिवाजी चतुर्थ]]
* [[संभाजी द्वितीय]] (१६९८-१७६०) 
* [[तिसरे संभाजी]] (१८०१-१८३०) 
* [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)]]
* [[राजाराम द्वितीय]]
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>nih4x0dzd38e0lqeqlwv3fi93xo94rf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717097</id>
      <parentid>2717096</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शासक आणि वारस */</comment>
      <origin>2717097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4648" sha1="c49tplx77htljl478sa7f6jt59adiy7" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==

* [[शिवाजी द्वितीय]]
* [[शिवाजी तृतीय]]
* [[शिवाजी चतुर्थ]]
* [[संभाजी द्वितीय]] (१६९८-१७६०) 
* [[तिसरे संभाजी]] (१८०१-१८३०) 
* [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)]]
* [[राजाराम द्वितीय]] (१८५०-१८७०) 
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>c49tplx77htljl478sa7f6jt59adiy7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717098</id>
      <parentid>2717097</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शासक आणि वारस */</comment>
      <origin>2717098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4663" sha1="6ffk0rt4xcbieaixfclkblln9m1fh9l" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==

* [[शिवाजी द्वितीय]] (१६९७-
* [[शिवाजी तृतीय]]
* [[शिवाजी चतुर्थ]]
* [[संभाजी द्वितीय]] (१६९८-१७६०) 
* [[तिसरे संभाजी]] (१८०१-१८३०) 
* [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)]]
* [[राजाराम द्वितीय]] (१८५०-१८७०) 
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>6ffk0rt4xcbieaixfclkblln9m1fh9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717099</id>
      <parentid>2717098</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शासक आणि वारस */</comment>
      <origin>2717099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4677" sha1="d5kz2o1q0i7v6869ck07q4bocfr9sai" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==

* [[शिवाजी द्वितीय]] (१६९७-१७२६) 
* [[शिवाजी तृतीय]]
* [[शिवाजी चतुर्थ]]
* [[संभाजी द्वितीय]] (१६९८-१७६०) 
* [[तिसरे संभाजी]] (१८०१-१८३०) 
* [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)]]
* [[राजाराम द्वितीय]] (१८५०-१८७०) 
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>d5kz2o1q0i7v6869ck07q4bocfr9sai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717101</id>
      <parentid>2717099</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शासक आणि वारस */</comment>
      <origin>2717101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4692" sha1="4m0rzd2ph0cqsja4ypgzo99w26ugbui" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==

* [[शिवाजी द्वितीय]] (१६९७-१७२६) 
* [[शिवाजी तृतीय]] (१७५७-
* [[शिवाजी चतुर्थ]]
* [[संभाजी द्वितीय]] (१६९८-१७६०) 
* [[तिसरे संभाजी]] (१८०१-१८३०) 
* [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)]]
* [[राजाराम द्वितीय]] (१८५०-१८७०) 
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>4m0rzd2ph0cqsja4ypgzo99w26ugbui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717111</id>
      <parentid>2717101</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शासक आणि वारस */</comment>
      <origin>2717111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4707" sha1="p893r7orz61lade9ghg8snu27n8bavz" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==

* [[शिवाजी द्वितीय]] (१६९७-१७२६) 
* [[शिवाजी तृतीय]] (१७५७-
* [[शिवाजी चतुर्थ]] (१८१६-
* [[संभाजी द्वितीय]] (१६९८-१७६०) 
* [[तिसरे संभाजी]] (१८०१-१८३०) 
* [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)]]
* [[राजाराम द्वितीय]] (१८५०-१८७०) 
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>p893r7orz61lade9ghg8snu27n8bavz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717112</id>
      <parentid>2717111</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शासक आणि वारस */</comment>
      <origin>2717112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4721" sha1="ri6c61ln7decmbtlyb25ritqjhd7xt0" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==

* [[शिवाजी द्वितीय]] (१६९७-१७२६) 
* [[शिवाजी तृतीय]] (१७५६-१८१३) 
* [[शिवाजी चतुर्थ]] (१८१६-
* [[संभाजी द्वितीय]] (१६९८-१७६०) 
* [[तिसरे संभाजी]] (१८०१-१८३०) 
* [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)]]
* [[राजाराम द्वितीय]] (१८५०-१८७०) 
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>ri6c61ln7decmbtlyb25ritqjhd7xt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717113</id>
      <parentid>2717112</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शासक आणि वारस */</comment>
      <origin>2717113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4735" sha1="6l6v3dirrjc6tvdet5a9x084ok4a0sp" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कोल्हापूर संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स.१७११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४९
| मागील१ = मराठा साम्राज्य
| मागील_ध्वज१ = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Kolhapur_flag.svg
| राष्ट्र_चिन्ह = Kolhapur State CoA.png
| जागतिक_स्थान_नकाशा = 
| ब्रीद_वाक्य =हर हर महादेव 
| राजधानी_शहर = कोल्हापूर
| सर्वात_मोठे_शहर =कोल्हापूर 
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: शिवाजी (द्वितीय)&lt;br /&gt;अंतिम राजा: शहाजी (द्वितीय)
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = मराठी
| इतर_प्रमुख_भाषा =संस्कृत, हिंदी 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = ८,३३२ चौरस किमी 
| लोकसंख्या_संख्या = 
| लोकसंख्या_घनता = 
}}

[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|इवलेसे|उजवे|छत्रपती शाहू महाराज]]

'''कोल्हापूर संस्थान''' हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्यातील]] [[डेक्कन स्टेट्स एजन्सी|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील]] एक संस्थान होते. कोल्हापूर संस्थान हे तत्कालीन मराठा संस्थानांतील एक प्रमुख संस्थान होते.

महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ च्या सुमारास कोल्हापूर राज्याची स्थापना करून आपल्या मुलाला म्हणजेच दुसऱ्या शिवाजी यांना गादिवर बसवले.
[[चित्र:Kolhapur New Palace.jpg|इवलेसे|कोल्हापूरचा नवा राजवाडा (new palace)]]
भारत स्वतंत्र झाल्यावर कोल्हापूरचे महाराजा छत्रपती शहाजी (द्वितीय)यांनी हे संस्थान भारतात विलीन केले.&lt;ref&gt;{{cite encyclopediasantosh | title=कोल्हापूर संस्थान | encyclopedia=मराठी विश्वकोश | publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | ॲक्सेसदिनांक=१३ डिसेंबर २०१३ | author=टिकेकर, श्री. रा. | edition=वेब | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7568:2011-12-27-09-34-28&amp;catid=4:2010-10-21-05-11-34}}&lt;/ref&gt;

== शासक आणि वारस ==

* [[शिवाजी द्वितीय]] (१६९७-१७२६) 
* [[शिवाजी तृतीय]] (१७५६-१८१३) 
* [[शिवाजी चतुर्थ]] (१८१६-१८२२) 
* [[संभाजी द्वितीय]] (१६९८-१७६०) 
* [[तिसरे संभाजी]] (१८०१-१८३०) 
* [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)]]
* [[राजाराम द्वितीय]] (१८५०-१८७०) 
* [[छत्रपती सहावे शिवाजीराजे भोसले]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील संस्थाने]]
[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>6l6v3dirrjc6tvdet5a9x084ok4a0sp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतातील आणीबाणी (१९७५-७७)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178010</id>
    <revision>
      <id>2717281</id>
      <parentid>2713688</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>+[[वर्ग:१९७५ मधील भारत]]; +[[वर्ग:१९७६ मधील भारत]]; +[[वर्ग:१९७७ मधील भारत]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31827" sha1="f4c9qyoqjd5gfgc5z4rpbo7u9xkugzc" xml:space="preserve">[[चित्र:Indira Gandhi 1977.jpg|अल्ट=पंतप्रधान इंदिरा गांधींच्या सल्ल्यावर राष्ट्रपती फक्रुद्दीन अली अहमद यांनी २५ जून १९७५ रोजी राष्ट्रीय आणीबाणी घोषित केली.|इवलेसे|[[पंतप्रधान]] [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधीं]]&lt;nowiki/&gt;च्या सल्ल्यावर [[राष्ट्रपती]] [[फक्रुद्दीन अली अहमद]] यांनी २५ जून १९७५ रोजी राष्ट्रीय आणीबाणी घोषित केली.]]
'''आणीबाणी''' (Emergency) हा [[भारत]]ाच्या इतिहासामधील १९७५−७७ दरम्यानचा २१ महिन्यांचा काळ होता. ह्या काळात [[भारताचे पंतप्रधान|तत्कालीन पंतप्रधान]] [[इंदिरा गांधी]] ह्यांनी देशाची राष्ट्रीय सुरक्षा धोक्यात असल्याचे कारण सांगून देशव्यापी आणीबाणी जाहीर केली.&lt;ref name=&quot;bbc._'आणी&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | title = 'आणीबाणीच्या काळ्या दिवसांपासून धडा घेणं आवश्यक' : उपराष्ट्रपती व्यंकय्या नायडू | अनुवादित title =  | लेखक =  | काम = BBC न्युज मराठी | दिनांक =  | ॲक्सेसदिनांक = २० नोव्हेंबर २०१८ | दुवा = https://www.bbc.com/marathi/india-44593840 | भाषा = मराठी  | अवतरण = २५ जून १९७५ रोजी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी देशात आणीबाणी लागू केली होती.}}&lt;/ref&gt; [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] [[फकरुद्दीन अली अहमद]] ह्यांनी [[भारताचे संविधान|संविधानातील]] कलम ३५२(१) खाली आणीबाणी जारी केली जी [[२५ जून]] १९७५ पासून लागू झाली. ह्याद्वारे इंदिरा गांधींनी [[लोकशाही]] स्थगित करून भारताच्या प्रशासनाचे सर्वाधिकार आपल्या हाती घेतले व निवडणुका अमर्यादित काळाकरिता पुढे ढकलल्या. इंदिरा गांधींच्या [[जयप्रकाश नारायण]], [[अटलबिहारी वाजपेयी]], [[जॉर्ज फर्नांडिस]] इत्यादी अनेक राजकीय विरोधकांना तुरूंगात डांबण्यात आले, प्रसारमाध्यमांच्या अधिकारांवर गदा आणली गेली, नागरिकांच्या मूलभूत अधिकारांना स्थगिती देण्यात आली, विरोधी पक्षांची राज्य सरकारे बरखास्त करण्यात आली, [[रा.स्व. संघ]] व इतर काही संघटनांवर बंदी आणली गेली. एकप्रकारे आणीबाणी मुळे संपूर्ण लोकशाही प्रक्रियेला खीळ घालण्यात आली. अशा कठीण प्रसंगी, लेखक बशीर मोमीन (कवठेकर)&lt;ref&gt;[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms &quot;बशीर मोमीन (कवठेकर)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019&lt;/ref&gt; यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले&lt;ref&gt;खंडूराज गायकवाड, [http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे- बशीर मोमीन कवठेकर!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206202431/http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf |date=2019-12-06 }}, “दै नवाकाळ&quot;, 20-Jan-2019”&lt;/ref&gt; आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून रंगमंचावर सादर केले. 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकात, छत्रपती राजाराम महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्य टिकवण्यासाठी कशा प्रकारे दिल्लीच्या आक्रमणाला शौर्याने तोंड दिले हे दर्शवले आहे. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कलीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले.&lt;ref&gt;[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] &quot;दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021&lt;/ref&gt;

जनता हळूहळू आणीबाणीच्या विरोधात ठामपणे संघर्षासाठी उभी राहिली. [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पक्षाच्या]] अनेक कार्यकर्त्यांनी आणीबाणी विरोधात तीव्र लढा दिला. यांत [[मृणाल गोरे]], [[पन्नालाल सुराणा]], [[प्रभूभाई संघवी]] यांचा समावेश होता.

मार्च १९७७ सालच्या [[१९७७ लोकसभा निवडणूक|लोकसभा निवडणुकांनंतर]] २१ मार्च १९७७ रोजी आणीबाणी उठवण्यात आली. ह्या निवडणुकांमध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाचा  पराभव झाला व [[जनता पक्ष]]ाचे [[मोरारजी देसाई]] भारताचे पहिले काँग्रेसेतर पंतप्रधान झाले. इंदिरा गांधींना आपल्या [[रायबरेली]] या लोकसभा मतदारसंघात हार पत्करावी लागली.

==आणीबाणीची पार्श्वभूमी==

===इंदिरा गांधींचा उदय===
१९६७ ते १९७१ दरम्यान, पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांनी सरकार आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षावर आपले बहुमत प्रस्थापित केले. त्यांनी केंद्र सरकारचे अधिकार पंतप्रधान सचिवालयात केंद्रित करायला सुरुवात केली आणि त्यामुळे निवडून आलेल्या सदस्यांना त्यांच्याबद्दल धोका आणि अविश्वास वाटू लागला. इंदिरा गांधींनी काँग्रेस मधील त्यांच्या प्रतिस्पर्ध्यांना मागे टाकले.  जुलै १९६९ मध्ये अनेक मोठ्या बँकांचे राष्ट्रीयीकरण आणि सप्टेंबर १९७० मध्ये [[भारतातील खाजगी पर्स|प्रिव्ही पर्स]] रद्द केल्यामुळे इंदिरा गांधींचा प्रभाव आणि लोकप्रियता खूप वाढली होती. इंदिराजींना &quot;अर्थशास्त्रात समाजवाद आणि धर्माच्या बाबतीत धर्मनिरपेक्षता, गरीब समर्थक आणि संपूर्ण राष्ट्राच्या विकासासाठी उभे&quot; म्हणून पाहिले गेले.&quot;&lt;ref name=&quot;Guha, p. 439&quot;&gt;गुहा, पृ.  ४३९&lt;/ref&gt;

१९७१ भारतीय सार्वत्रिक निवडणुका मध्ये, लोकांनी इंदिराजींच्या ''गरीबी हटाओ&quot; या लोकप्रिय घोषणेला प्रतिसाद देत त्यांना बहुमत दिले (३५२ जागा).&quot;&lt;ref name=&quot;Guha, p. 439&quot;  /&gt; डिसेंबर १९७१ मध्ये, इंदिरा गांधींनी पूर्व पाकिस्तानला वेगळे करून स्वतंत्र बांगलादेश राष्ट्राची निर्मिती केली त्यावेळी त्यांची लोकप्रियता सर्वोच्च शिखरावर होती.

===राज नारायण खटल्याचा निकाल===
१९७१ च्या संसदीय निवडणुकीत इंदिरा गांधीं यांनी राज नारायण यांचा पराभव केला होता. राज नारायण यांनी [[अलाहाबाद उच्च न्यायालयात]], इंदिरा गांधीं विरोधात, त्यांची निवड रद्दबातल करण्यासाठी खटला दाखल केला. १२ जून १९७५ रोजी अलाहाबाद उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती [[जगमोहनलाल सिन्हा]] यांनी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांना निवडणूक प्रचारासाठी सरकारी यंत्रणेचा गैरवापर केल्याच्या आरोपावरून दोषी ठरवले.  न्यायालयाने त्यांची निवड रद्द केली आणि अतिरिक्त सहा वर्षे निवडणूक लढण्यास बंदी घातली आहे.

उच्च न्यायालयाच्या निर्णयाला इंदिरा गांधींनी सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान दिले. न्यायमूर्ती व्ही. आर. कृष्णा अय्यर यांनी २४ जून १९७५ रोजी, उच्च न्यायालयाचा निकाल कायम ठेवला आणि गांधींना खासदार म्हणून मिळालेले सर्व विशेषाधिकार बंद करण्याचे आणि त्यांना मतदान करण्यापासून वंचित ठेवण्याचे आदेश दिले.  तथापि, त्यांच्या अपीलाचा ठराव प्रलंबित असेपर्यंत त्यांना पंतप्रधानपदी राहण्याची परवानगी देण्यात आली.  [[जयप्रकाश नारायण]] आणि [[मोरारजी देसाई]] यांनी दररोज सरकारविरोधी आंदोलने पुकारली.  दुसऱ्या दिवशी, जयप्रकाश नारायण यांनी दिल्लीत एक मोठी रॅली आयोजित केली होती, जिथे ते म्हणाले की &quot;जर एखाद्या पोलिस अधिकाऱ्याने सरकारचे आदेश अनैतिक असेल तर ते नाकारले पाहिजेत कारण स्वातंत्र्य लढ्यादरम्यान हे [[महात्मा गांधी]] यांचे ब्रीदवाक्य होते&quot;.  असे वक्तव्य देशात बंडखोरी माजवण्याचे संकेत आहेत असे समजून इंदिरा गांधींनी [[फखरुद्दीन अली अहमद]] यांना [[आणीबाणीची स्थिती]] घोषित करण्याची विनंती केली.  तीन तासांत सर्व प्रमुख वृत्तपत्रांची वीज खंडित करून राजकीय विरोधकांना अटक केली.  हा प्रस्ताव केंद्रीय मंत्रिमंडळाशी चर्चा न करता पाठवण्यात आला होता, ज्यांना फक्त त्याची माहिती मिळाली आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्याला मान्यता दिली.&lt;ref name=&quot;A&quot;&gt;{{cite web|title=भारतीय आणीबाणी 1975-77|url=http://  /www.mtholyoke.edu/~ghosh20p/page1.html|publisher=Mount Holyoke College|access-date=2009-07-05|archive-date=19 मे 2017|archive-url=https://web.archive.  org/web/20170519080200/http://www.mtholyoke.edu/~ghosh20p/page1.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LOC&quot;&gt;{{cite web|title=The  इंदिरा गांधींचा उदय  -date=2009-06-27}}&lt;/ref&gt;

===अटक===
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम ३५२ आणि ३५६ चा वापर करून, इंदिरा गांधींनी स्वतःला विलक्षण अधिकार दिले आणि नागरी हक्क आणि राजकीय विरोधावर मोठ्या प्रमाणावर कारवाई सुरू केली.  सरकारने हजारो आंदोलक आणि राजकीय नेत्यांना प्रतिबंधात्मक नजरकैदेत ठेवण्यासाठी देशभरातील पोलिस दलाचा वापर केला. [[जयप्रकाश नारायण]], [[मुलायम सिंह यादव]], [[राज नारायण]], [[मोरारजी देसाई]], [[चरण सिंह]], [[जीवतराम कृपलानी]],  [[जॉर्ज फर्नांडिस]], [[अटल बिहारी वाजपेयी]],  आणि इतर आंदोलनकर्त्यांना तात्काळ अटक करण्यात आली.  काही राजकीय पक्षांसह राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आणि जमात-ए-इस्लामी हिंद सारख्या संघटनांवर बंदी घालण्यात आली होती. भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) नेते व्ही. एस.अच्युतानंदन आणि ज्योतिर्मय बसू यांच्या साहित्यांच्या पक्षाशी संबंधित इतर अनेकांना अटक करण्यात आली. आणीबाणीच्या घोषणेला आणि घटनेतील दुरुस्तीच्या विरोधात असलेल्या काँग्रेस नेत्यांनी, जसे की [[मोहन धारिया]] आणि [[चंद्र शेखर]], त्यांच्या सरकारी आणि पक्षाच्या पदांचा राजीनामा दिला आणि त्यानंतर त्यांना सुद्धा अटक करून नजरकैदेत ठेवण्यात आले.[[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|DMK]] सारख्या प्रादेशिक विरोधी पक्षांच्या सदस्यांना देखील अटक करण्यात आली.

==आणीबाणी विरोधी चळवळ ==

=== लोकशाही बचाओ मोर्चा ===
आणीबाणीच्या घोषणेनंतर लवकरच, शेख समुदायाच्या नेतृत्वाने [[अमृतसर]] येथे बैठका बोलावल्या ज्यात त्यांनी काँग्रेसच्या या हुकूमशाही प्रवृत्तीला विरोध करण्याचा निर्धार केला.&lt;ref&gt;J.S.  ग्रेवाल, द शीख ऑफ पंजाब, (केंब्रिज, केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, 1990) 213&lt;/ref&gt; &quot;लोकशाही बचाओ मोर्चा&quot; चे समर्थन अकाली दलाने सुद्धा केले होते. या विरोधी मोर्चादरम्यान 40,000 हून अधिक अकाली आणि इतर शीखांना अटक करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Amore |first=Roy C. |url=https://books.google.com/books?id=3eqvDwAAQBAJ&amp;dq=sant+  kartar+singh+emergency&amp;pg=PA32 |title=Religion and Politics: New Developments Worldwide |date=2019-09-17 |publisher=MDPI |isbn=978-3-03921-429-7 |pages=32 |language=en}&lt;/ref&gt;

==साहित्य व कलाक्षेत्र==
===साहित्य===
* लेखक श्री. राही मासूम रझा यांनी त्यांच्या 'कतर बी आरजू' या कादंबरीद्वारे आणीबाणीवर टीका केली. &lt;ref&gt; ओ. पी. माथूर, ''भारतीय कादंबरीत इंदिरा गांधी आणि आणीबाणी'', सरूप अँड सन्स, 2004. {{ISBN|978-81-7625-461-8}}.&lt;/ref&gt;

* [[शशी थरूर]] यांनी त्यांच्या ''[[द ग्रेट इंडियन नॉव्हेल]]'' (1989) मध्ये आणीबाणीचे रूपकात्मक चित्रण केले आहे. त्यांनी आणीबाणीवर एक उपहासात्मक नाटक लिहिले, ''ट्वेन्टी-टू मन्थ्स इन द लाइफ ऑफ अ डॉग'', जे त्यांच्या ''[[द फाइव्ह डॉलर स्माईल अँड अदर स्टोरीज]]'' मध्ये प्रकाशित झाले.

* ''[[रिच लाइक अस]]'' [[नयनतारा सहगल]] द्वारे अंशतः आणीबाणीच्या काळातील पार्श्वभूमीवर आधारित आहे आणि राजकीय भ्रष्टाचार आणि दडपशाही यांसारख्या घटनांशी संबंधित आहे.&lt;ref&gt;{{साहित्य जर्नल|  last1=Hassan|first1=Nigeenah|last2=Sharma|first2=Mukesh|date=2017|title=India Under Emergency: Rich our like Nayantara Sahgal|url=https://ijisrt.com/wp-content/uploads/2017/  06/India-Under-Emergency-Rich-Like-us-Nayantara-Sahgal.pdf|journal=International Journal of Innovative Science and Research Technology|volume=2,6}}&lt;/ref&gt;

===रंगभूमी /नाट्य क्षेत्र===
आणीबाणी मुळे संपूर्ण लोकशाही प्रक्रियेला खीळ घालण्यात आली होती तेंव्हा अशा कठीण प्रसंगी, लेखक बशीर मोमीन (कवठेकर)&lt;ref&gt;[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms &quot;बशीर मोमीन (कवठेकर)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019&lt;/ref&gt; यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले&lt;ref&gt;खंडूराज गायकवाड, [http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे- बशीर मोमीन कवठेकर!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206202431/http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf |date=2019-12-06 }}, “दै नवाकाळ&quot;, 20-Jan-2019”&lt;/ref&gt; आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून रंगमंचावर सादर केले. 

'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकात, छत्रपती राजाराम महाराजांच्या नेतृत्वाखाली, स्वराज्य टिकवण्यासाठी, कशा प्रकारे दिल्लीच्या आक्रमणाला शौर्याने तोंड दिले हे दर्शवले आहे. नाटकाच्या शेवटी, जनतेने स्वराज्य रक्षणासाठी नेहमीच संघर्षाची तयारी ठेवली पाहिजे असे आवाहन केले जायचे. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले. अशाप्रकारे साहित्यिक बशीर मोमीन, त्यांनी लिहिलेले नाटक आणि नाटकातील कलाकार, यांनी भारताच्या लोकशाही संवर्धनासाठी सुरू असलेल्या लढ्यात, मराठी रंगभूमीच्या माध्यमातून, जनतेला प्रेरित करत संविधान टिकवण्याच्या चळवळीत योगदान दिले.&lt;ref&gt;[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] &quot;दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021&lt;/ref&gt;


==घटनाक्रम==
;१९७५:
* १२ जून : निवडणुकीत गैरव्यवहार केल्याचा ठपका ठेवून इंदिरा गांधी यांना [[अलाहाबाद उच्च न्यायालय]]ाने दोषी ठरविले. गांधी यांनी १९७१ च्या निवडणुकीत सरकारी अधिकारी आणि यंत्रणेचा गैरवापर केल्याचा आरोप त्यांच्यावर ठेवण्यात आला होता. लोकसभा किंवा विधानसभेची निवडणूक लढविण्यासाठी त्यांना सहा वर्षांसाठी बंदी घालण्यात आली होती.
* २२ जून : [[जयप्रकाश नारायण]] यांच्यासह अनेक विरोधीपक्षातील नेत्यांनी आणीबाणीच्या विरोधात [[दिल्ली]]त रामलीला मैदानात मोठ्या सभेचे आयोजन केले.
* २४ जून : अलाहाबाद उच्च न्यायालयाच्या निर्णयाला [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाने]] काही अटी घालत स्थगिती दिली. तसेच, संसदेचे सदस्य रहण्यास इंदिरा गांधींना परवानगी दिली. मात्र संसदेच्या कामकाजात सहभागी होऊ नये असे स्पष्ट केले.
* २५ जून : देशात आणीबाणी लागू केल्याची घोषणा करण्यात आली. विरोधी पक्षातील नेत्यांना अटक करण्यात आली, त्याचवेळी महत्त्वाच्या वृत्तपत्रांच्या कार्यालयांची वीज सेवा खंडित करण्यात आली.
* ३० जून : अंतर्गत सुरक्षा कायदा लागू करण्यात येत असल्याची अधिसूचना काढण्यात आली. आणीबाणीच्या विरोधात आवाज उठवणाऱ्यांना थेट अटक करण्यास सुरुवात झाली.
* १ जुलै : आर्थिक आणि सामाजिक सुधारणांसाठी २० कलमी कार्यक्रमाची घोषणा करण्यात आली.
* ५ जुलै : जमात ए इस्लामी, आनंद मार्ग, [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] आदी २६ संघटनांवर बंदी घालण्यात आली.
* २३ जुलै : आणीबाणीला राज्यसभेची मंजूरी.
* २४ जुलै : [[लोकसभा|लोकसभेतही]] आणीबाणीच्या बाजूने मतदान.
* ५ ऑगस्ट : अंतर्गत सुरक्षा कायदा लागू करण्यात आला.

;१९७६:
* २६ जानेवारी : 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' नाटकाचे पुण्यात रंगमंचावर सादरीकरण. ऐतिहासिक संदर्भ देऊन प्रतीकात्मक स्वरूपात आणीबाणी विरुद्ध लढा देण्यासाठी जनतेला आवाहन.
* २१ मे : न्यायालयाचा हस्तक्षेप थांबविण्यासाठी घटना दुरुस्ती करण्यात आली.
* २५ ऑगस्ट : विवाहाचे वय वाढविण्याची तरदूत असलेले विधेयक मांडण्यात आले.
* ३ नोव्हेंबर : घटना दुरुस्ती विधेयकाला लोकसभेची मंजूरी.
* १ सप्टेंबर : लोकसंख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठी सक्तीची नसबंदी कार्यक्रम राबविण्यास सुरुवात.

;१९७७:
* १८ जानेवारी : लोकसभेच्या निवडणुकीची घोषणा.
* २० जानेवारी : लोकसभा विसर्जित करण्यात आली.
* २४ जानेवारी : [[मोरारजी देसाई]] यांची [[जनता पक्ष]]ाच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली.
* ११ फेब्रुवारी : राष्ट्रपती फकरुद्दीन अली अहमद यांचे निधन.
* २१ मार्च : आणीबाणी मागे घेण्यात आली.
* २२ मार्च : जनता पक्षाला निवडणुकीत बहुमत.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारताचा राजकीय इतिहास]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
[[वर्ग:इंदिरा गांधी]]
[[वर्ग:१९७५ मधील भारत]]
[[वर्ग:१९७६ मधील भारत]]
[[वर्ग:१९७७ मधील भारत]]</text>
      <sha1>f4c9qyoqjd5gfgc5z4rpbo7u9xkugzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वस्तू व सेवा कर (भारत)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196924</id>
    <revision>
      <id>2717326</id>
      <parentid>2715060</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16388" sha1="or49ou0qchmztwj2i3hxmtqyjfrxxyn" xml:space="preserve">[[File:GST India.png|thumb|वस्तू व सेवा कर (भारत)]][[File:The President Launching Goods and Services Tax (GST) on 1st July 2017.webm|thumb|The President Launching Goods and Services Tax (GST) on 1st July 2017]]
संपूर्ण  देशामध्ये  एकसमान (वस्तू व सेवा कर - एक राष्ट्र, एक कर, एक बाजार) अप्रत्यक्ष  करपद्धतीकरिता  वस्तु  व  सेवा  कर प्रणालीचा  अवलंब   करण्याचा  निर्णय  संघराज्य व  राज्यशासनांनी  एकमताने घेतला. वस्तु व सेवा कराच्या  अंमलबजावणी करिता राज्यघटनेत बदल करण्याची आवश्यकता होती .त्यानुसार बदल करण्याचे विधेयक लोकसभेत मांडण्यात आले ,व लोकसभेने राज्यघटना ( एकशे बावीसवी सुधारणा ) विधेयक २०१४  दिनांक ६ मे २०१५ रोजी संमत  केले.   लोकसभेने मंजूर केलेले विधेयक संमतीकरिता राज्यसभेकडे  पाठविण्यात आले. राज्यसभेने काही बदलासहित वस्तू व सेवा कर विधयेक २०१४ दि. ३ ऑगस्ट २०१६ रोजी मंजूर केले. व बदलासह विधेयक लोकसभेकडे पाठविण्यात आले. व बदलांसह विधेयक  लोकसभेकडे पाठविण्यात आले.  व राज्यसभेने  सुचवलेले बदल लोकसभेने  दि. ८ ऑगस्ट २०१६  रोजी स्वीकृत केले व संविधान सुधारणा  विधेयक  संमत  करण्यात आले
'''वस्तू व सेवा कर {जीएसटी(GST)}:'''  [[भारत|भारतात]]  एक जुलै २०१७ पासून वस्तू व सेवा कर &lt;ref&gt;इंग्लिश लाँग फॉर्म = GOODS AND SERVICE TAX&lt;/ref&gt;  हा एकच अप्रत्यक्ष कर लागू करण्यात आला. देशभरात एकसमान करप्रणाली असावी असा उद्देश यामागे होता. त्यानुसार संघराज्य आणि राज्य सरकारद्वारे त्यापूर्वी लागू असलेले अनेक अप्रत्यक्ष कर रद्द करून ही करप्रणाली देशात लागू करण्यात आली. वस्तू व सेवा कर लागू करण्यासाठी राज्यघटनेत १२२ वी घटनादुरुस्ती करून नवीन कायदे करण्यात आले. 

'वस्तू आणि सेवा कर परिषद' ही मध्यवर्ती वैधानिक संस्था याचे नियमन करते. संघराज्य अर्थमंत्री हे या परिषदेचे प्रमुख आहेत.

वस्तू व सेवा कर लागू करण्यासाठी ३० जून २०१७ च्या रात्री संयुक्त सभेचे (लोकसभा व राज्यसभा यांचे एकत्र) विशेष अधिवेशन झाले. त्यात राष्ट्रपतींनी मध्यरात्रीच्या सुमारास वस्तू व सेवा कर लागू झाल्याची अधिकृत घोषणा केली.&lt;ref&gt;http://www.thehindu.com/business/Economy/live-goods-and-services-tax-launch/article19185917.ece&lt;/ref&gt;  सर्व वस्तू आणि/ किंवा सेवा यांची विक्री, हस्तांतर, वस्तुविनिमय, भाड्याने देणे किंवा आयात व्यवहारांवर हा कर लागू करण्यात येईल &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; असे प्रसारमाध्यमांतून त्यापूर्वीच स्पष्ट करण्यात आले होते.

वस्तू व सेवा कर अंतर्गत १ जुलै २०१७ पासून  ०%, ५%,१२%,१८%, व २८%  असे  कर दर ठरविण्यात आले आहेत.  

==== '''केंद्रीय वस्तू आणि सेवा कर, राज्य वस्तू आणि सेवा कर आणि एकात्मिक वस्तू आणि सेवा कर म्हणजे काय?''' ====
भारत हे एक संघराज्य लोकशाही आहे, याचा अर्थ असा आहे की त्याच्या घटनेत राज्ये आणि संघराज्य यांच्यात सत्ता, जबाबदारी आणि महसूल संकलनाबद्दल स्पष्टपणे सीमांकन आहे.

उदाहरणार्थ, नियम व सुव्यवस्था ही राज्याच्या अखत्यारीत येते, तर देशाचा बचाव ही संघराज्याची जबाबदारी आहे. त्याचबरोबर वस्तू आणि सेवा करात देखील अशा स्पष्ट तरतुदी आहेत, जेणेकरून या संघराज्य व राज्याबाबत कोणतेही वाद होणार नाहीत आणि दोघेही त्यांच्या पद्धतीने महसूल गोळा करू शकतील.

'''केंद्रीय वस्तू आणि सेवा कर''' - यामध्ये संघराज्याच्या कर संकलनाचा समावेश होतो.

'''राज्य वस्तू आणि सेवा कर''' - यामध्ये कर आकारण्याची जबाबदारी राज्याची असते. यामध्ये संघराज्य हस्तक्षेप करत नाही.

'''एकात्मिक वस्तू आणि सेवा कर'''- यामध्ये कर संकलन भारतीय संघराज्याच्या अखत्यारीत येते. ते संघराज्य सरकार गोळा करते, परंतु नंतर ते राज्यांमध्ये हस्तांतरित केले जाते.

भारताची सध्याची कर रचना फारच जटिल आहे. भारतीय राज्यघटनेनुसार वस्तूंच्या विक्रीवर कर लादण्याचा अधिकार आणि वस्तूंच्या उत्पादन व सेवांवर कर आकारण्याचा अधिकार राज्य सरकारला आहे. यामुळे, देशात विविध प्रकारचे कर लागू आहेत, ज्यामुळे देशातील सध्याची कर प्रणाली अत्यंत जटिल झाली आहे. कंपन्या आणि लहान व्यवसायांना वेगवेगळ्या प्रकारच्या कर कायद्याचे पालन करणे अवघड जात आहे. म्हणून वस्तू आणि सेवा कर त्यावरील उपाय आहे, असे सांगितले जाते.
==इतिहास==
१९८६ मध्ये [[विश्वनाथ प्रताप सिंग|विश्वनाथ प्रतापसिंह]] यांनी अप्रत्यक्ष करव्यवस्थेची सुधारणा प्रक्रिया- सुधारित मूल्यवर्धित कर सुरू  केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://indianexpress.com/article/explained/looking-back-at-gsts-journey-how-an-idea-is-now-near-reality-arun-jaitley-4593103/|title=जीएसटी-अरूण जेटली|भाषा=इंग्लिश}}&lt;/ref&gt;[[Image:Tax Regime in India.png|right|thumb|330px|]]

वस्तू आणि सेवा कर कर, अबकारी कर, सेवा कर, अतिरिक्त सीमा शुल्क, अधिभार, राज्यस्तरावरील मूल्यवर्धित कर आणि जकात व इतर कर जे सध्याच्या आंतर-राज्य परिवहन वाहतुकीवर लागू आहेत, तेदेखील वस्तू आणि सेवा नियमांत नष्ट होण्याची शक्यता आहे.

वस्तू आणि सेवा करात खालील कर एकत्र केले जातील:
* उत्पादन शुल्क
* व्यवसाय कर
* मूल्यवर्धित कर
* अन्न कर
* विक्री कर 
* परिचय
* करमणूक कर
* प्रवेश कर
* खरेदी कर
* चैनीच्या वस्तूंवर कर
* जाहिरात कर

विक्री, हस्तांतरण, खरेदी, वस्तुविनिमय, भाडेपट्टी किंवा वस्तू व/किंवा सेवांच्या आयातीसारख्या सर्व व्यवहारांवर वस्तू व सेवा कर आकारला जाईल. भारत दुहेरी वस्तू व सेवा कर राबवेल, म्हणजेच प्रत्येक संघराज्य आणि राज्य सरकारांना कराचा वाटा दिला जातो. एका राज्यामध्ये केलेल्या व्यवहारांसाठी संघराज्य सरकार आणि राज्य वस्तू आणि सेवा करद्वारा त्या राज्याच्या सरकारद्वारे केंद्रीय वस्तू आणि सेवा करला लागतील(?). आंतरशालेय (?) व्यवहार आणि आयात केलेल्या वस्तू किंवा सेवांसाठी, संघराज्य सरकार एकच एकीकृत वस्तू आणि सेवा कर लावला जाईल. वस्तू आणि सेवा कर हा खर्चावर आधारित कर आहे, त्यामुळे ज्या राज्यामध्ये वस्तू किंवा सेवा वापरल्या जात नाहीत त्या राज्यात ज्या उत्पादनांचा उपयोग केला जात नाही अशा राज्यांना कराचा वाटा दिला जातो. एकात्मिक वस्तू आणि सेवा कर संघराज्य सरकारकडून थेट करदात्यांकडून कर वसूल करण्यासाठी राज्य सरकारने गुंतागुंतीची करवसुली केली आहे. आधीच्या यंत्रणेनुसार, राज्याला कर महसूल गोळा करण्यासाठी केवळ एका सरकारशी व्यवहार करणे आवश्यक आहे(?).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.moneycontrol.com/news/business/economy/gst-the-illustrative-guide-to-how-transactions-will-take-place-after-2274785.html|title=GST: The illustrative guide to how transactions will take place after tax reform|संकेतस्थळ=Money Control|accessdate=10 May 2017|भाषा=इंग्लिश}}&lt;/ref&gt;

==प्रभाव==
वस्तू आणि सेवा कराद्वारे प्रभावापासून राज्यांना महसूल राखण्याचे आश्वासन दिले आहे. संघराज्य सरकारने कर लागू झालेल्या दिवसापासून पुढील पाच वर्षांच्या काळात झालेल्या नुकसानाची भरपाई करण्याचे आश्वासन दिले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.newindianexpress.com/business/news/States-on-Board-GST-Launch-from-April-16/2014/12/10/article2564347.ece|title='States on Board, GST Launch from April '16'|work=newindianexpress.com|भाषा=इंग्लिश|access-date=2017-06-30|archive-date=2016-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803102414/http://www.newindianexpress.com/business/news/States-on-Board-GST-Launch-from-April-16/2014/12/10/article2564347.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==नियम ==
नियोजित कर आणि वस्तू कर नियमानुसार २१ सदस्य असलेल्या समितीची स्थापना करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;http://www.livemint.com/Politics/PC6MEiMyZ870VZveGuU3yJ/Rajya-Sabha-panel-to-hear-GST-concerns-on-16-June.html&lt;/ref&gt;  राज्य आणि संघराज्यशासित प्रदेश वस्तू व सेवा कर नियम जम्मू आणि काश्मीर वगळता&lt;ref&gt;http://indianexpress.com/article/business/economy/gst-rollout-all-except-jammu-kashmir-pass-state-gst-legislation-4716003/&lt;/ref&gt; भारताच्या सर्व राज्यांद्वारे आणि संघराज्यशासित प्रदेशांद्वारे मंजूर करण्यात आले होते.  करसवलत सुलभ करण्यासाठी सुरक्षा विक्री आणि खरेदीवर हा कर नसेल. सुरक्षा व्यवहार कर चालू राहील.
/55643968.cms?&lt;nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;

==वस्तू आणि सेवा कराबाबत पुस्तके==
* जीएसटी सर्वांसाठी (लेखक - सतीश शेवाळकर)
* जी. एस. टी. वस्तू आणि सेवा कर कायदा- एक परिचय  -  लेखक : प्रा. प्रवीण  कामथे, प्रा. मेघना पाटील ( मुदिराज), साई ज्योति पब्लिकेशन, नागपूर.

==संदर्भ व नोंदी==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतातील कररचना]]
[[वर्ग:२०१७ मधील भारत]]
{{विस्तार}}</text>
      <sha1>or49ou0qchmztwj2i3hxmtqyjfrxxyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Tiven2240</title>
    <ns>3</ns>
    <id>197206</id>
    <revision>
      <id>2717121</id>
      <parentid>2716190</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>38883</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tech News: 2026-41 */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2717121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1424600" sha1="6eke7qm0cmlcopka06v598x9emr29g1" xml:space="preserve">{{स्वयं संग्रह
|counter = 0
|minthreadsleft = 0
|archive = सदस्य चर्चा:Tiven2240/जुनी चर्चा ४
|algo = old(1d)
|minthreadstoarchive = 1
}}
{{सदस्य:Tiven2240/चर्चा}}
&lt;div class=&quot;usermessage&quot;&gt; '''हे सदस्य पानावर शेवटी संपादने {{ #time: H:i:s F d, Y | {{LOCALTIMESTAMP}}}} IST ला by [[सदस्य:{{REVISIONUSER}}]] द्वारा केली होती... माझे स्थानीय समय आहे: {{Time|IST}}. ''' &lt;/div&gt;
।
&lt;div style='border:solid 1px #282; background:#beb; padding:1em; margin:1em 0;' class=plainlinks&gt;
'''''या पानाच्या तळाशी आपला संदेश द्या, उदाहरणार्थ वापरून &quot;नवीन विभाग&quot; or &quot;+&quot; शीर्षस्थानी टॅब, किंवा क्लिक करून -&gt; [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=सदस्य_चर्चा:Tiven2240&amp;action=edit&amp;section=new इथे] &lt;- &lt;/div&gt;
&lt;!-- -------------------- Comments below here -------------------- --&gt;
__TOC__{{जुन्या चर्चा चौकट|search=yes|
&lt;center&gt;[[सदस्य चर्चा:Tiven2240/जुनी चर्चा १|1]], [[सदस्य चर्चा:Tiven2240/जुनी चर्चा २|2]], [[सदस्य चर्चा:Tiven2240/जुनी चर्चा ३|3]], [[सदस्य_चर्चा:Tiven2240/जुनी चर्चा ४|4]], [[/जुनी चर्चा ५|5]] &lt;/center&gt;
}}
&lt;div style=&quot;width:15%; margin-left: -5px; margin-bottom: 5px; margin-top: 10px; margin-right: -5px; padding: 5px; background: #f9f9f9; border: 1px solid #8888aa; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px;&quot;&gt;&lt;center&gt;
या सुंदर दिवशी
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ccc; background: #fff; border-right:3px solid #ccc; border-bottom:3px solid #ccc; text-align: center; padding:3px; float:{{{1}}}; font-size: smaller; line-height: 1.3; margin-right: 4px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;width:100%&quot;&gt;{{LOCALDAYNAME}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: x-large; width: 100%;&quot;&gt;{{LOCALDAY}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width: 100%;&quot;&gt; {{LOCALMONTHNAME}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background: #aaa; color: #000;&quot;&gt;'''{{LOCALTIME}}''' IST&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
विकिपीडियावर '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' लेख आहे.&lt;/center&gt;&lt;/div&gt;
----------

{{Quote|text=म्हणून आपण खात्रीने म्हणू शकतो“देव माझा साहायकर्ता आहे, मी भिणार नाही. मनुष्य माझे काय करणार? इब्री लोकांस १३:६}}

[[वर्ग:१०,००० पेक्षा जास्त संपादने केलेले सदस्य]]

== विशेष बार्नस्टार ==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle;&quot; | {{#ifeq:{{{2}}}|alt|[[File:Special Barnstar Hires.png|100px]]|[[File:SpecialBarnstar.png|100px]]}}
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''खास बार्नस्टार'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | १२-०१-२०१८च्या मंत्रायलातील कार्यशाळेतील संपादनांवर लक्ष ठेवून आवश्यक ती पावले उचलल्याबद्दल तुम्हाला हा बार्नस्टार देत आहे. तुमच्या सदस्यपानावर तो मिरवाल अशी अपेक्षा. [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १२:२९, १३ जानेवारी २०१८ (IST)
|}

धन्यवाद {{साद|अभय नातू}} सर असेस आमच्यावर असेस आशीर्वाद ठेवा --[[सदस्य:Tiven2240|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;टाय&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt;वीन&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;२२४०&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[सदस्य चर्चा:Tiven2240|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;माझ्याशी बोला&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १४:३०, १३ जानेवारी २०१८ (IST)

== बार्नस्टार ==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle;&quot; | {{#ifeq:{{{2}}}|alt|[[File:Editors Barnstar Hires.png|100px]]|[[File:Editors Barnstar.png|100px]]}}
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''संपादकीय बार्नस्टार'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | टायवीन, आपण मराठी विकिपीडिया वर महत्त्वपूर्ण देत आहात आणि आपली अलीकडेच १० हजार संपादने पूर्ण झालेली आहेत. त्यामुळे मी हा संपादकीय बार्नस्टार तुम्हास देत आहे. पुढील संपादनासाठी शुभेच्छा. --[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १०:५९, २४ फेब्रुवारी २०२० (IST)
|}

{{साद|Sandesh9822}}
हा बार्नस्टार देण्यासाठी मी आपले आभारी आहे. धन्यवाद --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १९:५६, २४ फेब्रुवारी २०२० (IST)

&gt;

== मला मदतीची गरज आहे ==

नमस्कार {{साद| Tiven2240}}  मी एक आठवडा ब्रेकवर होतो आणि अचानक मी पाहिले कि विकीपेडिया वरून मी लॉग आउट झालो . मी पाहिले आहे की माझे खाते जागतिक स्तरावर अवरोधित आहे, कृपया माझे खाते परत मिळविण्यात आपण मला मदत करू शकता का ? [[विशेष:योगदान/2409:4042:E15:AE0:1AF8:B7F7:A945:5D37|2409:4042:E15:AE0:1AF8:B7F7:A945:5D37]] १८:३१, २५ फेब्रुवारी २०२१ (IST)

नमस्कार,
आपले सदस्य नाव? 

--[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) २०:५१, २५ फेब्रुवारी २०२१ (IST)

{{साद| Tiven2240}} हे आहे  [[सदस्य:Alexhuff13]]  [[विशेष:योगदान/2409:4042:4E1A:9869:AE6B:8D6:CE9:D189|2409:4042:4E1A:9869:AE6B:8D6:CE9:D189]] २३:१५, २५ फेब्रुवारी २०२१ (IST)

मी विनंती केली आहे, [[:m:User talk:Tks4Fish]] --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०९:१३, २६ फेब्रुवारी २०२१ (IST)

नमस्कार 
मी वाचले , ते म्हणत आहे की मी पैशाच्या मोबदल्यात विकिपीडियावर योगदान देत आहे जे खरे नाही. आपल्याला माहित आहे की मी दररोज निरंतर कसे काम केले आणि लोकांना मूळ भाषेतील विविध विषयांचे ज्ञान मिळविण्यास मदत करणे हा माझा मुख्य हेतू होता.कृपया मला मार्गदर्शन करा आता मी काय करावे? [[विशेष:योगदान/2409:4042:282:5E62:50AB:109C:4C6A:C8D9|2409:4042:282:5E62:50AB:109C:4C6A:C8D9]] ११:१७, २७ फेब्रुवारी २०२१ (IST)

:आपण प्रतिपालकाना थेट संवाद साधा. एकदा [[:en:Wikipedia:Paid editing (essay)|Wikipedia:Paid editing (essay)]] पाहावे. --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ११:४८, २७ फेब्रुवारी २०२१ (IST)

== एक बॉट तयार करणे ==

शुभ प्रभात ,
मला आढळले की बर्‍याच पानांवर माहितीचौकट नाहीत, आपण आपल्या मराठी विकिपीडियासाठी एखादा   बॉट तयार करूयात का ? त्याच्या मदतीने आपल्याला पृष्ठे ज्यात माहितीचौकट नाही ते  सूचीबद्ध करता येईल . [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) ११:५०, २८ फेब्रुवारी २०२१ (IST)

नमस्कार {{साद|Rockpeterson}},

त्यासाठी लेखनाची यादी तयार करावी लागेल. त्यानंतर {{tl|विकिडाटा माहितीचौकट}} किव्हा उचित माहितीचौकट साचे त्यात 
सांगकाम्या द्वारे लावावी लागतील. --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १३:२९, २८ फेब्रुवारी २०२१ (IST)
:मला वाटते की एकदा आपल्याकडे माहिती बॉक्स नसणारे लेखांची यादी मिळाली की मी माझ्या सह संयोजकांसह {{साद|Sandesh9822}},{{साद|Saudagar abhishek}}  पृष्ठांवर स्वहस्ते माहितीचौकट जोडू शकतो, कल्पना कशी आहे?
::नक्की {{साद|Goresm|अभय नातू}} यावर आपले काय मत आहेत? --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १३:५६, २८ फेब्रुवारी २०२१ (IST)
:चालेल, परंतु आपण म्हणता तशी प्रथम लेखांची यादी करावी लागेल. तद्नंतर मग माहितीचौकट बनवायला सुरुवात करावी लागेल. आणि हो, प्रथम माहितीचौकट साचे तयार करायला शिकावे लागेल.
::[[सदस्य:Goresm|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  [[User talk:Goresm|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;&quot;&gt;💬&lt;/span&gt;]] १४:३९, २८ फेब्रुवारी २०२१ (IST)

:::{{साद|Goresm|अभय नातू|Sandesh9822|Saudagar abhishek}} ही मूलभूत कल्पना आहे, बॉट या विकिपीडियावरील सर्वे पृष्ठांवर क्रॉल करेल, जर लेखात माहितीचौकट नसल्याचे ट्रिगर झाले तर बॉट  [[माहितीचौकात नसलेले लेख]] हा वर्ग जोडेल.आपण नंतर हे सर्वे पृष्ठ माहितीचौकात नसलेले लेख या सूचीमध्ये भागू शकतो [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) १८:०१, २ मार्च २०२१ (IST)

{{साद|Rockpeterson}}
६०,०००+ लेख आहेत पूर्ण यादी एका पानावर जाहीर करता येणार नाही. [https://quarry.wmflabs.org/query/52925 इथे] पहावे --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) २३:०२, २ मार्च २०२१ (IST)

सांगकाम्या (बॉट) चालवून माहितीचौकट घालणे शक्य आहे परंतु सगळ्या लेखांमध्ये माहितीचौकट पाहिजेच असे नाही. शिवाय अनेक लेखांमध्ये तत्सम साचे आहेत, उदा. {{t|क्रिकेटपटू}}. तरी एकूण लेखांमधील एक-एक वर्ग घेउन त्यांवर हा सांगकाम्या चालवावा - उदा. [[:वर्ग:मराठी लेखक|मराठी लेखक]] किंवा [[:वर्ग:दागिने|दागिने]], इ. -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०६:४८, ८ मार्च २०२१ (IST)

== [[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी]] ==

कृपया या लेखातील राजकीय पक्षांच्या रंगांचा कॉलम दुरुस्त करावा. --[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १५:५०, २८ फेब्रुवारी २०२१ (IST)
:{{Done}}--[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १७:४७, २८ फेब्रुवारी २०२१ (IST)

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/09|Tech News: 2021-09]] ==

&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/09|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
*  Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth team tools]] can now show the name of a newcomer's mentor anywhere [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship/Integrating_mentorship|through a magic word]]. This can be used for welcome messages or userboxes.
* A new version of the [[c:Special:MyLanguage/Commons:VideoCutTool|VideoCutTool]] is now available. It enables cropping, trimming, audio disabling, and rotating video content. It is being created as part of the developer outreach programs.

'''Problems'''
* There was a problem with the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Job queue|job queue]]. This meant some functions did not save changes and mass messages were delayed. This did not affect wiki edits. [https://phabricator.wikimedia.org/T275437]
* Some editors may not be logged in to their accounts automatically in the latest versions of Firefox and Safari. [https://phabricator.wikimedia.org/T226797]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.33|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;

----

००:३८, २ मार्च २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21161722 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Wikimedia Foundation Community Board seats: Call for feedback meeting ==

The Wikimedia Foundation Board of Trustees is organizing a [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Community Board seats/Ranked voting system|call for feedback about community selection processes]] between February 1 and March 14. While the Wikimedia Foundation and the movement have grown about five times in the past ten years, the Board’s structure and processes have remained basically the same. As the Board is designed today, we have a problem of capacity, performance, and lack of representation of the movement’s diversity. Direct elections tend to favor candidates from the leading language communities, regardless of how relevant their skills and experience might be in serving as a Board member, or contributing to the ability of the Board to perform its specific responsibilities. It is also a fact that the current processes have favored volunteers from North America and Western Europe. As a matter of fact, there had only been one member who served on the Board, from South Asia, in more than fifteen years of history.

In the upcoming months, we need to renew three community seats and appoint three more community members in the new seats. This call for feedback is to see what processes can we all collaboratively design to promote and choose candidates that represent our movement and are prepared with the experience, skills, and insight to perform as trustees? In this regard, it would be good to have a community discussion to discuss the proposed ideas and share our thoughts, give feedback and contribute to the process. To discuss this, you are invited to a community meeting that is being organized on March 12 from 8 pm to 10 pm, and the meeting link to join is https://meet.google.com/umc-attq-kdt. You can add this meeting to your Google Calendar by [https://calendar.google.com/event?action=TEMPLATE&amp;tmeid=MDNqcjRwaWxtZThnMXBodjJkYzZvam9sdXQga2N2ZWxhZ2EtY3RyQHdpa2ltZWRpYS5vcmc&amp;tmsrc=kcvelaga-ctr%40wikimedia.org clicking here]. Please ping me if you have any questions. Thank you. --[[User:KCVelaga (WMF)]], १६:००, ८ मार्च २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:KCVelaga (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&amp;oldid=21198421 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/10|Tech News: 2021-10]] ==

&lt;section begin=&quot;technews-2021-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/10|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section translation]] now works on Bengali Wikipedia. It helps mobile editors translate sections of articles. It will come to more wikis later. The first focus is active wikis with a smaller number of articles. You can [https://sx.wmflabs.org/index.php/Main_Page test it] and [[mw:Talk:Content translation/Section translation|leave feedback]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs|Flagged revisions]] now give admins the review right. [https://phabricator.wikimedia.org/T275293]
* When someone links to a Wikipedia article on Twitter this will now show a preview of the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T276185]

'''Problems'''
* Many graphs have [[:w:en:JavaScript|JavaScript]] errors. Graph editors can check their graphs in their browser's developer console after editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T275833]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.34|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]).
* The [[mw:Talk pages project/New discussion|New Discussion]] tool will soon be a new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|discussion tools]] beta feature for on most Wikipedias. The goal is to make it easier to start new discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T275257]

'''Future changes'''
* There will be a number of changes to make it easier to work with templates. Some will come to the first wikis in March. Other changes will come to the first wikis in June. This is both for those who use templates and those who create or maintain them. You can [[:m:WMDE Technical Wishes/Templates|read more]].
* [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] will become a default feature on some wikis on 17 March. They will share a setting with [[mw:Page Previews|Page Previews]]. If you prefer the Reference Tooltips or Navigation-Popups gadget you can keep using them. If so Reference Previews won't be shown. [https://phabricator.wikimedia.org/T271206][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews]
* New JavaScript-based functions will not work in [[:w:en:Internet Explorer 11|Internet Explorer 11]]. This is because Internet Explorer is an old browser that doesn't work with how JavaScript is written today. Everything that works in Internet Explorer 11 today will continue working in Internet Explorer for now. You can [[mw:Compatibility/IE11|read more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt; &lt;section end=&quot;technews-2021-W10&quot;/&gt; २३:२१, ८ मार्च २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21175593 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== मार्गदर्शन हवे  ==

नमस्कार Tiven2240 , आपल्या मराठी विकिपीडियावर खूप कमी सक्रिय रोलबॅकर असल्याने, मी या हक्कांसाठी स्वत: ला नामनिर्देशित करू शकतो का ? मी विकिडेटा वर रोलबॅकर आहे . कृपया मला आपले मत सांगा [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) ००:४१, १४ मार्च २०२१ (IST)
इतर विकिप्रकल्पात अधिकार असल्यामुळे आपल्याला त्यावही माहिती मिळाली आहे. मला हरकत नाही. आपण नामनिर्देशित करू शकता --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०४:५३, १४ मार्च २०२१ (IST)

नमस्कार Tiven2240, मराठी विकिपीडियासाठी कोणती कार्यशाळा आहे का जेनेकरुन माहिती अनेक लोकांपर्यंत पोहोचवता येऊ शकते? [[सदस्य:Omkar Jack|Omkar Jack]] [[सदस्य:Omkar Jack|Omkar Jack]]

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/11|Tech News: 2021-11]] ==

&lt;section begin=&quot;technews-2021-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/11|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Wikis that are part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|desktop improvements]] project can now use a new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Search|search function]]. The desktop improvements and the new search will come to more wikis later. You can also [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements#Deployment plan and timeline|test it early]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Editors who put up banners or change site-wide [[:w:en:JavaScript|JavaScript]] code should use the [https://grafana.wikimedia.org/d/000000566/overview?viewPanel=16&amp;orgId=1 client error graph] to see that their changes has not caused problems. You can [https://diff.wikimedia.org/2021/03/08/sailing-steady%e2%80%8a-%e2%80%8ahow-you-can-help-keep-wikimedia-sites-error-free read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T276296]

'''Problems'''
* Due to [[phab:T276968|database issues]] the [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org Wikimedia Beta Cluster] was read-only for over a day.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.34|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* You can add a [[:w:en:Newline|newline]] or [[:w:en:Carriage return|carriage return]] character to a custom signature if you use a template. There is a proposal to not allow them in the future. This is because they can cause formatting problems. [https://www.mediawiki.org/wiki/New_requirements_for_user_signatures#Additional_proposal_(2021)][https://phabricator.wikimedia.org/T272322]
* You will be able to read but not edit [[phab:T276899|12 wikis]] for a short period of time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210323T06 {{#time:j xg|2021-03-23|en}} at 06:00 (UTC)]. This could take 30 minutes but will probably be much faster.
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] You can use [https://quarry.wmflabs.org/ Quarry] for [[:w:en:SQL|SQL]] queries to the [[wikitech:Wiki replicas|Wiki Replicas]]. Cross-database &lt;code&gt;JOINS&lt;/code&gt; will no longer work from 23 March. There will be a new field to specify the database to connect to. If you think this affects you and you need help you can [[phab:T268498|post on Phabricator]] or on [[wikitech:Talk:News/Wiki Replicas 2020 Redesign|Wikitech]]. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] and other ways to do [[:w:en:SQL|SQL]] queries to the Wiki Replicas will be affected later. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Wiki_Replicas_2020_Redesign]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt; &lt;section end=&quot;technews-2021-W11&quot;/&gt; ०४:५३, १६ मार्च २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21226057 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/12|Tech News: 2021-12]] ==

&lt;section begin=&quot;technews-2021-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/12|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There is a [[mw:Wikipedia for KaiOS|Wikipedia app]] for [[:w:en:KaiOS|KaiOS]] phones. They don't have a touch screen so readers navigate with the phone keys. There is now a [https://wikimedia.github.io/wikipedia-kaios/sim.html simulator] so you can see what it looks like.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|reply tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|new discussion tool]] are now available as the &quot;{{int:discussiontools-preference-label}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] in almost all wikis except German Wikipedia.

'''Problems'''
* You will be able to read but not edit [[phab:T276899|twelve wikis]] for a short period of time on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210323T06 {{#time:j xg|2021-03-23|{{PAGELANGUAGE}}}} at 06:00 (UTC)]. This can also affect password changes, logging in to new wikis, global renames and changing or confirming emails. This could take 30 minutes but will probably be much faster.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.36|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-03-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]).
* [[:w:en:Syntax highlighting|Syntax highlighting]] colours will change to be easier to read. This will soon come to the [[phab:T276346|first wikis]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Improved_Color_Scheme_of_Syntax_Highlighting]

'''Future changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged revisions]] will no longer have multiple tags like &quot;tone&quot; or &quot;depth&quot;. It will also only have one tier. This was changed because very few wikis used these features and they make the tool difficult to maintain. [https://phabricator.wikimedia.org/T185664][https://phabricator.wikimedia.org/T277883]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets and user scripts can access variables about the current page in JavaScript. In 2015 this was moved from &lt;code dir=ltr&gt;wg*&lt;/code&gt; to &lt;code dir=ltr&gt;mw.config&lt;/code&gt;. &lt;code dir=ltr&gt;wg*&lt;/code&gt; will soon no longer work. [https://phabricator.wikimedia.org/T72470]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt; &lt;section end=&quot;technews-2021-W12&quot;/&gt; २२:२३, २२ मार्च २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21244806 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== सदस्य पण प्रचार  ==

कृपया हे सदस्य पण तपासा, त्याने नुकतेच हे पण स्वतःबद्दल जाहिरात करण्यासाठी वापरले आहे [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) १२:०३, २८ मार्च २०२१ (IST)

== दुवा https://marathidoctor.com/ स्पॅमिंग by [[2409:4042:2389:9059:0:0:27ED:18B1]] ==

मी या आयपी द्वारे केलेली सर्व संपादने परत केली आहेत, कृपया वापरकर्त्यास चेतावणी द्या किंवा अवरोधित करा. व्यक्ती प्रत्येक लेखामध्ये हा ब्लॉग दुवा https://marathidoctor.com/ जोडत आहे [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) १७:२२, २९ मार्च २०२१ (IST)

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Tech News: 2021-13]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Some very old [[:w:en:Web browser|web browsers]] [[:mw:Special:MyLanguage/Compatibility|don’t work]] well with the Wikimedia wikis. Some old code for browsers that used to be supported is being removed. This could cause issues in those browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T277803]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:m:IRC/Channels#Raw_feeds|IRC recent changes feeds]] have been moved to a new server. Make sure all tools automatically reconnect to &lt;code&gt;irc.wikimedia.org&lt;/code&gt; and not to the name of any specific server. Users should also consider switching to the more modern [[:wikitech:Event Platform/EventStreams|EventStreams]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T224579]

'''Problems'''
* When you move a page that many editors have on their watchlist the history can be split. It might also not be possible to move it again for a while. This is because of a [[:w:en:Job queue|job queue]] problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T278350]
* Some translatable pages on Meta could not be edited. This was because of a bug in the translation tool. The new MediaWiki version was delayed because of problems like this. [https://phabricator.wikimedia.org/T278429][https://phabricator.wikimedia.org/T274940]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.37|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-04-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२३:०१, २९ मार्च २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21267131 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Tech News: 2021-13]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Some very old [[:w:en:Web browser|web browsers]] [[:mw:Special:MyLanguage/Compatibility|don’t work]] well with the Wikimedia wikis. Some old code for browsers that used to be supported is being removed. This could cause issues in those browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T277803]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:m:IRC/Channels#Raw_feeds|IRC recent changes feeds]] have been moved to a new server. Make sure all tools automatically reconnect to &lt;code&gt;irc.wikimedia.org&lt;/code&gt; and not to the name of any specific server. Users should also consider switching to the more modern [[:wikitech:Event Platform/EventStreams|EventStreams]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T224579]

'''Problems'''
* When you move a page that many editors have on their watchlist the history can be split. It might also not be possible to move it again for a while. This is because of a [[:w:en:Job queue|job queue]] problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T278350]
* Some translatable pages on Meta could not be edited. This was because of a bug in the translation tool. The new MediaWiki version was delayed because of problems like this. [https://phabricator.wikimedia.org/T278429][https://phabricator.wikimedia.org/T274940]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.37|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-03-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-03-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-04-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:०९, ३० मार्च २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21267131 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== प्रचालक? ==

[[सदस्य:संपादन गाळणी|संपादन गाळणीचे]] काहीच योगदान नाही आहे तारी ते प्रचालक आहेत? [[सदस्य:ExclusiveEditor|ExclusiveEditor]] ([[सदस्य चर्चा:ExclusiveEditor|चर्चा]]) १३:४८, १ एप्रिल २०२१ (IST)

== लिंक स्पॅमिंग [[Marathinibandh]]  द्वारा  ==

या सदस्याने प्रत्येक लेखात हा ब्लॉग दुवा https://inmarathi.net जोडला आहे (आता मी  रेव्हर्ट केले ).[[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) १२:२७, ३ एप्रिल २०२१ (IST)

== लेख हटविणे आणि सदस्य ब्लॉक विनंत्या ==

हे दोन [[विशाल मिगलान]]ी आणि [[सर्वेश श्रीवास्तव]] प्रचारात्मक लेख हटविण्याची विनंती . हे दोन सदस्यांना ब्लॉक दाखल करा [[रोहित बाटलीवाल]]ा आणि [[नवीन काले ]] [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) २३:४६, ५ एप्रिल २०२१ (IST)

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|Tech News: 2021-14]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Editors can collapse part of an article so you have to click on it to see it. When you click a link to a section inside collapsed content it will now expand to show the section. The browser will scroll down to the section. Previously such links didn't work unless you manually expanded the content first. [https://phabricator.wikimedia.org/T276741]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|citoid]] [[:w:en:API|API]] will use for example &lt;code&gt;2010-12-XX&lt;/code&gt; instead of &lt;code&gt;2010-12&lt;/code&gt; for dates with a month but no days. This is because &lt;code&gt;2010-12&lt;/code&gt; could be confused with &lt;code&gt;2010-2012&lt;/code&gt; instead of &lt;code&gt;December 2010&lt;/code&gt;. This is called level 1 instead of level 0 in the [https://www.loc.gov/standards/datetime/ Extended Date/Time Format]. [https://phabricator.wikimedia.org/T132308]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.36/wmf.38|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-04-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-04-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-04-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.36/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[:wikitech:PAWS|PAWS]] can now connect to the new [[:wikitech:Wiki Replicas|Wiki Replicas]]. Cross-database &lt;code&gt;JOINS&lt;/code&gt; will no longer work from 28 April. There is [[:wikitech:News/Wiki Replicas 2020 Redesign#How should I connect to databases in PAWS?|a new way to connect]] to the databases. Until 28 April both ways to connect to the databases will work. If you think this affects you and you need help you can post [[phab:T268498|on Phabricator]] or on [[wikitech:Talk:News/Wiki Replicas 2020 Redesign|Wikitech]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:११, ६ एप्रिल २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21287348 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|Tech News: 2021-16]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Email to the Wikimedia wikis are handled by groups of Wikimedia editors. These volunteer response teams now use [https://github.com/znuny/Znuny Znuny] instead of [[m:Special:MyLanguage/OTRS|OTRS]]. The functions and interface remain the same. The volunteer administrators will give more details about the next steps soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T279303][https://phabricator.wikimedia.org/T275294]
* If you use [[Mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighting]], you can see line numbers in the 2010 and 2017 wikitext editors when editing templates. This is to make it easier to see line breaks or talk about specific lines. Line numbers will soon come to all namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T267911][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Line_Numbering][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/Line_Numbering]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Because of a technical change there could be problems with gadgets and scripts that have an edit summary area that looks [https://phab.wmfusercontent.org/file/data/llvdqqnb5zpsfzylbqcg/PHID-FILE-25vs4qowibmtysl7cbml/Screen_Shot_2021-04-06_at_2.34.04_PM.png similar to this one]. If they look strange they should use &lt;code&gt;mw.loader.using('mediawiki.action.edit.styles')&lt;/code&gt; to go back to how they looked before. [https://phabricator.wikimedia.org/T278898]
* The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.1|latest version]] of MediaWiki came to the Wikimedia wikis last week. There was no Tech News issue last week.

'''Changes later this week'''
*  There is no new MediaWiki version this week.

'''Future changes'''
* The user group &lt;code&gt;oversight&lt;/code&gt; will be renamed &lt;code&gt;suppress&lt;/code&gt;. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. This is the technical name. It doesn't affect what you call the editors with this user right on your wiki. This is planned to happen in two weeks. You can comment [[phab:T112147|in Phabricator]] if you have objections.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२२:१९, १९ एप्रिल २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21356080 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/17|Tech News: 2021-17]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/17|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Templates have parameters that can have specific values. It is possible to suggest values for editors with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TemplateData|TemplateData]]. You can soon see them as a drop-down list in the visual editor. This is to help template users find the right values faster. [https://phabricator.wikimedia.org/T273857][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/Suggested_values_for_template_parameters][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/Suggested_values_for_template_parameters]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-04-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-04-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-04-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:५५, २७ एप्रिल २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21391118 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== पान अर्धसुरक्षित करणे बाबत ==

नमस्कार, सध्या विकिपीडियावर युवा चित्रपट अभिनेत्यांच्या पानावर उत्पात माजलाय. विविध ip ॲडड्रेस वरून पानात काही विशिष्ट बदल होत आहेत, जसे की, चित्र आकार बदलणे, multiple images साचा लावून अनेक संचिका चढवणे. काही उदाहरणे [[शाहिद कपूर]], [[कार्तिक आर्यन]], [[रणबीर कपूर]], [[रितेश देशमुख]], [[वरुण धवन]], [[सिद्धार्थ मल्होत्रा]], [[आयुष्मान खुराणा]], [[आदित्य रॉय कपूर]], [[अर्जुन कपूर]], [[टायगर श्रॉफ]], इत्यादी. तेव्हा विनंती आहे की, या व इतर पानांना अर्ध सुरक्षित करावे.
::[[सदस्य:Goresm|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[User talk:Goresm|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;&quot;&gt;💬&lt;/span&gt;]] ) १४:१९, १ मे २०२१ (IST)
:चित्रदालन लेखात खाली असावे. माहितीचौकट नसावे. जास्त लेख सुरक्षित करता येणार नाही. जर एक IP द्वारे उत्पात होत आहेत आपण त्याला अवरोधित करू शकतो--[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १५:१९, १ मे २०२१ (IST) --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १५:१९, १ मे २०२१ (IST)
ठीक आहे
::[[सदस्य:Goresm|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[User talk:Goresm|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;&quot;&gt;💬&lt;/span&gt;]] ) २१:५५, १ मे २०२१ (IST)

कृपया [https://mr.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/43.242.226.18 हे पहा]. या ip ॲड्रेस वरून पुन्हा तोच प्रपंच चालू आहे.
::[[सदस्य:Goresm|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[User talk:Goresm|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;&quot;&gt;💬&lt;/span&gt;]] ) १३:१४, २ मे २०२१ (IST)


:::अशा पानांची यादी केल्यास तात्पुरते अंकपत्त्यांवरुन सुरक्षित करता येईल.
:::धन्यवाद.
:::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २३:०१, २ मे २०२१ (IST)

:{{साद|Tiven2240|अभय नातू}} कृपया वरील पाने तात्पुरते सुरक्षित करावीत.
::[[सदस्य:Goresm|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[User talk:Goresm|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;&quot;&gt;💬&lt;/span&gt;]] ) १६:५६, १७ मे २०२१ (IST)

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Tech News: 2021-18]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[w:en:Wikipedia:Twinkle|Twinkle]] is a gadget on English Wikipedia. It can help with maintenance and patrolling. It can [[m:Grants:Project/Rapid/SD0001/Twinkle localisation/Report|now be used on other wikis]]. You can get Twinkle on your wiki using the [https://github.com/wikimedia-gadgets/twinkle-starter twinkle-starter] GitHub repository.

'''Problems'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|content translation tool]] did not work for many articles for a little while. This was because of a bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T281346]
* Some things will not work for about a minute on 5 May. This will happen [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210505T0600 around 06:00 UTC]. This will affect the content translation tool and notifications among other things. This is because of an upgrade to avoid crashes. [https://phabricator.wikimedia.org/T281212]

'''Changes later this week'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] will become a default feature on a number of wikis on 5 May. This is later than planned because of some changes. You can use it without using [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Page Previews]] if you want to. The earlier plan was to have the preference to use both or none. [https://phabricator.wikimedia.org/T271206][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:w:en:CSS|CSS]] classes &lt;code dir=ltr&gt;.error&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;.warning&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;.success&lt;/code&gt; do not work for mobile readers if they have not been specifically defined on your wiki. From June they will not work for desktop readers. This can affect gadgets and templates. The classes can be defined in [[MediaWiki:Common.css]] or template styles instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T280766]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२१:१३, ३ मे २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21418010 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Tech News: 2021-18]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[w:en:Wikipedia:Twinkle|Twinkle]] is a gadget on English Wikipedia. It can help with maintenance and patrolling. It can [[m:Grants:Project/Rapid/SD0001/Twinkle localisation/Report|now be used on other wikis]]. You can get Twinkle on your wiki using the [https://github.com/wikimedia-gadgets/twinkle-starter twinkle-starter] GitHub repository.

'''Problems'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|content translation tool]] did not work for many articles for a little while. This was because of a bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T281346]
* Some things will not work for about a minute on 5 May. This will happen [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210505T0600 around 06:00 UTC]. This will affect the content translation tool and notifications among other things. This is because of an upgrade to avoid crashes. [https://phabricator.wikimedia.org/T281212]

'''Changes later this week'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] will become a default feature on a number of wikis on 5 May. This is later than planned because of some changes. You can use it without using [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Page Previews]] if you want to. The earlier plan was to have the preference to use both or none. [https://phabricator.wikimedia.org/T271206][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:w:en:CSS|CSS]] classes &lt;code dir=ltr&gt;.error&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;.warning&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;.success&lt;/code&gt; do not work for mobile readers if they have not been specifically defined on your wiki. From June they will not work for desktop readers. This can affect gadgets and templates. The classes can be defined in [[MediaWiki:Common.css]] or template styles instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T280766]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

१८:२७, ४ मे २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21418010 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Tech News: 2021-19]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* You can see what participants plan to work on at the online [[mw:Wikimedia Hackathon 2021|Wikimedia hackathon]] 22–23 May.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२०:४०, १० मे २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21428676 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Tech News: 2021-19]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* You can see what participants plan to work on at the online [[mw:Wikimedia Hackathon 2021|Wikimedia hackathon]] 22–23 May.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२१:५६, १० मे २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21428676 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/20|Tech News: 2021-20]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/20|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There is a new toolbar in [[mw:Talk pages project/Replying|the Reply tool]]. It works in the wikitext source mode. You can enable it in [[Special:Preferences#mw-htmlform-discussion|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T276608] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Replying#13_May_2021] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/New_discussion#13_May_2021]
* Wikimedia [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo mailing lists] are being moved to [[:w:en:GNU Mailman|Mailman 3]]. This is a newer version. For the [[:w:en:Character encoding|character encoding]] to work it will change from &lt;code&gt;[[:w:en:UTF-8|UTF-8]]&lt;/code&gt; to &lt;code&gt;utf8mb3&lt;/code&gt;. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IEYQ2HS3LZF2P3DAYMNZYQDGHWPVMTPY/][https://phabricator.wikimedia.org/T282621]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] An [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/14|earlier issue]] of Tech News said that the  [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|citoid]] [[:w:en:API|API]] would handle dates with a month but no days in a new way. This has been reverted for now. There needs to be more discussion of how it affects different wikis first. [https://phabricator.wikimedia.org/T132308]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] &lt;code&gt;MediaWiki:Pageimages-blacklist&lt;/code&gt; will be renamed &lt;code&gt;MediaWiki:Pageimages-denylist&lt;/code&gt;. The list can be copied to the new name. It will happen on 19 May for some wikis and 20 May for some wikis. Most wikis don't use it. It lists images that should never be used as thumbnails for articles. [https://phabricator.wikimedia.org/T282626]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

१९:२०, १७ मे २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21464279 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/21|Tech News: 2021-21]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/21|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The Wikimedia movement has been using [[:m:Special:MyLanguage/IRC|IRC]] on a network called [[:w:en:Freenode|Freenode]]. There have been changes around who is in control of the network. The [[m:Special:MyLanguage/IRC/Group_Contacts|Wikimedia IRC Group Contacts]] have [[m:Special:Diff/21476411|decided]] to move to the new [[:w:en:Libera Chat|Libera Chat]] network instead. This is not a formal decision for the movement to move all channels but most Wikimedia IRC channels will probably leave Freenode. There is a [[:m:IRC/Migrating_to_Libera_Chat|migration guide]] and ongoing Wikimedia [[m:Wikimedia Forum#Freenode (IRC)|discussions about this]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-05-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-05-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-05-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२२:३८, २४ मे २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21477606 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/22|Tech News: 2021-22]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/22|Translations]] are available.

'''Problems'''
* There was an issue on the Vector skin with the text size of categories and notices under the page title. It was fixed last Monday. [https://phabricator.wikimedia.org/T283206]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२२:३६, ३१ मे २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21516076 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Tech News: 2021-23]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-06-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-06-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-06-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The Wikimedia movement uses [[:mw:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] for technical tasks. This is where we collect technical suggestions, bugs and what developers are working on. The company behind Phabricator will stop working on it. This will not change anything for the Wikimedia movement now. It could lead to changes in the future. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/YAXOD46INJLAODYYIJUVQWOZFIV54VUI/][https://admin.phacility.com/phame/post/view/11/phacility_is_winding_down_operations/][https://phabricator.wikimedia.org/T283980]
* Searching on Wikipedia will find more results in some languages. This is mainly true for when those who search do not use the correct [[:w:en:Diacritic|diacritics]] because they are not seen as necessary in that language. For example searching for &lt;code&gt;Bedusz&lt;/code&gt; doesn't find &lt;code&gt;Będusz&lt;/code&gt; on German Wikipedia. The character &lt;code&gt;ę&lt;/code&gt; isn't used in German so many would write &lt;code&gt;e&lt;/code&gt; instead. This will work better in the future in some languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T219550]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:w:en:Cross-site request forgery|CSRF token parameters]] in the [[:mw:Special:MyLanguage/API:Main page|action API]] were changed in 2014. The old parameters from before 2014 will stop working soon. This can affect bots, gadgets and user scripts that still use the old parameters. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IMP43BNCI32C524O5YCUWMQYP4WVBQ2B/][https://phabricator.wikimedia.org/T280806]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:३३, ८ जून २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21551759 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Tech News: 2021-23]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-06-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-06-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-06-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The Wikimedia movement uses [[:mw:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] for technical tasks. This is where we collect technical suggestions, bugs and what developers are working on. The company behind Phabricator will stop working on it. This will not change anything for the Wikimedia movement now. It could lead to changes in the future. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/YAXOD46INJLAODYYIJUVQWOZFIV54VUI/][https://admin.phacility.com/phame/post/view/11/phacility_is_winding_down_operations/][https://phabricator.wikimedia.org/T283980]
* Searching on Wikipedia will find more results in some languages. This is mainly true for when those who search do not use the correct [[:w:en:Diacritic|diacritics]] because they are not seen as necessary in that language. For example searching for &lt;code&gt;Bedusz&lt;/code&gt; doesn't find &lt;code&gt;Będusz&lt;/code&gt; on German Wikipedia. The character &lt;code&gt;ę&lt;/code&gt; isn't used in German so many would write &lt;code&gt;e&lt;/code&gt; instead. This will work better in the future in some languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T219550]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:w:en:Cross-site request forgery|CSRF token parameters]] in the [[:mw:Special:MyLanguage/API:Main page|action API]] were changed in 2014. The old parameters from before 2014 will stop working soon. This can affect bots, gadgets and user scripts that still use the old parameters. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IMP43BNCI32C524O5YCUWMQYP4WVBQ2B/][https://phabricator.wikimedia.org/T280806]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०४:०५, ८ जून २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21551759 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/24|Tech News: 2021-24]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/24|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Logged-in users on the mobile web can choose to use the [[:mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|advanced mobile mode]]. They now see categories in a similar way as users on desktop do. This means that some gadgets that have just been for desktop users could work for users of the mobile site too. If your wiki has such gadgets you could decide to turn them on for the mobile site too. Some gadgets probably need to be fixed to look good on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T284763]
* Language links on Wikidata now works for [[:oldwikisource:Main Page|multilingual Wikisource]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T275958]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.

'''Future changes'''
* In the future we [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|can't show the IP]] of unregistered editors to everyone. This is because privacy regulations and norms have changed. There is now a rough draft of how [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#Updates|showing the IP to those who need to see it]] could work.
* German Wikipedia, English Wikivoyage and 29 smaller wikis will be read-only for a few minutes on 22 June. This is planned between 5:00 and 5:30 UTC. [https://phabricator.wikimedia.org/T284530]
* All wikis will be read-only for a few minutes in the week of 28 June. More information will be published in Tech News later. It will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T281515][https://phabricator.wikimedia.org/T281209]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:५६, १५ जून २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21587625 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/25|Tech News: 2021-25]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/25|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The &lt;code&gt;otrs-member&lt;/code&gt; group name is now &lt;code&gt;vrt-permissions&lt;/code&gt;. This could affect abuse filters. [https://phabricator.wikimedia.org/T280615]

'''Problems'''
* You will be able to read but not edit German Wikipedia, English Wikivoyage and 29 smaller wikis for a few minutes on 22 June. This is planned between [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210623T0500 5:00 and 5:30 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T284530]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-06-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-06-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-06-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२१:२०, २१ जून २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21593987 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Editing news 2021 #2 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;mr&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2021/June|इतर भाषेत वाचा]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|या बहुभाषीक वार्तापत्रासाठीची वर्गणीदारांची यादी]]&lt;/em&gt;

[[File:Reply Tool A-B test comment completion.png|alt=सर्व सहभागी विकिपीडियांवरील नवीन सदस्यांचा टिप्पणी पूर्ण करण्याचा दर|thumb|296x296px|जेव्हा नवीन सदस्यांना प्रत्युत्तराचे साधन होते आणि त्यांनी चर्चा पृष्ठावर लिहण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा ते अधिक यशस्वी झाले. ([https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ स्त्रोत])]]

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Earlier this year, the Editing team ran a large study of [[mw:Talk pages project/Replying|the Reply Tool]].  The main goal was to find out whether the Reply Tool helped [[mw:Talk pages project/Glossary|newer editors]] communicate on wiki.  The second goal was to see whether the comments that newer editors made using the tool needed to be reverted more frequently than comments newer editors made with the existing wikitext page editor.&lt;/span&gt;

याचे मुख्य परिणाम होते:

* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Newer editors who had automatic (&quot;default on&quot;) access to the Reply tool were [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ more likely] to post a comment on a talk page.&lt;/span&gt;
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The comments that newer editors made with the Reply Tool were also [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ less likely] to be reverted than the comments that newer editors made with page editing.&lt;/span&gt;

हे परिणाम संपादन कार्यसंघाला आत्मविश्वास देतात की हे साधन उपयुक्त आहे.

&lt;strong&gt;पुढे पहाता&lt;/strong&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The team is planning to make the Reply tool available to everyone as an opt-out preference in the coming months.  This has already happened at the Arabic, Czech, and Hungarian Wikipedias.&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The next step is to [[phab:T280599|resolve a technical challenge]]. Then, they will deploy the Reply tool first to the [[phab:T267379|Wikipedias that participated in the study]].  After that, they will deploy it, in stages, to the other Wikipedias and all WMF-hosted wikis.&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can turn on &quot;{{int:discussiontools-preference-label}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|in Beta Features]] now.  After you get the Reply tool, you can change your preferences at any time in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]].&lt;/span&gt;

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|चर्चा]])
&lt;/div&gt; १९:४२, २४ जून २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Elitre (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter&amp;oldid=21602894 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/26|Tech News: 2021-26]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/26|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Growth|Growth features]] now can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure Growth features directly on their wiki]]. This uses the new special page &lt;code&gt;Special:EditGrowthConfig&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T285423]
* Wikisources have a new [[m:Special:MyLanguage/Community Tech/OCR Improvements|OCR tool]]. If you don't want to see the &quot;extract text&quot; button on Wikisource you can add &lt;code&gt;.ext-wikisource-ExtractTextWidget { display: none; }&lt;/code&gt; to your [[Special:MyPage/common.css|common.css page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T285311]

'''Problems'''
*You will be able to read but not edit the Wikimedia wikis for a few minutes on 29 June. This is planned at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210629T1400 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T281515][https://phabricator.wikimedia.org/T281209]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-06-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-06-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-07-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* &lt;code&gt;Threshold for stub link formatting&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;thumbnail size&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;auto-number headings&lt;/code&gt; can be set in preferences. They are expensive to maintain and few editors use them. The developers are planning to remove them. Removing them will make pages load faster. You can [[mw:Special:MyLanguage/User:SKim (WMF)/Performance Dependent User Preferences|read more and give feedback]].
* A toolbar will be added to the [[mw:Talk pages project/Replying|Reply tool]]'s wikitext source mode. This will make it easier to link to pages and to ping other users. [https://phabricator.wikimedia.org/T276609][https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Replying#Status_updates]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२२:०२, २८ जून २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21653312 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/27|Tech News: 2021-27]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/27|Translations]] are available.

'''Tech News'''
* The next issue of Tech News will be sent out on 19 July.

'''Recent changes'''
* [[:wikidata:Q4063270|AutoWikiBrowser]] is a tool to make repetitive tasks easier. It now uses [[:w:en:JSON|JSON]]. &lt;code&gt;Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPage&lt;/code&gt; has moved to &lt;code&gt;Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPageJSON&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;Wikipedia:AutoWikiBrowser/Config&lt;/code&gt;. &lt;code&gt;Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPage/Version&lt;/code&gt; has moved to &lt;code&gt;Wikipedia:AutoWikiBrowser/CheckPage/VersionJSON&lt;/code&gt;. The tool will eventually be configured on the wiki so that you don't have to wait until the new version to add templates or regular expression fixes. [https://phabricator.wikimedia.org/T241196]

'''Problems'''
* [[m:Special:MyLanguage/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] helps saving online sources on some wikis. It adds them to [[:w:en:Wayback Machine|Wayback Machine]] and links to them there. This is so they don't disappear if the page that was linked to is removed. It currently has a problem with linking to the wrong date when it moves pages from &lt;code&gt;archive.is&lt;/code&gt; to &lt;code&gt;web.archive.org&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T283432]

'''Changes later this week'''
* The tool to [[m:WMDE Technical Wishes/Finding and inserting templates|find, add and remove templates]] will be updated. This is to make it easier to find and use the right templates. It will come to the first wikis on 7 July. It will come to more wikis later this year. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Removing_a_template_from_a_page_using_the_VisualEditor][https://phabricator.wikimedia.org/T284553]
* There is no new MediaWiki version this week.

'''Future changes'''
* Some Wikimedia wikis use [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]] or pending changes. It hides edits from new and unregistered accounts for readers until they have been patrolled. The auto review action in Flagged Revisions will no longer be logged. All old logs of auto-review will be removed. This is because it creates a lot of logs that are not very useful. [https://phabricator.wikimedia.org/T285608]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२३:०३, ५ जुलै २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21694636 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/29|Tech News: 2021-29]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/29|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The tool to [[m:WMDE Technical Wishes/Finding and inserting templates|find, add and remove templates]] was updated. This is to make it easier to find and use the right templates. It was supposed to come to the first wikis on 7 July. It was delayed to 12 July instead. It will come to more wikis later this year. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Removing_a_template_from_a_page_using_the_VisualEditor][https://phabricator.wikimedia.org/T284553]
* [[Special:UnconnectedPages|Special:UnconnectedPages]] lists pages that are not connected to Wikidata. This helps you find pages that can be connected to Wikidata items. Some pages should not be connected to Wikidata. You can use the magic word &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__EXPECTED_UNCONNECTED_PAGE__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; on pages that should not be listed on the special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T97577]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-07-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-07-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-07-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] How media is structured in the [[:w:en:Parsing|parser's]] HTML output will soon change. This can affect bots, gadgets, user scripts and extensions. You can [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/L2UQJRHTFK5YG3IOZEC7JSLH2ZQNZRVU/ read more]. You can test it on [[:testwiki:Main Page|Testwiki]] or [[:test2wiki:Main Page|Testwiki 2]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The parameters for how you obtain [[mw:API:Tokens|tokens]] in the MediaWiki API were changed in 2014. The old way will no longer work from 1 September. Scripts, bots and tools that use the parameters from before the 2014 change need to be updated. You can [[phab:T280806#7215377|read more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२१:०२, १९ जुलै २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21755027 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities ==

Hello,

As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]]. 

An &lt;u&gt;event for community members to know and interact with the candidates&lt;/u&gt; is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows:
*Date: 31 July 2021 (Saturday)
*Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time]
:*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm
:*India &amp; Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm
:*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm
:*Pakistan &amp; Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm
* Live interpretation is being provided in Hindi.
*'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form]

For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]].

Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], १२:०४, २३ जुलै २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:KCVelaga (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&amp;oldid=21774789 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/30|Tech News: 2021-30]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/30|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* A [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.14|new version]] of MediaWiki came to the Wikimedia wikis the week before last week. This was not in Tech News because there was no newsletter that week. 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-07-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-07-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-07-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* If you use the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MonoBook|Monobook skin]] you can choose to switch off [[:w:en:Responsive web design|responsive design]] on mobile. This will now work for more skins. If &lt;code&gt;{{int:monobook-responsive-label}}&lt;/code&gt; is unticked you need to also untick the new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|preference]] &lt;code&gt;{{int:prefs-skin-responsive}}&lt;/code&gt;. Otherwise it will stop working. Interface admins can automate this process on your wiki. You can [[phab:T285991|read more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:४१, २७ जुलै २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21771634 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/31|Tech News: 2021-31]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/31|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] If your wiki uses markup like &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;div class=&quot;mw-content-rtl&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; without the required &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;dir&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute, then these will no longer work in 2 weeks. There is a short-term fix that can be added to your local wiki's Common.css page, which is explained at [[phab:T287701|T287701]]. From now on, all usages should include the full attributes, for example: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; dir=&quot;ltr&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;div class=&quot;mw-content-rtl&quot; dir=&quot;rtl&quot; lang=&quot;he&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This also applies to some other HTML tags, such as &lt;code&gt;span&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;code&lt;/code&gt;. You can find existing examples on your wiki that need to be updated, using the instructions at [[phab:T287701|T287701]].
* Reminder: Wikimedia has [[m:Special:MyLanguage/IRC/Migrating to Libera Chat|migrated to the Libera Chat IRC network]], from the old Freenode network. Local documentation should be updated.

'''Problems'''
* Last week, all wikis had slow access or no access for 30 minutes. There was a problem with generating dynamic lists of articles on the Russian Wikinews, due to the bulk import of 200,000+ new articles over 3 days, which led to database problems. The problematic feature has been disabled on that wiki and developers are discussing if it can be fixed properly. [https://phabricator.wikimedia.org/T287380][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2021-07-26_ruwikinews_DynamicPageList]

'''Changes later this week'''
* When adding links to a page using [[mw:VisualEditor|VisualEditor]] or the [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]], [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Disambiguator|disambiguation pages]] will now only appear at the bottom of search results. This is because users do not often want to link to disambiguation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285510]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android|team of the Wikipedia app for Android]] is working on communication in the app. The developers are working on how to talk to other editors and get notifications. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|read more]]. They are looking for users who want to [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication/UsertestingJuly2021|test the plans]]. Any editor who has an Android phone and is willing to download the app can do this.
* The [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] for {{int:discussiontools-preference-label}} will be updated in the coming weeks.  You will be able to [[mw:Talk pages project/Notifications|subscribe to individual sections]] on a talk page at more wikis.  You can test this now by adding &lt;code&gt;?dtenable=1&lt;/code&gt; to the end of the talk page's URL ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta_talk:Sandbox?dtenable=1 example]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:१८, ३ ऑगस्ट २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21818289 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/32|Tech News: 2021-32]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/32|Translations]] are available.

'''Problems'''
* You can read but not edit 17 wikis for a few minutes on 10 August. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1628571650 05:00 UTC]. This is because of work on the database. [https://phabricator.wikimedia.org/T287449]

'''Changes later this week'''
* The [[wmania:Special:MyLanguage/2021:Hackathon|Wikimania Hackathon]] will take place remotely on 13 August, starting at 5:00 UTC, for 24 hours. You can participate in many ways. You can still propose projects and sessions.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The old CSS &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;div class=&quot;visualClear&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will not be supported after 12 August. Instead, templates and pages should use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;clear:both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Please help to replace any existing uses on your wiki. There are global-search links available at [[phab:T287962|T287962]].

'''Future changes'''
* [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is a place for Wikipedia editors to get access to sources. There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TheWikipediaLibrary|extension]] which has a new function to tell users when they can take part in it. It will use notifications. It will start pinging the first users in September. It will ping more users later. [https://phabricator.wikimedia.org/T288070]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] [[w:en:Vue.js|Vue.js]] will be the [[w:en:JavaScript|JavaScript]] framework for MediaWiki in the future. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SOZREBYR36PUNFZXMIUBVAIOQI4N7PDU/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२१:५१, ९ ऑगस्ट २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21856726 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== SPAM link in [[इ.स. ३३३]] ==
Hi there! Sorry to bother you but thought you might want to keep an eye on this article as it constantly is being spammed by the same link from 'angelclan.org' by anonymous IP. --[[विशेष:योगदान/79.65.113.174|79.65.113.174]] १४:२७, १३ ऑगस्ट २०२१ (IST)
:Added to my watchlist. Will take necessary actions if needed -[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०७:४३, १७ ऑगस्ट २०२१ (IST)

== Feedback for Mini edit-a-thons ==

Dear Wikimedian, 

Hope everything is fine around you. If you remember that A2K organised [[:Category: Mini edit-a-thons by CIS-A2K|a series of edit-a-thons]] last year and this year. These were only two days long edit-a-thons with different themes. Also, the working area or Wiki project was not restricted. Now, it's time to grab your feedback or opinions on this idea for further work. I would like to request you that please spend a few minutes filling this form out. You can find the form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdNw6NruQnukDDaZq1OMalhwg7WR2AeqF9ot2HEJfpeKDmYZw/viewform here].  You can fill the form by 31 August because your feedback is precious for us. Thank you [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:२८, १७ ऑगस्ट २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&amp;oldid=21886141 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/33|Tech News: 2021-33]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/33|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* You can add language links in the sidebar in the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|new Vector skin]] again. You do this by connecting the page to a Wikidata item. The new Vector skin has moved the language links but the new language selector cannot add language links yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T287206]

'''Problems'''
* There was a problem on wikis which use the Translate extension. Translations were not updated or were replaced with the English text. The problems have been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T288700][https://phabricator.wikimedia.org/T288683][https://phabricator.wikimedia.org/T288719]

'''Changes later this week'''
* A [[mw:Help:Tags|revision tag]] will soon be added to edits that add links to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Disambiguator|disambiguation pages]]. This is because these links are usually added by accident. The tag will allow editors to easily find the broken links and fix them. If your wiki does not like this feature, it can be [[mw:Help:Tags#Deleting a tag added by the software|hidden]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T287549]
*Would you like to help improve the information about tools? Would you like to attend or help organize a small virtual meetup for your community to discuss the list of tools? Please get in touch on the [[m:Toolhub/The Quality Signal Sessions|Toolhub Quality Signal Sessions]] talk page. We are also looking for feedback [[m:Talk:Toolhub/The Quality Signal Sessions#Discussion topic for &quot;Quality Signal Sessions: The Tool Maintainers edition&quot;|from tool maintainers]] on some specific questions.
* In the past, edits to any page in your user talk space ignored your [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications#mute|mute list]], e.g. sub-pages. Starting this week, this is only true for edits to your talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T288112]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

००:५८, १७ ऑगस्ट २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21889213 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;
== ''Invitation for Wiki Loves Women South Asia 2021'' ==

&lt;div style = &quot;line-height: 1.2&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:200%;&quot;&gt;'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;'''September 1 - September 30, 2021'''&lt;span style=&quot;font-size:120%; float:right;&quot;&gt;[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|&lt;span style=&quot;font-size:10px;color:red&quot;&gt;''view details!''&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
----[[File:Wiki Loves Women South Asia.svg|right|frameless]]'''Wiki Loves Women South Asia''' is back with the 2021 edition. Join us to minify gender gaps and enrich Wikipedia with more diversity. Happening from 1 September - 30 September, [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women South Asia]] welcomes the articles created on gender gap theme. This year we will focus on women's empowerment and gender discrimination related topics.

We are proud to announce and invite you and your community to participate in the competition. You can learn more about the scope and the prizes at the [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|''project page'']].

Best wishes,&lt;br&gt;
[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women Team]] &lt;!---[[सदस्य:HirokBot|HirokBot]] ([[सदस्य चर्चा:HirokBot|चर्चा]])---&gt; ०३:१५, १९ ऑगस्ट २०२१ (IST)
&lt;/div&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/34|Tech News: 2021-34]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/34|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score]] extension (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;score&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; notation) has been re-enabled on public wikis and upgraded to a newer version. Some musical score functionality may no longer work because the extension is only enabled in &quot;safe mode&quot;. The security issue has been fixed and an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score/2021 security advisory|advisory published]].

'''Problems'''
* You will be able to read but not edit [[phab:T289130|some wikis]] for a few minutes on {{#time:j xg|2021-08-25|en}}. This will happen around [https://zonestamp.toolforge.org/1629871217 06:00 UTC]. This is for database maintenance. During this time, operations on the CentralAuth will also not be possible.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-08-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-08-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०३:२९, २४ ऑगस्ट २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21923254 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Read-only reminder ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;MassMessage&quot;/&gt;
A maintenance operation will be performed on [https://zonestamp.toolforge.org/1629871231 {{#time: l F d H:i e|2021-08-25T06:00|en}}]. It should only last for a few minutes.

This will affect your wiki as well as 11 other wikis. During this time, publishing edits will not be possible. 

Also during this time, operations on the CentralAuth will not be possible (GlobalRenames, changing/confirming e-mail addresses, logging into new wikis, password changes).

For more details about the operation and on all impacted services, please check [[phab:T289130|on Phabricator]].

A banner will be displayed 30 minutes before the operation.

Please help your community to be aware of this maintenance operation. {{Int:Feedback-thanks-title}}&lt;section end=&quot;MassMessage&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:०५, २५ ऑगस्ट २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21927201 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== विकिमीडिया फाउंडेशन 2021 बोर्ड ऑफ ट्रस्टीजच्या निवडणुकीत आठवणीने मतदान करा ==

नमस्कार {{PAGENAME}},

आपण विकिमीडिया फाउंडेशन 2021 बोर्ड ऑफ ट्रस्टीजच्या निवडणुकीत मतदान करण्यास पात्र असल्याने आपल्याला हा मेल मिळाला आहे. निवडणूक 18 ऑगस्ट, 2021 रोजी सुरू झाली आणि 31 ऑगस्ट, 2021 रोजी संपेल. विकिमीडिया फाउंडेशन मराठी विकिपीडियासारख्या प्रकल्पांचे संचालन करते आणि त्याचे नेतृत्व बोर्ड ऑफ ट्रस्टीजद्वारे केले जाते. हा बोर्ड ही विकिमीडिया फाउंडेशनची निर्णय घेणारी संस्था आहे.  [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Overview|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीजबद्दल अधिक जाणून घ्या]].

या वर्षी सामूहिक मतदानाद्वारे चार पदांसाठी निवडणूक होणार आहे. या पदांसाठी जगभरातून एकोणीस उमेदवार निवडणूक लढवत आहेत. [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates#Candidate_Table|2021च्या बोर्ड ऑफ ट्रस्टीजविषयी अधिक जाणून घ्या]]

समूहांच्या सुमारे 70,000 सदस्यांना मतदान करण्यास निमंत्रित करण्यात आले आहे. त्यात आपणही आहात! मतदान फक्त 31 ऑगस्ट रोजी  23:59 UTC (जागतिक प्रमाणवेळ) पर्यंतच सुरू राहील.

* [[:mr:विशेष:सुरक्षीतकौल/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2021|'''मराठी विकिपीडियाच्या सेक्युअरपोलवर जाऊन मतदान करा''']].

आपण याआधीच मतदान केले असल्यास, मतदान केल्याबद्दल आभार. कृपया हा मेल दुर्लक्षित करा. लोक त्यांची कितीही खाती असली, तरी फक्त एकदाच मतदान करू शकतात.

[[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|या निवडणुकीविषयी अधिक माहिती वाचा]]. धन्यवाद, [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:०३, २५ ऑगस्ट २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:KCVelaga (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&amp;oldid=21933963 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/35|Tech News: 2021-35]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/35|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Some musical score syntax no longer works and may needed to be updated, you can check [[:Category:{{MediaWiki:score-error-category}}]] on your wiki for a list of pages with errors.

'''Problems'''
* Musical scores were unable to render lyrics in some languages because of missing fonts. This has been fixed now. If your language would prefer a different font, please file a request in Phabricator. [https://phabricator.wikimedia.org/T289554]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The parameters for how you obtain [[mw:API:Tokens|tokens]] in the MediaWiki API were changed in 2014. The old way will no longer work from 1 September. Scripts, bots and tools that use the parameters from before the 2014 change need to be updated. You can [[phab:T280806#7215377|read more]] about this.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-08-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* You will be able to read but not edit [[phab:T289660|Commons]] for a few minutes on {{#time:j xg|2021-09-06|en}}. This will happen around [https://zonestamp.toolforge.org/1630818058 05:00 UTC]. This is for database maintenance.
* All wikis will be read-only for a few minutes in the week of 13 September. More information will be published in Tech News later. It will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T287539]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२१:३२, ३० ऑगस्ट २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21954810 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

==विकिपीडिया:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१==
[[:विकिपीडिया:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१]] स्पर्धेचे आयोजन आजपासून झाले आहे. कृपया याची साईट नोटीस तयार करा, जेणेकरून मराठी विकी सदस्यांचे यावर सहज लक्ष जाईल. धन्यवाद.--[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; २१:५२, १ सप्टेंबर २०२१ (IST)

== Wikipedia Page ==

sir i dont think this page should be deleted.
mr.wikipedia.org/wiki/मोहित_चुरीवाल
please revert this page back

:Hi, please explain me why this article meets our notability guidelines?. --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:१४, ५ सप्टेंबर २०२१ (IST)

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/36|Tech News: 2021-36]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/36|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The wikis that have [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] deployed have been part of A/B testing since deployment, in which some newcomers did not receive the new features. Now, all of the newcomers on 21 of the smallest of those wikis will be receiving the features. [https://phabricator.wikimedia.org/T289786]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In 2017, the provided jQuery library was upgraded from version 1 to 3, with a compatibility layer. The migration will soon finish, to make the site load faster for everyone. If you maintain a gadget or user script, check if you have any JQMIGRATE errors and fix them, or they will break. [https://phabricator.wikimedia.org/T280944][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/6Z2BVLOBBEC2QP4VV4KOOVQVE52P3HOP/]
* Last year, the Portuguese Wikipedia community embarked on an experiment to make log-in compulsory for editing.  The [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Impact report for Login Required Experiment on Portuguese Wikipedia|impact report of this trial]] is ready. Moving forward, the Anti-Harassment Tools team is looking for projects that are willing to experiment with restricting IP editing on their wiki for a short-term experiment. [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Login Required Experiment|Learn more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२०:५०, ६ सप्टेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=21981010 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/37|Tech News: 2021-37]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/37|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* 45 new Wikipedias now have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T289680]
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|A majority of Wikipedias]] now have access to the Growth features. The Growth team [[mw:Special:MyLanguage/Growth/FAQ|has published an FAQ page]] about the features. This translatable FAQ covers the description of the features, how to use them, how to change the configuration, and more.

'''Problems'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on 14 September. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1631628002 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T287539]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.37/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-09-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.37/Roadmap|calendar]]).
* Starting this week, Wikipedia in Italian will receive weekly software updates on Wednesdays. It used to receive the updates on Thursdays. Due to this change, bugs will be noticed and fixed sooner. [https://phabricator.wikimedia.org/T286664]
* You can add language links in the sidebar in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|the new Vector skin]] again. You do this by connecting the page to a Wikidata item. The new Vector skin has moved the language links but the new language selector cannot add language links yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T287206]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlight]] tool marks up code with different colours. It now can highlight 23 new code languages. Additionally, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;golang&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; can now be used as an alias for the [[d:Q37227|Go programming language]], and a special &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;output&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; mode has been added to show a program's output. [https://phabricator.wikimedia.org/T280117][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/SyntaxHighlight_GeSHi/+/715277/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२१:०६, १३ सप्टेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22009517 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== विकी लव्हज् वुमन २०२१ ==

[[File:Wiki Loves Women South Asia-mr.png|right|frameless]]

प्रिय विकिसदस्य,

'''[[विकिपीडिया:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१|विकी लव्हज् वुमन दक्षिण आशिया]]''' ही विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेली एक वार्षिक स्पर्धा आहे. हा आंतरराष्ट्रीय विकी लव्हज् वुमन स्पर्धेचा एक भाग आहे. हे मुख्यत्वे महिला आणि महिला संबंधित विषयांवरील लेखांवर लक्ष केंद्रित करते. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतला आहे. आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले योगदान द्यावे.

प्रकल्प पृष्ठ [[विकिपीडिया:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१|येथे]] उपलब्ध आहे. आपण ही स्पर्धा जिंकल्यास आपण '''पोस्टकार्ड, बार्नस्टार, तसेच $१२ USD ते $२५० USD पर्यंतचे बक्षीस''' आमच्याकडून जिंकू शकता. अधिक माहितीसाठी प्रकल्प पृष्ठ तपासा. [[विकिपीडिया:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१/ नोंदणी|येथे]] आपली नोंदणी करा. आणि [https://fountain.toolforge.org/editathons/wlwsa2021-mr हा दुवा] वापरून आपला लेख सादर करा.

जर तुम्हाला कोणत्या मदतीची आवश्यकता असेल तर स्थानिक आयोजक [[सदस्य:Sandesh9822|संदेश हिवाळे]] किंवा [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] यांना संपर्क करावा.

धन्यवाद.
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ११:००, १६ सप्टेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlw&amp;oldid=22025036 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/38|Tech News: 2021-38]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/38|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Growth features are now deployed to almost all Wikipedias. [[phab:T290582|For the majority of small Wikipedias]], the features are only available for experienced users, to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/FAQ#enable|test the features]] and [[mw:Special:MyLanguage/Growth/FAQ#config|configure them]]. Features will be available for newcomers starting on 20 September 2021.
* MediaWiki had a feature that would highlight local links to short articles in a different style. Each user could pick the size at which &quot;stubs&quot; would be highlighted. This feature was very bad for performance, and following a consultation, has been removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T284917]
* A technical change was made to the MonoBook skin to allow for easier maintenance and upkeep. This has resulted in some minor changes to HTML that make MonoBook's HTML consistent with other skins. Efforts have been made to minimize the impact on editors, but please ping [[m:User:Jon (WMF)|Jon (WMF)]] on wiki or in [[phab:T290888|phabricator]] if any problems are reported.

'''Problems'''
* There was a problem with search last week. Many search requests did not work for 2 hours because of an accidental restart of the search servers. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2021-09-13_cirrussearch_restart]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-09-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[s:Special:ApiHelp/query+proofreadinfo|meta=proofreadpage API]] has changed. The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;piprop&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parameter has been renamed to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;prpiprop&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. API users should update their code to avoid unrecognized parameter warnings. Pywikibot users should upgrade to 6.6.0. [https://phabricator.wikimedia.org/T290585]

'''Future changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Replying|Reply tool]] will be deployed to the remaining wikis in the coming weeks.  It is currently part of &quot;{{int:discussiontools-preference-label}}&quot; in [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta features]] at most wikis. You will be able to turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Editing Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T262331]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[mw:MediaWiki_1.37/Deprecation_of_legacy_API_token_parameters|previously announced]] change to how you obtain tokens from the API has been delayed to September 21 because of an incompatibility with Pywikibot. Bot operators using Pywikibot can follow [[phab:T291202|T291202]] for progress on a fix, and should plan to upgrade to 6.6.1 when it is released.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

००:०३, २१ सप्टेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22043415 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/39|Tech News: 2021-39]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/39|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[w:en:IOS|iOS 15]] has a new function called [https://support.apple.com/en-us/HT212614 Private Relay] (Apple website). This can hide the user's IP when they use [[w:en:Safari (software)|Safari]] browser. This is like using a [[w:en:Virtual private network|VPN]] in that we see another IP address instead. It is opt-in and only for those who pay extra for [[w:en:ICloud|iCloud]]. It will come to Safari users on [[:w:en:OSX|OSX]] later. There is a [[phab:T289795|technical discussion]] about what this means for the Wikimedia wikis.

'''Problems'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some gadgets and user-scripts add items to the [[m:Customization:Explaining_skins#Portlets|portlets]] (article tools) part of the skin. A recent change to the HTML may have made those links a different font-size. This can be fixed by adding the CSS class &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.vector-menu-dropdown-noicon&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T291438]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-09-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-09-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-09-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Onboarding_new_Wikipedians#New_experience|GettingStarted extension]] was built in 2013, and provides an onboarding process for new account holders in a few versions of Wikipedia. However, the recently developed [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] provide a better onboarding experience. Since the vast majority of Wikipedias now have access to the Growth features, GettingStarted will be deactivated starting on 4 October. [https://phabricator.wikimedia.org/T235752]
* A small number of users will not be able to connect to the Wikimedia wikis after 30 September. This is because an old [[:w:en:root certificate|root certificate]] will no longer work. They will also have problems with many other websites. Users who have updated their software in the last five years are unlikely to have problems. Users in Europe, Africa and Asia are less likely to have immediate problems even if their software is too old. You can [[m:Special:MyLanguage/HTTPS/2021 Let's Encrypt root expiry|read more]].
* You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Notifications|receive notifications]] when someone leaves a comment on user talk page or mentions you in a talk page comment. Clicking the notification link will now bring you to the comment and highlight it. Previously, doing so brought you to the top of the section that contained the comment. You can find [[phab:T282029|more information in T282029.]]

'''Future changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Replying|Reply tool]] will be deployed to the remaining wikis in the coming weeks. It is currently part of &quot;{{int:discussiontools-preference-label}}&quot; in [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta features]] at most wikis. You will be able to turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Editing Preferences]]. [[phab:T288485|See the list of wikis.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T262331]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०३:५४, २८ सप्टेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22077885 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon to celebrate Mahatma Gandhi's birth anniversary ==

[[File:Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon poster 2nd.pdf|thumb|100px|right|Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon]]
Dear Wikimedian,

Hope you are doing well. Glad to inform you that A2K is going to conduct a mini edit-a-thon to celebrate Mahatma Gandhi's birth anniversary. It is the second iteration of Mahatma Gandhi mini edit-a-thon. The edit-a-thon will be on the same dates 2nd and 3rd October (Weekend). During the last iteration, we had created or developed or uploaded content related to Mahatma Gandhi. This time, we will create or develop content about Mahatma Gandhi and any article directly related to the Indian Independence movement. The list of articles is given on the [[:m: Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon|event page]]. Feel free to add more relevant articles to the list. The event is not restricted to any single Wikimedia project. For more information, you can visit the event page and if you have any questions or doubts email me at nitesh@cis-india.org. Thank you [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २३:०३, २८ सप्टेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&amp;oldid=21886141 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Request ==
Hi, please block: [[User:2409:4042:4E13:8CAC:0:0:22CA:FC05]]: spam. Thanks,--[[सदस्य:Mtarch11|Mtarch11]] ([[सदस्य चर्चा:Mtarch11|चर्चा]]) १०:५६, २ ऑक्टोबर २०२१ (IST)
:{{Done}}--[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ११:१५, २ ऑक्टोबर २०२१ (IST)

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/40|Tech News: 2021-40]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/40|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* A more efficient way of sending changes from Wikidata to Wikimedia wikis that show them has been enabled for the following 10 wikis: mediawiki.org, the Italian, Catalan, Hebrew and Vietnamese Wikipedias, French Wikisource, and English Wikivoygage, Wikibooks, Wiktionary and Wikinews. If you notice anything strange about how changes from Wikidata appear in recent changes or your watchlist on those wikis you can [[phab:T48643|let the developers know]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Some gadgets and bots that use the API to read the AbuseFilter log might break. The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;hidden&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; property will no longer say an entry is &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;implicit&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for unsuppressed log entries about suppressed edits. If your bot needs to know this, do a separate revision query. Additionally, the property will have the value &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;false&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for visible entries; previously, it wasn't included in the response. [https://phabricator.wikimedia.org/T291718]
* A more efficient way of sending changes from Wikidata to Wikimedia wikis that show them will be enabled for ''all production wikis''. If you notice anything strange about how changes from Wikidata appear in recent changes or your watchlist you can [[phab:T48643|let the developers know]].

'''Future changes'''
* You can soon get cross-wiki notifications in the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|iOS Wikipedia app]]. You can also get notifications as push notifications. More notification updates will follow in later versions. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/iOS/Notifications#September_2021_update]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The JavaScript variables &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;wgExtraSignatureNamespaces&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;wgLegalTitleChars&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;wgIllegalFileChars&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will soon be removed from &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/JavaScript#mw.config|mw.config]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. These are not part of the &quot;stable&quot; variables available for use in wiki JavaScript. [https://phabricator.wikimedia.org/T292011] 
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The JavaScript variables &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;wgCookiePrefix&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;wgCookieDomain&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;wgCookiePath&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;wgCookieExpiration&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will soon be removed from mw.config. Scripts should instead use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw.cookie&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; from the &quot;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:ResourceLoader/Core_modules#mediawiki.cookie|mediawiki.cookie]]&lt;/bdi&gt;&quot; module. [https://phabricator.wikimedia.org/T291760]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;tech-newsletter-content&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२२:०३, ४ ऑक्टोबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22101208 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== तुषार रायते या लेखासंदर्भात  ==

नमस्कार आपण कालच नवीन लिहिण्यात आलेला लेख तुषार रायते हा काढण्यात आला त्याचे कारण समजू शकेल का ? तसेच येथे नवीन सदस्य असल्यामुळे त्यामध्ये अचूक बदल करून कशा पद्धतीने त्याला पुन्हा स्थापित करण्यात येईल कळू शकेल का ?
जेणेकरून मला अजून काही लेख लिहिण्यात मदत होईल

== Wikipedia Asian Month 2021 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Hi [[m:Wikipedia Asian Month|Wikipedia Asian Month]] organizers and participants!
Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[Wikipedia Asian Month 2021]], which will take place in this November.

'''For organizers:'''

Here are the [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Rules|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to:

# use '''[https://fountain.toolforge.org/editathons/ Fountain tool]''' (you can find the [[m:Wikipedia Asian Month/Fountain tool|usage guidance]] easily on meta page), or else you and your participants' will not be able to receive the prize from Wikipedia Asian Month team.
# Add your language projects and organizer list to the [[m:Template:Wikipedia Asian Month 2021 Communities and Organizers|meta page]] before '''October 29th, 2021'''.
# Inform your community members Wikipedia Asian Month 2021 is coming soon!!!
# If you want Wikipedia Asian Month team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth Twitter], or you want to share your Wikipedia Asian Month experience / achievements on [https://asianmonth.wiki/ our blog], feel free to send an email to [mailto:info@asianmonth.wiki info@asianmonth.wiki] or PM us via Facebook.

If you want to hold a thematic event that is related to Wikipedia Asian Month, a.k.a. [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Events|Wikipedia Asian Month sub-contest]]. The process is the same as the language one.

'''For participants:'''

Here are the [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Rules#How to Participate in Contest?|event regulations]] and [[m:Wikipedia Asian Month 2021/FAQ|Q&amp;A information]]. Just join us! Let's edit articles and win the prizes!

'''Here are some updates from Wikipedia Asian Month team:'''

# Due to the [[m:COVID-19|COVID-19]] pandemic, this year we hope all the Edit-a-thons are online not physical ones.
# The international postal systems are not stable enough at the moment, Wikipedia Asian Month team have decided to send all the qualified participants/ organizers extra digital postcards/ certifications. (You will still get the paper ones!)
# Our team has created a [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Postcards and Certification|meta page]] so that everyone tracking the progress and the delivery status.

If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the Wikipedia Asian Month team via emailing '''[Mailto:info@asianmonth.wiki info@asianmonth.wiki]''' or discuss on the meta talk page. If it's urgent, please contact the leader directly ('''[Mailto:&amp;#x20;Jamie@asianmonth.wiki jamie@asianmonth.wiki]''').

Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2021

Sincerely yours,

[[m:Wikipedia Asian Month 2021/Team#International Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2021.10
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Reke@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&amp;oldid=20538644 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/41|Tech News: 2021-41]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/41|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

* The [[mw:Manual:Table_of_contents#Auto-numbering|&quot;auto-number headings&quot; preference]] is being removed. You can read [[phab:T284921]] for the reasons and discussion. This change was [[m:Tech/News/2021/26|previously]] announced. [[mw:Snippets/Auto-number_headings|A JavaScript snippet]] is available which can be used to create a Gadget on wikis that still want to support auto-numbering.

'''Meetings'''
* You can join a meeting about the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]]. A demonstration version of the [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Sticky Header|newest feature]] will be shown. The event will take place on Tuesday, 12 October at 16:00 UTC. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web/12-10-2021|See how to join]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२१:०१, ११ ऑक्टोबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22152137 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/42|Tech News: 2021-42]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/42|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
*[[m:Toolhub|Toolhub]] is a catalogue to make it easier to find software tools that can be used for working on the Wikimedia projects. You can [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LF4SSR4QRCKV6NPRFGUAQWUFQISVIPTS/ read more].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The developers of the [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia Android app]] are working on [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|communication in the app]]. You can now answer questions in [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Communication/UsertestingOctober2021|survey]] to help the development.
* 3–5% of editors may be blocked in the next few months. This is because of a new service in Safari, which is similar to a [[w:en:Proxy server|proxy]] or a [[w:en:VPN|VPN]]. It is called iCloud Private Relay. There is a [[m:Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|discussion about this]] on Meta. The goal is to learn what iCloud Private Relay could mean for the communities.
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] is a new [[w:en:API|API]] for those who use a lot of information from the Wikimedia projects on other sites. It is a way to get big commercial users to pay for the data. There will soon be a copy of the Wikimedia Enterprise dataset. You can [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/message/B2AX6PWH5MBKB4L63NFZY3ADBQG7MSBA/ read more]. You can also ask the team questions [https://wikimedia.zoom.us/j/88994018553 on Zoom] on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?hour=15&amp;min=00&amp;sec=0&amp;day=22&amp;month=10&amp;year=2021 22 October 15:00 UTC].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:२४, १९ ऑक्टोबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22176877 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/43|Tech News: 2021-43]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/43|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2021]] is looking for nominations. You can recommend tools until 27 October.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-10-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-10-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-10-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
*[[m:Special:MyLanguage/Help:Diff|Diff pages]] will have an improved copy and pasting experience. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Copy paste diffs|The changes]] will allow the text in the diff for before and after to be treated as separate columns and will remove any unwanted syntax. [https://phabricator.wikimedia.org/T192526]
* The version of the [[w:en:Liberation fonts|Liberation fonts]] used in SVG files will be upgraded. Only new thumbnails will be affected. Liberation Sans Narrow will not change. [https://phabricator.wikimedia.org/T253600]

'''Meetings'''
* You can join a meeting about the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. News about the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages|disambiguation]] and the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|real-time preview]] wishes will be shown. The event will take place on Wednesday, 27 October at 14:30 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/Talk to Us|See how to join]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:३८, २६ ऑक्टोबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22232718 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/44|Tech News: 2021-44]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/44|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There is a limit on the amount of emails a user can send each day. This limit is now global instead of per-wiki. This change is to prevent abuse. [https://phabricator.wikimedia.org/T293866]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-11-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-11-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-11-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:५८, २ नोव्हेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22269406 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== संग्राम देशमुख यांचे पृष्ठ dlt केल्याबद्दल.... ==

नमस्कार मी संग्राम देशमुख यांची माहिती अपलोड केली होती ती आपण का dlt केली हे मला कळेल का? 
संग्राम देशमुख हे राजकीय व्यक्तिमत्त्व असले तरी पश्चिम महाराष्ट्रात त्यांनी केलेले योगदान भरपूर आहे. अशी माणसे प्रसिद्धी परामुख असल्याने त्यांच्याबद्द्द्ल विकिपिडीयावर लेखन करून त्यांचे कार्य समाजासमोर आणावे या हेतूने मी लेखन करत होतो. आपण ते पान dlt का केले याबद्दल मला माहिती द्यावी. काम चालू असा साचा लावला असून देखील आपण ते dlt केलेत हे कॅयोग्य वाटते. आपण नक्की उत्तर द्याल अशी अपेक्षा आहे.

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/45|Tech News: 2021-45]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/45|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Mobile IP editors are now able to receive warning notices indicating they have a talk page message on the mobile website (similar to the orange banners available on desktop). These notices will be displayed on every page outside of the main namespace and every time the user attempts to edit. The notice on desktop now has a slightly different colour. [https://phabricator.wikimedia.org/T284642][https://phabricator.wikimedia.org/T278105]

'''Changes later this week'''
* [[phab:T294321|Wikidata will be read-only]] for a few minutes on 11 November. This will happen around [https://zonestamp.toolforge.org/1636610400 06:00 UTC]. This is for database maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T294321]
* There is no new MediaWiki version this week.

'''Future changes'''
* In the future, unregistered editors will be given an identity that is not their [[:w:en:IP address|IP address]]. This is for legal reasons. A new user right will let editors who need to know the IPs of unregistered accounts to fight vandalism, spam, and harassment, see the IP. You can read the [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|suggestions for how that identity could work]] and [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|discuss on the talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:०७, ९ नोव्हेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22311003 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/46|Tech News: 2021-46]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/46|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Most [[c:Special:MyLanguage/Commons:Maximum_file_size#MAXTHUMB|large file uploads]] errors that had messages like &quot;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;stashfailed&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;&quot; or &quot;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;DBQueryError&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;&quot; have now been fixed. An [[wikitech:Incident documentation/2021-11-04 large file upload timeouts|incident report]] is available.

'''Problems'''
* Sometimes, edits made on iOS using the visual editor save groups of numbers as telephone number links, because of a feature in the operating system. This problem is under investigation. [https://phabricator.wikimedia.org/T116525]
* There was a problem with search last week. Many search requests did not work for 2 hours because of a configuration error. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2021-11-10_cirrussearch_commonsfile_outage]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-11-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-11-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-11-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०३:३७, १६ नोव्हेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22338097 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;


== ''WLWSA-2021 Newsletter #6 (Request to provide information)'' ==
&lt;div style=&quot;background-color:#FAC1D4; padding:10px&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:200%;&quot;&gt;'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''&lt;/span&gt;
&lt;br/&gt;'''September 1 - September 30, 2021'''
&lt;span style=&quot;font-size:120%; float:right;&quot;&gt;[[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|&lt;span style=&quot;font-size:10px;color:red&quot;&gt;''view details!''&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#FFE7EF; padding:10px; font-size:1.1em;&quot;&gt;[[File:Wiki_Loves_Women_South_Asia.svg|right|frameless]]Thank you for participating in the Wiki Loves Women South Asia 2021 contest. Please fill out &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc7asgxGgxH_6Y_Aqy9WnrfXlsiU9fLUV_sF7dL5OyjkDQ3Aw/viewform?usp=sf_link '''this form''']&lt;/span&gt; and help us to complete the next steps including awarding prizes and certificates.

&lt;small&gt;If you have any questions, feel free to reach out the organizing team via emailing [[metawiki:Special:EmailUser/Hirok_Raja|@here]] or discuss on [[metawiki:Talk:Wiki Loves Women South Asia 2021|the Meta-wiki talk page]]&lt;/small&gt;

''Regards,''
&lt;br/&gt;[[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|'''''Wiki Loves Women Team''''']]
&lt;br/&gt;१२:४४, १७ नोव्हेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- sent by [[User:Hirok Raja|Hirok Raja]] --&gt;
&lt;/div&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/47|Tech News: 2021-47]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/47|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
*The template dialog in VisualEditor and in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|new wikitext mode]] Beta feature will be [[m:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|heavily improved]] on [[phab:T286992|a few wikis]]. Your [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|feedback is welcome]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:३३, २३ नोव्हेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22366010 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/48|Tech News: 2021-48]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/48|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-11-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-12-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-12-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:४५, ३० नोव्हेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22375666 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/49|Tech News: 2021-49]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/49|Translations]] are available.

'''Problems'''
* MediaWiki 1.38-wmf.11 was scheduled to be deployed on some wikis last week. The deployment was delayed because of unexpected problems.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-12-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-12-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-12-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* At all Wikipedias, a Mentor Dashboard is now available at &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MentorDashboard&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. It allows registered mentors, who take care of newcomers' first steps, to monitor their assigned newcomers' activity. It is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]]. You can learn more about [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How_to_configure_the_mentors%27_list|activating the mentor list]] on your wiki and about [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor dashboard|the mentor dashboard project]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The predecessor to the current [[mw:API|MediaWiki Action API]] (which was created in 2008), &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=ajax&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, will be removed this week. Any scripts or bots using it will need to switch to the corresponding API module. [https://phabricator.wikimedia.org/T42786]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] An old ResourceLoader module, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;jquery.jStorage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, which was deprecated in 2016, will be removed this week. Any scripts or bots using it will need to switch to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mediawiki.storage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T143034]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०३:२९, ७ डिसेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22413926 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/50|Tech News: 2021-50]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/50|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There are now default [[m:Special:MyLanguage/Help:Namespace#Other_namespace_aliases|short aliases]] for the &quot;Project:&quot; namespace on most wikis. E.g. On Wikibooks wikis, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[WB:]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will go to the local language default for the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Project:]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; namespace. This change is intended to help the smaller communities have easy access to this feature. Additional local aliases can still be requested via [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|the usual process]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T293839]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2021-12-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2021-12-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2021-12-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०३:५८, १४ डिसेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22441074 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/51|Tech News: 2021-51]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2021-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/51|Translations]] are available.

'''Tech News'''
* Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 10 January 2022.

'''Recent changes'''
* Queries made by the DynamicPageList extension (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;DynamicPageList&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) are now only allowed to run for 10 seconds and error if they take longer. This is in response to multiple outages where long-running queries caused an outage on all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T287380#7575719]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week or next week.

'''Future changes'''
* The developers of the Wikipedia iOS app are looking for testers who edit in multiple languages. You can [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/202112 testing|read more and let them know if you are interested]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The Wikimedia [[wikitech:Portal:Cloud VPS|Cloud VPS]] hosts technical projects for the Wikimedia movement. Developers need to [[wikitech:News/Cloud VPS 2021 Purge|claim projects]] they use. This is because old and unused projects are removed once a year. Unclaimed projects can be shut down from February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/2B7KYL5VLQNHGQQHMYLW7KTUKXKAYY3T/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2021-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०३:३६, २१ डिसेंबर २०२१ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22465395 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

२३:४८, ४ जानेवारी २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Tech News: 2022-02]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W02&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] A &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;oauth_consumer&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; variable has been added to the [[mw:Special:MyLanguage/AbuseFilter|AbuseFilter]] to enable identifying changes made by specific tools. [https://phabricator.wikimedia.org/T298281]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets are [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#Package_Gadgets|now able to directly include JSON pages]]. This means some gadgets can now be configured by administrators without needing the interface administrator permission, such as with the Geonotice gadget. [https://phabricator.wikimedia.org/T198758]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets [[mw:Extension:Gadgets#Options|can now specify page actions]] on which they are available. For example, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;|actions=edit,history&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will load a gadget only while editing and on history pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T63007]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets can now be loaded on demand with the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;withgadget&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URL parameter. This can be used to replace [[mw:Special:MyLanguage/Snippets/Load JS and CSS by URL|an earlier snippet]] that typically looks like &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;withJS&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;withCSS&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T29766]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] At wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|the Mentorship system is configured]], you can now use the Action API to get a list of a [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|mentor's]] mentees. [https://phabricator.wikimedia.org/T291966]
* The heading on the main page can now be configured using &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Mainpage-title-loggedin]]&lt;/span&gt; for logged-in users and &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Mainpage-title]]&lt;/span&gt; for logged-out users. Any CSS that was previously used to hide the heading should be removed. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Small_wiki_toolkits/Starter_kit/Main_page_customization#hide-heading] [https://phabricator.wikimedia.org/T298715]
* Four special pages (and their API counterparts) now have a maximum database query execution time of 30 seconds. These special pages are: RecentChanges, Watchlist, Contributions, and Log. This change will help with site performance and stability. You can read [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IPJNO75HYAQWIGTHI5LJHTDVLVOC4LJP/ more details about this change] including some possible solutions if this affects your workflows. [https://phabricator.wikimedia.org/T297708]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Sticky Header|sticky header]] has been deployed for 50% of logged-in users on [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions#pilot-wikis|more than 10 wikis]]. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Participate|how to take part in the project]]. 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Events'''
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] begins. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W02&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०६:५४, ११ जानेवारी २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22562156 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Tech News: 2022-03]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* When using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|WikiEditor]] (also known as the 2010 wikitext editor), people will now see a warning if they link to disambiguation pages.  If you click &quot;{{int:Disambiguator-review-link}}&quot; in the warning, it will ask you to correct the link to a more specific term. You can [[m:Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages#Jan 12, 2021: Turning on the changes for all Wikis|read more information]] about this completed 2021 Community Wishlist item.
* You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#subscribe|automatically subscribe to all of the talk page discussions]] that you start or comment in using [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|DiscussionTools]].  You will receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when another editor replies.  This is available at most wikis.  Go to your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]] and turn on &quot;{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T263819]
* When asked to create a new page or talk page section, input fields can be [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating_pages_with_preloaded_text|&quot;preloaded&quot; with some text]]. This feature is now limited to wikitext pages. This is so users can't be tricked into making malicious edits. There is a discussion about [[phab:T297725|if this feature should be re-enabled]] for some content types.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Events'''
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] continues. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:२५, १८ जानेवारी २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22620285 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Tech News: 2022-04]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* The following languages can now be used with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlighting]]: BDD, Elpi, LilyPond, Maxima, Rita, Savi, Sed, Sophia, Spice, .SRCINFO.
* You can now access your watchlist from outside of the user menu in the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|new Vector skin]]. The watchlist link appears next to the notification icons if you are at the top of the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T289619]

'''Events'''
* You can see the results of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award 2021]] and learn more about 14 tools which were selected this year.
* You can [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translate, promote]], or comment on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Proposals|the proposals]] in the Community Wishlist Survey. Voting will begin on {{#time:j xg|2022-01-28|en}}.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०३:०८, २५ जानेवारी २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22644148 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== चर्चा करण्यासाठी वेळ अपेक्षित.... ==

माननीय महोदय, 
आपल्याबद्दल माहिती मिळाली, अभिमान वाटला. नव्या पिढीसाठी प्रोत्साहक, प्रेरणादायी व्यक्ती आहात. संपर्क क्रमांक दिल्यास अधिक बोलता येईल. काही विशेष कार्यक्रम ठरवता येईल. धन्यवाद.   [[विशेष:योगदान/106.77.29.157|106.77.29.157]] ०९:०२, २५ जानेवारी २०२२ (IST)

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Tech News: 2022-05]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] If a gadget should support the new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;?withgadget&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URL parameter that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|announced]] 3 weeks ago, then it must now also specify &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;supportsUrlLoad&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; in the gadget definition ([[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#supportsUrlLoad|documentation]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T29766]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* A change that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|announced]] last year was delayed. It is now ready to move ahead:
** The user group &lt;code&gt;oversight&lt;/code&gt; will be renamed &lt;code&gt;suppress&lt;/code&gt;. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. This is the technical name. It doesn't affect what you call the editors with this user right on your wiki. This is planned to happen in three weeks. You can comment [[phab:T112147|in Phabricator]] if you have objections. As usual, these labels can be translated on translatewiki ([[phab:T112147|direct links are available]]) or by administrators on your wiki.

'''Events'''
* You can vote on proposals in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey]] between 28 January and 11 February. The survey decides what the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech team]] will work on.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२३:१२, ३१ जानेवारी २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22721804 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२ ==

प्रिय विकिसदस्य,&lt;/br&gt;

&lt;b&gt;[[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२]]&lt;/b&gt; ही विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेली एक वार्षिक स्पर्धा आहे. विकी लव्हस फॉल्कलोर ची थीम लिंगभेद कमी करणे आणि लोकांवर लक्ष केंद्रित करणे यावर आधारित आहे. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतला आहे आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले योगदान द्यावे.योगदानाचा मुख्य हेतू लिंग अंतर कमी करण्यात थेट प्रभाव पाडेल.&lt;/br&gt; 
&lt;/br&gt;
ही स्पर्धा आज &lt;b&gt;२ फेब्रुवारी २०२२&lt;/b&gt; रोजी सुरू झाली असून &lt;b&gt;३१ मार्च २०२२&lt;/b&gt; रोजी समाप्त होईल. स्पर्धेतील विजेत्याला तयार केलेल्या पृष्ठांच्या संख्येच्या आधारे घोषित केले जाईल, पहिल्या विजेत्याला ३०० USD, द्वितीय विजेत्याला आणि तीसऱ्या विजेत्याला अनुक्रमे २०० USD आणि १०० USD दिले जातील. सहभाग किंवा योगदान करताना येणाऱ्या कोणत्याही समस्यांबाबत कोणत्याही मदतीसाठी, ज्युरी सदस्यांच्या [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] किंवा [[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]] यांच्या चर्चा पानावर संदेश लिहा.&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
कृपया या पृष्ठावरील [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२#नियम|त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२ ]] सर्व सूचना आणि नियम वाचा. या पेजवरून [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२/ नोंदणी |स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२/ नोंदणी]] या स्पर्धेत सहभागी व्हा. आपण योगदानामध्ये सहभागी झाल्यास आपल्या मुख्य पृष्ठावर हा [[साचा:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२|साचा]] वापरा. येथून [https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2022 हा दुवा] तुम्ही तयार केलेला लेख सादर करावा. [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) १२:२५, २ फेब्रुवारी २०२२ (IST)

== स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२ ==

प्रिय विकिसदस्य,

'''[[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२]]''' ही विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेली एक वार्षिक स्पर्धा आहे. [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022|विकी लव्हस फॉल्कलोर]] ची थीम लिंगभेद कमी करणे आणि लोकांवर लक्ष केंद्रित करणे यावर आधारित आहे. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतला आहे आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले योगदान द्यावे.योगदानाचा मुख्य हेतू लिंग अंतर कमी करण्यात थेट प्रभाव पाडेल.

ही स्पर्धा आज २ फेब्रुवारी २०२२ रोजी सुरू झाली असून ३१ मार्च २०२२ रोजी समाप्त होईल. स्पर्धेतील विजेत्याला तयार केलेल्या पृष्ठांच्या संख्येच्या आधारे घोषित केले जाईल, पहिल्या विजेत्याला ३०० USD, द्वितीय विजेत्याला आणि तीसऱ्या विजेत्याला अनुक्रमे २०० USD आणि १०० USD दिले जातील. सहभाग किंवा योगदान करताना येणाऱ्या कोणत्याही समस्यांबाबत कोणत्याही मदतीसाठी, ज्युरी सदस्यांच्या [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] किंवा [[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]] यांच्या चर्चा पानावर संदेश लिहा.

कृपया या पृष्ठावरील [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२#नियम|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२]] सर्व सूचना आणि नियम वाचा. या पेजवरून [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२/नोंदणी|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२/नोंदणी]] या स्पर्धेत सहभागी व्हा. आपण योगदानामध्ये सहभागी झाल्यास आपल्या मुख्य पृष्ठावर हा [[साचा:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२|साचा]] वापरा. येथून [https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2022 हा दुवा] तुम्ही तयार केलेला लेख सादर करावा. 

--[[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) ११:०१, ३ फेब्रुवारी २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlw&amp;oldid=22748073 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Tech News: 2022-06]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* English Wikipedia recently set up a gadget for dark mode. You can enable it there, or request help from an [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface administrator]] to set it up on your wiki ([[w:en:Wikipedia:Dark mode (gadget)|instructions and screenshot]]).
* Category counts are sometimes wrong. They will now be completely recounted at the beginning of every month. [https://phabricator.wikimedia.org/T299823]

'''Problems'''
* A code-change last week to fix a bug with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Live preview|Live Preview]] may have caused problems with some local gadgets and user-scripts. Any code with skin-specific behaviour for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;vector&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; should be updated to also check for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;vector-2022&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [[phab:T300987|A code-snippet, global search, and example are available]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:४६, ८ फेब्रुवारी २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22765948 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Congrats for organizing Feminism and Folklore 2022 now whats next ? ==

Dear Organizers, 

Congratulations on successfully organizing [[:m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]] on your local Wikipedia language. Here are few things that you need to look around during the contest.Make sure that all submissions follow the set of rules as mentioned below and are related to the theme of the project.

#The expanded or new article should have a minimum 3000 bytes or 300 words.
#The article should not be purely machine translated.
#The article should be expanded or created between 1 February and 31 March.
#The article should be within theme feminism or folklore.Articles will be accepted if it either belongs to Folklore or Feminism.
#No copyright violations and must have proper reference as per Wikipedia notability guidelines.

Please refer to the set of rules and guidelines [[:m:Feminism and Folklore 2022|from here]]. During the contest if you face any issue or have queries regarding the project please feel free to reach out on [[:m:Feminism and Folklore 2022/Contact Us|Contact Us]] page. Feminism and Folklore  team will be assisting you throughout the contest duration. We thank you for your numerous efforts which you have put in for making this project successful.

Best wishes

[[User:Rockpeterson|Rockpeterson]] 

[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ११:२२, १२ फेब्रुवारी २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Rockpeterson@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf&amp;oldid=22820293 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Tech News: 2022-07]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Purge|Purging]] a category page with fewer than 5,000 members will now recount it completely. This will allow editors to fix incorrect counts when it is wrong. [https://phabricator.wikimedia.org/T85696]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, the &lt;code dir=ltr&gt;rmspecials()&lt;/code&gt; function has been updated so that it does not remove the &quot;space&quot; character. Wikis are advised to wrap all the uses of &lt;code dir=ltr&gt;rmspecials()&lt;/code&gt; with &lt;code dir=ltr&gt;rmwhitespace()&lt;/code&gt; wherever necessary to keep filters' behavior unchanged. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T263024]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

००:४९, १५ फेब्रुवारी २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22821788 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== International Mother Language Day 2022 edit-a-thon ==

Dear Wikimedian,

CIS-A2K announced [[:m:International Mother Language Day 2022 edit-a-thon|International Mother Language Day]] edit-a-thon which is going to take place on 19 &amp; 20 February 2022. The motive of conducting this edit-a-thon is to celebrate International Mother Language Day.

This time we will celebrate the day by creating &amp; developing articles on local Wikimedia projects, such as proofreading the content on Wikisource, items that need to be created on Wikidata [edit Labels &amp; Descriptions], some language-related content must be uploaded on Wikimedia Commons and so on. It will be a two-days long edit-a-thon to increase content about languages or related to languages. Anyone can participate in this event and editors can add their names [https://meta.wikimedia.org/wiki/International_Mother_Language_Day_2022_edit-a-thon#Participants here]. Thank you [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:४३, १५ फेब्रुवारी २०२२ (IST)
&lt;small&gt;

On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]&lt;/small&gt;
&lt;!-- सदस्य:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&amp;oldid=21886141 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Tech News: 2022-08]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[Special:Nuke|Special:Nuke]] will now provide the standard deletion reasons (editable at &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Deletereason-dropdown]]&lt;/bdi&gt;) to use when mass-deleting pages. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Admins and patrollers/Mass-delete to offer drop-down of standard reasons, or templated reasons.|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T25020]
* At Wikipedias, all new accounts now get the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] by default when creating an account. Communities are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Account_creation|update their help resources]]. Previously, only 80% of new accounts would get the Growth features. A few Wikipedias remain unaffected by this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T301820]
* You can now prevent specific images that are used in a page from appearing in other locations, such as within PagePreviews or Search results. This is done with the markup &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;class=notpageimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. For example, &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Example.png|class=notpageimage]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T301588]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] There has been a change to the HTML of Special:Contributions, Special:MergeHistory, and History pages, to support the grouping of changes by date in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva_Neue|the mobile skin]]. While unlikely, this may affect gadgets and user scripts. A [[phab:T298638|list of all the HTML changes]] is on Phabricator.

'''Events'''
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey results]] have been published. The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2022 results#leaderboard|ranking of prioritized proposals]] is also available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The software to play videos and audio files on pages will change soon on all wikis. The old player will be removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Toolforge's underlying operating system is being updated. If you maintain any tools there, there are two options for migrating your tools into the new system.  There are [[wikitech:News/Toolforge Stretch deprecation|details, deadlines, and instructions]] on Wikitech. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EPJFISC52T7OOEFH5YYMZNL57O4VGSPR/]
* Administrators will soon have [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete]] the associated &quot;talk&quot; page when they are deleting a given page. An API endpoint with this option will also be available. This was [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|a request from the 2021 Wishlist Survey]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

००:४२, २२ फेब्रुवारी २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22847768 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Tech News: 2022-09]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* When searching for edits by [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tags|change tags]], e.g. in page history or user contributions, there is now a dropdown list of possible tags. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Miscellaneous/Improve plain-text change tag selector|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T27909]
* Mentors using the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|Growth Mentor dashboard]] will now see newcomers assigned to them who have made at least one edit, up to 200 edits. Previously, all newcomers assigned to the mentor were visible on the dashboard, even ones without any edit or ones who made hundred of edits. Mentors can still change these values using the filters on their dashboard. Also, the last choice of filters will now be saved. [https://phabricator.wikimedia.org/T301268][https://phabricator.wikimedia.org/T294460]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The user group &lt;code&gt;oversight&lt;/code&gt; was renamed &lt;code&gt;suppress&lt;/code&gt;. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. You may need to update any local references to the old name, e.g. gadgets, links to Special:Listusers, or uses of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words|NUMBERINGROUP]].

'''Problems'''
* The recent change to the HTML of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking changes|tracking changes]] pages caused some problems for screenreaders. This is being fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T298638]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* Working with templates will become easier. [[m:WMDE_Technical_Wishes/Templates|Several improvements]] are planned for March 9 on most wikis and on March 16 on English Wikipedia. The improvements include: Bracket matching, syntax highlighting colors, finding and inserting templates, and related visual editor features.
* If you are a template developer or an interface administrator, and you are intentionally overriding or using the default CSS styles of user feedback boxes (the classes: &lt;code dir=ltr&gt;successbox, messagebox, errorbox, warningbox&lt;/code&gt;), please note that these classes and associated CSS will soon be removed from MediaWiki core. This is to prevent problems when the same class-names are also used on a wiki. Please let us know by commenting at [[phab:T300314]] if you think you might be affected.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०४:३०, १ मार्च २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22902593 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Tech News: 2022-10]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translations]] are available.

'''Problems'''
* There was a problem with some interface labels last week. It will be fixed this week. This change was part of ongoing work to simplify the support for skins which do not have active maintainers. [https://phabricator.wikimedia.org/T301203]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:४६, ८ मार्च २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22958074 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== International Women's Month 2022 edit-a-thon ==

Dear Wikimedians,

Hope you are doing well. Glad to inform you that to celebrate the month of March, A2K is to be conducting a mini edit-a-thon, International Women Month 2022 edit-a-thon. The dates are for the event is 19 March and 20 March 2022. It will be a two-day long edit-a-thon, just like the previous mini edit-a-thons. The edits are not restricted to any specific project. We will provide a list of articles to editors which will be suggested by the Art+Feminism team. If users want to add their own list, they are most welcome. Visit the given [[:m:International Women's Month 2022 edit-a-thon|link]] of the event page and add your name and language project. If you have any questions or doubts please write on [[:m:Talk:International Women's Month 2022 edit-a-thon|event discussion page]] or email at nitesh@cis-india.org. Thank you [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:२३, १४ मार्च २०२२ (IST)

&lt;small&gt;On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]&lt;/small&gt;
&lt;!-- सदस्य:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&amp;oldid=21886141 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Tech News: 2022-11]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* In the Wikipedia Android app [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Android/Communication#Updates|it is now possible]] to change the toolbar at the bottom so the tools you use more often are easier to click on. The app now also has a focused reading mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296753][https://phabricator.wikimedia.org/T254771]

'''Problems'''
* There was a problem with the collection of some page-view data from June 2021 to January 2022 on all wikis. This means the statistics are incomplete. To help calculate which projects and regions were most affected, relevant datasets are being retained for 30 extra days. You can [[m:Talk:Data_retention_guidelines#Added_exception_for_page_views_investigation|read more on Meta-wiki]].
* There was a problem with the databases on March 10. All wikis were unreachable for logged-in users for 12 minutes. Logged-out users could read pages but could not edit or access uncached content then. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2022-03-10_MediaWiki_availability]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* When [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message#Finding_messages_and_documentation|using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;uselang=qqx&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to find localisation messages]], it will now show all possible message keys for navigation tabs such as &quot;{{int:vector-view-history}}&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T300069]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Access to [[{{#special:RevisionDelete}}]] has been expanded to include users who have &lt;code dir=ltr&gt;deletelogentry&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;deletedhistory&lt;/code&gt; rights through their group memberships. Before, only those with the &lt;code dir=ltr&gt;deleterevision&lt;/code&gt; right could access this special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T301928]
* On the [[{{#special:Undelete}}]] pages for diffs and revisions, there will be a link back to the main Undelete page with the list of revisions. [https://phabricator.wikimedia.org/T284114]

'''Future changes'''
*  The Wikimedia Foundation has announced the IP Masking implementation strategy and next steps. The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#feb25|announcement can be read here]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Android FAQ|Wikipedia Android app]] developers are working on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|new functions]] for user talk pages and article talk pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T297617]

'''Events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place as a hybrid event on 20-22 May 2022. The Hackathon will be held online and there are grants available to support local in-person meetups around the world. Grants can be requested until 20 March.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०३:३८, १५ मार्च २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22993074 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Tech News: 2022-12]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translations]] are available.

'''New code release schedule for this week'''
* There will be four MediaWiki releases this week, instead of just one. This is an experiment which should lead to fewer problems and to faster feature updates. The releases will be on all wikis, at different times, on Monday, Tuesday, and Wednesday. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Release Engineering Team/Trainsperiment week|read more about this project]].

'''Recent changes'''
* You can now set how many search results to show by default in [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|your Preferences]]. This was the 12th most popular wish in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey 2022]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T215716]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Jupyter notebooks tool [[wikitech:PAWS|PAWS]] has been updated to a new interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T295043]

'''Future changes'''
* Interactive maps via [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] will soon work on wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions]] extension. [https://wikimedia.sslsurvey.de/Kartographer-Workflows-EN/ Please tell us] which improvements you want to see in Kartographer. You can take this survey in simple English. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२१:३१, २१ मार्च २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23034693 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2022 ends soon ==

[[File:Feminism and Folklore 2022 logo.svg|right|frameless|250px]]
[[:m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]] which is an international writing contest organized at Wikipedia ends soon that is on &lt;b&gt;31 March 2022 11:59 UTC&lt;/b&gt;. This is the last chance of the year to write about feminism, women biographies and gender-focused topics such as &lt;i&gt;folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, fairy tales, folk plays, folk arts, folk religion, mythology, folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more&lt;/i&gt;

Keep an eye on the project page for declaration of Winners. 

We look forward for your immense co-operation.

Thanks 
Wiki Loves Folklore international Team
[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १९:५८, २६ मार्च २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Rockpeterson@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf&amp;oldid=23060054 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Tech News: 2022-13]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There is a simple new Wikimedia Commons upload tool available for macOS users, [[c:Commons:Sunflower|Sunflower]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* Some wikis will be in read-only for a few minutes because of regular database maintenance. It will be performed on {{#time:j xg|2022-03-29|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-03-31|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T301850][https://phabricator.wikimedia.org/T303798]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:२५, २९ मार्च २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23073711 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Tech News: 2022-14]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translations]] are available.

'''Problems'''
* For a few days last week, edits that were suggested to newcomers were not tagged in the [[{{#special:recentchanges}}]] feed. This bug has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T304747]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]).

'''Future changes'''
* Starting next week, Tech News' title will be translatable. When the newsletter is distributed, its title may not be &lt;code dir=ltr&gt;Tech News: 2022-14&lt;/code&gt; anymore. It may affect some filters that have been set up by some communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T302920]
* Over the next few months, the &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; Growth feature [[phab:T304110|will become available to more Wikipedias]]. Each week, a few wikis will get the feature. You can test this tool at [[mw:Special:MyLanguage/Growth#deploymentstable|a few wikis where &quot;Link recommendation&quot; is already available]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:३१, ५ एप्रिल २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23097604 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2022 has ended, What's Next? ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;{{int:please-translate}}

[[File:Feminism and Folklore 2022 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

'''[[m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]]''' writing competition has ended. We thank you for organizing it on your local Wikipedia and help in document folk cultures and women in folklore in different regions of the world on Wikipedia. What's next?

# Please complete the jury on or before 25th April 2022.
# Email us on [mailto:wikilovesfolklore@gmail.com wikilovesfolklore@gmail.com] the Wiki usernames of top three users with most accepted articles in local contest.
# You can also put the names of the winners on your local project page.
# We will be contacting the winners in phased manner for distribution of prizes.

Feel free to contact us via mail or [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2022|talkpage]] if you need any help, clarification or assistance.
[[File:Feminism and Folklore.webm|frameless|right|300px]]

Thanks and regards

'''International Team'''&lt;br /&gt;
'''Feminism and Folklore'''
&lt;/div&gt;

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २१:४९, ६ एप्रिल २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf1&amp;oldid=23111012 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There is a new public status page at &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikimediastatus.net/ www.wikimediastatus.net]&lt;/span&gt;. This site shows five automated high-level metrics where you can see the overall health and performance of our wikis' technical environment. It also contains manually-written updates for widespread incidents, which are written as quickly as the engineers are able to do so while also fixing the actual problem. The site is separated from our production infrastructure and hosted by an external service, so that it can be accessed even if the wikis are briefly unavailable. You can [https://diff.wikimedia.org/2022/03/31/announcing-www-wikimediastatus-net/ read more about this project].
* On Wiktionary wikis, the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:१५, १२ एप्रिल २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23124108 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-19|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-04-21|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]).
* Administrators will now have [[m:Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete the associated &quot;Talk&quot; page]] when they are deleting a given page. An API endpoint with this option is also available. This concludes the [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|11th wish of the 2021 Community Wishlist Survey]].
* On [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#test-wikis|selected wikis]], 50% of logged-in users will see the new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Table of contents|table of contents]]. When scrolling up and down the page, the table of contents will stay in the same place on the screen. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T304169]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Message boxes produced by MediaWiki code will no longer have these CSS classes: &lt;code dir=ltr&gt;successbox&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;errorbox&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;warningbox&lt;/code&gt;. The styles for those classes and &lt;code dir=ltr&gt;messagebox&lt;/code&gt; will be removed from MediaWiki core. This only affects wikis that use these classes in wikitext, or change their appearance within site-wide CSS. Please review any local usage and definitions for these classes you may have. This was previously announced in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|28 February issue of Tech News]].

'''Future changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] will become compatible with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions page stabilization]]. Kartographer maps will also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions] The Kartographer documentation has been thoroughly updated. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Getting_started] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/Maps] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०४:४२, १९ एप्रिल २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23167004 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
*  On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group1.dblist many wikis] (group 1), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-26|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]).
* Some very old browsers and operating systems are no longer supported. Some things on the wikis might look weird or not work in very old browsers like Internet Explorer 9 or 10, Android 4, or Firefox 38 or older. [https://phabricator.wikimedia.org/T306486]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०४:२६, २६ एप्रिल २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23187115 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Editing news 2022 #1&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2022/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/i&gt;
[[File:Junior Contributor New Topic Tool Completion Rate.png|thumb|New editors were more successful with this new tool.]]

The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New discussion tool|New topic tool]] helps editors create new ==Sections== on discussion pages.  New editors are more successful with this new tool.  You can [[mw:Talk pages project/New topic#21 April 2022|read the report]].  Soon, the Editing team will offer this to all editors at the 20 Wikipedias that participated in the test.  You will be able to turn it off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]].&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ००:१३, ३ मे २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter&amp;oldid=23092897 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group2.dblist all remaining wikis] (group 2), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The developers are working on talk pages in the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|Wikipedia app for iOS]]. You can [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_9GBcHczQGLbQWTY give feedback]. You can take the survey in English, German, Hebrew or Chinese.
* [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements#Status_and_next_steps|Most wikis]] will receive an [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements|improved template dialog]] in VisualEditor and New Wikitext mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296759] [https://phabricator.wikimedia.org/T306967]
* If you use syntax highlighting while editing wikitext, you can soon activate a [[m:WMDE_Technical_Wishes/Improved_Color_Scheme_of_Syntax_Highlighting#Color-blind_mode|colorblind-friendly color scheme]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T306867]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Several CSS IDs related to MediaWiki interface messages will be removed. Technical editors should please [[phab:T304363|review the list of IDs and links to their existing uses]]. These include &lt;code dir=ltr&gt;#mw-anon-edit-warning&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;#mw-undelete-revision&lt;/code&gt; and 3 others.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:०४, ३ मे २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23232924 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* You can now see categories in the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia app for Android]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T73966]

'''Problems'''
* Last week, there was a problem with Wikidata's search autocomplete. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T307586]
* Last week, all wikis had slow access or no access for 20 minutes, for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a problem with a database change. [https://phabricator.wikimedia.org/T307647]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T305217#7894966]
*  [[m:WMDE Technical Wishes/Geoinformation#Current issues|Incompatibility issues]] with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] and the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]] will be fixed: Deployment is planned for May 10 on all wikis. Kartographer will then be enabled on the [[phab:T307348|five wikis which have not yet enabled the extension]] on May 24.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] skin will be set as the default on several more wikis, including Arabic and Catalan Wikipedias. Logged-in users will be able to switch back to the old Vector (2010). See the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|latest update]] about Vector (2022).

'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place on 17 May. The following meetings are currently planned for: 7 June, 21 June, 5 July, 19 July.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२०:५३, ९ मे २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23256717 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* Some wikis can soon use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|add a link]] feature. This will start on Wednesday. The wikis are {{int:project-localized-name-cawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-svwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}. This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place online on May 20–22. It will be in English. There are also local [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022/Meetups|hackathon meetups]] in Germany, Ghana, Greece, India, Nigeria and the United States. Technically interested Wikimedians can work on software projects and learn new skills. You can also host a session or post a project you want to work on.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* You can soon edit translatable pages in the visual editor. Translatable pages exist on for examples Meta and Commons. [https://diff.wikimedia.org/2022/05/12/mediawiki-1-38-brings-support-for-editing-translatable-pages-with-the-visual-editor/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

००:२८, १७ मे २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23291515 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2022 - Local prize winners ==

&lt;div style=&quot;border:8px brown ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2022 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Congratulations for winning a local prize in '''[[:m:Feminism and Folklore 2022/Project Page|Feminism and Folklore 2022]]''' writing competition. Thank you for your contribution and documenting your local folk culture on Wikipedia. Please fill in your preferences before 15th of June 2022 to receive your prize. Requesting you to fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScK5HgvVaLph_r_afctwShUuYVtXNwaN24HUSEYnzUUho8d-Q/viewform?usp=sf_link this form] before the deadline to avoid disappointments.  

Feel free to [[:m:Feminism and Folklore 2022/Contact Us|contact us]] if you need any assistance or further queries. 

Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2022|FNF 2022 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२०, २२ मे २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&amp;oldid=23312270 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Administrators using the mobile web interface can now access Special:Block directly from user pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T307341]
* The &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wiktionary.org/ www.wiktionary.org]&lt;/span&gt; portal page now uses an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T304629]

'''Problems'''
* The Growth team maintains a mentorship program for newcomers. Previously, newcomers weren't able to opt out from the program. Starting May 19, 2022, newcomers are able to fully opt out from Growth mentorship, in case they do not wish to have any mentor at all. [https://phabricator.wikimedia.org/T287915]
* Some editors cannot access the content translation tool if they load it by clicking from the contributions menu. This problem is being worked on. It should still work properly if accessed directly via Special:ContentTranslation. [https://phabricator.wikimedia.org/T308802]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and user scripts developers are invited to give feedback on a [[mw:User:Jdlrobson/Extension:Gadget/Policy|proposed technical policy]] aiming to improve support from MediaWiki developers. [https://phabricator.wikimedia.org/T308686]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०५:५१, २४ मे २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23317250 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== त्वरित वगळणे ==

:{{साद|Tiven2240}} कृपया, [[सदस्य:हर्षदा गाडगे]], [[सहाय्य चर्चा:सहाय्य पृष्ठ--DUP]], [[साचा:माहितीचौकट अभिनेता,डान्सर,मॉडेल]],  [[चर्चा:मॅजिक एअर]], [[शिवाजी नावाच्या संस्था]], [[चर्चा:Sandbox/MainPage]], [[चर्चा:Sanjiv borkar:धुळपाटी/]], [[चर्चा:ज्ञानभाषा मराठी (समाज माध्यमांवरील समूह)]], [[सदस्य चर्चा:शिवचरित्रकार शुभम चौहान]], [[सदस्य:शिवचरित्रकार शुभम चौहान]], [[चर्चा:संपादन]] ही पाने त्वरित वगळावीत ही विनंती. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १०:४१, ३० मे २०२२ (IST)
::{{साद|Khirid Harshad}} {{Done}}--[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ११:०९, ३१ मे २०२२ (IST)

:{{साद|Tiven2240}} कृपया, [[सदस्य चर्चा:QueerEcofeminist/taggerforMarathi.js]], [[सदस्य:QueerEcofeminist/सदस्य योगदानाची प्रताधिकार भंगासाठी तपासणी]], [[चर्चा:ऑस्ट्रेलियाला येणे]], [[चर्चा:ज्ञानभाषा मराठी (समाज माध्यमांवरील समूह )]], [[चर्चा:गुलाम गौस सादिकशाह बाबा (रहेमतुल्ला अलेह)]], [[साचा:विकिपीडिया:सदस्य प्रताधिकारभंग/ज]], [[विभाग चर्चा:Dir\तात्पुरते]] ही पाने त्वरित वगळावीत ही विनंती. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १०:१९, २७ जून २०२२ (IST)

::{{Done}} --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ११:२८, २७ जून २०२२ (IST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]]  In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, an &lt;code dir=ltr&gt;ip_in_ranges()&lt;/code&gt; function has been introduced to check if an IP is in any of the ranges. Wikis are advised to combine multiple &lt;code dir=ltr&gt;ip_in_range()&lt;/code&gt; expressions joined by &lt;code&gt;|&lt;/code&gt; into a single expression for better performance. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T305017]
* The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature|IP Info feature]] which helps abuse fighters access information about IPs, [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May 24, 2022|has been deployed]] to all wikis as a beta feature. This comes after weeks of beta testing on test.wikipedia.org.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-05-31|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at most wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]]  The [[:mw:Special:ApiHelp/query+usercontribs|list=usercontribs API]] will support fetching contributions from an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Range blocks#Non-technical explanation|IP range]] soon. API users can set the &lt;code&gt;uciprange&lt;/code&gt; parameter to get contributions from any IP range within [[:mw:Manual:$wgRangeContributionsCIDRLimit|the limit]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T177150]
* A new parser function will be introduced: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. It will replace existing templates named &quot;=&quot;. It will insert an [[w:en:Equals sign|equal sign]]. This can be used to escape the equal sign in the parameter values of templates. [https://phabricator.wikimedia.org/T91154]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:५९, ३१ मे २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23340178 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Reminder to provide information - Feminism and Folklore 2022 ==

Dear User

The Google form to submit information of winners during the 2022 edition of Feminism and Folklore 2022 end on 10th of June 2022. Please be informed that you will loose your prize once the deadline for sending information ends. We humbly urge you to kindly fill the form using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScK5HgvVaLph_r_afctwShUuYVtXNwaN24HUSEYnzUUho8d-Q/viewform?usp=sf_link this link] as soon as possible. 

Feel free to contact us on mail or talkpage if you have any difficulties.

Thank you for understanding!

Regards

International Team

Feminism and Folklore 2022

[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:०८, ५ जून २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&amp;oldid=23364696 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;str_replace_regexp()&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; function can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to replace parts of text using a [[w:en:Regular expression|regular expression]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T285468]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०८:१६, ७ जून २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23366979 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* All wikis can now use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps. Kartographer maps now also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions][https://phabricator.wikimedia.org/T307348]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-14|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T300471]
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-abwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-acewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-adywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-akwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-alswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-amwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-anwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-angwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-astwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-atjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-avwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-aywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azbwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304548]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at Commons, Wikidata, and some other wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804]

'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place today (13 June). The following meetings will take place on: 28 June, 12 July, 26 July.

'''Future changes'''
* By the end of July, the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]] skin should be ready to become the default across all wikis. Discussions on how to adjust it to the communities' needs will begin in the next weeks. It will always be possible to revert to the previous version on an individual basis. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|Learn more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२२:२९, १३ जून २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23389956 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia App for Android]] now has an option for editing the whole page at once, located in the overflow menu (three-dots menu [[File:Ic more vert 36px.svg|15px|link=|alt=]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T103622]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Some recent database changes may affect queries using the [[m:Research:Quarry|Quarry tool]]. Queries for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;site_stats&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; at English Wikipedia, Commons, and Wikidata will need to be updated. [[phab:T306589|Read more]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;user_global_editcount&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; variable can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to avoid affecting globally active users. [https://phabricator.wikimedia.org/T130439]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* Users of non-responsive skins (e.g. MonoBook or Vector) on mobile devices may notice a slight change in the default zoom level. This is intended to optimize zooming and ensure all interface elements are present on the page (for example the table of contents on Vector 2022). In the unlikely event this causes any problems with how you use the site, we'd love to understand better, please ping &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Jon (WMF)|Jon (WMF)]]&lt;/span&gt; to any on-wiki conversations. [https://phabricator.wikimedia.org/T306910]

'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July.  Discussions will look different.  You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid's HTML output will soon stop annotating file links with different &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;typeof&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute values, and instead use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw:File&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for all types. Tool authors should adjust any code that expects: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw:Image&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw:Audio&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw:Video&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T273505]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:४८, २१ जून २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23425855 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] API service now has self-service accounts with free on-demand requests and monthly snapshots ([https://enterprise.wikimedia.com/docs/ API documentation]). Community access [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#community-access|via database dumps &amp; Wikimedia Cloud Services]] continues.
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wiktionary#lua|All Wikimedia wikis can now use Wikidata Lexemes in Lua]] after creating local modules and templates. Discussions are welcome [[d:Wikidata_talk:Lexicographical_data#You_can_now_reuse_Wikidata_Lexemes_on_all_wikis|on the project talk page]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-28|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T311033]
*  Some global and cross-wiki services will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-30|en}} at 06:00 UTC. This will impact ContentTranslation, Echo, StructuredDiscussions, Growth experiments and a few more services. [https://phabricator.wikimedia.org/T300472]
* Users will be able to sort columns within sortable tables in the mobile skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T233340]

'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (28 June). The following meetings will take place on 12 July and 26 July.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:३३, २८ जून २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23453785 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-05|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-07-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]).
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July.  Discussions will look different.  You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=| Advanced item]] This change only affects pages in the main namespace in Wikisource. The Javascript config variable &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;proofreadpage_source_href&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will be removed from &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/JavaScript#mw.config|mw.config]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and be replaced with the variable &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;prpSourceIndexPage&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;.  [https://phabricator.wikimedia.org/T309490]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:०२, ५ जुलै २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23466250 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Thanks for organizing Feminism and Folklore ==

Dear Organiser/Jury

Thank you so much for your enormous contribution during the [[:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]] writing competition. We appreciate your time and efforts throughout the competition to bridge cultural and gender gap on Wikipedia. We are sending you a special postcard as a token of our appreciation and gratitude. Please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeZ5eNggLMULDNupu4LFuTIcDmEyCIRh0QLhElkhkZvAmg0wQ/viewform this form] by July 20th 2022 to receive a postcard from us. We look forward to seeing you in 2023 next year.

Stay safe!

Gaurav Gaikwad.

International Team

Feminism and Folklore 
[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १९:२०, १० जुलै २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Rockpeterson@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf1&amp;oldid=23501899 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], the page title is now displayed above the tabs such as Discussion, Read, Edit, View history, or More. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates#Page title/tabs switch|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T303549]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] It is now possible to easily view most of the configuration settings that apply to just one wiki, and to compare settings between two wikis if those settings are different. For example: [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=jawiktionary Japanese Wiktionary settings], or [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=eswiki&amp;compare=eowiki settings that are different between the Spanish and Esperanto Wikipedias]. Local communities may want to [[m:Special:MyLanguage/Requesting_wiki_configuration_changes|discuss and propose changes]] to their local settings. Details about each of the named settings can be found by [[mw:Special:Search|searching MediaWiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308932]
*The Anti-Harassment Tools team [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May|recently deployed]] the IP Info Feature as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature at all wikis]]. This feature allows abuse fighters to access information about IP addresses. Please check our update on [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#April|how to find and use the tool]]. Please share your feedback using a link you will be given within the tool itself.

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]).

'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July.  Discussions will look different.  You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

००:५५, १२ जुलै २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23502519 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translations]] are available.

'''Problems'''
* The feature on mobile web for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:NearbyPages|Nearby Pages]] was missing last week. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T312864]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The [[mw:Technical_decision_making/Forum|Technical Decision Forum]] is seeking [[mw:Technical_decision_making/Community_representation|community representatives]]. You can apply on wiki or by emailing &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;TDFSupport@wikimedia.org&lt;/span&gt; before 12 August.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०४:३०, १९ जुलै २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23517957 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikibooks.org/ www.wikibooks.org]&lt;/span&gt; and &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikiquote.org/ www.wikiquote.org]&lt;/span&gt; portal pages now use an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179]

'''Problems'''
*  Last week, some wikis were in read-only mode for a few minutes because of an emergency switch of their main database ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T313383]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* The external link icon will change slightly in the skins Vector legacy and Vector 2022. The new icon uses simpler shapes to be more recognizable on low-fidelity screens. [https://phabricator.wikimedia.org/T261391]
* Administrators will now see buttons on user pages for &quot;{{int:changeblockip}}&quot; and &quot;{{int:unblockip}}&quot; instead of just &quot;{{int:blockip}}&quot; if the user is already blocked. [https://phabricator.wikimedia.org/T308570]

'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (26 July).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

००:५७, २६ जुलै २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23545370 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Improved [[m:Special:MyLanguage/Help:Displaying_a_formula#Phantom|LaTeX capabilities for math rendering]] are now available in the wikis thanks to supporting &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Phantom&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; tags. This completes part of [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Editing/Missing_LaTeX_capabilities_for_math_rendering|the #59 wish]] of the 2022 Community Wishlist Survey.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup0.dblist Group 0]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]].

'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August.  Discussions will look different.  You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].

'''Future meetings'''
* This week, three meetings about [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] with live interpretation will take place. On Tuesday, interpretation in Russian will be provided. On Thursday, meetings for Arabic and Spanish speakers will take place. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|See how to join]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:५२, २ ऑगस्ट २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23615613 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] copies the information from [[{{#special:GadgetUsage}}]] to an on-wiki page so you can review its history. If your project isn't already listed on the [[d:Q113143828|Wikidata entry for Project:GUS2Wiki]] you can either run GUS2Wiki yourself or [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script#Opting|make a request to receive updates]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T121049]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-09|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-11|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]).

'''Future meetings'''
* The [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon|Wikimania Hackathon]] will take place online from August 12–14. Don't miss [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|the pre-hacking showcase]] to learn about projects and find collaborators. Anyone can [[phab:/project/board/6030/|propose a project]] or [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|host a session]]. [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Newcomers|Newcomers are welcome]]!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०१:२०, ९ ऑगस्ट २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23627807 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The Persian (Farsi) Wikipedia community decided to block IP editing from October 2021 to April 2022. The Wikimedia Foundation's Product Analytics team tracked the impact of this change. [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Editing Restriction Study/Farsi Wikipedia|An impact report]] is now available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-16|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-18|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup1.dblist Group 1]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]].

'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August.  Discussions will look different.  You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#4_August_2022][https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers][https://phabricator.wikimedia.org/T312672]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०२:३९, १६ ऑगस्ट २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23658001 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Two problems with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps have been fixed. Maps are no longer shown as empty when a geoline was created via VisualEditor. Geolines consisting of points with QIDs (e.g., subway lines) are no longer shown with pushpins. [https://phabricator.wikimedia.org/T292613][https://phabricator.wikimedia.org/T308560]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-25|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]).
* The colours of links and visited links will change. This is to make the difference between links and other text more clear. [https://phabricator.wikimedia.org/T213778]

'''Future changes'''
* The new [{{int:discussiontools-topicsubscription-button-subscribe}}] button [[mw:Talk pages project/Notifications#12 August 2022|helps newcomers get answers]].  The Editing team is enabling this tool everywhere.  You can turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T284489]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०५:४३, २३ ऑगस्ट २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23675501 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] is available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup2.dblist Group 2]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. Please note that when this Beta feature is enabled, it may cause conflicts with some wiki-specific Gadgets.

'''Problems'''
* In recent months, there have been inaccurate numbers shown for various [[{{#special:statistics}}]] at Commons, Wikidata, and English Wikipedia. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T315693]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-30|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-01|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]).

'''Future changes'''
* The Wikimedia Foundation wants to improve how Wikimedia communities report harmful incidents by building the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System|Private Incident Reporting System (PIRS)]] to make it easy and safe for users to make reports. You can leave comments on the talk page, by answering the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System#Phase 1|questions provided]].  If you have ever faced a harmful situation that you wanted to report/reported, join a PIRS interview to share your experience. To sign up [[m:Special:EmailUser/MAna_(WMF)|please email]] &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:MAna (WMF)|Madalina Ana]]&lt;/span&gt;.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०४:३६, ३० ऑगस्ट २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23725814 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Editing news 2022 #2 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2022/August|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/i&gt;
[[File:Desktop Topic Subscriptions median response time.png|alt=Graph showing 90-minute response time without the new tool and 39-minute response time with the tool|thumb|The [{{int:discussiontools-topicsubscription-button-subscribe}}] button shortens response times.]]
The new [{{int:discussiontools-topicsubscription-button-subscribe}}] button [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#subscribe|notifies people when someone replies]] to their comments. It helps newcomers get answers to their questions. People reply sooner. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Notifications#12_August_2022|read the report]]. The Editing team is turning this tool on for everyone. You will be able to turn it off [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in your preferences]].&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

–[[m:User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ०५:०६, ३० ऑगस्ट २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter&amp;oldid=23569286 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-09-06|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-08|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] On Special pages that only have one tab, the tab-bar's row will be hidden in the Vector-2022 skin to save space. The row will still show if Gadgets use it. Gadgets that currently append directly to the CSS id of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;#p-namespaces&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; should be updated to use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortletLink|mw.util.addPortletLink]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; function instead. Gadgets that style this id should consider also targeting &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;#p-associated-pages&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, the new id for this row. [[phab:T316908|Examples are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316908][https://phabricator.wikimedia.org/T313409]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०४:५२, ६ सप्टेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23757743 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The search servers have been upgraded to a new major version. If you notice any issues with searching, please report them on [[phab:project/view/1849/|Phabricator]]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/XPCTYYTN67FVFKN6XOHULJVGUO44J662]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|Syntax highlighting]] is now tracked as an [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgExpensiveParserFunctionLimit|expensive parser function]]. Only 500 expensive function calls can be used on a single page. Pages that exceed the limit are added to a [[:Category:{{MediaWiki:expensive-parserfunction-category}}|tracking category]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316858]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

०७:२०, १३ सप्टेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23787318 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-38&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Two database fields in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;templatelinks&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table are now being dropped: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tl_namespace&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tl_title&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Any queries that rely on these fields need to be changed to use the new normalization field called &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tl_target_id&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. See &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[phab:T299417|T299417]]&lt;/span&gt; for more information. This is part of [[w:Database normalization|normalization]] of links tables. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/U2U6TXIBABU3KDCVUOITIGI5OJ4COBSW/][https://www.mediawiki.org/wiki/User:ASarabadani_(WMF)/Database_for_devs_toolkit/Concepts/Normalization]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* In [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps, you can use icons on markers for common points of interest. On Tuesday, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Icons|previous icon set]] will be updated to [https://de.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Hilfe:Extension:Kartographer/Icons version maki 7.2]. That means, around 100 new icons will be available.  Additionally, all existing icons were updated for clarity and to make them work better in international contexts. [https://phabricator.wikimedia.org/T302861][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Update_maki_icons]

'''Future changes'''
* In a [[m:Content_Partnerships_Hub/Software/Volunteer_developers_discussion_at_Wikimania_2022|group discussion at Wikimania]], more than 30 people talked about how to make content partnership software in the Wikimedia movement more sustainable. What kind of support is acceptable for volunteer developers? Read the summary and [[m:Talk:Content Partnerships Hub/Software/Volunteer developers discussion at Wikimania 2022|leave your feedback]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/span&gt; ०३:४६, २० सप्टेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23826293 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-39&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid clients should be updated to allow for space-separated multi-values in the &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;rel&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute of links. Further details are in &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[phab:T315209|T315209]]&lt;/bdi&gt;.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|Visual diffs]] will become available to all users, except at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias.  They should be easier to use and provide more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile]
* In the [[mw:Lua/Scripting|{{ns:828}}]] namespace, pages ending with &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.json&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will be treated as JSON, just like they already are in the {{ns:2}} and {{ns:8}} namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T144475]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:००, २७ सप्टेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23860085 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Inactive admins ==

(Apologies for writing in English if that is still not allowed). It seems that there are a few inactive admins: [https://meta.toolforge.org/stewardry/mrwiki?sysop=1&amp;bureaucrat=1&amp;interface-admin=1] '''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' ०६:०९, ३ ऑक्टोबर २०२२ (IST)

:Hi {{ping|Rschen7754}}, the community is aware of the inactive admins and we have local inactivity policy on this Wiki project. --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १५:३०, ३ ऑक्टोबर २०२२ (IST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-40&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now show geopoints from Wikidata, via QID or SPARQL query. Previously, this was only possible for geoshapes and geolines. [https://phabricator.wikimedia.org/T307695] [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints_via_QID]
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2022]] is looking for nominations. You can recommend tools until 12 October.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias.  They should be easier to use and provide more information. (Last week's release was delayed) [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;scribunto-console&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; API module will require a [[mw:Special:MyLanguage/API:Tokens|CSRF token]]. This module is documented as internal and use of it is not supported. [[phab:T212071|[5]]] 
* The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikimedia projects. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#Deployment_plan_and_timeline|Learn more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:५४, ४ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23885489 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-41&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* On some wikis, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps in full size view will be able to display nearby articles. After a feedback period, more wikis will follow. [https://phabricator.wikimedia.org/T316782][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

१९:३९, १० ऑक्टोबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23912412 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-42&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The recently implemented feature of [[phab:T306883|article thumbnails in Special:Search]] will be limited to Wikipedia projects only. Further details are in [[phab:T320510|T320510]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Structured_Data_Across_Wikimedia/Search_Improvements]
* A bug that caused problems in loading article thumbnails in Special:Search has been fixed. Further details are in [[phab:T320406|T320406]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.loadJsonData|mw.loadJsonData()]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to load data from JSON pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T217500]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can enable &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#Strict_library|require( &quot;strict&quot; )]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to add errors for some possible code problems. This replaces &quot;[[wikidata:Q16748603|Module:No globals]]&quot; on most wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T209310]

'''Future changes'''
* The [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated at most wikis. The &quot;{{int:discussiontools-replylink}}&quot; button will look different after this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T320683]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:१६, १८ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23943992 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== You are invited to join/orginize Wikipedia Asain Month 2022 ! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=m:Wikipedia_Asian_Month_2022|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2022]]

Hi WAM organizers and participants!

Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]], which will take place in this November.

'''For organizers:'''

Here are the [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Rules|basic guidance and regulations]]  for organizers. Please remember to:

# use '''[https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wikipedia_asian_month_2022/overview/ Wikipedia Asian Month 2022 Programs &amp; Events Dashboard.]''' , or else you and your participants’ will not be able to receive the prize from WAM team.
# Add your language projects and organizer list to the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#Communities and Organizers|meta page]] 1 week before '''your campaign start date'''.
# Inform your community members WAM 2022 is coming!!!
# If you want WAM team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth/ Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth twitter], or you want to share your WAM experience/ achievements on our blog, feel free to send an email to info@asianmonth.wiki.

If you want to hold a thematic event that is related to WAM, a.k.a. [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#Subcontests|WAM sub-contest]]. The process is the same as the language one.

'''For participants:'''

Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#How to Participate in Contest|event regulations]] and [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/FAQ|Q&amp;A information]]. Just join us! Let’s edit articles and win the prizes!

'''Here are some updates from WAM team:'''
#	Based on the [[:m:COVID-19|COVID-19]] pandemic situation in different region, this year we still suggest all the Edit-a-thons are online, but you are more then welcome to organize local offline events. 
#	The international postal systems are not stable, WAM team have decided to send all the qualified participants/ organizers a [[:m:Wikipedia Asian Month 2022/Barnstars|digital Barnstars]]. 

If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the WAM team via emailing '''info@asianmonth.wiki''' or discuss on the meta talk page. If it’s urgent, please contact the leader directly ('''reke@wikimedia.tw''').

Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2022

Sincerely yours,

 [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2022.10&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&amp;oldid=23975688 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-43&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There have been some minor visual fixes in Special:Search, regarding audio player alignment and image placeholder height. Further details are in [[phab:T319230|T319230]].
* On Wikipedias, a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|preference]] has been added to hide article thumbnails in Special:Search. Full details are in [[phab:T320337|T320337]].

'''Problems'''
* Last week, three wikis ({{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruwiki/en}}) had read-only access for 25 minutes. This was caused by a hardware problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T320990]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-10-25|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-10-27|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-aswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-banwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-barwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bat smgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bclwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-be x oldwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-biwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bjnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bpywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-brwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bxrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304549] 
* Starting on Wednesday October 26, 2022, the list of mentors will be upgraded [[d:Q14339834 | at wikis where Growth mentorship is available]]. The mentorship system will continue to work as it does now. The signup process [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#add|will be replaced]], and a new management option will be provided. Also, this change simplifies [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#create|the creation of mentorship systems at Wikipedias]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314858][https://phabricator.wikimedia.org/T310905][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Growth/Structured_mentor_list]
* Pages with titles that start with a lower-case letter according to Unicode 11 will be renamed or deleted. There is a list of affected pages at &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:Unicode 11 case map migration]]&lt;/bdi&gt;. More information can be found at [[phab:T292552|T292552]].
* The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikipedias. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#smallest-1|Learn more]].

'''Future changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|New Topic tool]] will soon get a [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Special characters|special characters menu]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T249072]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:५३, २५ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23975411 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-44&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* When using keyboard navigation on a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map, the focus will become more visible. [https://phabricator.wikimedia.org/T315997]
* In {{#special:RecentChanges}}, you can now hide the log entries for new user creations with the filter for &quot;{{int:rcfilters-filter-newuserlogactions-label}}&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T321155]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|maps dialog]] in VisualEditor now has some help texts. [https://phabricator.wikimedia.org/T318818]
* It is now possible to select the language of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor via a dropdown menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T318817]
* It is now possible to add a caption to a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318815]
* It is now possible to hide the frame of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318813]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:४६, १ नोव्हेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23977539 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== विकिपीडिया आशियाई महिना २०२२ ==

[[चित्र:Wikipedia Asian Month 2022 Banner mr.svg|right|400px|frameless]]
प्रिय विकिसदस्य,

'''[[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२२|विकिपीडिया आशियाई महिना ]]''' हे विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेले एक वार्षिक अभियान आहे. हे अभियान मुख्यत्वे आशिया खंडातील देश आणि तेथील संस्कृती संबंधित विषयांवरील लेखांवर लक्ष केंद्रित करते. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतलेला आहे. आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले अमूल्य योगदान द्यावे.

प्रकल्प पृष्ठ [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२२|येथे]] उपलब्ध आहे. आपण ही स्पर्धा जिंकल्यास आपण '''विकिपीडिया आशियाई दूत घोषित होऊ शकता तसेच डिजीटल बार्नस्टार''' देखील प्राप्त करू शकता. अधिक माहितीसाठी प्रकल्प पृष्ठ तपासा. [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२२/सहभागी|येथे]] आपली नोंदणी करा आणि [https://fountain.toolforge.org/editathons/wam-mr-2022 हा दुवा] वापरून आपला लेख सादर करा.

जर तुम्हाला कोणत्या मदतीची आवश्यकता असेल तर स्थानिक आयोजक [[सदस्य:Sandesh9822|संदेश हिवाळे]], [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] किंवा [[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे ]] यांना संपर्क करावा.

धन्यवाद.

'''आयोजक विकिपीडिया आशियाई महिना २०२२'''
:&lt;small&gt;हा संदेश [[विकिपीडिया:स्वागत आणि साहाय्य चमू|विकिपीडिया मदत चमू]] करिता [[विकिपीडिया:एकगठ्ठा संदेश प्रणाली]] सुविधा वापरून [[विपी:प्रचालक|मराठी विकिपीडिया प्रचालकांमार्फत]] पाठविला गेला असण्याची संभावना आहे.&lt;/small&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@mrwiki ने https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Tiven2240/test&amp;oldid=2192714 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-45&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* An updated version of the [[m:Special:MyLanguage/EventCenter/Registration|Event Registration]] tool is now available for testing at [[testwiki:|testwiki]] and [[test2wiki:| test2wiki]]. The tool provides features for event organizers and participants. Your feedback is welcome at our [[m:Talk:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|project talkpage]]. More information about [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|the project]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T318592]

'''Problems'''
* Twice last week, for about 45 minutes, some files and thumbnails failed to load and uploads failed, mostly for logged-in users. The cause is being investigated and an incident report will be available soon.

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:०२, ८ नोव्हेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24001035 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-46&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* At Wikidata, an interwiki link can now point to a redirect page if certain conditions are met. This new feature is called [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata:Sitelinks_to_redirects|sitelinks to redirects]]. It is needed when one wiki uses one page to cover multiple concepts but another wiki uses more pages to cover the same concepts. Your [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata talk:Sitelinks to redirects|feedback on the talkpage]] of the new proposed guideline is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T278962]
* The &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikinews.org/ www.wikinews.org]&lt;/span&gt;, &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikiversity.org/ www.wikiversity.org]&lt;/span&gt;, and &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikivoyage.org/ www.wikivoyage.org]&lt;/span&gt; portal pages now use an automated update system. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* There will be a new link to directly &quot;Edit template data&quot; on Template pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T316759]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis where mobile [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] are enabled ([[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Deployment Status|these ones]]) will soon use full CSS styling to display any templates that are placed at the top of talk pages. To adapt these “talk page boxes” for narrow mobile devices you can use media queries, such as in [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Message_box/tmbox.css&amp;oldid=1097618699#L-69 this example]. [https://phabricator.wikimedia.org/T312309]
* Starting in January 2023, [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] will be [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2023 Changes Update|running the Community Wishlist Survey (CWS) every two years]]. This means that in 2024, there will be no new proposals or voting.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:२५, १५ नोव्हेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24071290 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== WikiConference India 2023: Program submissions and Scholarships form are now open ==

Dear Wikimedian, 

We are really glad to inform you that '''[[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]''' has been successfully funded and it will take place from 3 to 5 March 2023. The theme of the conference will be '''Strengthening the Bonds'''. 

We also have exciting updates about the Program and Scholarships. 

The applications for scholarships and program submissions are already open! You can find the form for scholarship '''[[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|here]]''' and for program you can go '''[[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|here]]'''. 

For more information and regular updates please visit the Conference [[:m:WikiConference India 2023|Meta page]]. If you have something in mind you can write on [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]].

‘‘‘Note’’’: Scholarship form and the Program submissions will be open from '''11 November 2022, 00:00 IST''' and the last date to submit is '''27 November 2022, 23:59 IST'''. 

Regards 

[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १६:५५, १६ नोव्हेंबर २०२२ (IST) 

(on behalf of the WCI Organizing Committee)
&lt;!-- सदस्य:Nitesh Gill@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&amp;oldid=24082246 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== WikiConference India 2023: Help us organize! ==

Dear Wikimedian,

You may already know that the third iteration of [[:m:WikiConference_India_2023|WikiConference India]] is happening in March 2023. We have recently opened [[:m:WikiConference_India_2023/Scholarships|scholarship applications]] and [[:m:WikiConference_India_2023/Program_Submissions|session submissions for the program]]. As it is a huge conference, we will definitely need help with organizing. As you have been significantly involved in contributing to Wikimedia projects related to Indic languages, we wanted to reach out to you and see if you are interested in helping us. We have different teams that might interest you, such as communications, scholarships, programs, event management etc. 

If you are interested, please fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdN7EpOETVPQJ6IG6OX_fTUwilh7MKKVX75DZs6Oj6SgbP9yA/viewform?usp=sf_link this form]. Let us know if you have any questions on the [[:m:Talk: WikiConference_India_2023|event talk page]]. Thank you [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:५१, १८ नोव्हेंबर २०२२ (IST)

(on behalf of the WCI Organizing Committee)
&lt;!-- सदस्य:Nitesh Gill@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&amp;oldid=24094749 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-47&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The display of non-free media in the search bar and for article thumbnails in Special:Search has been deactivated. Further details are in [[phab:T320661|T320661]].

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-22|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-11-24|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:५२, २२ नोव्हेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24071290 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-48&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* A new preference, “Enable limited width mode”, has been added to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|Vector 2022 skin]]. The preference is also available as a toggle on every page if your monitor is 1600 pixels or wider. It allows for increasing the width of the page for logged-out and logged-in users. [https://phabricator.wikimedia.org/T319449]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-29|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-12-01|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]).
* Mathematical formulas shown in SVG image format will no longer have PNG fall-backs for browsers that don't support them. This is part of work to modernise the generation system. Showing only PNG versions was the default option until in February 2018. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/3BGOKWJIZGL4TC4HJ22ICRU2SEPWGCR4/][https://phabricator.wikimedia.org/T311620][https://phabricator.wikimedia.org/T186327]
* On [[phab:P40224|some wikis]] that use flagged revisions, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs#Special:Contributions|a new checkbox will be added]] to Special:Contributions that enables you to see only the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]] by a user. [https://phabricator.wikimedia.org/T321445]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change early next week at [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train#Wednesday group1 wikis] (but not Wikimedia Commons or Meta-Wiki). This change improves the accessibility of content, and makes it easier to write related CSS. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:३३, २९ नोव्हेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24114342 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== WikiConference India 2023: Open Community Call and Extension of program and scholarship submissions deadline ==

Dear Wikimedian,

Thank you for supporting Wiki Conference India 2023. We are humbled by the number of applications we have received and hope to learn more about the work that you all have been doing to take the movement forward. In order to offer flexibility, we have recently extended our deadline for the Program and Scholarships submission- you can find all the details on our [[:m:WikiConference India 2023|Meta Page]].

COT is working hard to ensure we bring together a conference that is truly meaningful and impactful for our movement and one that brings us all together. With an intent to be inclusive and transparent in our process, we are committed to organizing community sessions at regular intervals for sharing updates and to offer an opportunity to the community for engagement and review. Following the same, we are hosting the first Open Community Call on the 3rd of December, 2022. We wish to use this space to discuss the progress and answer any questions, concerns or clarifications, about the conference and the Program/Scholarships. 

Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call 

* '''WCI 2023 Open Community Call'''
* '''Date''': 3rd December 2022
* '''Time''': 1800-1900 (IST)
* '''Google Link'''': https://meet.google.com/cwa-bgwi-ryx

Furthermore, we are pleased to share the email id of the conference contact@wikiconferenceindia.org which is where you could share any thoughts, inputs, suggestions, or questions and someone from the COT will reach out to you. Alternatively, leave us a message on the Conference [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. Regards [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २१:५१, २ डिसेंबर २०२२ (IST)

On Behalf of,
WCI 2023 Core organizing team.
&lt;!-- सदस्य:Nitesh Gill@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&amp;oldid=24083503 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-49&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Wikisources use a tool called ProofreadPage. ProofreadPage uses OpenSeadragon which is an open source tool. The OpenSeadragon JavaScript API has been significantly re-written to support dynamically loading images. The functionality provided by the older version of the API should still work but it is no longer supported. User scripts and gadgets should migrate over to the newer version of the API. The functionality provided by the newer version of the API is [[mw:Extension:Proofread_Page/Page_viewer#JS_API|documented on MediaWiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Proofread_Page/Edit-in-Sequence]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:११, ६ डिसेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24151590 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-50&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* An [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|A/B test has begun]] at 15 Wikipedias for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools on mobile]].  Half of the editors on the [[mw:Reading/Web/Mobile|mobile web site]] will have access to the {{int:discussiontools-replybutton}} tool and other features. [https://phabricator.wikimedia.org/T321961]
* The character &lt;code&gt;=&lt;/code&gt; cannot be used in new usernames, to make usernames work better with templates. Existing usernames are not affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T254045]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] to [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers|show discussion metadata below section headings]] will be inserted after these headings, not inside of them. This change improves the accessibility of discussion pages for screen reader software. [https://phabricator.wikimedia.org/T314714]

'''Events'''
* The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210002 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! The event will be live-streamed on YouTube in the [https://www.youtube.com/user/watchmediawiki MediaWiki channel] and added to Commons afterwards.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:०५, १३ डिसेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24216570 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== WikiConference India 2023:WCI2023 Open Community call on 18 December 2022 ==

Dear Wikimedian,

As you may know, we are hosting regular calls with the communities for [[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]. This message is for the second Open Community Call which is scheduled on the 18th of December, 2022 (Today) from 7:00 to 8:00 pm to answer any questions, concerns, or clarifications, take inputs from the communities, and give a few updates related to the conference from our end. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call.

* [WCI 2023] Open Community Call
* Date: 18 December 2022
* Time: 1900-2000  [7 pm to 8 pm] (IST)
* Google Link: https://meet.google.com/wpm-ofpx-vei

Furthermore, we are pleased to share the telegram group created for the community members who are interested to be a part of WikiConference India 2023 and share any thoughts, inputs, suggestions, or questions. Link to join the telegram group: https://t.me/+X9RLByiOxpAyNDZl. Alternatively, you can also leave us a message on the [[:m:Talk:WikiConference India 2023|Conference talk page]]. Regards [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:४१, १८ डिसेंबर २०२२ (IST)

&lt;small&gt;
On Behalf of,
WCI 2023 Organizing team
&lt;/small&gt;
&lt;!-- सदस्य:Nitesh Gill@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&amp;oldid=24099166 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-51&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translations]] are available.

'''Tech News'''
* Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 9 January 2023.

'''Recent changes'''
* On a user's contributions page, you can filter it for edits with a tag like 'reverted'. Now, you can also filter for all edits that are not tagged like that. This was part of a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T119072]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new function has been used for gadget developers to add content underneath the title on article pages. This is considered a stable API that should work across all skins. [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core_modules#addSubtitle|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316830]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[test2wiki:|One of our test wikis]] is now being served from a new infrastructure powered by [[w:Kubernetes|Kubernetes]] ([[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more]]). More Wikis will switch to this new infrastructure in early 2023. Please test and let us know of any issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T290536]

'''Problems'''
* Last week, all wikis had no edit access for 9 minutes. This was caused by a database problem. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2022-12-13_sessionstore]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week or next week.
* The word &quot;{{int:discussiontools-replybutton}}&quot; is very short in some languages, such as Arabic (&quot;&lt;bdi lang=&quot;ar&quot;&gt;ردّ&lt;/bdi&gt;&quot;). This makes the {{int:discussiontools-preference-label}} button on talk pages difficult to use. An arrow icon will be added to those languages. This will only be visible to editors who have the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] turned on. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Status] [https://phabricator.wikimedia.org/T323537]

'''Future changes'''
* Edits can be automatically &quot;tagged&quot; by the system software or the {{int:Abusefilter}} system. Those tags link to a help page about the tags. Soon they will also link to Recent Changes to let you see other edits tagged this way. This was a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T301063]
* The Trust &amp; Safety tools team [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System/Timeline and Updates|have shared new plans]] for building the Private Incident Reporting System. The system will make it easier for editors to ask for help if they are harassed or abused. 
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|Realtime Preview for Wikitext]] is coming out of beta as an enabled feature for every user of the 2010 Wikitext [[mw:Special:MyLanguage/Editor|editor]] in the week of January 9, 2023. It will be available to use via the toolbar in the 2010 Wikitext editor. The feature was the 4th most popular wish of the Community Wishlist Survey 2021.

'''Events'''
* You can now [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2023/Participate|register for the Wikimedia Hackathon 2023]], taking place on May 19–21 in Athens, Greece. You can also apply for a scholarship until January 14th.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:३०, २० डिसेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24258101 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Messages to Wikipedian Asian Month 2022 Organizers ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Hello all Wikipedia Asian Month campaign organizors,

The last WAM campaign has ended yesterday. Thank you all so much for organizing and participating this year's Wikipedia Asian Month Campaign. Give yourself and all editors a big applaud!

While editors can take a break, the jury's work is just about to begin. Some WAM ended earlier, and has already finished the audit and review of all contributions. Just a reminder, this year, the rules has changed to whoever edit more than 3000 bytes with relaible sources can grant a barnstar (it doesn's has to be a newly created page). So make sure you include those editors, no matter with tool you are using for edit tracking. 

We suggest '''January 20th''' to be the deadline for all campaign to finalize their list, and report the username of [[Wikipedia_Asian_Month_2022/Ambassadors|&quot;Ambassador&quot;]] (who has the most edit at your campaign) and a list of all eligible editors at the WAM 2022 Ambassadors page, List of eligible editors(page link) column. 

Thank you! And wish you all a happy new year.

WAM International Team 2022
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&amp;oldid=24259258 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Invitation to organize Feminism and Folklore 2023 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear {{PAGENAME}},

Christmas Greetings and a Happy New Year 2023,
 
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a fountain tool or dashboard.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]].
 
This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023.
 
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १५:४१, २४ डिसेंबर २०२२ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&amp;oldid=24282249 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-02&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W02&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* You can use tags to filter edits in the recent changes feed or on your watchlist. You can now use tags to filter out edits you don't want to see. Previously you could only use tags to focus on the edits with those tags. [https://phabricator.wikimedia.org/T174349]
* [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] shows all pages that link to a specific page. There is now a [https://wlh.toolforge.org prototype] for how to sort those pages alphabetically. You can see the discussion in the [[phab:T4306|Phabricator ticket]].
* You can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thanks]] function on your watchlist and the user contribution page. [https://phabricator.wikimedia.org/T51541]
* A wiki page can be moved to give it a new name. You can now get a dropdown menu with common reasons when you move a page. This is so you don't have to write the explanation every time. [https://phabricator.wikimedia.org/T325257]
* [[m:Special:MyLanguage/Matrix.org|Matrix]] is a chat tool. You can now use &lt;code&gt;matrix:&lt;/code&gt; to create Matrix links on wiki pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T326021]
* You can filter out translations when you look at the recent changes on multilingual wikis. This didn't hide translation pages. You can now also hide subpages which are translation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T233493]

'''Changes later this week'''
* [[m:Special:MyLanguage/Real Time Preview for Wikitext|Realtime preview for wikitext]] is a tool which lets editors preview the page when they edit wikitext. It will be enabled for all users of the 2010 wikitext editor. You will find it in the editor toolbar.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2023-01-10|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2023-01-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W02&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:३८, १० जानेवारी २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24342971 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translations]] are available.

'''Problems'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The URLs in &quot;{{int:last}}&quot; links on page history now contain &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;diff=prev&amp;oldid=[revision ID]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; in place of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;diff=[revision ID]&amp;oldid=[revision ID]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This is to fix a problem with links pointing to incorrect diffs when history was filtered by a tag. Some user scripts may break as a result of this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T243569]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* Some [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|changes to the appearance of talk pages]] have only been available on &lt;code&gt;{{ns:1}}:&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;{{ns:3}}:&lt;/code&gt; namespaces.  These will be extended to other talk namespaces, such as &lt;code&gt;{{ns:5}}:&lt;/code&gt;.  They will continue to be unavailable in non-talk namespaces, including &lt;code&gt;{{ns:4}}:&lt;/code&gt; pages (e.g., at the Village Pump).  You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|change your preferences]] ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T325417]
*On Wikisources, when an image is zoomed or panned in the Page: namespace, the same zoom and pan settings will be remembered for all Page: namespace pages that are linked to a particular Index: namespace page. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/ProofreadPage/+/868841]
* The Vector 2022 skin will become the default for the English Wikipedia desktop users. The change will take place on January 18 at 15:00 UTC. [[:en:w:Wikipedia:Vector 2022|Learn more]].

'''Future changes'''
* The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]], which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts next week on 23 January 2023 at 18:00 UTC. You can start drafting your proposals in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:४१, १७ जानेवारी २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24381020 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== 2022 Wikipedia Asian Month Organizer Update ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Dear all WAM organizers, 

Happy 2023! 

Thank you for updating the Ambassador list. We will '''start issuing the Barnstar''' to all eligible participants by late January. All ambassadors will received an additional special Barnstar. Please be sure to update '''[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Ambassadors|the list]]''' if you haven't done so. We also provide a '''[https://docs.google.com/document/d/1t1UEXwVkTsP5oP0sQmE74302M1SUDrlFW-kz2uTT5X0/edit?usp=sharing certificate template]''' for you to edit and print out to your participants.

Once again, thank you for organizing and participating the 2022WAM, we like to hear your comment. Much appreciate for filling, and spreading out this [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd8Jo4ixbwKS1rC6KmfC1q6wW53nmoCQATbmsMatbZ4A1RCwA/viewform?usp=sf_link '''feedback survey'''].

Look forward to seeing you again in 2023 WAM!

best,

Wikipedia Asian Month International Team
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&amp;oldid=24259258 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Last week, for ~15 minutes, all wikis were unreachable for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a timing issue. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-17_MediaWiki]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* If you have the Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|DiscussionTools]] enabled, the appearance of talk pages will add more information about discussion activity. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Status][https://phabricator.wikimedia.org/T317907]
* The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]] (CWS), which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts on Monday 23 January 2023 at [https://zonestamp.toolforge.org/1674496814 18:00 UTC]. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:१६, २४ जानेवारी २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24418874 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Request for filling up Google Form for Feminism and Folklore 2023 ==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg | logo.svg|right|frameless|300px]]
Greetings Organisers,

We appreciate your enthusiasm for '''Feminism and Folklore''' and your initiative in setting up the competition on your local wikipedia. We would want to learn more about the needs of your community and for that please fill out the google form ([https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScusayFXTzNWV-QgIiT3bRHQbAs_pVczvput2jehOcahnCdMg/viewform here]) as soon as possible so that we can plan and adapt the demands according to your specifications. By February 8, 2023, all entries for this form will be closed. Do share about the contest on your local Wikipedia. Ask your local administrator to add Feminism and Folklore to [[Mediawiki:Sitenotice]]. Create your own or see an example [[:m:User:Tiven2240/sn-fnf|on meta]]

Also a reminder regarding the prior Google form sent for Internet and Childcare Support Financial Aid ([https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this]). Anyone who hasn't already filled it out has until February 5, 2023 to do so.

Feel free to contact us via talkpage if you have any questions or concerns.

Thanks and Regards, 

Feminism and Folklore 2023 International Team

[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:११, ३० जानेवारी २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Rockpeterson@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&amp;oldid=24455456 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Last week, for ~15 minutes, some users were unable to log in or edit pages. This was caused by a problem with session storage. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-24_sessionstore_quorum_issues]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis that use localized numbering schemes for references need to add new CSS. This will help to show citation numbers the same way in all reading and editing modes. If your wiki would prefer to do it yourselves, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|details and example CSS to copy from]], and also add your wiki to the list. Otherwise, the developers will directly help out starting the week of February 5.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:३६, ३१ जानेवारी २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24455949 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], logged-out users using the full-width toggle will be able to see the setting of their choice even after refreshing pages or opening new ones. This only applies to wikis where Vector 2022 is the default. [https://phabricator.wikimedia.org/T321498]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* Previously, we announced when some wikis would be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. These switches will not be announced any more, as the read-only time has become non-significant. Switches will continue to happen at 7AM UTC on Tuesdays and Thursdays. [https://phabricator.wikimedia.org/T292543#8568433]
* Across all the wikis, in the Vector 2022 skin, logged-in users will see the page-related links such as &quot;What links here&quot; in a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Page_tools|new side menu]]. It will be displayed on the other side of the screen. This change had previously been made on Czech, English, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T328692]
*[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] will stop receiving new proposals on [https://zonestamp.toolforge.org/1675706431 Monday, 6 February 2023, at 18:00 UTC]. Proposers should complete any edits by then, to give time for [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translations]] and review. Voting will begin on Friday, 10 February.

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets and user scripts will be changing to load on desktop and mobile sites. Previously they would only load on the desktop site. It is recommended that wiki administrators audit the [[MediaWiki:Gadgets-definition|gadget definitions]] prior to this change, and add &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;skins=…&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for any gadgets which should not load on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610 More details are available].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १५:५१, ६ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24491749 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३ ==

प्रिय विकिसदस्य,

'''[[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३]]''' ही विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेली एक वार्षिक स्पर्धा आहे. [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|विकी लव्हस फॉल्कलोर]] ची थीम लिंगभेद कमी करणे आणि लोकांवर लक्ष केंद्रित करणे यावर आधारित आहे. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतला आहे आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले योगदान द्यावे.योगदानाचा मुख्य हेतू लिंग अंतर कमी करण्यात थेट प्रभाव पाडेल.

ही स्पर्धा १ फेब्रुवारी २०२३ रोजी सुरू झाली असून ३१ मार्च २०२३ रोजी समाप्त होईल. स्पर्धेतील विजेत्याला तयार केलेल्या पृष्ठांच्या संख्येच्या आधारे घोषित केले जाईल, पहिल्या विजेत्याला ३०० USD, द्वितीय विजेत्याला आणि तीसऱ्या विजेत्याला अनुक्रमे २०० USD आणि १०० USD दिले जातील. सहभाग किंवा योगदान करताना येणाऱ्या कोणत्याही समस्यांबाबत कोणत्याही मदतीसाठी, ज्युरी सदस्यांच्या [[सदस्य: संतोष गोरे|संतोष गोरे]] किंवा [[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]] यांच्या चर्चा पानावर संदेश लिहा.

कृपया या पृष्ठावरील [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३#नियम|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३]] सर्व सूचना आणि नियम वाचा. या पेजवरून [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३/नोंदणी|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३/नोंदणी]] या स्पर्धेत सहभागी व्हा. आपण योगदानामध्ये सहभागी झाल्यास आपल्या मुख्य पृष्ठावर हा [[साचा:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३|साचा]] वापरा. येथून [https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2023-mr हा दुवा] तुम्ही तयार केलेला लेख सादर करावा.
:&lt;small&gt;हा संदेश [[विकिपीडिया:स्वागत आणि साहाय्य चमू|विकिपीडिया मदत चमू]] करिता [[विकिपीडिया:एकगठ्ठा संदेश प्रणाली]] सुविधा वापरून [[विपी:प्रचालक|मराठी विकिपीडिया प्रचालकांमार्फत]] पाठविला गेला असण्याची संभावना आहे.&lt;/small&gt;
&lt;!-- सदस्य:संतोष गोरे@mrwiki ने https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%B7_%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%87/test&amp;oldid=2236216 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Wikipedia Asian Month 2022 Campaign Survey - We'd like to hear from you! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
'''Dear WAM2022 organizors and participants,'''

Once again, the WAM international team would like to hear your feedback by filling out the survey below. 
=== [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd8Jo4ixbwKS1rC6KmfC1q6wW53nmoCQATbmsMatbZ4A1RCwA/viewform?usp=sf_link Wikipedia Asian Month 2022 Survey] ===
We apologize for the permission setting that was blocking many of you from open the survey, this problem have been fixed. Please share this survey with your community. We hope to see you again with a better version in the 2023 campaign.

all the best,

The WAM International Team
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&amp;oldid=24259258 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translations]] are available.

'''Problems'''
* On wikis where patrolled edits are enabled, changes made to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|mentor list]] by autopatrolled mentors are not correctly marked as patrolled. It will be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T328444]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* The Reply tool and other parts of [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools]] will be deployed for all editors using the mobile site.  You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|read more about this decision]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T298060]

'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०७:१९, १४ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24540832 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Last week, during planned maintenance of Cloud Services, unforeseen complications forced the team to turn off all tools for 2–3 hours to prevent data corruption. Work is ongoing to prevent similar problems in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T329535] 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
*The voting phase for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] ends on [https://zonestamp.toolforge.org/1677261621 24 February at 18:00 UTC]. The results of the survey will be announced on 28 February.

'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०७:२८, २१ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24570514 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Editing news 2023 #1 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/i&gt;

This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work:

# The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it.
# They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]].

&lt;strong&gt;Talk pages project&lt;/strong&gt;
[[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]]

The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]].

It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new &quot;{{int:skin-action-addsection}}&quot; button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]].

[[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]]

An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site.

&lt;strong&gt;New Project: Edit Check&lt;/strong&gt;

The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click &quot;{{int:publishchanges}}&quot;. The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&amp;nbsp;March&amp;nbsp;2023]] to learn more.&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) ०४:४८, २३ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter&amp;oldid=24472950 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Last week, in some areas of the world, there were problems with loading pages for 20 minutes and saving edits for 55 minutes. These issues were caused by a problem with our caching servers due to unforseen events during a routine maintenance task. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_wiki_outage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_read_only] 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:१७, २८ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24634242 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The Community Wishlist Survey 2023 edition has been concluded. Community Tech has [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Results|published the results]] of the survey and will provide an update on what is next in April 2023.
* On wikis which use [[mw:Special:MyLanguage/Writing_systems|LanguageConverter]] to handle multiple writing systems, articles which used custom conversion rules in the wikitext (primarily on Chinese Wikipedia) would have these rules applied inconsistently in the table of contents, especially in the Vector 2022 skin. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T306862]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* A search system has been added to the [[Special:Preferences|Preferences screen]]. This will let you find different options more easily. Making it work on mobile devices will happen soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T313804]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:२०, ७ मार्च २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24676916 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Women's Month Datathon on Commons ==

Dear Wikimedian,

Hope you are doing well. CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have planned an online activity for March. The activity will focus on Wikimedia Commons and it will begin on 21 March and end on 31 March 2023. During this campaign, the participants will work on structure data, categories and descriptions of the existing images. We will provide you with the list of the photographs that were uploaded under those campaigns, conducted for Women’s Month.  

You can find the event page link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event and make it successful. There will be at least one online session to demonstrate the tasks of the event. We will come back to you with the date and time. 

If you have any questions please write to us at the event [[:m:Talk:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|talk page]] Regards [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २३:३९, १२ मार्च २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&amp;oldid=21886141 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-cbk_zamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cdowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cebwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ckbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-csbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542][https://phabricator.wikimedia.org/T304550] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:५०, १४ मार्च २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24700189 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Last week, some users experienced issues loading image thumbnails. This was due to incorrectly cached images. [https://phabricator.wikimedia.org/T331820]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A link to the user's [[{{#special:CentralAuth}}]] page will appear on [[{{#special:Contributions}}]] — some user scripts which previously added this link may cause conflicts. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Admins and patrollers/Add link to CentralAuth on Special:Contributions|voted #17 in the 2023 Community Wishlist Survey]].
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[{{#special:AbuseFilter}}]] edit window will be resizable and larger by default. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Make the AbuseFilter edit window resizable and larger by default|voted #80 in the 2023 Community Wishlist Survey]].
* There will be a new option for Administrators when they are unblocking a user, to add the unblocked user’s user page to their watchlist. This will work both via [[{{#special:Unblock}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T257662]

'''Meetings'''
* You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1679677204 24 March at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Office Hours|details and how to join]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:५६, २१ मार्च २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24732558 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Women's Month Datathon on Commons Online Session ==

Dear Wikimedian,

Hope you are doing well. As we mentioned in a previous message, CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have been starting an online activity for March from 21 March to 31 March 2023. The activity already started yesterday and will end on 31 March 2023. During this campaign, the participants are working on structure data, categories and descriptions of the existing images. The event page link is [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event. 

There is an online session to demonstrate the tasks of the event that is going to happen tonight after one hour from 8:00 pm to 9:00 pm. You can find the meeting link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons/Online Session|here]]. We will wait for you. Regards [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १९:०८, २२ मार्च २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&amp;oldid=21886141 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] condition limit was increased from 1000 to 2000. [https://phabricator.wikimedia.org/T309609]
* [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter#Locally disabled actions|Some Global AbuseFilter]] actions will no longer apply to local projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T332521]
* Desktop users are now able to subscribe to talk pages by clicking on the {{int:discussiontools-newtopicssubscription-button-subscribe-label}} link in the {{int:toolbox}} menu. If you subscribe to a talk page, you receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when new topics are started on that talk page. This is separate from putting the page on your watchlist or subscribing to a single discussion. [https://phabricator.wikimedia.org/T263821]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* You will be able to choose [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diffs]] on all [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|history pages]] at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The legacy [[mw:Mobile Content Service|Mobile Content Service]] is going away in July 2023. Developers are encouraged to switch to Parsoid or another API before then to ensure service continuity. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/4MVQQTONJT7FJAXNVOFV3WWVVMCHRINE/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:४४, २८ मार्च २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24780854 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 has been extended ==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg | logo.svg|right|frameless|300px]]

Greetings Organizers,

Greetings from Feminism and Folklore International Team,

We are pleased to inform you that [[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore]] an international writing contest on your local Wikipedia has been extended till the '''15th of April 2023'''. This is the last chance of the year to write about feminism, women biographies and gender-focused topics such as folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, fairy tales, folk plays, folk arts, folk religion, mythology, folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more

We would like to have your immense participation in the writing contest to document your local Folk culture on Wikipedia. You can also help with the translation of [[m:Feminism and Folklore 2023|project pages]] and share a word in your local language.

Organizers have been notified some instructions on mail. Please get in touch via email if you need any assistance.

Best wishes,

International Team
Feminism and Folklore.
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:५८, ३० मार्च २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&amp;oldid=24803574 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The system for automatically creating categories for the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel]] extension has had several important changes and fixes. One of them allows you to insert templates for automatic category descriptions on creation, allowing you to categorize the new categories. [https://phabricator.wikimedia.org/T211665][https://phabricator.wikimedia.org/T64714][https://phabricator.wikimedia.org/T170654][https://phabricator.wikimedia.org/T184941][https://phabricator.wikimedia.org/T33074]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Some older [[w:en:Web browser|Web browsers]] will stop being able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. This mainly affects users of Internet Explorer 11. If you have an old web browser on your computer you can try to upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T178356]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The deprecated &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;jquery.hoverIntent&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; module has been removed. This module could be used by gadgets and user scripts, to create an artificial delay in how JavaScript responds to a hover event. Gadgets and user scripts should now use jQuery &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;hover()&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;on()&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; instead. Examples can be found in the [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#jquery.hoverIntent|migration guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T311194]
* Some of the links in [[{{#special:SpecialPages}}]] will be re-arranged. There will be a clearer separation between links that relate to all users, and links related to your own user account. [https://phabricator.wikimedia.org/T333242]
* You will be able to hide the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply button]] in archived discussion pages with a new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__ARCHIVEDTALK__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; magic word.  There will also be a new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.mw-archivedtalk&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; CSS class for hiding the Reply button in individual sections on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T249293][https://phabricator.wikimedia.org/T295553][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/DiscussionTools/+/738221]

'''Future changes'''
* The Vega software that creates data visualizations in pages, such as graphs, will be upgraded to the newest version in the future. Graphs that still use the very old version 1.5 syntax may stop working properly. Most existing uses have been found and updated, but you can help to check, and to update any local documentation. [[phab:T260542|Examples of how to find and fix these graphs are available]]. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:१०, ४ एप्रिल २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24820268 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] In the visual editor, it is now possible to edit captions of images in galleries without opening the gallery dialog. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/Editable gallery captions in Visual Editor|voted #61 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190224]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] You can now receive notifications when another user edits your user page. See the &quot;{{int:Echo-category-title-edit-user-page}}&quot; option in [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|your Preferences]]. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Notifications for user page edits|voted #3 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T3876]

'''Problems'''
* There was a problem with all types of CentralNotice banners still being shown to logged-in users even if they had [[Special:Preferences#mw-prefsection-centralnotice-banners|turned off]] specific banner types. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T331671]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-arywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dinwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-elwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-emlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-etwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-euwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-extwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tumwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ffwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiu_vrowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-furwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gcrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gotwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-guwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304551][https://phabricator.wikimedia.org/T308133]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:३५, ११ एप्रिल २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24851886 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* You can now see [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Show_nearby_articles|nearby articles on a Kartographer map]] with the button for the new feature &quot;{{int:Kartographer-sidebar-nearbybutton}}&quot;. Six wikis have been testing this feature since October. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles#Implementation][https://phabricator.wikimedia.org/T334079]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] page now has links for &quot;{{int:globalwatchlist-markpageseen}}&quot; for each entry. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Button to mark a single change as read in the global watch list|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334246]

'''Problems'''
* At Wikimedia Commons, some thumbnails have not been getting replaced correctly after a new version of the image is uploaded. This should be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T331138][https://phabricator.wikimedia.org/T333042]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] For the last few weeks, some external tools had inconsistent problems with logging-in with OAuth. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T332650]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०७:२५, १८ एप्रिल २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24881071 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The date-selection menu on pages such as [[{{#special:Contributions}}]] will now show year-ranges that are in the current and past decade, instead of the current and future decade. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Change year range shown in date selection popup|voted #145 in the 2023 Community Wishlist Survey]].  [https://phabricator.wikimedia.org/T334316]

'''Problems'''
* Due to security issues with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]], graphs have been disabled in all Wikimedia projects. Wikimedia Foundation teams are working to respond to these vulnerabilities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940]
* For a few days, it was not possible to save some kinds of edits on the mobile version of a wiki. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T334797][https://phabricator.wikimedia.org/T334799][https://phabricator.wikimedia.org/T334794]

'''Changes later this week'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on April 26. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1682517653 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The Editing team plans an A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|a usability analysis of the Talk page project]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|planned measurements are available]]. Your wiki [[phab:T332946|may be invited to participate]]. Please suggest improvements to the measurement plan at [[mw:Talk:Talk pages project/Usability|the discussion page]].
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024|The Wikimedia Foundation annual plan 2023-2024 draft is open for comment and input]] until May 19. The final plan will be published in July 2023 on Meta-wiki.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:३४, २५ एप्रिल २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24933592 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 has ended, What's Next? ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;{{int:please-translate}}

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

'''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition has ended. We thank you for organizing it on your local Wikipedia and help in document folk cultures and women in folklore in different regions of the world on Wikipedia. What's next?

# Please complete the jury on or before 15th of May 2023.
# Email us on [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] the Wiki usernames of top three users with most accepted articles in local contest.
# Write the information about the winners on the projects Meta Wiki '''[[:m:Feminism and Folklore 2023/Results|Results page]]'''
# You can also put the names of the winners on your local project page.
# We will be contacting the winners in phased manner for distribution of prizes.

Feel free to contact us via mail or [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023|talkpage]] if you need any help, clarification or assistance.

Thanks and regards,

'''International Team'''&lt;br /&gt;
'''Feminism and Folklore'''
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&amp;oldid=24803574 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the French and Italian Wikipedias. More languages will be added in the near future. This is part of the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend &quot;Who Wrote That?&quot; tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243711][https://phabricator.wikimedia.org/T270490][https://phabricator.wikimedia.org/T334891]
* The [[:commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2commons]] tool has been updated. This fixed several bugs related to YouTube uploads. [https://github.com/toolforge/video2commons/pull/162/commits]
* The [[{{#special:Preferences}}]] page has been redesigned on mobile web. The new design makes it easier to browse the different categories and settings at low screen widths. You can also now access the page via a link in the Settings menu in the mobile web sidebar. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Content_moderation_on_mobile_web/Preferences]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०७:१५, २ मे २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24966974 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Last week, Community Tech released the first update for providing [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diffs]], the #1 request in the 2022 Community Wishlist Survey. [[phab:T324759|This update]] adds legends and tooltips to inline diffs so that users unfamiliar with the blue and yellow highlights can better understand the type of edits made.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] When you close an image that is displayed via MediaViewer, it will now return to the wiki page instead of going back in your browser history. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Return to the article when closing the MediaViewer|voted #65 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T236591]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]] extension now supports &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;wikitext&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; as a selected language. Old alternatives that were used to highlight wikitext, such as &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;html5&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;moin&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;html+handlebars&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, can now be replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T29828]
* [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|Preloading text to new pages/sections]] now supports preloading from localized MediaWiki interface messages. [https://cs.wikipedia.org/wiki/User_talk:Martin_Urbanec_(WMF)?action=edit&amp;section=new&amp;preload=MediaWiki:July Here is an example] at the {{int:project-localized-name-cswiki/en}} that uses &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;preload=MediaWiki:July&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T330337]

'''Problems'''
* Graph Extension update: Foundation developers have completed upgrading the visualization software to Vega5. Existing community graphs based on Vega2 are no longer compatible. Communities need to update local graphs and templates, and shared lua modules like &lt;bdi lang=&quot;de&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[:de:Modul:Graph]]&lt;/bdi&gt;. The [https://vega.github.io/vega/docs/porting-guide/ Vega Porting guide] provides the most comprehensive detail on migration from Vega2 and [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Template:Graph:PageViews&amp;action=history here is an example migration]. Vega5 has currently just been enabled on mediawiki.org to provide a test environment for communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940#8813922]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Until now, all new OAuth apps went through manual review. Starting this week, apps using identification-only or basic authorizations will not require review. [https://phabricator.wikimedia.org/T67750]

'''Future changes'''
* During the next year, MediaWiki will stop using IP addresses to identify logged-out users, and will start automatically assigning unique temporary usernames. Read more at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates]]. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#What should it look like?|join the discussion]] about the [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates#What will temporary usernames look like?|format of the temporary usernames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T332805]
* There will be an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] on 10 Wikipedias where the Vector 2022 skin is the default skin. Half of logged-in desktop users will see an interface where the different parts of the page are more clearly separated. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2023-05 Zebra9 A/B test|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333180][https://phabricator.wikimedia.org/T335972]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] &lt;code&gt;jquery.tipsy&lt;/code&gt; will be removed from the MediaWiki core. This will affect some user scripts. Many lines with &lt;code&gt;.tipsy(&lt;/code&gt; can be commented out. &lt;code&gt;OO.ui.PopupWidget&lt;/code&gt; can be used to keep things working like they are now. You can [[phab:T336019|read more]] and [[:mw:Help:Locating broken scripts|read about how to find broken scripts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336019]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:०६, ९ मे २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24998636 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Citations that are automatically generated based on [[d:Q33057|ISBN]] are currently broken. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts. Work is ongoing to restore this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298] 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-gorwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hakwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hifwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-htwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-igwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ilowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-inhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308134] 

'''Future changes'''
* There is a recently formed team at the Wikimedia Foundation which will be focusing on experimenting with new tools. Currently they are building [[m:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI|a prototype ChatGPT plugin that allows information generated by ChatGPT to be properly attributed]] to the Wikimedia projects.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and userscript developers should replace &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;jquery.cookie&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mediawiki.cookie&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;jquery.cookie&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; library will be removed in ~1 month, and staff developers will run a script to replace any remaining uses at that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T336018]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:१५, १६ मे २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25011501 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The &quot;recent edits&quot; time period for page watchers is now 30 days. It used to be 180 days. This was a [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Change information about the number of watchers on a page|Community Wishlist Survey proposal]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336250]

'''Changes later this week'''
* An [[mw:special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Impact|improved impact module]] will be available at Wikipedias. The impact module is a feature available to newcomers [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer homepage|at their personal homepage]]. It will show their number of edits, how many readers their edited pages have, how many thanks they have received and similar things. It is also accessible by accessing Special:Impact. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२२:२५, २२ मे २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25028325 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Citations can once again be added automatically from ISBNs, thanks to Zotero's ISBN searches. The current data sources are the Library of Congress (United States), the Bibliothèque nationale de France (French National Library), and K10plus ISBN (German repository). Additional data source searches can be [[mw:Citoid/Creating Zotero translators|proposed to Zotero]]. The ISBN labels in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]] will reappear later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298#8859917]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The page [[{{#special:EditWatchlist}}]] now has &quot;{{int:watchlistedit-normal-check-all}}&quot; options to select all the pages within a namespace. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Watchlist edit - &quot;check all&quot; checkbox|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334252]	

'''Problems'''
* For a few days earlier this month, the &quot;Add interlanguage link&quot; item in the Tools menu did not work properly. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337081]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* VisualEditor will be switched to a new backend on [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/small.dblist small] and [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/medium.dblist medium] wikis this week. Large wikis will follow in the coming weeks. This is part of the effort to move Parsoid into MediaWiki core. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:३४, ३० मे २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25079963 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe|RealMe]] extension allows you to mark URLs on your user page as verified for Mastodon and similar software.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Citation and footnote editing can now be started from the reference list when using the visual editor. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Citations/Allow citations to be edited in the references section with VisualEditor|voted #2 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T54750]
* Previously, clicking on someone else's link to Recent Changes with filters applied within the URL could unintentionally change your preference for &quot;{{int:Rcfilters-group-results-by-page}}&quot;. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T202916#8874081]

'''Problems'''
* For a few days last week, some tools and bots returned outdated information due to database replication problems, and may have been down entirely while it was being fixed. These issues have now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337446]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Bots will no longer be prevented from making edits because of URLs that match the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SpamBlacklist|spam blacklist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T313107]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:२२, ६ जून २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25114640 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - Local prize winners ==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Congratulations on your remarkable achievement of winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2023''' writing competition! We greatly appreciate your valuable contribution and the effort you put into documenting your local Folk culture and Women on Wikipedia. To ensure you receive your prize, please take a moment to complete the preferences form before the 1st of July 2023. You can access the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWlxDwI6UgtPXPfjQTbVjgnAYUMSYqShA5kEe4P4N5zwxaEw/viewform?usp=sf_link by clicking here]. We kindly request you to submit the form before the deadline to avoid any potential disappointments.

If you have any questions or require further assistance, please do not hesitate to contact us via talkpage or Email. We are more than happy to help.

Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|FNF 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १६:१७, १० जून २०२३ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023&amp;oldid=25134473 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the Dutch, German, Hungarian, Indonesian, Japanese, Polish and Portuguese Wikipedias. This was the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend &quot;Who Wrote That?&quot; tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334891]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Search Improvements#Search Preview panel|Search Preview panel]] has been deployed on four Wikipedias (Catalan, Dutch, Hungarian and Norwegian). The panel will show an image related to the article (if existing), the top sections of the article, related images (coming from MediaSearch on Commons), and eventually the sister projects associated with the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T306341]
* The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe#Verifying_a_link_on_non-user_pages|RealMe]] extension now allows administrators to verify URLs for any page, for Mastodon and similar software. [https://phabricator.wikimedia.org/T324937]
* The default project license [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimediaannounce-l@lists.wikimedia.org/thread/7G6XPWZPQFLZ2JANN3ZX6RT4DVUI3HZQ/ has been officially upgraded] to CC BY-SA 4.0. The software interface messages have been updated. Communities should feel free to start updating any mentions of the old CC BY-SA 3.0 licensing within policies and related documentation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T319064]

'''Problems'''
* For three days last month, some Wikipedia pages edited with VisualEditor or DiscussionTools had an unintended &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__TOC__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (or its localized form) added during an edit. There is [[mw:Parsoid/Deployments/T336101_followup|a listing of affected pages sorted by wiki]], that may still need to be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T336101]
* Currently, the &quot;{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}&quot; feature in VisualEditor is broken. Existing &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{DEFAULTSORT:...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; keywords incorrectly appear as missing templates in VisualEditor. Developers are exploring how to fix this. In the meantime, those wishing to edit the default sortkey of a page are advised to switch to source editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Last week, an update to the delete form may have broken some gadgets or user scripts. If you need to manipulate (empty) the reason field, replace &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;#wpReason&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;&lt;code&gt;#wpReason &gt; input&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. See [https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AGadget-CleanDeleteReasons.js&amp;diff=22859956&amp;oldid=12794189 an example fix]. [https://phabricator.wikimedia.org/T337809]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* VisualEditor will be switched to a new backend on English Wikipedia on Monday, and all other [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/large.dblist large] wikis on Thursday. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529]

'''Future changes'''
* From 5 June to 17 July, the Foundation's [[:mw:Wikimedia Security Team|Security team]] is holding a consultation with contributors regarding a draft policy to govern the use of third-party resources in volunteer-developed gadgets and scripts. Feedback and suggestions are warmly welcome at [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] on meta-wiki.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २०:२२, १२ जून २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25133779 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Flame graphs are now available in WikimediaDebug. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/JXNQD3EHG5V5QW5UXFDPSHQG4MJ3FWJQ/][https://techblog.wikimedia.org/2023/06/08/flame-graphs-arrive-in-wikimediadebug/]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
* There is now a toolbar search popup in the visual editor. You can trigger it by typing &lt;code&gt;\&lt;/code&gt; or pressing &lt;code&gt;ctrl + shift + p&lt;/code&gt;. It can help you quickly access most tools in the editor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visual_editor_toolbar_search_feature.png][https://phabricator.wikimedia.org/T66905]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:३९, २० जून २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25159510 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Action API modules and Special:LinkSearch will now add a trailing &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;/&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to all &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;prop=extlinks&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; responses for bare domains. This is part of the work to remove duplication in the &lt;code&gt;externallinks&lt;/code&gt; database table. [https://phabricator.wikimedia.org/T337994]

'''Problems'''
* Last week, search was broken on Commons and Wikidata for 23 hours. [https://phabricator.wikimedia.org/T339810][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-06-18_search_broken_on_wikidata_and_commons]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Minerva skin now applies more predefined styles to the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.mbox-text&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; CSS class. This enables support for mbox templates that use divs instead of tables. Please make sure that the new styles won't affect other templates in your wiki. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/skins/MinervaNeue/+/930901/][https://phabricator.wikimedia.org/T339040]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets will now load on both desktop and mobile by default. Previously, gadgets loaded only on desktop by default. Changing this default using the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;|targets=&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parameter is also deprecated and should not be used. You should make gadgets work on mobile or disable them based on the skin (with the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;|skins=&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parameter in &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;MediaWiki:Gadgets-definition&lt;/bdi&gt;) rather than whether the user uses the mobile or the desktop website. Popular gadgets that create errors on mobile will be disabled by developers on the Minerva skin as a temporary solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T127268]
* All namespace tabs now have the same browser [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard_shortcuts|access key]] by default. Previously, custom and extension-defined namespaces would have to have their access keys set manually on-wiki, but that is no longer necessary. [https://phabricator.wikimedia.org/T22126]
* The review form of the Flagged Revisions extension now uses the standardized [[mw:Special:MyLanguage/Codex|user interface components]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change in the coming weeks at [[:wikitech:Deployments/Train#Thursday|group2 wikis]]. This change improves the accessibility of content. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २१:४९, २६ जून २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25202311 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - International prize winners ==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Congratulations! We are thrilled to announce that you have emerged as the victorious champion in the '''Feminism and Folklore 2023''' writing competition, securing an International prize. Your achievement is truly exceptional and worthy of celebration!

We would like to express our utmost gratitude for your invaluable contribution to the documentation of your local Folk culture and Women on Wikipedia. The dedication and hard work you exhibited throughout the competition were truly remarkable.

To ensure that you receive your well-deserved prize, we kindly request you to take a moment and complete the preferences form before the 10th of July 2023. By doing so, you will help us tailor the prize according to your preferences and guarantee a delightful experience for you. You can access the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfruDbLLEVmVA7WV0ngG2uLV6G5ekd73LmXf-708c5HnUrUtw/viewform?usp=sf_link by clicking here]..

Should you have any queries or require any further assistance, please do not hesitate to reach out to us. You can easily contact us via the talkpage or by email. We are more than delighted to provide any support you may need.

Once again, congratulations on this outstanding achievement! We are proud to have you as our winner and eagerly look forward to hearing from you.

Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|FNF 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ११:३३, २९ जून २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023&amp;oldid=25231197 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the rolling out of the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|audio links that play on click]] wishlist proposal, [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/small.dblist small wikis] will now be able to use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline audio player mode|inline audio player]] that is implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] From this week all gadgets automatically load on mobile and desktop sites. If you see any problems with gadgets on your wikis, please adjust the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|gadget options]] in your gadget definitions file. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:२१, ४ जुलै २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25231546 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[:mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Section-level Image Suggestions|Section-level Image Suggestions feature]] has been deployed on seven Wikipedias (Portuguese, Russian, Indonesian, Catalan, Hungarian, Finnish and Norwegian Bokmål). The feature recommends images for articles on contributors' watchlists that are a good match for individual sections of those articles.
* [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter|Global abuse filters]] have been enabled on all Wikimedia projects, except English and Japanese Wikipedias (who opted out). This change was made following a [[:m:Requests for comment/Make global abuse filters opt-out|global request for comments]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T341159]
* [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] is a new tool for administrators to help fight spam. It provides a clearer interface for blocking plain domains (and their subdomains), is more easily searchable, and is faster for the software to process for each edit on the wiki. It does not support regex (for complex cases), nor URL path-matching, nor the [[MediaWiki:Spam-whitelist|MediaWiki:Spam-whitelist]], but otherwise it replaces most of the functionalities of the existing [[MediaWiki:Spam-blacklist|MediaWiki:Spam-blacklist]]. There is a Python script to help migrate all simple domains into this tool, and more feature details, within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:BlockedExternalDomains|the tool's documentation]]. It is available at all wikis except for Meta-wiki, Commons, and Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T337431]
* The WikiEditor extension was updated. It includes some of the most frequently used features of wikitext editing. In the past, many of its messages could only be translated by administrators, but now all regular translators on translatewiki can translate them. Please check [https://translatewiki.net/wiki/Special:MessageGroupStats?group=ext-wikieditor&amp;messages=&amp;x=D#sortable:0=asc the state of WikiEditor localization into your language], and if the &quot;Completion&quot; for your language shows anything less than 100%, please complete the translation. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/thread/D4YELU2DXMZ75PGELUOKXXMFF3FH45XA/ a more detailed explanation].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* The default protocol of [[{{#special:LinkSearch}}]] and API counterparts has changed from http to both http and https. [https://phabricator.wikimedia.org/T14810]
* [[{{#special:LinkSearch}}]] and its API counterparts will now search for all of the URL provided in the query. It used to be only the first 60 characters. This feature was requested fifteen years ago. [https://phabricator.wikimedia.org/T17218]

'''Future changes'''
* There is an experiment with a [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin. This is to show users where the information is coming from when they read information from Wikipedia. It has been tested by Wikimedia Foundation staff and other Wikimedians. Soon all ChatGPT plugin users can use the Wikipedia plugin. This is the same plugin which was mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Tech News 2023/20]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI]
* There is an ongoing discussion on a [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|proposed Third-party resources policy]]. The proposal will impact the use of third-party resources in gadgets and userscripts. Based on the ideas received so far, policy includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, some best practices and exemption requirements such as code transparency and inspectability. Your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on [[m:Talk:Third-party resources policy|on the policy talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:२४, ११ जुलै २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25278797 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] We are now serving 1% of all global user traffic from [[:en:Kubernetes|Kubernetes]] (you can [[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more technical details]]). We are planning to increment this percentage regularly. You can [[phab:T290536|follow the progress of this work]]. 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message|system messages]] will now look for available local fallbacks, instead of always using the default fallback defined by software. This means wikis no longer need to override each language on the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback_languages|fallback chain]] separately. For example, English Wikipedia doesn't have to create &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;en-ca&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;en-gb&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; subpages with a transclusion of the base pages anymore. This makes it easier to maintain local overrides. [https://phabricator.wikimedia.org/T229992]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;action=growthsetmentorstatus&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; API will be deprecated with the new MediaWiki version. Bots or scripts calling that API should use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;action=growthmanagementorlist&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; API now. [https://phabricator.wikimedia.org/T321503]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:३८, १८ जुलै २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25289122 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]]   On July 18, the Wikimedia Foundation launched a survey about the [[:mw:Technical_decision_making|technical decision making process]] for people who do technical work that relies on software that is maintained by the Foundation or affiliates. If this applies to you, [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/885471 please take part in the survey]. The survey will be open for three weeks, until August 7. You can find more information in [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/Q7DUCFA75DXG3G2KHTO7CEWMLCYTSDB2/|the announcement e-mail on wikitech-l]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०७:५०, २५ जुलै २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25332248 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - A Heartfelt Appreciation for Your Impactful Contribution! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|center|500px]]

{{int:please-translate}}

Dear Wikimedian,

We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor.

As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeXZaej264LOTM0WQBq9QiGGAC1SWg_pbPByD7gp3sC4j7VKQ/viewform this form] by August 15th, 2023.

Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2024. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity.

Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia.

With warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team'''.

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:०७, २६ जुलै २०२३ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023p&amp;oldid=25345565 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Synchronizer|Synchronizer]] tool is now available to keep Lua modules synced across Wikimedia wikis, along with [[mw:Multilingual Templates and Modules|updated documentation]] to develop global Lua modules and templates.
* The tag filter on [[{{#special:NewPages}}]] and revision history pages can now be inverted. For example, you can hide edits that were made using an automated tool. [https://phabricator.wikimedia.org/T334337][https://phabricator.wikimedia.org/T334338]
* The Wikipedia [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin experiment can now be used by ChatGPT users who can use plugins. You can participate in a [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Draft/Future Audiences#Announcing monthly Future Audiences open &quot;office hours&quot;|video call]] if you want to talk about this experiment or similar work. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI]

'''Problems'''
* It was not possible to generate a PDF for pages with non-Latin characters in the title, for the last two weeks. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T342442]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Tuesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-kawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kaawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-knwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kshwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kwwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308135] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:२४, १ ऑगस्ट २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25362228 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Mobile Web editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions#August_1,_2023_-_Full-page_editing_added_on_mobile|edit a whole page at once]]. To use this feature, turn on &quot;{{int:Mobile-frontend-mobile-option-amc}}&quot; in your settings and use the &quot;{{int:Minerva-page-actions-editfull}}&quot; button in the &quot;{{int:Minerva-page-actions-overflow}}&quot; menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T203151]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:५१, ८ ऑगस्ट २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25420038 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The Content translation system is no longer using Youdao's [[mw:Special:MyLanguage/Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation service]]. The service was in place for several years, but due to no usage, and availability of alternatives, it was deprecated to reduce maintenance overheads. Other services which cover the same languages are still available. [https://phabricator.wikimedia.org/T329137]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ladwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lezwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lfnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-liwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lijwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lmowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ltgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-maiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-map_bmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mdfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kywiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308136] &lt;!-- TODO replace wiki codes --&gt;

'''Future changes'''
* A few gadgets/user scripts which add icons to the Minerva skin need to have their CSS updated. There are more details available including a [[phab:T344067|search for all existing instances and how to update them]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ११:३०, १५ ऑगस्ट २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25428668 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [https://gdrive-to-commons.toolforge.org/ GDrive to Commons Uploader] tool is now available. It enables [[m:Special:MyLanguage/GDrive to Commons Uploader|securely selecting and uploading files]] from your Google Drive directly to Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T267868]
* From now on, we will announce new Wikimedia wikis in Tech News, so you can update any tools or pages.
** Since the last edition, two new wikis have been created:
*** a Wiktionary in [[d:Q7121294|Pa'O]] ([[wikt:blk:|&lt;code&gt;wikt:blk:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343540]
*** a Wikisource in [[d:Q34002|Sundanese]] ([[s:su:|&lt;code&gt;s:su:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343539]
** To catch up, the next most recent six wikis are:
*** Wikifunctions ([[f:|&lt;code&gt;f:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T275945]
*** a Wiktionary in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[wikt:btm:|&lt;code&gt;wikt:btm:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335216]
*** a Wikipedia in [[d:Q5555465|Ghanaian Pidgin]] ([[w:gpe:|&lt;code&gt;w:gpe:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335969]
*** a Wikinews in [[d:Q3111668|Gungbe]] ([[n:guw:|&lt;code&gt;n:guw:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T334394]
*** a Wiktionary in [[d:Q33522|Kabardian]] ([[wikt:kbd:|&lt;code&gt;wikt:kbd:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T333266]
*** a Wikipedia in [[d:Q35570|Fante]] ([[w:fat:|&lt;code&gt;w:fat:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335016]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There is an existing [[mw:Stable interface policy|stable interface policy]] for MediaWiki backend code. There is a [[mw:User:Jdlrobson/Stable interface policy/frontend|proposed stable interface policy for frontend code]]. This is relevant for anyone who works on gadgets or Wikimedia frontend code. You can read it, discuss it, and let the proposer know if there are any problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T344079]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

२०:५५, २१ ऑगस्ट २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25497111 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diff handling of paragraph splits]], improved detection of splits is being rolled out. Over the last two weeks, we deployed this support to [[wikitech:Deployments/Train#Groups|group0]] and group1 wikis. This week it will be deployed to group2 wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341754]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] All [[{{#special:Contributions}}]] pages now show the user's local edit count and the account's creation date. [https://phabricator.wikimedia.org/T324166]
* Wikisource users can now use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;prpbengalicurrency&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; label to denote Bengali currency characters as page numbers inside the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;pagelist&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; tag.  [https://phabricator.wikimedia.org/T268932]
* Two preferences have been relocated. The preference &quot;{{int:visualeditor-preference-visualeditor}}&quot; is now shown on the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|&quot;{{int:prefs-editing}}&quot; tab]] at all wikis. Previously it was shown on the &quot;{{int:prefs-betafeatures}}&quot; tab at some wikis. The preference &quot;{{int:visualeditor-preference-newwikitexteditor-enable}}&quot; is now also shown on the &quot;{{int:prefs-editing}}&quot; tab at all wikis, instead of the &quot;{{int:prefs-betafeatures}}&quot; tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T335056][https://phabricator.wikimedia.org/T344158]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] New signups for a Wikimedia developer account will start being pushed towards &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://idm.wikimedia.org/ idm.wikimedia.org]&lt;/bdi&gt;, rather than going via Wikitech. [[wikitech:IDM|Further information about the new system is available]].
* All right-to-left language wikis, plus Korean, Armenian, Ukrainian, Russian, and Bulgarian Wikipedias, will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. This feature will come to more wikis in future weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921]

'''Future changes'''
* The removal of the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DoubleWiki|DoubleWiki extension]] is being discussed. This extension currently allows Wikisource users to view articles from multiple language versions side by side when the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;=&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; symbol next to a specific language edition is selected. Comments on this are welcomed at [[phab:T344544|the phabricator task]].
* A proposal has been made to merge the second hidden-categories list (which appears below the wikitext editing form) with the main list of categories (which is further down the page). [[phab:T340606|More information is available on Phabricator]]; feedback is welcome!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १९:३०, २८ ऑगस्ट २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25510866 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[m:Wikisource_EditInSequence|EditInSequence]], a feature that allows users to edit pages faster on Wikisource has been moved to a Beta Feature based on community feedback. To enable it, you can navigate to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features tab in Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Generate Audio for IPA|Generate Audio for IPA]] and [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|Audio links that play on click]] wishlist proposals, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player mode]] of [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] has been deployed to all projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763]
* There is a new option for Administrators when they are changing the usergroups for a user, to add the user’s user page to their watchlist. This works both via [[{{#special:UserRights}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T272294]
* One new wiki has been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34318|Talysh]] ([[w:tly:|&lt;code&gt;w:tly:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T345166]
'''Problems'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:LoginNotify|LoginNotify extension]] was not sending notifications since January. It has now been fixed, so going forward, you may see notifications for failed login attempts, and successful login attempts from a new device. [https://phabricator.wikimedia.org/T344785]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-mhrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-miwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-minwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mtwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mwlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-myvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mznwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-napwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ndswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nds_nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-novwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nqowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nrmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nsowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ocwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-olowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-omwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-orwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-oswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pagwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-papwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pcdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pdcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pflwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pihwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pnbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pntwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pswiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308137][https://phabricator.wikimedia.org/T308138]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:०४, ५ सप्टेंबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25566983 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]], the revision evaluation service, is now using a new open-source infrastructure on all wikis except for English Wikipedia and Wikidata. These two will follow this week. If you notice any unusual results from the Recent Changes filters that are related to ORES (for example, &quot;{{int:ores-rcfilters-damaging-title}}&quot; and &quot;{{int:ores-rcfilters-goodfaith-title}}&quot;), please [[mw:Talk:Machine Learning|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T342115]
* When you are logged in on one Wikimedia wiki and visit a different Wikimedia wiki, the system tries to log you in there automatically. This has been unreliable for a long time. You can now visit the login page to make the system try extra hard. If you feel that made logging in better or worse than it used to be, your feedback is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T326281]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Technical decision making|Technical Decision-Making Forum Retrospective]] team invites anyone involved in the technical field of Wikimedia projects to signup to and join [[mw:Technical decision making/Listening Sessions|one of their listening sessions]] on 13 September. Another date will be scheduled later. The goal is to improve the technical decision-making processes.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|Better diff handling of paragraph splits]] wishlist proposal, the inline switch widget in diff pages is being rolled out this week to all wikis. The inline switch will allow viewers to toggle between a unified inline or two-column diff wikitext format. [https://phabricator.wikimedia.org/T336716]

'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on 20 September. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T345263]
* The Enterprise API is launching a new feature called &quot;[http://breakingnews-beta.enterprise.wikimedia.com/ breaking news]&quot;. Currently in BETA, this attempts to identify likely &quot;newsworthy&quot; topics as they are currently being written about in any Wikipedia. Your help is requested to improve the accuracy of its detection model, especially on smaller language editions, by recommending templates or identifiable editing patterns. See more information at [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/Breaking news|the documentation page]] on MediaWiki or [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#What is Breaking News|the FAQ]] on Meta.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:३८, १२ सप्टेंबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25589064 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-38&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki now has a [[mw:Stable interface policy/frontend|stable interface policy for frontend code]] that more clearly defines how we deprecate MediaWiki code and wiki-based code (e.g. gadgets and user scripts). Thank you to everyone who contributed to the content and discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T346467][https://phabricator.wikimedia.org/T344079]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* All wikis will be read-only for a few minutes on September 20. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345263]
* All wikis will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The team investigating the Graph Extension posted [[mw:Extension:Graph/Plans#Proposal|a proposal for reenabling it]] and they need your input.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:५०, १९ सप्टेंबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25623533 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-39&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The Vector 2022 skin will now remember the pinned/unpinned status for the Table of Contents for all logged-out users. [https://phabricator.wikimedia.org/T316060]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mediawiki.ui&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; modules are now deprecated as part of the move to Vue.js and Codex. There is a [[mw:Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. More [[phab:T346468|details are available in the task]] and your questions are welcome there.
* Gadget definitions will have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new &quot;namespaces&quot; option]]. The option takes a list of namespace IDs. Gadgets that use this option will only load on pages in the given namespaces.

'''Future changes'''
* New variables will be added to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]: &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;global_account_groups&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;global_account_editcount&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt;. They are available only when an account is being created. You can use them to prevent blocking automatic creation of accounts when users with many edits elsewhere visit your wiki for the first time. [https://phabricator.wikimedia.org/T345632][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format]

'''Meetings'''
* You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1698426015 27 October at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Office_Hours#October_2023|details and how to join]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:२१, २६ सप्टेंबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25655264 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-40&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There is a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering-advancedrendering|user preference]] for &quot;{{int:tog-forcesafemode}}&quot;. This setting will make pages load without including any on-wiki JavaScript or on-wiki stylesheet pages. It can be useful for debugging broken JavaScript gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T342347]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget definitions now have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new &quot;&lt;var&gt;contentModels&lt;/var&gt;&quot; option]]. The option takes a list of page content models, like &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;wikitext&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;css&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt;. Gadgets that use this option will only load on pages with the given content models.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Vector 2022 skin will no longer use the custom styles and scripts of Vector legacy (2010). The change will be made later this year or in early 2024. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|how to adjust the CSS and JS pages on your wiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T331679]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:५७, ३ ऑक्टोबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25686930 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-41&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33291|Fon]] ([[w:fon:|&lt;code&gt;w:fon:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T347935]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-warwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xalwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xmfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zeawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zh_min_nanwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zuwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308139]
* At some wikis, newcomers are suggested images from Commons to add to articles without any images. Starting on Tuesday, newcomers at these wikis will be able to add images to unillustrated article sections. The specific wikis are listed under &quot;Images recommendations&quot; [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|at the Growth team deployment table]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add an image|learn more about this feature.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345940]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In the mobile web skin (Minerva) the CSS ID &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;#page-actions&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will be replaced with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;#p-views&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This change is to make it consistent with other skins and to improve support for gadgets and extensions in the mobile skin. A few gadgets may need to be updated; there are [https://phabricator.wikimedia.org/T348267 details and search-links in the task].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २०:०९, ९ ऑक्टोबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25712895 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.''
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]]
&lt;big&gt;Dear all,&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;The '''[[Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !&lt;/big&gt; &lt;big&gt;The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same!  &lt;/big&gt;'''&lt;big&gt;Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|&quot;Here&quot;]] to Organize/Join a WAM Event.&lt;/big&gt;'''


'''1. Propose &quot;Focus Theme&quot; related to Asia !'''

If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your &quot;Focus Theme&quot; by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2].

'''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.'''

Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs &amp; Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023.

'''3. More flexible campaign time'''

The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community.

'''Timetable'''

* October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year
* October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023.
* Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia.
* November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.)
* January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia.
* March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team
* April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event.

For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4].
&lt;big&gt;
We look forward to your participation.

Cheers!!!

WAM 2023 International Team&lt;/big&gt;

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023

[2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event

[4] info@asianmonth.wiki
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&amp;oldid=25753309 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-43&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language engineering/Newsletter/2023/October|Language and internationalization newsletter]], written quarterly. It contains updates on new feature development, improvements in various language-related technical projects, and related support work.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Source map support has been enabled on all wikis. When you open the debugger in your browser's developer tools, you should be able to see the unminified JavaScript source code. [https://phabricator.wikimedia.org/T47514]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:४६, २४ ऑक्टोबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25782286 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-44&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The Structured Content team, as part of its project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]], made some UX improvements to the upload step of choosing own vs not own work ([[phab:T347590|T347590]]), as well as to the licensing step for own work ([[phab:T347756|T347756]]).
* The Design Systems team has released version 1.0.0 of [[wmdoc:codex/latest/|Codex]], the new design system for Wikimedia. See the [[mw:Special:MyLanguage/Design_Systems_Team/Announcing_Codex_1.0|full announcement about the release of Codex 1.0.0]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).
* Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 2 November, changes to categories will not be sorted correctly for many languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T345561][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] 
* Starting November 1, the impact module (Special:Impact) will be upgraded by the Growth team. The new impact module shows newcomers more data regarding their impact on the wiki. It was tested by a few wikis during the last few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203]

'''Future changes'''
* There is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans#Roadmap|a proposed plan]] for re-enabling the Graph Extension. You can help by reviewing this proposal and [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#c-PPelberg_(WMF)-20231020221600-Update:_20_October|sharing what you think about it]].
* The WMF is working on making it possible for administrators to [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration_2.0|edit MediaWiki configuration directly]]. This is similar to previous work on Special:EditGrowthConfig. [[phab:T349757|A technical RfC is running until November 08, where you can provide feedback.]] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:५१, ३१ ऑक्टोबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25801989 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३ ==

[[चित्र:Wikipedia Asian Month Logo Mr.svg|right|400px|frameless]]
प्रिय विकिसदस्य,

'''[[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३|विकिपीडिया आशियाई महिना ]]''' हे विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेले एक वार्षिक अभियान आहे. हे अभियान मुख्यत्वे आशिया खंडातील देश आणि तेथील संस्कृती संबंधित विषयांवरील लेखांवर लक्ष केंद्रित करते. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतलेला आहे. आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले अमूल्य योगदान द्यावे.

प्रकल्प पृष्ठ [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३|येथे]] उपलब्ध आहे. आपण ही स्पर्धा जिंकल्यास आपण '''विकिपीडिया आशियाई दूत घोषित होऊन तुम्हाला सही केलेले प्रमाणपत्र मिळेल व एक अधिक पोस्टकार्ड मिळेल''' तसेच '''डिजीटल बार्नस्टार''' देखील प्राप्त करू शकता. अधिक माहितीसाठी प्रकल्प पृष्ठ तपासा. [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३/सहभागी|येथे]] आपली नोंदणी करा आणि [https://fountain.toolforge.org/editathons/wam-mr-2023 हा दुवा] वापरून आपला लेख सादर करा.

जर तुम्हाला कोणत्या मदतीची आवश्यकता असेल तर स्थानिक आयोजक [[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे ]], [[सदस्य:Sandesh9822|संदेश हिवाळे]] किंवा [[सदस्य:Tiven2240|टायविन]]  यांना संपर्क करावा.

धन्यवाद.

:'''आयोजक विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३'''
:&lt;small&gt;हा संदेश [[विकिपीडिया:स्वागत आणि साहाय्य चमू|विकिपीडिया मदत चमू]] करिता [[विकिपीडिया:एकगठ्ठा संदेश प्रणाली]] सुविधा वापरून [[विपी:प्रचालक|मराठी विकिपीडिया प्रचालकांमार्फत]] पाठविला गेला असण्याची संभावना आहे.&lt;/small&gt;
&lt;!-- सदस्य:संतोष गोरे@mrwiki ने https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%B7_%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%87/test&amp;oldid=2341857 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-45&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* In the Vector 2022 skin, the default font-size of a number of navigational elements (tagline, tools menu, navigational links, and more) has been increased slightly to match the font size used in page content. [https://phabricator.wikimedia.org/T346062]

'''Problems'''
* Last week, there was a problem displaying some recent edits on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist a few wikis], for 1-6 hours. The edits were saved but not immediately shown. This was due to a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T350443]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).
* The Growth team will reassign newcomers from former mentors to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Structured mentor list|the currently active mentors]]. They have also changed the notification language to be more user-friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T330071][https://phabricator.wikimedia.org/T327493]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:३६, ७ नोव्हेंबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25838105 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-46&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Four new wikis have been created:
** a Wikipedia in [[d:Q7598268|Moroccan Amazigh]] ([[w:zgh:|&lt;code&gt;w:zgh:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350216]
** a Wikipedia in [[d:Q35159|Dagaare]] ([[w:dga:|&lt;code&gt;w:dga:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350218]
** a Wikipedia in [[d:Q33017|Toba Batak]] ([[w:bbc:|&lt;code&gt;w:bbc:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350320]
** a Wikiquote in [[d:Q33151|Banjar]] ([[q:bjn:|&lt;code&gt;q:bjn:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350217]

'''Problems'''
* Last week, users who previously visited Meta-Wiki or Wikimedia Commons and then became logged out on those wikis could not log in again. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350695]
* Last week, some pop-up dialogs and menus were shown with the wrong font size. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350544]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* Reference Previews are coming to many wikis as a default feature. They are popups for references, similar to the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|You can opt out]] of seeing them. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews. [[phab:T282999|Deployment]] is planned for November 22, 2023. 
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Canary (also known as heartbeat) events will be produced into [https://stream.wikimedia.org/?doc#/streams Wikimedia event streams] from December 11. Streams users are advised to filter out these events, by discarding all events where &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;meta.domain == &quot;canary&quot;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Updates to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] or [https://github.com/ChlodAlejandro/wikimedia-streams wikimedia-streams] will discard these events by default. [https://phabricator.wikimedia.org/T266798]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:२२, १४ नोव्हेंबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25859263 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-47&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-quwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_rupwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_tarawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rwwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-satwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-shwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-siwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-skwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-slwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-smwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-suwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-szlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tcywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tetwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-towiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tpiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ttwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-twwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tyvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-udmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-uzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vecwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vepwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vlswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vowiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308141][https://phabricator.wikimedia.org/T308142][https://phabricator.wikimedia.org/T308143] 
* The Vector 2022 skin will have some minor visual changes to drop-down menus, column widths, and more. These changes were added to four Wikipedias last week. If no issues are found, these changes will proceed to all wikis this week. These changes will make it possible to add new menus for readability and dark mode. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Updates#November_2023:_Visual_changes,_more_deployments,_and_shifting_focus|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T347711]

'''Future changes'''
* There is [[mw:Extension talk:Graph/Plans#Update: 15 November|an update on re-enabling the Graph Extension]]. To speed up the process, Vega 2 will not be supported and only [https://phabricator.wikimedia.org/T335325 some protocols] will be available at launch. You can help by sharing what you think about the plan.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:२५, २१ नोव्हेंबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25884616 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-48&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki's JavaScript system will now allow &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;async&lt;/code&gt;/&lt;code&gt;await&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; syntax in gadgets and user scripts. Gadget authors should remember that users' browsers may not support it, so it should be used appropriately. [https://phabricator.wikimedia.org/T343499]
* The deployment of &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a link]]&quot; announced [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|last week]] was postponed. It will resume this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:३९, २८ नोव्हेंबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25906379 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-49&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The spacing between paragraphs on Vector 2022 has been changed from 7px to 14px to match the size of the text. This will make it easier to distinguish paragraphs from sentences. [https://phabricator.wikimedia.org/T351754]
* The &quot;{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}&quot; feature in VisualEditor is working again. You no longer need to switch to source editing to edit &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{DEFAULTSORT:...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; keywords. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* On 6 December, people who have the enabled the preference for &quot;{{int:Discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot; will notice the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|talk page usability improvements]] appear on pages that include the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__NEWSECTIONLINK__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; magic word. If you notice any issues, please [[phab:T352232|share them with the team on Phabricator]].

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge [[wikitech:News/Toolforge Grid Engine deprecation|Grid Engine shutdown process]] will start on December 14. Maintainers of [[toolforge:grid-deprecation|tools that still use this old system]] should plan to migrate to Kubernetes, or tell the team your plans on Phabricator in the task about your tool, before that date. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/VIWWQKMSQO2ED3TVUR7KPPWRTOBYBVOA/]
* Communities using [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions|Structured Discussions]] are being contacted regarding [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|the upcoming deprecation of Structured Discussions]]. You can read more about this project, and share your comments, [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|on the project's page]].

'''Events'''
* Registration &amp; Scholarship applications are now open for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2024|Wikimedia Hackathon 2024]] that will take place from 3–5 May in Tallinn, Estonia. Scholarship applications are open until 5 January 2024.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:२०, ५ डिसेंबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25914435 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-50&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* On Wikimedia Commons, there are some minor user-interface improvements for the &quot;choosing own vs not own work&quot; step in the UploadWizard. This is part of the Structured Content team's project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T352707][https://phabricator.wikimedia.org/T352709]

'''Problems'''
* There was a problem showing the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer homepage|Newcomer homepage]] feature with the &quot;impact module&quot; and their page-view graphs, for a few days in early December. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T352352][https://phabricator.wikimedia.org/T352349]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/796964 2023 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 5 January 2024, and has an associated [[foundation:Legal:December_2023_Developer_Satisfaction_Survey|privacy statement]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०७:४२, १२ डिसेंबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25945501 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-51&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translations]] are available.

'''Tech News'''
* The next issue of Tech News will be sent out on 8 January 2024 because of [[w:en:Christmas and holiday season|the holidays]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting December 18, it won't be possible to activate Structured Discussions on a user's own talk page using the Beta feature. The Beta feature option remains available for users who want to deactivate Structured Discussions. This is part of [[mw:Structured Discussions/Deprecation|Structured Discussions' deprecation work]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T248309] 
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There will be full support for redirects in the Module namespace. The &quot;Move Page&quot; feature will leave an appropriate redirect behind, and such redirects will be appropriately recognized by the software (e.g. hidden from [[{{#special:UnconnectedPages}}]]). There will also be support for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Renaming or moving modules|manual redirects]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T120794]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The MediaWiki JavaScript documentation is moving to a new format. During the move, you can read the old docs using [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/REL1_41/js/ version 1.41]. Feedback about [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/master/js/ the new site] is welcome on the [[mw:Talk:JSDoc_WMF_theme|project talk page]].
* The Wishathon is a new initiative that encourages collaboration across the Wikimedia community to develop solutions for wishes collected through the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. The first community Wishathon will take place from 15–17 March. If you are interested in a project proposal as a user, developer, designer, or product lead, you can [[m:Special:MyLanguage/Event:WishathonMarch2024|register for the event and read more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २१:४८, १८ डिसेंबर २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Johan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25959059 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-02&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W02&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [https://mediawiki2latex.wmflabs.org/ mediawiki2latex] is a tool that converts wiki content into the formats of LaTeX, PDF, ODT, and EPUB. The code now runs many times faster due to recent improvements. There is also an optional Docker container you can [[b:de:Benutzer:Dirk_Hünniger/wb2pdf/install#Using_Docker|install]] on your local machine.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The way that Random pages are selected has been updated. This will slowly reduce the problem of some pages having a lower chance of appearing. [https://phabricator.wikimedia.org/T309477]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W02&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:५०, ९ जानेवारी २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26026251 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Pages that use the JSON [[mw:Special:MyLanguage/Manual:ContentHandler|contentmodel]] will now use tabs instead of spaces for auto-indentation. This will significantly reduce the page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T326065]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and personal user scripts may now use JavaScript syntax introduced in ES6 (also known as &quot;ES2015&quot;) and ES7 (&quot;ES2016&quot;). MediaWiki validates the source code to protect other site functionality from syntax errors, and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browsers|supported browsers]]. Previously, Gadgets could use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;requiresES6&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option. This option is no longer needed and will be removed in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T75714]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|Bot passwords]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|owner-only OAuth consumers]] can now be restricted to allow editing only specific pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T349957]
* You can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] edits made by bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T341388]
* An update on the status of the Community Wishlist Survey for 2024 [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Future Of The Wishlist/January 4, 2024 Update|has been published]]. Please read and give your feedback.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting on January 17, it will not be possible to login to Wikimedia wikis from some specific old versions of the Chrome browser (versions 51–66, released between 2016 and 2018). Additionally, users of iOS 12, or Safari on Mac OS 10.14, may need to login to each wiki separately. [https://phabricator.wikimedia.org/T344791]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;jquery.cookie&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; module was deprecated and replaced with the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mediawiki.cookie&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; module last year. A script has now been run to replace any remaining uses, and this week the temporary alias will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354966]

'''Future changes'''
* Wikimedia Deutschland is working to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. They are looking for people who are interested in participating in [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ individual video calls for user research in January and February].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:४३, १६ जानेवारी २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26074460 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Invitation to Organize Feminism and Folklore 2024 Writing Competition ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear {{PAGENAME}},

Hope you are doing well, Wishing you a Happy New Year!.

We extend a heartfelt invitation to you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition, which is scheduled to take place from February 1, 2024, to March 31, 2024. This year's edition of Feminism and Folklore will concentrate on feminism, women's issues, and gender-focused topics, aligning with a Wiki Loves Folklore gender gap focus and featuring a folk culture theme on Wikipedia.

This year we have created two new Tools for the Feminism and Folklore project. The tool is called '''Campwiz'''. This tool is created by the international Tech team of Wiki Loves Folkore especially crafted for Feminism and Folklore project. The tool works as same as fountain or dashboard but has extra abilities required for jury and submission of articles.   

To create a new campaign on Campwiz, organizers to follow these steps:

# Go to the tool link: &lt;nowiki&gt;https://tools.wikilovesfolklore.org/&lt;/nowiki&gt;
# Select your wiki on which you want to organize the campaign (enter the name or short code, such as &quot;{{CONTENTLANG}}&quot; for {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}}).
# Give your campaign a name example &quot;Feminism and Folklore 2024 on {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}})&quot;.
# Select the start and end dates (note: keep your start date as Feb 1 and end date as March 31).
# Provide a description for your campaign (you can briefly describe the campaign in this section).
# Make sure to keep the checkboxes ticked for &quot;Allow users to submit articles that were not created but expanded.&quot; if you want to use the campaign for expanded articles also. 
# Keep minimum added bytes as 4000 and minimum added words as 400 and click next.
# In the jury section, keep the checkboxes ticked for &quot;Allow jury members to participate in the campaign&quot; and &quot;Prevent jury members from seeing each other's votes.&quot; As per your preference.
# Under the jury search box, type the username of your jury and click on the &quot;+&quot; button to add; you can add multiple jury members.
# Click next to review and then click on save.

With this we have also created a '''Missing article tool'''. This tool identifies articles in the English Wikipedia that are absent from your native language Wikipedia. You can customize your selection criteria, and our tool will provide you with a table displaying the missing articles along with suggested titles. You also have the option to download the list in both CSV and wikitable formats.

Both tools, the Missing Article Tool and the Campwiz Tool, are now available for public use during the Feminism and Folklore campaign. You can find more information about these tools here: &lt;nowiki&gt;https://tools.wikilovesfolklore.org/&lt;/nowiki&gt;

There are also some changes in the rules and criteria's. Please go through the rules below.

# '''Minimum Length:''' The expanded or new article should have a minimum of '''''4000 bytes or 400 words''''', ensuring sufficient depth and coverage of the chosen topic. The local organizers are free to choose the minimum length criteria as per needs of their local Wikipedia and must be clearly mention on local project page.
# '''Language Quality:''' Articles should not be poorly machine-translated, ensuring that language quality and readability are maintained at a high standard.
# '''Timeline of Creation or Expansion:''' The article should be created or expanded between 1 February and 31 March, aligning with the specified contest timeline.
# '''Theme Relevance''': Articles should directly address the theme of feminism and folklore, exploring connections between gender, cultural traditions, and intangible heritage.
# '''No Orphaned Articles:''' Articles must not be orphaned, meaning they should be linked from at least one other article to ensure visibility within the Wikipedia ecosystem.
# '''No Copyright violations:''' There should be no copyright violations, and articles should adhere to local Wikipedia policies on notability, ensuring that the content meets the standards for notability.
# '''Adequate references and Citations:''' Each article should include proper references and citations following local Wikipedia policies, ensuring the reliability and credibility of the information presented.

Learn more about the contest details and prizes on our project page [[:m:Feminism and Folklore 2024|here]]. Should you require any assistance, please feel free to contact us on our meta talk page or via email.

We eagerly anticipate your enthusiastic coordination and participation in Feminism and Folklore 2024.

Thank you and Best wishes,

'''Feminism and Folklore 2024 International Team'''

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १२:२१, १८ जानेवारी २०२४ (IST)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&amp;oldid=26088038 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translations]] are available.

'''Problems'''
* A bug in UploadWizard prevented linking to the userpage of the uploader when uploading. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354529]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:३४, २३ जानेवारी २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26096197 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Starting Monday January 29, all talk pages messages' timestamps will become a link. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they are looking for, even if this comment was moved elsewhere. This will affect all wikis except for the English Wikipedia. You can read more about this change [https://diff.wikimedia.org/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/ on Diff] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk_pages_permalinking|on Mediawiki.org]].&lt;!-- The Diff post will be published on Monday morning UTC--&gt; [https://phabricator.wikimedia.org/T302011]
* There are some improvements to the CAPTCHA to make it harder for spam bots and scripts to bypass it. If you have feedback on this change, please comment on [[phab:T141490|the task]]. Staff are monitoring metrics related to the CAPTCHA, as well as secondary metrics such as account creations and edit counts.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] On February 1, a link will be added to the &quot;Tools&quot; menu to download a [[w:en:QR code|QR code]] that links to the page you are viewing. There will also be a new [[{{#special:QrCode}}]] page to create QR codes for any Wikimedia URL. This addresses the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Mobile and apps/Add ability to share QR code for a page in any Wikimedia project|#19 most-voted wish]] from the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Results|2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T329973]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] which only work in some skins have sometimes used the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;targets&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option to limit where you can use them. This will stop working this week. You should use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;skins&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T328497]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०१, ३० जानेवारी २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26137870 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
*The mobile site history pages now use the same HTML as the desktop history pages. If you hear of any problems relating to mobile history usage please point them to [[phab:T353388|the phabricator task]].
*On most wikis, admins can now block users from making specific actions. These actions are: uploading files, creating new pages, moving (renaming) pages, and sending thanks. The goal of this feature is to allow admins to apply blocks that are adequate to the blocked users' activity. [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks#action-blocks|Learn more about &quot;action blocks&quot;]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T242541][https://phabricator.wikimedia.org/T280531]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Talk pages permalinks that included diacritics and non-Latin script were malfunctioning. This issue is fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356199]

'''Future changes'''
* [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#24WPs|24 Wikipedias]] with [[mw:Special:MyLanguage/Reference_Tooltips|Reference Tooltips]] as a default gadget are encouraged to remove that default flag. This would make [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] the new default for reference popups, leading to a more consistent experience across wikis. For [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#46WPs|46 Wikipedias]] with less than 4 interface admins, the change is already scheduled for mid-February, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|unless there are concerns]]. The older Reference Tooltips gadget will still remain usable and will override this feature, if it is available on your wiki and you have enabled it in your settings. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews#Reference_Previews_to_become_the_default_for_previewing_references_on_more_wikis][https://phabricator.wikimedia.org/T355312]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:५२, ६ फेब्रुवारी २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26180971 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
*  The [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split experiment]] is working and loaded onto 3 test servers. The team in charge is testing the split's impact and requires feedback from WDQS users through the UI or programmatically in different channels. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_graph_split][https://phabricator.wikimedia.org/T356773][https://www.wikidata.org/wiki/User:Sannita_(WMF)] Users' feedback will validate the impact of various use cases and workflows around the Wikidata Query service. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/October_2023_scaling_update][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikidata_Query_Service/User_Manual#Federation]

'''Problems'''
*There was a bug that affected the appearance of visited links when using mobile device to access wiki sites. It made the links appear black; [[phab:T356928|this issue]] is fixed.  

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] As work continues on the grid engine deprecation,[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation] tools on the grid engine will be stopped starting on February 14th, 2024. If you have tools actively migrating you can ask for an extension so they are not stopped. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ११:१९, १३ फेब्रुवारी २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26223994 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;
== Move a configuration page ==
Can you please move [[सदस्य:CampWiz_Bot/Templates/wlf.json]] to ''सदस्य:CampWiz_Bot/wlf.json''? [[सदस्य:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[सदस्य चर्चा:Nokib Sarkar|चर्चा]]) २१:२२, १६ फेब्रुवारी २०२४ (IST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* If you have the &quot;{{int:Tog-enotifwatchlistpages}}&quot; option enabled, edits by bot accounts no longer trigger notification emails. Previously, only minor edits would not trigger the notification emails. [https://phabricator.wikimedia.org/T356984]
* There are changes to how user and site scripts load for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022| Vector 2022]] on specific wikis. The changes impacted the following Wikis: all projects with [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector legacy]] as the default skin, Wikivoyage, and Wikibooks. Other wikis will be affected over the course of the next three months. Gadgets are not impacted. If you have been affected or want to minimize the impact on your project, see [[Phab:T357580| this ticket]]. Please coordinate and take action proactively.
*Newly auto-created accounts (the accounts you get when you visit a new wiki) now have the same local notification preferences as users who freshly register on that wiki. It is effected in four notification types listed in the [[phab:T353225|task's description]].
*The maximum file size when using [[c:Special:MyLanguage/Commons:Upload_Wizard|Upload Wizard]] is now 5 GiB. [https://phabricator.wikimedia.org/T191804]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Selected tools on the grid engine have been [[wikitech:News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation|stopped]] as we prepare to shut down the grid on March 14th, 2024. The tool's code and data have not been deleted. If you are a maintainer and you want your tool re-enabled reach out to the [[wikitech:Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support|team]]. Only tools that have asked for extension are still running on the grid.
* The CSS &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/filter filter]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; property can now be used in HTML &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;style&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attributes in wikitext. [https://phabricator.wikimedia.org/T308160]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २१:०७, १९ फेब्रुवारी २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26254282 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile|mobile visual editor]] is now the default editor for users who never edited before, at a small group of wikis. [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile/VE_mobile_default#A/B_test_results| Research ]] shows that users using this editor are slightly more successful publishing the edits they started, and slightly less successful publishing non-reverted edits. Users who defined the wikitext editor as their default on desktop will get the wikitext editor on mobile for their first edit on mobile as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T352127]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core modules#mw.config|mw.config]] value &lt;code&gt;wgGlobalGroups&lt;/code&gt; now only contains groups that are active in the wiki. Scripts no longer have to check whether the group is active on the wiki via an API request. A code example of the above is: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;if (/globalgroupname/.test(mw.config.get(&quot;wgGlobalGroups&quot;)))&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T356008]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
* The right to change [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|edit tags]] (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;changetags&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) will be removed from users in Wikimedia sites, keeping it by default for admins and bots only. Your community can ask to retain the old configuration on your wiki before this change happens. Please indicate in [[phab:T355639|this ticket]] to keep it for your community before the end of March 2024.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:५३, २७ फेब्रुवारी २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26294125 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Delete a page ==

Please delete the page [[सदस्य:CampWiz Bot/Templates/Article এভালুয়াতেদ/তিতলে]] [[सदस्य:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[सदस्य चर्चा:Nokib Sarkar|चर्चा]]) ०९:०९, २९ फेब्रुवारी २०२४ (IST)

:{{done}} [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) २३:२७, २९ फेब्रुवारी २०२४ (IST)

== Organising Feminism and Folklore ==

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | 350px | right]]

Hello Community Organizers,

Thank you for organising Feminism and Folklore writing competition on your wiki. We congratulate you in joining and celebrating our cultural heritage and promoting gender equality on Wikipedia.

To encourage boost for the contributions of the participants, we're offering prizes for Feminism and Folklore local prizes. Each Wikipedia will have three local winners:

*First Prize: $15 USD
*Second Prize: $10 USD
*Best Jury Article: $5 USD

All this will be in '''gift voucher format only'''. Kindly inform your local community regarding these prizes and post them on the local project page 

The Best Jury Article will be chosen by the jury based on how unique the article is aligned with the theme. The jury will review all submissions and decide the winner together, making sure it's fair. These articles will also be featured on our social media handles. 

We're also providing internet and childcare support to the first 50 organizers and Jury members for who request for it. Remember, only 50 organizers will get this support, and it's given on a first-come, first-served basis. The registration form will close after 50 registrations, and the deadline is March 15, 2024. This support is optional and not compulsory, so if you're interested, fill out the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdnytyact-HR6DvsWwnrVeWuzMfuNH1dSjpF24m6od-f3LzZQ/viewform here]. 

Each organizer/jury who gets support will receive $30 USD in gift voucher format, even if they're involved in more than one wiki. No dual support will be provided if you have signed up in more than one language. This support is meant to appreciate your volunteer support for the contest.  

We also invite all organizers and jury members to join us for office hours on '''Saturday, March 2, 2024'''. This session will help you understand the jury process for both contests and give you a chance to ask questions. More details are on  [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_2024_Office_Hour_2  meta page].

Let's celebrate our different cultures and work towards gender equality on Wikipedia!

Best regards,

Rockpeterson

[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ११:२६, २९ फेब्रुवारी २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Rockpeterson@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf2024golbal&amp;oldid=26304232 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Special:Book&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; page (as well as the associated &quot;Create a book&quot; functionality) provided by the old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Collection|Collection extension]] has been removed from all Wikisource wikis, as it was broken. This does not affect the ability to download normal books, which is provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Wikisource|Wikisource extension]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358437]
* [[m:Wikitech|Wikitech]] now uses the next-generation [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] wikitext parser by default to generate all pages in the Talk namespace.  Report any problems on the [[mw:Talk:Parsoid/Parser_Unification/Known_Issues|Known Issues discussion page]]. You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration]] extension to control the use of Parsoid; see the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|ParserMigration help documentation]] for more details.
* Maintenance on [https://etherpad.wikimedia.org etherpad] is completed. If you encounter any issues, please indicate in [[phab:T316421|this ticket]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=| Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] allow interface admins to create custom features with CSS and JavaScript. The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Gadget&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Gadget_definition&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; namespaces and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;gadgets-definition-edit&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; user right were reserved for an experiment in 2015, but were never used. These were visible on Special:Search and Special:ListGroupRights. The unused namespaces and user rights are now removed. No pages are moved, and no changes need to be made. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272]
* A usability improvement to the &quot;Add a citation&quot; in Wikipedia workflow has been made, the insert button was moved to the popup header. [https://phabricator.wikimedia.org/T354847]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
*  All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233]
* The HTML markup of headings and section edit links will be changed later this year to improve accessibility. See [[mw:Special:MyLanguage/Heading_HTML_changes|Heading HTML changes]] for details. The new markup will be the same as in the new Parsoid wikitext parser. You can test your gadget or stylesheet with the new markup if you add &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;?useparsoid=1&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to your URL ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Selecting_a_parser_using_a_URL_query_string|more info]]) or turn on Parsoid read views in your user options ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Enabling_via_user_preference|more info]]).
*

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:१७, ५ मार्च २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26329807 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* After consulting with various communities, the line height of the text on the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] will be increased to its previous value of 1.65. Different options for typography can also be set using the options in the menu, as needed. [https://phabricator.wikimedia.org/T358498]
*The active link color in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva]] will be changed to provide more consistency with our other platforms and best practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T358516]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|Structured data on Commons]] will no longer ask whether you want to leave the page without saving. This will prevent the “information you’ve entered may not be saved” popups from appearing when no information have been entered. It will also make file pages on Commons load faster in certain cases. However, the popups will be hidden even if information has indeed been entered. If you accidentally close the page before saving the structured data you entered, that data will be lost. [https://phabricator.wikimedia.org/T312315]

'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:३४, १२ मार्च २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26374013 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The notice &quot;Language links are at the top of the page&quot; that appears in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]] main menu has been removed now that users have learned the new location of the Language switcher. [https://phabricator.wikimedia.org/T353619]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/IP_Info_feature|IP info feature]] displays data from Spur, an IP addresses database. Previously, the only data source for this feature was MaxMind. Now, IP info is more useful for patrollers. [https://phabricator.wikimedia.org/T341395]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge Grid Engine services have been shut down after the final migration process from Grid Engine to Kubernetes. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Obsolete:Toolforge/Grid][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation][https://techblog.wikimedia.org/2022/03/14/toolforge-and-grid-engine/]
* Communities can now customize the default reasons for undeleting a page by creating [[MediaWiki:Undelete-comment-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T326746]

'''Problems'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] is an interface to interactively browse a page's history. Users in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider/Developing_a_RTL-accessible_feature_in_MediaWiki_-_what_we%27ve_learned_while_creating_the_RevisionSlider|right-to-left]] languages reported RevisionSlider reacting wrong to mouse clicks. This should be fixed now. [https://phabricator.wikimedia.org/T352169]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1710943200 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २३:१०, १८ मार्च २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26410165 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] An update was made on March 18th 2024 to how various projects load site, user JavaScript and CSS in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]]. A [[phab:T360384|checklist]] is provided for site admins to follow.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:२७, २६ मार्च २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26446209 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|reading accessibility]] beta feature will notice that the default line height for the standard and large text options has changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T359030]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
* The Wikimedia Foundation has an annual plan. The annual plan decides what the Wikimedia Foundation will work on. You can now read [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product &amp; Technology OKRs#Draft Key Results|the draft key results]] for the Product and Technology department. They are suggestions for what results the Foundation wants from big technical changes from July 2024 to June 2025. You can [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product &amp; Technology OKRs|comment on the talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०९:०६, २ एप्रिल २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26462933 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Next Steps and Feedback Request for Feminism and Folklore Organizers ==

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]

Dear Organizer,

I hope this message finds you well.

First and foremost, I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.

As the campaign draws to a close, I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|sign-up page]].

Once the jury process is completed, kindly update the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2024'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on our Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.

Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights.

Therefore, I kindly ask you to spare just 10 minutes to share your progress and achievements with us through a Google Form survey. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.

Here's the link to the survey: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfCkFONXlPVlakMmdh-BWtZp0orYBCSVvViJPbsjf2TIXAWvw/viewform?usp=sf_link Survey Google Form Link]

Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.

Warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team #WeTogether'''

[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:५६, ७ एप्रिल २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&amp;oldid=26557949 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Web browsers can use tools called [[:w:en:Browser extension|extensions]]. There is now a Chrome extension called [[m:Future Audiences/Experiment:Citation Needed|Citation Needed]] which you can use to see if an online statement is supported by a Wikipedia article. This is a small experiment to see if Wikipedia can be used this way. Because it is a small experiment, it can only be used in Chrome in English.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit Recovery|Edit Recovery]] feature has been added to all wikis, available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user preference]]. Once you enable it, your in-progress edits will be stored in your web browser, and if you accidentally close an editing window or your browser or computer crashes, you will be prompted to recover the unpublished text. Please leave any feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey 2023/Edit-recovery feature|project talk page]]. This was the #8 wish in the 2023 Community Wishlist Survey.
* Initial results of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] experiments [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#4_April_2024|have been published]]. Edit Check is now deployed as a default feature at [[phab:T342930#9538364|the wikis that tested it]]. [[mw:Talk:Edit check|Let us know]] if you want your wiki to be part of the next deployment of Edit check. [https://phabricator.wikimedia.org/T342930][https://phabricator.wikimedia.org/T361727]
* Readers using the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] on mobile will notice there has been an improvement in the line height across all typography settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T359029]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* New accounts and logged-out users will get the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] as their default editor on mobile. This deployment is made at all wikis except for the English Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T361134]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:०८, ९ एप्रिल २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26564838 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Between 2 April and 8 April, on wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged Revisions]], the &quot;{{Int:tag-mw-reverted}}&quot; tag was not applied to undone edits. In addition, page moves, protections and imports were not autoreviewed. This problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T361918][https://phabricator.wikimedia.org/T361940]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#DEFAULTSORT|Default category sort keys]] will now affect categories added by templates placed in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite|footnotes]]. Previously footnotes used the page title as the default sort key even if a different default sort key was specified (category-specific sort keys already worked). [https://phabricator.wikimedia.org/T40435]
* A new variable &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;page_last_edit_age&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will be added to [[Special:AbuseFilter|abuse filters]]. It tells how many seconds ago the last edit to a page was made. [https://phabricator.wikimedia.org/T269769]

'''Future changes'''
* Volunteer developers are kindly asked to update the code of their tools and features to handle [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]]. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Four database fields will be removed from database replicas (including [[quarry:|Quarry]]). This affects only the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;abuse_filter&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;abuse_filter_history&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; tables. Some queries might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T361996]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:५९, १६ एप्रिल २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26564838 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Starting this week, newcomers editing Wikipedia [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Leveling up 3|will be encouraged]] to try structured tasks. [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer tasks|Structured tasks]] have been shown to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link/Experiment analysis, December 2021|improve newcomer activation and retention]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348086]
* You can [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|nominate your favorite tools]] for the fifth edition of the Coolest Tool Award. Nominations will be open until May 10. 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
* This is the last warning that by the end of May 2024 the Vector 2022 skin will no longer share site and user scripts/styles with old Vector. For user-scripts that you want to keep using on Vector 2022, copy the contents of [[{{#special:MyPage}}/vector.js]] to [[{{#special:MyPage}}/vector-2022.js]]. There are [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|more technical details]] available. Interface administrators who foresee this leading to lots of technical support questions may wish to send a mass message to your community, as was done on French Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T362701]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:५८, २३ एप्रिल २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26647188 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translations]] are available.

'''Recent changes'''

[[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* The appearance of talk pages changed for the following wikis: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}. These wikis participated to a test, where 50% of users got the new design, for one year. As this test [[Mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|gave positive results]], the new design is deployed on these wikis as the default design. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] (&quot;{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot;). The deployment will happen at all wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T341491]
* Seven new wikis have been created: 
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[w:bew:|&lt;code&gt;w:bew:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T357866]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35708|Kusaal]] ([[w:kus:|&lt;code&gt;w:kus:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T359757]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35513|Igala]] ([[w:igl:|&lt;code&gt;w:igl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361644]
** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q33541|Karakalpak]] ([[wikt:kaa:|&lt;code&gt;wikt:kaa:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T362135]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9228|Burmese]] ([[s:my:|&lt;code&gt;s:my:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361085]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[s:ms:|&lt;code&gt;s:ms:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363039]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q8108|Georgian]] ([[s:ka:|&lt;code&gt;s:ka:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363085]
* You can now [https://translatewiki.net/wiki/Support#Early_access:_Watch_Message_Groups_on_Translatewiki.net watch message groups/projects] on [[m:Special:MyLanguage/translatewiki.net|Translatewiki.net]]. Initially, this feature will notify you of added or deleted messages in these groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T348501]
* Dark mode is now available on all wikis, on mobile web for logged-in users who opt into the [[Special:MobileOptions|advanced mode]]. This is the early release of the feature. Technical editors are invited to [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ check for accessibility issues on wikis]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|more detailed guidelines]].

'''Problems'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can use an alternative visual style without labels, by using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mapstyle=&quot;osm&quot;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This wasn't working in previews, creating the wrong impression that it wasn't supported. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T362531]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०९:०४, ३० एप्रिल २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26689057 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
[[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* The appearance of talk pages changed for all wikis, except for Commons, Wikidata and most Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|a few]] have already received this design change). You can read the detail of the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] (&quot;{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot;). The deployment will happen at remaining wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T352087][https://phabricator.wikimedia.org/T319146]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Interface admins now have greater control over the styling of article components on mobile with the introduction of the &lt;code&gt;SiteAdminHelper&lt;/code&gt;. More information on how styles can be disabled can be found [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikimediaMessages#Site_admin_helper|at the extension's page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T363932]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has added article body sections in JSON format and a curated short description field to the existing parsed Infobox. This expansion to the API is also available via Wikimedia Cloud Services. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/article-sections-and-description/]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* When you look at the Special:Log page, the first view is labelled &quot;All public logs&quot;, but it only shows some logs. This label will now say &quot;Main public logs&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T237729]

'''Future changes'''
* A new service will be built to replace [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Extension:Graph]]. Details can be found in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans|the latest update]] regarding this extension.
* Starting May 21, English Wikipedia and German Wikipedia will get the possibility to activate &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot;. This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to all Wikipedias]]. These communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|activate and configure the feature locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308144]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:१५, ६ मे २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26729363 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* On Wikisource there is a special page listing pages of works without corresponding scan images. Now you can use the new magic word &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;__EXPECTWITHOUTSCANS__&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to exclude certain pages (list of editions or translations of works) from that list. [https://phabricator.wikimedia.org/T344214]
* If you use the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user-preference]] &quot;{{int:tog-uselivepreview}}&quot;, then the template-page feature &quot;{{int:Templatesandbox-editform-legend}}&quot; will now also work without reloading the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T136907]
* [[mw:Special:Mylanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now specify an alternative text via the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;alt=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute. This is identical in usage to the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;alt=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Syntax|image and gallery syntax]]. An exception for this feature is wikis like Wikivoyage where the miniature maps are interactive. [https://phabricator.wikimedia.org/T328137]
* The old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|Guided Tour]] for the &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New Filters for Edit Review]]&quot; feature has been removed. It was created in 2017 to show people with older accounts how the interface had changed, and has now been seen by most of the intended people. [https://phabricator.wikimedia.org/T217451]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[{{#special:search}}]] results page will now use CSS flex attributes, for better accessibility, instead of a table. If you have a gadget or script that adjusts search results, you should update your script to the new HTML structure. [https://phabricator.wikimedia.org/T320295]

'''Future changes'''
* In the Vector 2022 skin, main pages will be displayed at full width (like special pages). The goal is to keep the number of characters per line large enough. This is related to the coming changes to typography in Vector 2022. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T357706]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Two columns of the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:pagelinks table|pagelinks]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; database table (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;pl_namespace&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;pl_title&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) are being dropped soon. Users must use two columns of the new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:special:MyLanguage/Manual:linktarget table|linktarget]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table instead (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;lt_namespace&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;lt_title&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). In your existing SQL queries:
*# Replace &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;JOIN pagelinks&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;JOIN linktarget&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;pl_&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;lt_&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;ON&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; statement
*# Below that add &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;JOIN pagelinks ON lt_id = pl_target_id&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;
** See &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[phab:T222224]]&lt;/bdi&gt; for technical reasoning. [https://phabricator.wikimedia.org/T222224][https://phabricator.wikimedia.org/T299947]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:२९, १४ मे २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26762074 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, will now correctly delete pages which were moved to another title. [https://phabricator.wikimedia.org/T43351]
* New changes have been made to the UploadWizard in Wikimedia Commons: the overall layout has been improved, by following new styling and spacing for the form and its fields; the headers and helper text for each of the fields was changed; the Caption field is now a required field, and there is an option for users to copy their caption into the media description. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:WMF_support_for_Commons/Upload_Wizard_Improvements#Changes_to_%22Describe%22_workflow][https://phabricator.wikimedia.org/T361049]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]]  The HTML used to render all headings [[mw:Heading_HTML_changes|is being changed to improve accessibility]]. It will change on 22 May in some skins (Timeless, Modern, CologneBlue, Nostalgia, and Monobook). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in all other skins. The developers are also considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:३४, २१ मे २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26786311 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Several bugs related to the latest updates to the UploadWizard on Wikimedia Commons have been fixed. For more information, see [[:phab:T365107|T365107]] and [[:phab:T365119|T365119]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In March 2024 a new [[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortlet|addPortlet]] API was added to allow gadgets to create new portlets (menus) in the skin. In certain skins this can be used to create dropdowns. Gadget developers are invited to try it and [[phab:T361661|give feedback]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Some CSS in the Minerva skin has been removed to enable easier community configuration. Interface editors should check the rendering on mobile devices for aspects related to the classes: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.collapsible&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.multicol&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.reflist&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.coordinates&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.topicon&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [[phab:T361659|Further details are available on replacement CSS]] if it is needed.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* When you visit a wiki where you don't yet have a local account, local rules such as edit filters can sometimes prevent your account from being created. Starting this week, MediaWiki takes your global rights into account when evaluating whether you can override such local rules. [https://phabricator.wikimedia.org/T316303]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:४५, २८ मे २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26832205 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Submission Deadline for Winners' Information Feminism and Folklore 2024 ==

Dear Organiser/Jury,

Thank you for your invaluable contribution to the Feminism and Folklore writing competition. As a crucial part of our jury/organising team, we kindly request that you submit the information of the winners on [[:m:Feminism and Folklore 2024/Results|our winners' page]]. Please ensure this is done by '''June 7th, 2024'''. Failure to meet this deadline will result in your wiki being ineligible to receive the local prize for Feminism and Folklore 2024.

If you require additional time due to a high number of articles or need assistance with the jury task, please inform us via email or the project talk page. The International Team of Feminism and Folklore will not be responsible for any missed deadlines.

Thank you for your cooperation.

Best regards,

'''The International Team of Feminism and Folklore'''
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&amp;oldid=26865458 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* It is now possible for local administrators to add new links to the bottom of the site Tools menu without JavaScript. [[mw:Manual:Interface/Sidebar#Add or remove toolbox sections|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T6086]
* The message name for the definition of the tracking category of WikiHiero has changed from &quot;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;MediaWiki:Wikhiero-usage-tracking-category&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;&quot; to &quot;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;MediaWiki:Wikihiero-usage-tracking-category&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;&quot;. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/wikihiero/+/1035855]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q5317225|Kadazandusun]] ([[w:dtp:|&lt;code&gt;w:dtp:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T365220]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
* Next week, on wikis with the Vector 2022 skin as the default, logged-out desktop users will be able to choose between different font sizes. The default font size will also be increased for them. This is to make Wikimedia projects easier to read. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-06 deployments|Learn more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:०५, ४ जून २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26844397 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! ==

Dear Winner,

We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions.

As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project.

Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future.

Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative!

Warm regards,

'''The Feminism and Folklore Team'''
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&amp;oldid=26890688 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The software used to render SVG files has been updated to a new version, fixing many longstanding bugs in SVG rendering. [https://phabricator.wikimedia.org/T265549]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading HTML changes|is being changed to improve accessibility]]. It was changed last week in some skins (Vector legacy and Minerva). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in Vector-2022. The developers are still considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used for citations by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] changed last week. In places where Parsoid previously added the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw-reference-text&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; class, Parsoid now also adds the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;reference-text&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; class for better compatibility with the legacy parser. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1036705]

'''Problems'''
* There was a bug with the Content Translation interface that caused the tools menus to appear in the wrong location. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T366374]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The new version of MediaWiki includes another change to the HTML markup used for citations: [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] will now generate a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span class=&quot;mw-cite-backlink&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; wrapper for both named and unnamed references for better compatibility with the legacy parser. Interface administrators should verify that gadgets that interact with citations are compatible with the new markup. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1035809] 
* On multilingual wikis that use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;translate&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; system, there is a feature that shows potentially-outdated translations with a pink background until they are updated or confirmed. From this week, confirming translations will be logged, and there is a new user-right that can be required for confirming translations if the community [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requests it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49177]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:५०, ११ जून २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26893898 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* People who attempt to add an external link in the visual editor will now receive immediate feedback if they attempt to link to a domain that a project has decided to block. Please see [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#11_June_2024|Edit check]] for more details. [https://phabricator.wikimedia.org/T366751]
* The new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CommunityConfiguration|Community Configuration extension]] is available [[testwiki:Special:CommunityConfiguration|on Test Wikipedia]]. This extension allows communities to customize specific features to meet their local needs. Currently only Growth features are configurable, but the extension will support other [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration#Use_cases|Community Configuration use cases]] in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T323811][https://phabricator.wikimedia.org/T360954]
* The dark mode [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] is now available on category and help pages, as well as more special pages. There may be contrast issues. Please report bugs on the [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility_for_reading|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366370]

'''Problems'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Cloud Services tools were not available for 25 minutes last week. This was caused by a faulty hardware cable in the data center. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2024-06-11_WMCS_Ceph]
* Last week, styling updates were made to the Vector 2022 skin. This caused unforeseen issues with templates, hatnotes, and images. Changes to templates and hatnotes were reverted. Most issues with images were fixed. If you still see any, [[phab:T367463|report them here]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367480]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting June 18, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Edit Check]] will be deployed to [[phab:T361843|a new set of Wikipedias]]. This feature is intended to help newcomers and to assist edit-patrollers by inviting people who are adding new content to a Wikipedia article to add a citation when they do not do so themselves. During [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#Reference_Check_A/B_Test|a test at 11 wikis]], the number of citations added [https://diff.wikimedia.org/?p=127553 more than doubled] when Reference Check was shown to people. Reference Check is [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|community configurable]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361843]&lt;!-- NOTE: THE DIFF BLOG WILL BE PUBLISHED ON MONDAY --&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Mailing_lists|Mailing lists]] will be unavailable for roughly two hours on Tuesday 10:00–12:00 UTC. This is to enable migration to a new server and upgrade its software. [https://phabricator.wikimedia.org/T367521]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:१९, १८ जून २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26911987 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Editors will notice that there have been some changes to the background color of text in the diff view, and the color of the byte-change numbers, last week. These changes are intended to make text more readable in both light mode and dark mode, and are part of a larger effort to increase accessibility. You can share your comments or questions [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading|on the project talkpage]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361717]
* The text colors that are used for visited-links, hovered-links, and active-links, were also slightly changed last week to improve their accessibility in both light mode and dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T366515]

'''Problems'''
* You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|copy permanent links to talk page comments]] by clicking on a comment's timestamp. [[mw:Talk pages project/Permalinks|This feature]] did not always work when the topic title was very long and the link was used as a wikitext link. This has been fixed. Thanks to Lofhi for submitting the bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T356196]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting 26 June, all talk pages messages' timestamps will become a link at English Wikipedia, making this feature available for you to use at all wikis. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they were linked to, even if this comment has since been moved elsewhere. You can read more about this feature [[DiffBlog:/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|on Diff]] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|on Mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365974]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:०३, २५ जून २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26989424 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Over the next three weeks, dark mode will become available for all users, both logged-in and logged-out, starting with the mobile web version. This fulfils one of the [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2023/Reading/Dark_mode|top-requested community wishes]], and improves low-contrast reading and usage in low-light settings. As part of these changes, dark mode will also work on User-pages and Portals. There is more information in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates#June_2024:_Typography_and_dark_mode_deployments,_new_global_preferences|the latest Web team update]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366364]
* Logged-in users can now set [[m:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering-skin-skin-prefs|global preferences for the text-size and dark-mode]], thanks to a combined effort across Foundation teams. This allows Wikimedians using multiple wikis to set up a consistent reading experience easily, for example by switching between light and dark mode only once for all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341278] 
* If you use a very old web browser some features might not work on the Wikimedia wikis. This affects Internet Explorer 11 and versions of Chrome, Firefox and Safari older than 2016. This change makes it possible to use new [[d:Q46441|CSS]] features and to send less code to all readers. [https://phabricator.wikimedia.org/T288287][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Manual:How_to_make_a_MediaWiki_skin#Using_CSS_variables_for_supporting_different_themes_e.g._dark_mode]
* Wikipedia Admins can customize local wiki configuration options easily using [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]]. Community Configuration was created to allow communities to customize how some features work, because each language wiki has unique needs. At the moment, admins can configure [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] on their home wikis, in order to better recruit and retain new editors. More options will be provided in the coming months. [https://phabricator.wikimedia.org/T366458]
* Editors interested in language issues that are related to [[w:en:Unicode|Unicode standards]], can now discuss those topics at [[mw:Talk:WMF membership with Unicode Consortium|a new conversation space in MediaWiki.org]]. The Wikimedia Foundation is now a [[mw:Special:MyLanguage/WMF membership with Unicode Consortium|member of the Unicode Consortium]], and the coordination group can collaboratively review the issues discussed and, where appropriate, bring them to the attention of the Unicode Consortium.
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[w:btm:|&lt;code&gt;w:btm:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T368038] 

'''Problems'''
* Editors can once again click on links within the visual editor's citation-preview, thanks to a bug fix by the Editing Team. [https://phabricator.wikimedia.org/T368119]

'''Future changes'''
* Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 2 weeks. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:२९, २ जुलै २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27038456 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* At the Wikimedia Foundation a new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extensible Chart]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart.
* The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on your wiki. This extension helps in managing and making events more visible, giving Event organizers the ability to use tools like the Event registration tool. To learn more about the deployment status and how to request this extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment_status|CampaignEvents page on Meta-wiki]]. 
* Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia.
* Thank you to [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth/Celebration|all of the authors]] who have contributed to MediaWiki Core. As a result of these contributions, the [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth|percentage of authors contributing more than 5 patches has increased by 25% since last year]], which helps ensure the sustainability of the platform for the Wikimedia projects.

'''Problems'''
* A problem with the color of the talkpage tabs always showing as blue, even for non-existent pages which should have been red, affecting the Vector 2022 skin, [[phab:T367982|has been fixed]]. 

'''Future changes'''
* The Trust and Safety Product team wants to introduce [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] with as little disruption to tools and workflows as possible. Volunteer developers, including gadget and user-script maintainers, are kindly asked to update the code of their tools and features to handle temporary accounts. The team has [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|created documentation]] explaining how to do the update. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]].

'''Tech News survey'''
* Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 1 more week. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:०२, ९ जुलै २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27080357 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translations]] are available.

'''Tech News survey'''
* Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 3 more days. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia developers can now officially continue to use both [[mw:Special:MyLanguage/Gerrit|Gerrit]] and [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]], due to a June 24 decision by the Wikimedia Foundation to support software development on both platforms. Gerrit and GitLab are both code repositories used by developers to write, review, and deploy the software code that supports the MediaWiki software that the wiki projects are built on, as well as the tools used by editors to create and improve content. This decision will safeguard the productivity of our developers and prevent problems in code review from affecting our users. More details are available in the [[mw:GitLab/Migration status|Migration status]] page.
* The Wikimedia Foundation seeks applicants for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council]] (PTAC). This group will bring technical contributors and Wikimedia Foundation together to co-define a more resilient, future-proof technological platform. Council members will evaluate and consult on the movement's product and technical activities, so that we develop multi-generational projects. We are looking for a range of technical contributors across the globe, from a variety of Wikimedia projects. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal#Joining the PTAC as a technical volunteer|Please apply here by August 10]].
* Editors with rollback user-rights who use the Wikipedia App for Android can use the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Anti Vandalism|Edit Patrol]] features. These features include a new feed of Recent Changes, related links such as Undo and Rollback, and the ability to create and save a personal library of user talk messages to use while patrolling. If your wiki wants to make these features available to users who do not have rollback rights but have reached a certain edit threshold, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android#Contact us|you can contact the team]]. You can [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/|read more about this project on Diff blog]].
* Editors who have access to [[m:Special:MyLanguage/The_Wikipedia_Library|The Wikipedia Library]] can once again use non-open access content in SpringerLinks, after the Foundation [[phab:T368865|contacted]] them to restore access. You can read more about [[m:Tech/News/Recently_resolved_community_tasks|this and 21 other community-submitted tasks that were completed last week]]. 

'''Changes later this week'''
* This week, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-07 deployments|dark mode will be available on a number of Wikipedias]], both desktop and mobile, for logged-in and logged-out users. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, to find any hard-coded colors and fix them. There are some [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations for dark mode compatibility]] to help.

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Next week, functionaries, volunteers maintaining tools, and software development teams are invited to test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on testwiki. Temporary accounts is a feature that will help improve privacy on the wikis. No further temporary account deployments are scheduled yet. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348895]
* Editors who upload files cross-wiki, or teach other people how to do so, may wish to join a Wikimedia Commons discussion. The Commons community is discussing limiting who can upload files through the cross-wiki upload/Upload dialog feature to users auto-confirmed on Wikimedia Commons. This is due to the large amount of copyright violations uploaded this way. There is a short summary at [[c:Special:MyLanguage/Commons:Cross-wiki upload|Commons:Cross-wiki upload]] and [[c:Commons:Village pump/Proposals#Deactivate cross-wiki uploads for new users|discussion at Commons:Village Pump]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]].
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०७:०१, १६ जुलै २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27124561 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Thank You for Your Contribution to Feminism and Folklore 2024! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|center|500px]]

{{int:please-translate}}

Dear Wikimedian,

We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor.

As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in organizing the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeHYAhFA9Q5vUs9UA1N45TOUxUdSNO8igGTmg4oPUL_qXS1EQ/viewform?usp=sf_link this form] by August 15th, 2024.

Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2025. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity.

Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia.

With warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team'''.
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:५८, २१ जुलै २०२४ (IST)
&lt;/div&gt;.
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&amp;oldid=26557949 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translations]] are available.

'''Feature News'''
* Stewards can now [[:m:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts. Before [[phab:T17294|the change]] only IP addresses and IP ranges could be blocked globally. Global account blocks are useful when the blocked user should not be logged out. [[:m:Special:MyLanguage/Global_locks|Global locks]] (a similar tool logging the user out of their account) are unaffected by this change. The new global account block feature is related to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project, which is a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors that are no longer made public.
* Later this week, Wikimedia site users will notice that the Interface of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as &quot;Pending Changes&quot;) is improved and consistent with the rest of the MediaWiki interface and [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Wikimedia's design system]]. The FlaggedRevs interface experience on mobile and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MinervaNeue|Minerva skin]] was inconsistent before it was fixed and ported to [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]] by the WMF Growth team and some volunteers. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156]
*  Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[m:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]. This feature is used when a contributor wishes to stop editing forever. It helps you hide your past association and edit to protect your privacy. Once processed, the account will be locked and renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T367329]
* Have you tried monitoring and addressing vandalism in Wikipedia using your phone? [https://diff.wikimedia.org/2024/07/10/%d9%90addressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/ A Diff blog post on Patrolling features in the Mobile App] highlights some of the new capabilities of the feature, including swiping through a feed of recent changes and a personal library of user talk messages for use when patrolling from your phone. 
* Wikimedia contributors and GLAM (galleries, libraries, archives, and museums) organisations can now learn and measure the impact Wikimedia Commons is having towards creating quality encyclopedic content using the [https://doc.wikimedia.org/generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html Commons Impact Metrics] analytics dashboard. The dashboard offers organizations analytics on things like monthly edits in a category, the most viewed files, and which Wikimedia articles are using Commons images. As a result of these new data dumps, GLAM organisation can more reliably measure their return on investment for programs bringing content into the digital Commons. [https://diff.wikimedia.org/2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/]

'''Project Updates'''
*  Come share your ideas for improving the wikis on the newly reopened [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]]. The Community Wishlist is Wikimedia’s forum for volunteers to share ideas (called wishes) to improve how the wikis work. The new version of the wishlist is always open, works with both wikitext and Visual Editor, and allows wishes in any language.

'''Learn more'''
* Have you ever wondered how Wikimedia software works across over 300 languages? This is 253 languages more than the Google Chrome interface, and it's no accident. The Language and Product Localization Team at the Wikimedia Foundation supports your work by adapting all the tools and interfaces in the MediaWiki software so that contributors in our movement who translate pages and strings can translate them and have the sites in all languages. Read more about the team and their upcoming work on [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/building-towards-a-robust-multilingual-knowledge-ecosystem-for-the-wikimedia-movement/ Diff]. 
* How can Wikimedia build innovative and experimental products while maintaining such heavily used websites? A recent [https://diff.wikimedia.org/2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/ blog post] by WMF staff Johan Jönsson highlights the work of the [[m:Future Audiences#Objectives and Key Results|WMF Future Audience initiative]], where the goal is not to build polished products but test out new ideas, such as a [[m:Future_Audiences/Experiments: conversational/generative AI|ChatGPT plugin]] and [[m:Future_Audiences/Experiment:Add a Fact|Add a Fact]], to help take Wikimedia into the future. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]].
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:३५, २३ जुलै २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27142915 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* Editors using the Visual Editor in languages that use non-Latin characters for numbers, such as Hindi, Manipuri and Eastern Arabic, may notice some changes in the formatting of reference numbers. This is a side effect of preparing a new sub-referencing feature, and will also allow fixing some general numbering issues in Visual Editor. If you notice any related problems on your wiki, please share details at the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|project talkpage]].

'''Bugs status'''
* Some logged-in editors were briefly unable to edit or load pages last week. [[phab:T370304|These errors]] were mainly due to the addition of new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|linter]] rules which led to caching problems. Fixes have been applied and investigations are continuing.
* Editors can use the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Information tool]] to get information about IP addresses. This tool is available as a Beta Feature in your preferences. The tool was not available for a few days last week, but is now working again. Thank you to Shizhao for filing the bug report. You can read about that, and [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks#2024-07-25|28 other community-submitted tasks]] that were resolved last week.

'''Project updates'''
* There are new features and improvements to Phabricator from the Release Engineering and Collaboration Services teams, and some volunteers, including: the search systems, the new task creation system, the login systems, the translation setup which has resulted in support for more languages (thanks to Pppery), and fixes for many edge-case errors. You can [[phab:phame/post/view/316/iterative_improvements/|read details about these and other improvements in this summary]].
* There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|update on the Charts project]]. The team has decided which visualization library to use, which chart types to start focusing on, and where to store chart definitions.
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9056|Czech]] ([[voy:cs:|&lt;code&gt;voy:cs:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T370905] 

'''Learn more'''
* There is a [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|new Wikimedia Foundation data center]] in São Paulo, Brazil which helps to reduce load times.
* There is new [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|user research]] on problems with the process of uploading images.
* Commons Impact Metrics are [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API.
* The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter]] is now available.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:४१, ३० जुलै २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27164109 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== साचे चढविण्याची आकार मर्यादा ==

नमस्कार टायवीन,

कृपया, [[भारताच्या टी२० क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] हे पान पहा. मी हे पान इंग्रजी पानावरुन भाषांतरित केले आहे. ह्या पानावर [[:वर्ग:अशी पाने ज्यांच्यावर साचे चढविण्याची आकार मर्यादा संपलेली आहे|साचे चढविण्याची आकार मर्यादा संपलेली आहे]]. त्यामुळे नोंदी आणि संदर्भयादी दिसत नाही. तसेच यानंतर सुद्धा अजून साचे वापरले जाण्याची शक्यता आहे. 

यावर काही उपाय सुचवू शकता का?

[[सदस्य:Nitin.kunjir|नितीन कुंजीर]] ([[सदस्य चर्चा:Nitin.kunjir|चर्चा]]) १९:२९, ४ ऑगस्ट २०२४ (IST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. These will reduce the need for &lt;code&gt;Template:Dir&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;Template:BCP47&lt;/code&gt; on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the &quot;what links here&quot; database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623]
* Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces.
* The tracking category &quot;Pages using Timeline&quot; has been renamed to &quot;Pages using the EasyTimeline extension&quot; [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&amp;namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match.

'''Project updates'''
* Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]].

'''Learn more'''
* There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]].
* The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available.
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more.
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available.
* The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:१४, ६ ऑगस्ट २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27233905 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] editors and maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Actions#Show a CAPTCHA|make a CAPTCHA show if a filter matches an edit]]. This allows communities to quickly respond to spamming by automated bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T20110]
* [[m:Special:MyLanguage/Stewards|Stewards]] can now specify if global blocks should prevent account creation. Before [[phab:T17273|this change]] by the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product]] Team, all global blocks would prevent account creation. This will allow stewards to reduce the unintended side-effects of global blocks on IP addresses.

'''Project updates'''
* [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#August_2024_committee_nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new members to refresh the [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]]. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open until at least 2024-08-26.
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2880037|West Coast Bajau]] ([[w:bdr:|&lt;code&gt;w:bdr:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T371757]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:५२, १३ ऑगस्ट २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27253654 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* Editors who want to re-use references but with different details such as page numbers, will be able to do so by the end of 2024, using a new [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Sub-referencing in a nutshell|sub-referencing]] feature. You can read more [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|about the project]] and [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|how to test the prototype]].
* Editors using tracking categories to identify which pages use specific extensions may notice that six of the categories have been renamed to make them more easily understood and consistent. These categories are automatically added to pages that use specialized MediaWiki extensions. The affected names are for: [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aintersection-category&amp;namespace=8 DynamicPageList], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Akartographer-tracking-category&amp;namespace=8 Kartographer], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aphonos-tracking-category&amp;namespace=8 Phonos], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Arss-tracking-category&amp;namespace=8 RSS], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Ascore-use-category&amp;namespace=8 Score], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Awikihiero-usage-tracking-category&amp;namespace=8 WikiHiero]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. Thanks to Pppery for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T347324]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Technical volunteers who edit modules and want to get a list of the categories used on a page, can now do so using the &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;categories&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt; property of &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|mw.title objects]]&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt;. This enables wikis to configure workflows such as category-specific edit notices. Thanks to SD001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T50175][https://phabricator.wikimedia.org/T85372]

'''Bugs status'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Your help is needed to check if any pages need to be moved or deleted. A maintenance script was run to clean up unreachable pages (due to Unicode issues or introduction of new namespaces/namespace aliases). The script tried to find appropriate names for the pages (e.g. by following the Unicode changes or by moving pages whose titles on Wikipedia start with &lt;code&gt;Talk:WP:&lt;/code&gt; so that their titles start with &lt;code&gt;Wikipedia talk:&lt;/code&gt;), but it may have failed for some pages, and moved them to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[Special:PrefixIndex/T195546/]]&lt;/bdi&gt; instead. Your community should check if any pages are listed there, and move them to the correct titles, or delete them if they are no longer needed. A full log (including pages for which appropriate names could be found) is available in [[phab:P67388]].
* Editors who volunteer as [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|mentors]] to newcomers on their wiki are once again able to access lists of potential mentees who they can connect with to offer help and guidance. This functionality was restored thanks to [[phab:T372164|a bug fix]]. Thank you to Mbch331 for filing the bug report. You can read about that, and 18 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Project updates'''
* The application deadline for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product &amp; Technology Advisory Council]] (PTAC) has been extended to September 16. Members will help by providing advice to Foundation Product and Technology leadership on short and long term plans, on complex strategic problems, and help to get feedback from more contributors and technical communities. Selected members should expect to spend roughly 5 hours per month for the Council, during the one year pilot. Please consider applying, and spread the word to volunteers you think would make a positive contribution to the committee.

'''Learn more'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award#2024 Winners|2024 Coolest Tool Awards]] were awarded at Wikimania, in seven categories. For example, one award went to the ISA Tool, used for adding structured data to files on Commons, which was recently improved during the [[m:Event:Wiki Mentor Africa ISA Hackathon 2024|Wiki Mentor Africa Hackathon]]. You can see video demonstrations of each tool at the awards page. Congratulations to this year's recipients, and thank you to all tool creators and maintainers.
* The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available, and includes some highlights from Wikimania, an upcoming Language community meeting, and other news from the movement.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:२४, २० ऑगस्ट २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27307284 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]].
* Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as &quot;Pending Changes&quot;) may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156]

'''Bugs status'''
* Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Project updates'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization.
* Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013.

'''Learn more'''
* If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]].
* To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out:
** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project.
** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:०४, २७ ऑगस्ट २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27341211 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]].
* Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as &quot;Pending Changes&quot;) may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156]

'''Bugs status'''
* Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Project updates'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization.
* Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013.

'''Learn more'''
* If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]].
* To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out:
** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project.
** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:०६, २७ ऑगस्ट २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27341211 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Editors and volunteer developers interested in data visualisation can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help to test the charts.

'''Feature news'''
* Editors who use the [[{{#special:Unusedtemplates}}]] page can now filter out pages which are expected to be there permanently, such as sandboxes, test-cases, and templates that are always substituted. Editors can add the new magic word [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#EXPECTUNUSEDTEMPLATE|&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;]] to a template page to hide it from the listing. Thanks to Sophivorus and DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T184633]
* Editors who use the New Topic tool on discussion pages, will [[phab:T334163|now be reminded]] to add a section header, which should help reduce the quantity of newcomers who add sections without a header. You can read more about that, and {{formatnum:28}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
* Last week, some Toolforge tools had occasional connection problems. The cause is still being investigated, but the problems have been resolved for now. [https://phabricator.wikimedia.org/T373243]
* Translation administrators at multilingual wikis, when editing multiple translation units, can now easily mark which changes require updates to the translation. This is possible with the [[phab:T298852#10087288|new dropdown menu]].

'''Project updates'''
* A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia's APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded.

'''Learn more'''
* To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out:
** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization.webm|Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization]] (25 mins) – about the above-mentioned Charts project.
** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 3 - State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia.webm|State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia]] (90 mins) – about some of the language tools that support Wikimedia sites, such as [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content]]/[[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section Translation]], [[mw:Special:MyLanguage/MinT|MinT]], and LanguageConverter; also the current state and future of languages onboarding. [https://phabricator.wikimedia.org/T368772]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:३८, ३ सप्टेंबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27390268 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* Starting this week, the standard [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will receive new colors that make them compatible in dark mode. This is the first of many changes to come as part of a major upgrade to syntax highlighting. You can learn more about what's to come on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365311][https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* Editors of wikis using Wikidata will now be notified of only relevant Wikidata changes in their watchlist. This is because the Lua functions &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;entity:getSitelink()&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw.wikibase.getSitelink(qid)&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will have their logic unified for tracking different aspects of sitelinks to reduce junk notifications from [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Projects/Watchlist Wikidata Sitelinks Tracking|inconsistent sitelinks tracking]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T295356]

'''Project updates'''
*  Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962]
* Contributors of [[phab:T363538#10123348|11 Wikipedias]], including English will have a new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;MOS&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; namespace added to their Wikipedias. This improvement ensures that links beginning with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;MOS:&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; (usually shortcuts to the [[w:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]]) are not broken by [[w:en:Mooré|Mooré]] Wikipedia (language code &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mos&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). [https://phabricator.wikimedia.org/T363538]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:२३, १० सप्टेंबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27424457 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-38&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translations]] are available.

'''Improvements and Maintenance'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Editors interested in templates can help by reading the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and share your feedback on the talkpage. This input helps the Community Tech team to decide the right technical approach to build. Everyone is also encouraged to continue adding [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|new wishes]].
* The new automated [[{{#special:NamespaceInfo}}]] page helps editors understand which [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespaces]] exist on each wiki, and some details about how they are configured. Thanks to DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T263513]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|References Check]] is a feature that encourages editors to add a citation when they add a new paragraph to a Wikipedia article. For a short time, the corresponding tag &quot;Edit Check (references) activated&quot; was erroneously being applied to some edits outside of the main namespace. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T373692]
* It is now possible for a wiki community to change the order in which a page’s categories are displayed on their wiki. By default, categories are displayed in the order they appear in the wikitext. Now, wikis with a consensus to do so can [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|request]] a configuration change to display them in alphabetical order. [https://phabricator.wikimedia.org/T373480]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool authors can now access ToolsDB's [[wikitech:Portal:Data Services#ToolsDB|public databases]] from both [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry|Quarry]] and [[wikitech:Superset|Superset]]. Those databases have always been accessible to every [[wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] user, but they are now more broadly accessible, as Quarry can be accessed by anyone with a Wikimedia account. In addition, Quarry's internal database can now be [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry#Querying Quarry's own database|queried from Quarry itself]]. This database contains information about all queries that are being run and starred by users in Quarry. This information was already public through the web interface, but you can now query it using SQL. You can read more about that, and {{formatnum:20}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
* Any pages or tools that still use the very old CSS classes &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw-message-box&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; need to be updated. These old classes will be removed next week or soon afterwards. Editors can use a [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-message-box&amp;regex=1&amp;namespaces=&amp;title= global-search] to determine what needs to be changed. It is possible to use the newer &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;cdx-message&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; group of classes as a replacement (see [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/message.html#css-only-version the relevant Codex documentation], and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Header&amp;diff=prev&amp;oldid=27449042 an example update]), but using locally defined onwiki classes would be best. [https://phabricator.wikimedia.org/T374499]

'''Technical project updates'''
* Next week, all Wikimedia wikis will be read-only for a few minutes. This will start on September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This maintenance process also targets other services.]] The previous switchover took 3 minutes, and the Site Reliability Engineering teams use many tools to make sure that this essential maintenance work happens as quickly as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962]

'''Tech in depth'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: 
** [[c:File:Wikimania 2024 - Auditorium Kyiv - Day 4 - Hackathon Showcase.webm|Hackathon Showcase]] (45 mins) - 19 short presentations by some of the Hackathon participants, describing some of the projects they worked on, such as automated testing of maintenance scripts, a video-cutting command line tool, and interface improvements for various tools. There are [[phab:T369234|more details and links available]] in the Phabricator task.
** [[c:File:Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem.webm|Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem]] (40 mins) - a roundtable discussion for tool-maintainers, users, and supporters of Toolforge about how to make the platform sustainable and how to evaluate the tools available there.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:३३, १७ सप्टेंबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27460876 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-39&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only]] for a few minutes on Wednesday September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. Reading the wikis will not be interrupted, but editing will be paused. These twice-yearly processes allow WMF's site reliability engineering teams to remain prepared to keep the wikis functioning even in the event of a major interruption to one of our data centers.

'''Updates for editors'''
[[File:Add alt text from a halfsheet, with the article behind.png|thumb|A screenshot of the interface for the Alt Text suggested-edit feature]]
* Editors who use the iOS Wikipedia app in Spanish, Portuguese, French, or Chinese, may see the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|Alt Text suggested-edit experiment]] after editing an article, or completing a suggested edit using &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project#Hypothesis 2 Add an Image Suggested Edit|Add an image]]&quot;. Alt-text helps people with visual impairments to read Wikipedia articles. The team aims to learn if adding alt-text to images is a task that editors can be successful with. Please share any feedback on [[mw:Talk:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|the discussion page]].
* The Codex color palette has been updated with new and revised colors for the MediaWiki user interfaces. The [[mw:Special:MyLanguage/Design System Team/Color/Design documentation#Updates|most noticeable changes]] for editors include updates for: dark mode colors for Links and for quiet Buttons (progressive and destructive), visited Link colors for both light and dark modes, and background colors for system-messages in both light and dark modes.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] It is now possible to include clickable wikilinks and external links inside code blocks. This includes links that are used within &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;syntaxhighlight&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; tags and on code pages (JavaScript, CSS, Scribunto and Sanitized CSS). Uses of template syntax &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{…}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; are also linked to the template page. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T368166]
* Two bugs were fixed in the [[m:Special:MyLanguage/Account vanishing|GlobalVanishRequest]] system by improving the logging and by removing an incorrect placeholder message. [https://phabricator.wikimedia.org/T370595][https://phabricator.wikimedia.org/T372223]
* View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] From [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]]: 
** The API now enables 5,000 on-demand API requests per month and twice-monthly HTML snapshots freely (gratis and libre). More information on the updates and also improvements to the software development kits (SDK) are explained on [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ the project's blog post]. While Wikimedia Enterprise APIs are designed for high-volume commercial reusers, this change enables many more community use-cases to be built on the service too.
** The Snapshot API (html dumps) have added beta Structured Contents endpoints ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ blog post on that]) as well as released two beta datasets (English and French Wikipedia) from that endpoint to Hugging Face for public use and feedback ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ blog post on that]). These pre-parsed data sets enable new options for researchers, developers, and data scientists to use and study the content.

'''In depth'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The Wikidata Query Service (WDQS) is used to get answers to questions using the Wikidata data set. As Wikidata grows, we had to make a major architectural change so that WDQS could remain performant. As part of the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split project]], we have new SPARQL endpoints available for serving the &quot;[https://query-scholarly.wikidata.org scholarly]&quot; and &quot;[https://query-main.wikidata.org main]&quot; subgraphs of Wikidata. The [http://query.wikidata.org query.wikidata.org endpoint] will continue to serve the full Wikidata graph until March 2025. After this date, it will only serve the main graph. For more information, please see [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|the announcement on Wikidata]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:०७, २४ सप्टेंबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27493779 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-40&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Readers of [[phab:T375401|42 more wikis]] can now use Dark Mode. If the option is not yet available for logged-out users of your wiki, this is likely because many templates do not yet display well in Dark Mode. Please use the [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ night-mode-checker tool] if you are interested in helping to reduce the number of issues. The [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations page]] provides guidance on this. Dark Mode is enabled on additional wikis once per month.
* Editors using the 2010 wikitext editor as their default can access features from the 2017 wikitext editor by adding &lt;code dir=ltr&gt;?veaction=editsource&lt;/code&gt; to the URL. If you would like to enable the 2017 wikitext editor as your default, it can be set in [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-newwikitext|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239796]
* For logged-out readers using the Vector 2022 skin, the &quot;donate&quot; link has been moved from a collapsible menu next to the content area into a more prominent top menu, next to &quot;Create an account&quot;. This restores the link to the level of prominence it had in the Vector 2010 skin. [[mw:Readers/2024 Reader and Donor Experiences#Donor Experiences (Key Result WE 3.2 and the related hypotheses)|Learn more]] about the changes related to donor experiences. [https://phabricator.wikimedia.org/T373585]
* The CampaignEvents extension provides tools for organizers to more easily manage events, communicate with participants, and promote their events on the wikis. The extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|enabled]] on Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, Swahili Wikipedia, and Meta-Wiki. [[w:zh:Wikipedia:互助客栈/其他#引進CampaignEvents擴充功能|Chinese Wikipedia has decided]] to enable the extension, and discussions on the extension are in progress [[w:es:Wikipedia:Votaciones/2024/Sobre la política de Organizadores de Eventos|on Spanish Wikipedia]] and [[d:Wikidata:Project chat#Enabling the CampaignEvents Extention on Wikidata|on Wikidata]]. To learn how to enable the extension on your wiki, you can visit [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|the CampaignEvents page on Meta-Wiki]].
* View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Developers with an account on Wikitech-wiki should [[wikitech:Wikitech/SUL-migration|check if any action is required]] for their accounts. The wiki is being changed to use the single-user-login (SUL) system, and other configuration changes. This change will help reduce the overall complexity for the weekly software updates across all our wikis.

'''In depth'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully last week with a read-only time of [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|only 2 minutes 46 seconds]]. This periodic process makes sure that engineers can switch data centers and keep all of the wikis available for readers, even if there are major technical issues. It also gives engineers a chance to do maintenance and upgrades on systems that normally run 24 hours a day, and often helps to reveal weaknesses in the infrastructure. The process involves dozens of software services and hundreds of hardware servers, and requires multiple teams working together. Work over the past few years has reduced the time from 17 minutes down to 2–3 minutes. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/66ZW7B2MG63AESQVTXDIFQBDBS766JGW/]

'''Meetings and events'''
* October 4–6: [[m:Special:MyLanguage/WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference's Hackathon]] in Johannesburg, South Africa
* November 4–6: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] in Vienna, Austria

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:५१, १ ऑक्टोबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27530062 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-41&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Communities can now request installation of [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]] on their wiki. Automoderator is an automated anti-vandalism tool that reverts bad edits based on scores from the new &quot;Revert Risk&quot; machine learning model. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AutoModerator/Deploying|read details about the necessary steps]] for installation and configuration. [https://phabricator.wikimedia.org/T336934]

'''Updates for editors'''
* Translators in wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|the mobile experience of Content Translation is available]], can now customize their articles suggestion list from 41 filtering options when using the tool. This topic-based article suggestion feature makes it easy for translators to self-discover relevant articles based on their area of interest and translate them. You can [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;active-list=suggestions try it with your mobile device]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368422]
* View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* It is now possible for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;syntaxhighlight&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; code blocks to offer readers a &quot;Copy&quot; button if the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;copy=1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight#copy|set on the tag]]. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T40932]
* Customized copyright footer messages on all wikis will be updated. The new versions will use wikitext markup instead of requiring editing raw HTML. [https://phabricator.wikimedia.org/T375789]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this month, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] will be rolled out on several pilot wikis. The final list of the wikis will be published in the second half of the month. If you maintain any tools, bots, or gadgets on [[phab:T376499|these 11 wikis]], and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Rate limiting has been enabled for the code review tools [[Wikitech:Gerrit|Gerrit]] and [[Wikitech:GitLab|GitLab]] to address ongoing issues caused by malicious traffic and scraping. Clients that open too many concurrent connections will be restricted for a few minutes. This rate limiting is managed through [[Wikitech:nftables|nftables]] firewall rules. For more details, see Wikitech's pages on [[Wikitech:Firewall#Throttling with nftables|Firewall]], [[Wikitech:GitLab/Abuse and rate limiting|GitLab limits]] and [[Wikitech:Gerrit/Operations#Throttling IPs|Gerrit operations]].
* Five new wikis have been created: 
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q49224|Komering]] ([[w:kge:|&lt;code&gt;w:kge:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374813]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36096|Mooré]] ([[m:mos:|&lt;code&gt;m:mos:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374641]
** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[wikt:mad:|&lt;code&gt;wikt:mad:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374968]
** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q2501174|Gorontalo]] ([[q:gor:|&lt;code&gt;q:gor:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375088]
** a {{int:project-localized-name-group-wikinews}} in [[d:Q56482|Shan]] ([[n:shn:|&lt;code&gt;n:shn:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375430]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:१३, ८ ऑक्टोबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27557422 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-42&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Structured Discussion extension (also known as Flow) is starting to be removed. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|A first set of wikis]] are being contacted. These wikis are invited to stop using Flow, and to move all Flow boards to sub-pages, as archives. At these wikis, a script will move all Flow pages that aren't a sub-page to a sub-page automatically, starting on 22 October 2024. On 28 October 2024, all Flow boards at these wikis will be set in read-only mode. [https://www.mediawiki.org/wiki/Structured_Discussions/Deprecation][https://phabricator.wikimedia.org/T370722]
* WMF's Search Platform team is working on making it easier for readers to perform text searches in their language. A [[phab:T332342|change last week]] on over 30 languages makes it easier to find words with accents and other diacritics. This applies to both full-text search and to types of advanced search such as the &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''hastemplate''&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''incategory''&lt;/bdi&gt; keywords. More technical details (including a few other minor search upgrades) are available. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:TJones_%28WMF%29/Notes/Language_Analyzer_Harmonization_Notes#ASCII-folding/ICU-folding_%28T332342%29]
* View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|EditCheck]] was installed at Russian Wikipedia, and fixes were made for some missing user interface styles.

'''Updates for technical contributors'''
* Editors who use the Toolforge tool [[toolforge:copyvios|Earwig's Copyright Violation Detector]] will now be required to log in with their Wikimedia account before running checks using the &quot;search engine&quot; option. This change is needed to help prevent external bots from misusing the system. Thanks to Chlod for these improvements. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:New_pages_patrol/Reviewers#Authentication_is_now_required_for_search_engine_checks_on_Earwig's_Copyvio_Tool]
* [[m:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] users can create tickets and add comments on existing tickets via Email again. [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator/Help#Using email|Sending email to Phabricator]] has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356077]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Some HTML elements in the interface are now wrapped with a &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;bdi&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; element, to make our HTML output more aligned with Web standards. More changes like this will be coming in future weeks. This change might break some tools that rely on the previous HTML structure of the interface. Note that relying on the HTML structure of the interface is [[mw:Special:MyLanguage/Stable interface policy/Frontend#What is not stable?|not recommended]] and might break at any time. [https://phabricator.wikimedia.org/T375975]

'''In depth'''
* The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/September 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes: updates on Wikimedia's authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, updates on Parser Unification and MathML rollout, and more.
* The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/October|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition include: research about improving topic suggestions related to countries, improvements to PHPUnit tests, and more.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:५२, १५ ऑक्टोबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27597254 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Join the Wikipedia Asian Month Campaign 2024 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Dear 2022 &amp; 2023 WAM Organizers,

Greetings from Wikipedia Asian Month User Group!

The [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024|Wikipedia Asian Month Campaign 2024]] is just around the corner. We invite you to register your language for the event on the &quot;[[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Join_an_Event|Join an event]]&quot; page and once again become an organizer for your language's Wikipedia. Additionally, this year we have selected [[m:Wikipedia_Asian_Month_User_Group/Ambassadors|ambassadors]] for various regions in Asia. If you encounter any issues and need support, feel free to reach out to the ambassador responsible for your area or contact me for further communication. We look forward to seeing you again this year. Thank you! 
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|100px|right]]

[[m:User:Betty2407|Betty2407]] ([[m:User talk:Betty2407|talk]]) 11:00, 20 October 2024 (UTC) on behalf of [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Team|Wikipedia Asian Month 2024 Team]]


&lt;small&gt;You received this message because you was an organizer in the previous campaigns.
- [[m:User:Betty2407/WAMMassMessagelist|Unsubscribe]]&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Betty2407@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&amp;oldid=27632678 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-43&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app's navigation, and it is now available in the latest App store version. The team added a new Profile menu that allows for easy access to editor features like Notifications and Watchlist from the Article view, and brings the &quot;Donate&quot; button into a more accessible place for users who are reading an article. This is the first phase of a larger planned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh|navigation refresh]] to help the iOS app transition from a primarily reader-focused app, to an app that fully supports reading and editing. The Wikimedia Foundation has added more editing features and support for on-wiki communication based on volunteer requests in recent years.
[[File:IOS App Navigation refresh first phase 05.png|thumb|iOS Wikipedia App's profile menu and contents]]

'''Updates for editors'''
* Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with some early ideas on potential features that recommend articles for further reading, automatically summarize articles, and improve search functionality. For more details and to stay updated, check out the Web team's [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments page]] and [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Web team's projects|subscribe to their newsletter]].
* Later this month, logged-out editors of [[phab:T376499|these 12 wikis]] will start to have [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] created. The list may slightly change - some wikis may be removed but none will be added. Temporary account is a new [[mw:Special:MyLanguage/User account types|type of user account]]. It enhances the logged-out editors' privacy and makes it easier for community members to communicate with them. If you maintain any tools, bots, or gadgets on these 12 wikis, and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. Read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|deployment plan across all wikis]].
* View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[w:nr:Main Page|South Ndebele]], [[w:rsk:Главни бок|Pannonian Rusyn]], [[w:ann:Uwu|Obolo]], [[w:iba:Lambar Keterubah|Iban]] and [[w:tdd:ᥞᥨᥝᥴ ᥘᥣᥲ ᥖᥥᥰ|Tai Nüa]] Wikipedia languages were created last week. [https://www.wikidata.org/wiki/Q36785][https://www.wikidata.org/wiki/Q35660][https://www.wikidata.org/wiki/Q36614][https://www.wikidata.org/wiki/Q33424][https://www.wikidata.org/wiki/Q36556]
* It is now possible to create functions on Wikifunctions using Wikidata lexemes, through the new [[f:Z6005|Wikidata lexeme type]] launched last week. When you go to one of these functions, the user interface provides a lexeme selector that helps you pick a lexeme from Wikidata that matches the word you type. After hitting run, your selected lexeme is retrieved from Wikidata, transformed into a Wikidata lexeme type, and passed into the selected function. Read more about this in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-10-17#Function of the Week: select representation from lexeme|the latest Wikifunctions newsletter]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Users of the Wikimedia sites can now format dates more easily in different languages with the new &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;{{[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef|#timef]]:…}}&lt;/code&gt; parser function. For example, &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{#timef:now|date|en}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; will show as &quot;&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;{{#timef:now|date|en}}&lt;/bdi&gt;&quot;. Previously, &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{#time:…}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; could be used to format dates, but this required knowledge of the order of the time and date components and their intervening punctuation. &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;#timef&lt;/code&gt; (or &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;#timefl&lt;/code&gt; for local time) provides access to the standard date formats that MediaWiki uses in its user interface. This may help to simplify some templates on multi-lingual wikis like Commons and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T223772][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Commons and Meta users can now efficiently [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Localization|retrieve the user's language]] using &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{USERLANGUAGE}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; instead of using &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{int:lang}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T4085]
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Tech Advisory Council]] (PTAC) now has its pilot members with representation across Africa, Asia, Europe, North America and South America. They will work to address the [[Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives/Technology Council|Movement Strategy's Technology Council]] initiative of having a co-defined and more resilient technological platform. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Initiatives/Technology_Council]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/32|Growth newsletter]] is available. It includes: an upcoming Newcomer Homepage Community Updates module, new Community Configuration options, and details on new projects.
* The Wikimedia Foundation is [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Security Team#CNA Partnership|now an official partner of the CVE program]], which is an international effort to catalog publicly disclosed cybersecurity vulnerabilities. This partnership will allow the Security Team to instantly publish [[w:en:Common Vulnerabilities and Exposures|common vulnerabilities and exposures]] (CVE) records that are affecting MediaWiki core, extensions, and skins, along with any other code the Foundation is a steward of.
* The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]] is now [[m:Community Wishlist/Updates#October 16, 2024: Conversations Made Easier: Machine-Translated Wishes Are Here!|testing machine translations]] for Wishlist content. Volunteers can now read machine-translated versions of wishes and dive into discussions even before translators arrive to translate content.

'''Meetings and events'''
* 24 October - Wiki Education Speaker Series Webinar - [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/N4XTB4G55BUY3M3PNGUAKQWJ7A4UOPAK/ Open Source Tech: Building the Wiki Education Dashboard], featuring Wikimedia interns and a Web developer in the panel.
* 20–22 December 2024 - [[m:Special:MyLanguage/Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]] in Odisha, India. A hackathon for community members, including developers, designers and content editors, to build technical solutions that improve contributors' experiences.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:२३, २२ ऑक्टोबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27634672 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklores  2024 Organizers Feedback ==

Dear Organizer,
[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | right | frameless]]

We extend our heartfelt gratitude for your invaluable contributions to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2024 Feminism and Folklore 2024]. Your dedication to promoting feminist perspectives on Wikimedia platforms has been instrumental in the campaign's success.

To better understand your initiatives and impact, we invite you to participate in a short survey (5-7 minutes). 

Your feedback will help us document your achievements in our report and showcase your story in our upcoming blog, highlighting the diversity of [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore] initiatives.

Click to participate in the [https://forms.gle/dSeoDP1r7S4KCrVZ6  survey]. 

By participating in the By participating in the survey, you help us share your efforts in reports and upcoming blogs. This will help showcase and amplify your work, inspiring others to join the movement.

The survey covers:
#Community engagement and participation
#Challenges and successes
#Partnership

Thank you again for your tireless efforts in promoting  [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore].

Best regards,&lt;br&gt;
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 14:23, 26 October 2024 (UTC)
&lt;!-- सदस्य:Joris Darlington Quarshie@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-44&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Later in November, the Charts extension will be deployed to the test wikis in order to help identify and fix any issue. A security review is underway to then enable deployment to pilot wikis for broader testing. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates#October 2024: Working towards production deployment|the October project update]] and see the [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Charts latest documentation and examples on Beta Wikipedia].
* View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[w:en:PediaPress|Pediapress.com]], an external service that creates books from Wikipedia, can now use [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Maps|Wikimedia Maps]] to include existing pre-rendered infobox map images in their printed books on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T375761]

'''Updates for technical contributors'''
* Wikis can use [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|the Guided Tour extension]] to help newcomers understand how to edit. The Guided Tours extension now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]. Guided Tour maintainers can check their tours to see that nothing looks odd. They can also set &lt;code&gt;emitTransitionOnStep&lt;/code&gt; to &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; to fix an old bug. They can use the new flag &lt;code&gt;allowAutomaticBack&lt;/code&gt; to avoid back-buttons they don't want. [https://phabricator.wikimedia.org/T73927#10241528]
*  Administrators in the Wikimedia projects who use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Nuke|Nuke Extension]] will notice that mass deletions done with this tool have the &quot;Nuke&quot; tag. This change will make reviewing and analyzing deletions performed with the tool easier. [https://phabricator.wikimedia.org/T366068]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:२६, २९ ऑक्टोबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27668811 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-45&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. This will assist stewards in preventing abuse from users who have been globally blocked. This includes preventing globally blocked temporary accounts from exiting their session or switching browsers to make subsequent edits for 24 hours. Previously, temporary accounts could exit their current session or switch browsers to continue editing. This is an anti-abuse tool improvement for the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project. You can read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|progress on key features for temporary accounts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368949]
* Wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]] can now use the [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Event list#October 29, 2024: Collaboration List launched|Collaboration List]] feature. This list provides a new, easy way for contributors to learn about WikiProjects on their wikis. Thanks to the Campaign team for this work that is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product %26 Technology OKRs#WE KRs|the 2024/25 annual plan]]. If you are interested in bringing the CampaignEvents extension to your wiki, you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|follow these steps]] or you can reach out to User:Udehb-WMF for help.
* The text color for red links will be slightly changed later this week to improve their contrast in light mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T370446]
* View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, on multilingual wikis, users [[phab:T216368|can now]] hide translations from the WhatLinksHere special page.

'''Updates for technical contributors'''
* XML [[m:Special:MyLanguage/Data dumps|data dumps]] have been temporarily paused whilst a bug is investigated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/message/BXWJDPO5QI2QMBCY7HO36ELDCRO6HRM4/]

'''In depth'''
* Temporary Accounts have been deployed to six wikis; thanks to the Trust and Safety Product team for [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|this work]], you can read about [[phab:T340001|the deployment plans]]. Beginning next week, Temporary Accounts will also be enabled on [[phab:T378336|seven other projects]]. If you are active on these wikis and need help migrating your tools, please reach out to [[m:User:Udehb-WMF|User:Udehb-WMF]] for assistance.
*  The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|Language and Internationalization newsletter]] is available.  It includes: New languages supported in translatewiki or in MediaWiki; New keyboard input methods for some languages; details about recent and upcoming meetings, and more.

'''Meetings and events'''
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] is happening in Vienna, Austria and online from 4 to 6 November 2024. The conference will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:२०, ५ नोव्हेंबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27693917 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [Reminder] Apply for Cycle 3 Grants by December 1st! ==

Dear Feminism and Folklore Organizers,

We hope this message finds you well. We are excited to inform you that the application window for Wikimedia Foundation's Cycle 3 of our grants is now open. Please ensure to submit your applications by December 1st.

For a comprehensive guide on how to apply, please refer to the Wiki Loves Folklore Grant Toolkit: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_Grant_Toolkit

Additionally, you can find detailed information on the Rapid Grant timeline here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/Rapid#Timeline

We appreciate your continuous efforts and contributions to our campaigns. Should you have any questions or need further assistance, please do not hesitate to reach out:  '''support@wikilovesfolkore.org'''

Kind regards, &lt;br&gt;
On behalf of the Wiki Loves Folklore International Team. &lt;br&gt;
[[User:Joris Darlington Quarshie | Joris Darlington Quarshie]] ([[User talk:Joris Darlington Quarshie|talk]]) 08:39, 9 November 2024 (UTC)
&lt;!-- सदस्य:Joris Darlington Quarshie@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-46&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463]
* View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454] 

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]&lt;/code&gt;, the logic of Wikibase function &lt;code&gt;getAllStatements&lt;/code&gt; changed to behave like &lt;code&gt;getBestStatements&lt;/code&gt;. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851]
* [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]].

'''In depth'''
* Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488]

'''Meetings and events'''
* 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] &amp; [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:३८, १२ नोव्हेंबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27732268 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-47&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057]
* View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676]

'''Updates for technical contributors'''
* On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380]

'''In depth'''
* There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis.

'''Meetings and events'''
* Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas.
* Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''.
* A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०७:३१, १९ नोव्हेंबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27806858 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-48&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]].
* The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Ctrl&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;B&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for bold and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Ctrl&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;I&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928]
* Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: &lt;bdi&gt;bswiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;elwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;euwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;fawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;fiwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikiquote&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikisource&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikiversity&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikivoyage&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;idwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;lvwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;plwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;ptwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;urwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;viwikisource&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;zhwikisource&lt;/bdi&gt;. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. 
* View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to &quot;protected&quot; [[phab:T377765|if it includes a protected variable]].

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Ctrl&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;,&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and un-selecting &quot;&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Live Autocompletion&lt;/bdi&gt;&quot;.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069]

'''Meetings and events'''
* A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:१२, २६ नोव्हेंबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27847039 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-49&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Two new parser functions were added this week. The &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;MOS:&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the &lt;code&gt;mos&lt;/code&gt; language code prefix of Mooré Wikipedia]].
* Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/]
* Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: &lt;bdi&gt;arwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;cawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;mediawikiwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;orwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;wawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;wawiktionary&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;wikidatawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;zhwiki&lt;/bdi&gt;. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910]
* This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details.
* View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the &quot;Download as PDF&quot; system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438]

'''Updates for technical contributors'''
* In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:५३, ३ डिसेंबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27873992 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [Workshop] Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia ==

Dear Recipient,&lt;br&gt;
We are excited to invite you to the third workshop in our Advocacy series, part of the Feminism and Folklore International Campaign. This highly anticipated workshop, titled &lt;b&gt;&quot;Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia,&quot;&lt;/b&gt; will be led by the esteemed Alex Stinson, Lead Program Strategist at the Wikimedia Foundation. Don't miss this opportunity to gain valuable insights into forging effective partnerships.

===Workshop Objectives===
* &lt;b&gt;Introduction to Partnerships: &lt;/b&gt;Understand the importance of building win-win relationships within the Wikimedia movement.
* &lt;b&gt;Strategies for Collaboration: &lt;/b&gt;Learn practical strategies for identifying and fostering effective partnerships.
* &lt;b&gt;Case Studies:&lt;/b&gt; Explore real-world examples of successful partnerships in the Wikimedia community.
* &lt;b&gt;Interactive Discussions: &lt;/b&gt;Engage in discussions to share experiences and insights on collaboration and advocacy.

===Workshop Details===
📅 Date: 7th December 2024&lt;br&gt;
⏰ Time: 4:30 PM UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1733589000 Check your local time zone])&lt;br&gt;
📍 Venue: Zoom Meeting

===How to Join:===
Registration Link: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Identifying_Win-Win_Relationships_with_Partners_for_Wikimedia &lt;br&gt;
Meeting ID: 860 4444 3016 &lt;br&gt;
Passcode: 834088

We welcome participants to bring their diverse perspectives and stories as we drive into the collaborative opportunities within the Wikimedia movement. Together, we’ll explore how these partnerships can enhance our advocacy and community efforts.

Thank you,

Wiki Loves Folklore International Team

[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 07:34, 03 December 2024 (UTC)
&lt;!-- सदस्य:Joris Darlington Quarshie@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-50&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;#wikimedia-techdocs&lt;/bdi&gt; IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]].

'''Updates for editors'''
[[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]]
* Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted.
* The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details.
* Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the &quot;[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;campaign=specialcx&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=collections&amp;active-list=suggestions&amp;from=es&amp;to=en All collection]&quot; category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;page-collection&gt; &lt;/page-collection&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based &amp; Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion.
* The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365]
* The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, &lt;code dir=ltr&gt;archiveUrl&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;archiveDate&lt;/code&gt;, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&amp;diff=1261320172&amp;oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&amp;q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B&amp;regex=1&amp;title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|&lt;code&gt;voy:id:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726]
* Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329]

'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[git:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662]
* [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system.
* The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]].
* There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Meetings and events'''
* The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:४६, १० डिसेंबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27919424 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-51&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]].

'''Updates for editors'''
* Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history.
* Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles.
* The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information.
* The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped.

'''Updates for technical contributors'''
* There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:५५, १७ डिसेंबर २०२४ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27942374 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2025 in Your Country ==

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|frameless]]

Dear Team,
My name is Joris Darlington Quarshie (user: Joris Darlington Quarshie), and I am the Event Coordinator for the Wiki Loves Folklore 2025 (WLF) International campaign.

Wiki Loves Folklore 2025 is a photographic competition aimed at highlighting folk culture worldwide. The annual international photography competition is held on Wikimedia Commons between the 1st of February and the 31st of March. This campaign invites photographers and enthusiasts of folk culture globally to showcase their local traditions, festivals, cultural practices, and other folk events by uploading photographs to Wikimedia Commons.

As we celebrate the seventh anniversary of Wiki Loves Folklore, the international team is thrilled to invite Wikimedia affiliates, user groups, and organizations worldwide to host a local edition in their respective countries. This is an opportunity to bring more visibility to the folk culture of your region and contribute valuable content to the internet.

* Please find the project page for this year’s edition at:
https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025
* To sign up and organize the event in your country, visit:
https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025/Organize

If you wish to organize your local edition in either February or March instead of both months, feel free to let us know.

In addition to the photographic competition, there will also be a Wikipedia writing competition called Feminism and Folklore, which focuses on topics related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture on Wikipedia.

We welcome your team to organize both the photo and writing campaigns or either one of them in your local Wiki edition. If you are unable to organize both campaigns, feel free to share this opportunity with other groups or organizations in your region that may be interested.

* You can find the Feminism and Folklore project page here:
https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025

* The page to sign up is:
https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page

For any questions or to discuss further collaboration, feel free to contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. If your team wishes to connect via a meeting to discuss this further, please let us know.

We look forward to your participation in Wiki Loves Folklore 2025 and to seeing the incredible folk culture of your region represented on Wikimedia Commons.

Sincerely,

The Wiki Loves Folklore International Team

[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 08:50, 27 December 2024 (UTC)
&lt;!-- सदस्य:Joris Darlington Quarshie@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Invitation to Organise Feminism and Folklore 2025 ==

== Invitation to Organise Feminism and Folklore 2025 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]]
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;em&gt;{{int:please-translate}}&lt;/em&gt;&lt;/div&gt;

Dear {{PAGENAME}},

My name is [[User:SAgbley|Stella Agbley]], and I am the Event Coordinator for the Feminism and Folklore 2025 (FnF) International campaign.

We're thrilled to announce the Feminism and Folklore 2025 writing competition, held in conjunction with Wiki Loves Folklore 2025! This initiative focuses on enriching Wikipedia with content related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture.

=== Why Host the Competition? ===
* Empower voices: Provide a platform for discussions on feminism and its intersection with folk culture.
* Enrich Wikipedia: Contribute valuable content to Wikipedia on underrepresented topics.
* Raise awareness: Increase global understanding of these important issues.

=== Exciting Prizes Await! ===
We're delighted to acknowledge outstanding contributions with a range of prizes:

**International Recognition:**
* 1st Prize: $300 USD
* 2nd Prize: $200 USD
* 3rd Prize: $100 USD
* Consolation Prizes (Top 10): $50 USD each

**Local Recognition (Details Coming Soon!):**
Each participating Wikipedia edition (out of 40+) will offer local prizes. Stay tuned for announcements!  
All prizes will be distributed in a convenient and accessible manner. Winners will receive major brand gift cards or vouchers equivalent to the prize value in their local currency.

=== Ready to Get Involved? ===
Learn more about Feminism and Folklore 2025: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 Feminism and Folklore 2025]  
Sign Up to Organize a Campaign: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page Campaign Sign-Up Page]

=== Collaboration is Key! ===
Whether you choose to organize both photo and writing competitions (Wiki Loves Folklore and Feminism and Folklore) or just one, we encourage your participation. If hosting isn't feasible, please share this opportunity with interested groups in your region.

=== Let's Collaborate! ===
For questions or to discuss further collaboration, please contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. We're happy to schedule a meeting to discuss details further.  
Together, let's celebrate women's voices and enrich Wikipedia with valuable content!

Thank you,  
**Wiki Loves Folklore International Team**

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:02, 05 January 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 --&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joris Darlington Quarshie@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey ==

Dear Community Members,

I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity.

We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal.

This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference.

Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6

We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations.

Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025

Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input.

Warm regards,&lt;br&gt;
[[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]]
&lt;!-- सदस्य:Biplab Anand@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&amp;oldid=28078122 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline.

'''Updates for editors'''
* On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the &lt;code dir=ltr&gt;inproject:&lt;/code&gt; keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868] 
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|&lt;code&gt;w:tig:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise.
* Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]]. 
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its &lt;code&gt;sub&lt;/code&gt; field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139]
* Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Common.css]]&lt;/bdi&gt; until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027]

'''Meetings and events'''
* The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०७:१२, १४ जानेवारी २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28048614 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846]
* On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as &quot;manually patrolled&quot; instead of &quot;autopatrolled&quot;, which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's &quot;Insert link&quot; feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]].

'''Updates for technical contributors'''
* The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912]
* The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०७:०७, २१ जानेवारी २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28129769 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product &amp; Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year.

'''Updates for editors'''
* iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145]
* Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''

* For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mediawiki_user_history&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; dump, the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;anonymous&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; field will be renamed to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;is_anonymous&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:४५, २८ जानेवारी २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28149374 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Editors who use the &quot;Special characters&quot; editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722]
* Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;code&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements.
* Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki.
** (1) Administrators should update the local versions of the page &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Citoid-template-type-map.json&lt;/code&gt; to include entries for &lt;code dir=ltr&gt;preprint&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;standard&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr&gt;dataset&lt;/code&gt;; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&amp;diff=1189164774&amp;oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&amp;diff=1270832208&amp;oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset'].
** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&amp;diff=1270829051&amp;oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&amp;diff=1270831369&amp;oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are &lt;code dir=ltr&gt;archiveID&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;identifier&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;repository&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;organization&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;repositoryLocation&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;committee&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr&gt;versionNumber&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|&lt;code&gt;w:knc:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:३९, ४ फेब्रुवारी २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28203495 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''

* The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February.

'''Updates for editors'''
* The &quot;Special pages&quot; portlet link will be moved from the &quot;Toolbox&quot; into the &quot;Navigation&quot; section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211]
* As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (&lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]&lt;/code&gt;). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024]

'''Updates for technical contributors'''
* Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a &quot;default for all languages&quot;]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511]
* The function &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;getDescription&lt;/code&gt; was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660]
* As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;/page/related&lt;/code&gt; endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the &quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;morelike&lt;/code&gt;&quot; action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/]

'''In depth'''

* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the &quot;Contribute&quot; menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more. 
* The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:४२, ११ फेब्रुवारी २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28231022 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Communities using growth tools can now showcase one event on the &lt;code&gt;{{#special:Homepage}}&lt;/code&gt; for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at &lt;code&gt;{{#special:CommunityConfiguration}}&lt;/code&gt;. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]].

'''Updates for editors'''
[[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]]
* Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102]
* You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324]
* When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like &quot;1.23&quot; or localized alphabetic markers like &quot;a b c&quot; in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed.  As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like &quot;1.23&quot; once the alphabetic markers are all used.
* The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements.
* A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488]
* Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193]

'''Updates for technical contributors'''
* Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640]
* Developers of tools that run on-wiki should note that &lt;code dir=ltr&gt;mw.Uri&lt;/code&gt; is deprecated. Tools requiring &lt;code dir=ltr&gt;mw.Uri&lt;/code&gt; must explicitly declare &lt;code dir=ltr&gt;mediawiki.Uri&lt;/code&gt; as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native &lt;code dir=ltr&gt;URL&lt;/code&gt; API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:४७, १८ फेब्रुवारी २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28275610 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348]
* The &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]&lt;/bdi&gt; portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://wikibooks.org wikibooks.org]&lt;/bdi&gt;, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|&lt;code&gt;wikt:sat:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289]

'''Meetings and events'''
* The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&amp;A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:१२, २५ फेब्रुवारी २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28296129 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2025: Important Updates for Organizers &amp; Jury ==

Hello Community Organizers and Jury,

Thank you for organising Feminism and Folklore writing competition on your wiki. Feminism and Folklore is the largest Wikipedia contest organized by community members. We congratulate you in joining and celebrating our cultural heritage and promoting gender equality on Wikipedia.

To encourage boost for the contributions of the participants, we're offering prizes for Feminism and Folklore local prizes. Each Wikipedia will have three local winners:

# First Prize: $25 USD

# Second Prize: $20 USD

# Best Jury Article: $15 USD

All this will be in '''gift voucher format only'''.

Prizes will only be given to users who have more than 5 accepted articles. No prizes will be given for users winning below 5 accepted articles.

Kindly inform your local community regarding these prizes and post them on the local project page

The Best Jury Article will be chosen by the jury based on how unique the article is aligned with the theme. The jury will review all submissions and decide the winner together, making sure it's fair. These articles will also be featured on our social media handles.

We're also providing internet and childcare support to the first 75 organizers and Jury members for those who request for it. Remember, only 75 organizers will get this support, and it's given on a first-come, first-served basis. The registration form will close after 75 registrations, and the deadline is &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;March 5, 2025&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;. This support is optional and not compulsory, so if you're interested, fill out the  [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeum8md6FqHY1ISWRLW5bqOAv_lcd1tpVtMMZfWKRDU_IffLQ/viewform?usp=dialog Form]


Each organizer/jury who gets support will receive $40 USD in gift voucher format, even if they're involved in more than one wiki. No dual support will be provided if you have signed up in more than one language. This support is meant to appreciate your volunteer support for the contest.

We also invite all organizers and jury members to join us for Advocacy session on '''Saturday, Feb 28, 2025'''. This session will help you understand the jury process for both contests and give you a chance to ask questions. More details are on [[Event:Telling untold stories: How to document gendered narratives in Folklore on Wikipedia|Event:Telling untold stories: How to document gendered narratives in Folklore on Wikipedia - Meta]]

Let's celebrate our different cultures and work towards gender equality on Wikipedia!

Best regards,

Stella and Tiven

Wiki loves folklore international team


[[User:SAgbley|SAgbley]] ([[User talk:SAgbley|talk]]) 04:39, 25 February 2025 (UTC)
&lt;!-- सदस्य:Joris Darlington Quarshie@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/Community_Prizes&amp;oldid=28309519 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2025: Important Updates for Organizers &amp; Jury ==

Hello Community Organizers and Jury,

Thank you for organising Feminism and Folklore writing competition on your wiki. Feminism and Folklore is the largest Wikipedia contest organized by community members. We congratulate you in joining and celebrating our cultural heritage and promoting gender equality on Wikipedia.

To encourage boost for the contributions of the participants, we're offering prizes for Feminism and Folklore local prizes. Each Wikipedia will have three local winners:

# First Prize: $25 USD

# Second Prize: $20 USD

# Best Jury Article: $15 USD

All this will be in '''gift voucher format only'''.

Prizes will only be given to users who have more than 5 accepted articles. No prizes will be given for users winning below 5 accepted articles.

Kindly inform your local community regarding these prizes and post them on the local project page

The Best Jury Article will be chosen by the jury based on how unique the article is aligned with the theme. The jury will review all submissions and decide the winner together, making sure it's fair. These articles will also be featured on our social media handles.

We're also providing internet and childcare support to the first 75 organizers and Jury members for those who request for it. Remember, only 75 organizers will get this support, and it's given on a first-come, first-served basis. The registration form will close after 75 registrations, and the deadline is &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;March 5, 2025&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;. This support is optional and not compulsory, so if you're interested, fill out the  [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeum8md6FqHY1ISWRLW5bqOAv_lcd1tpVtMMZfWKRDU_IffLQ/viewform?usp=dialog Form]


Each organizer/jury who gets support will receive $40 USD in gift voucher format, even if they're involved in more than one wiki. No dual support will be provided if you have signed up in more than one language. This support is meant to appreciate your volunteer support for the contest.

We also invite all organizers and jury members to join us for Advocacy session on '''Saturday, Feb 28, 2025'''. This session will help you understand the jury process for both contests and give you a chance to ask questions. More details are on [[meta:Event:Telling untold stories: How to document gendered narratives in Folklore on Wikipedia|Event:Telling untold stories: How to document gendered narratives in Folklore on Wikipedia - Meta]]

Let's celebrate our different cultures and work towards gender equality on Wikipedia!

Best regards,

Stella and Tiven

Wiki loves folklore international team


[[User:SAgbley|SAgbley]] ([[User talk:SAgbley|talk]]) 04:39, 25 February 2025 (UTC)
&lt;!-- सदस्य:Joris Darlington Quarshie@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/Community_Prizes&amp;oldid=28309519 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The &quot;{{int:Minerva-page-actions-editfull}}&quot; link is accessible from the &quot;{{int:minerva-page-actions-overflow}}&quot; menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180]
* Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching &quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;mw-ref&lt;/code&gt;&quot; from their local &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Common.css]]&lt;/bdi&gt;. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D&amp;regex=1&amp;namespaces=8&amp;title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&amp;oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers (&quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[1]&lt;/code&gt;&quot;) are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks (&quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;mw:referencedBy&lt;/code&gt;&quot;) should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you.
* When editors embed a file (e.g. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:MediaWiki.png]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{:File:MediaWiki.png}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109]
* When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010]
* When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797]
* The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline.
* Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|&lt;code&gt;w:syl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०८:०१, ४ मार्च २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28334563 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844]
* The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline &amp; Limited Internet Use|Join the discussion]] or email &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;aramadan@wikimedia.org&lt;/bdi&gt;!
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors.
* An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:४०, ११ मार्च २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28372257 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Join Us Today: Amplify Women’s Stories on Wikipedia! ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{center|''{{int:please-translate}}''}}

Dear {{PAGENAME}},
{{quote|Join us this International Women’s Month to uncover hidden stories and reshape cultural narratives! Dive into an interactive workshop where we’ll illuminate gaps in folklore and women’s history on Wikipedia—and take action to ensure their legacies are written into history.}}

Facilitated by '''Rosie Stephenson-Goodknight''', this workshop will explore how to identify and curate missing stories about women’s contributions to culture and heritage. Let’s work together to amplify voices that have been overlooked for far too long!

== Event Details ==
* '''📅 Date''': Today (15 March 2025)
* '''⏰ Time''': 4:00 PM UTC ([https://www.timeanddate.com/worldclock/converter.html Convert to your time zone])
* '''📍 Platform''': [https://us06web.zoom.us/j/87522074523?pwd=0EEz1jfr4i9d9Nvdm3ioTaFdRGZojJ.1 Zoom Link]
* '''🔗 Session''': [[Event:Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities|Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities]]
* '''🆔 Meeting ID''': 860 8747 3266
* '''🔑 Passcode''': FNF@2025

== Participation ==
Whether you’re a seasoned editor or new to Wikipedia, this is your chance to contribute to a more inclusive historical record. ''Bring your curiosity and passion—we’ll provide the tools and guidance!''

'''Let’s make history ''her'' story too.''' See you there!

Best regards,&lt;br&gt;
'''Joris Quarshie'''&lt;br&gt;
[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]

&lt;div style=&quot;margin-top:1em; text-align:center;&quot;&gt;
Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]  [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;
--[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|msg]]) 07:15, 24 March 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joris Darlington Quarshie@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC].

'''Updates for editors'''

* The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=ig&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based &amp; Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as &quot;Collections&quot;, from wiki-projects and campaigns.
* On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard.
* The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]].
* Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131]
* The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation.
* The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777]

'''Updates for technical contributors'''
* Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:१८, १८ मार्च २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28412594 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product &amp; Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;#campaigns-product-team&lt;/bdi&gt; tag).
* Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;#campaigns-product-team&lt;/bdi&gt; tag). Participants of past events can cancel their registration at any time.
* Administrators at wikis that have a customized &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Sidebar]]&lt;/bdi&gt; should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;* specialpages-url|specialpages&lt;/code&gt;. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927]
* The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]].
* Developers who use the &lt;code dir=ltr&gt;mw.Api&lt;/code&gt; JavaScript library, can now identify the tool using it with the &lt;code dir=ltr&gt;userAgent&lt;/code&gt; parameter: &lt;code dir=ltr&gt;var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );&lt;/code&gt;. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:१३, २५ मार्च २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28443127 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]&lt;/bdi&gt; - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable.

'''Meetings and events'''
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:३५, १ एप्रिल २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28473566 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;font-size&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;line-height&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;size-icon&lt;/code&gt;.
* The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]]  are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:२३, ८ एप्रिल २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28507470 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914]
* File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914]

'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for.
* To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662]
* &quot;Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?&quot; This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies.
* On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]&lt;/bdi&gt;. After this date, scholarly articles will be available through &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]&lt;/bdi&gt;, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]&lt;/bdi&gt; endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]].
* The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:५५, १५ एप्रिल २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28540654 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16]
* A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Following its publication on HuggingFace, the &quot;Structured Contents&quot; dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable].
* There is no new MediaWiki version this week.

'''Meetings and events'''
* The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect &quot;peacock&quot; or &quot;overly-promotional&quot; or &quot;non-neutral&quot; language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:३१, २२ एप्रिल २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28578245 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Invitation: Gendering the Archive - Building Inclusive Folklore Repositories (April 30th) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{center|''{{int:please-translate}}''}}
Dear {{PAGENAME}},

You are invited to a hands-on session focused on [[meta:Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation|Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation]]. This online workshop will guide participants on how to create, edit, and expand gender-inclusive folklore articles and multimedia archives on Wikipedia and Wikidata. The session will be led by Rebecca Jeannette Nyinawumuntu.

=== Objectives ===
* '''Design Inclusive Repositories:''' Learn best practices for structuring folklore archives that foreground gender perspectives.
* '''Hands-On Editing:''' Practice creating and improving articles and items on Wikipedia and Wikidata with a gender-inclusive lens.
* '''Collaborative Mapping:''' Work in small groups to plan new entries and multimedia uploads that document underrepresented voices.
* '''Advocacy &amp; Outreach:''' Discuss strategies to promote and sustain these repositories within your local and online communities.

=== Details ===
* '''Date:''' 30th April 2025
* '''Day:''' Wednesday
* '''Time:''' 16:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746028800 Check your local time zone])
* '''Venue:''' Online (Zoom)
* '''Speaker:''' Rebecca Jeannette Nyinawumuntu (Co-founder, Wikimedia Rwanda &amp; Community Engagement Director)

=== How to Join ===
* '''Zoom Link:''' [https://us06web.zoom.us/j/89158738825?pwd=ezEgXbAqwq9KEr499DvJxSzZyXSVQX Join here]
* '''Meeting ID:''' 891 5873 8825
* '''Passcode:''' FNF@2025
* '''Add to Calendar:''' [https://zoom.us/meeting/tZ0scuGvrTMiGNH4I3T7EEQmhuFJkuCHL7Ci/ics?meetingMasterEventId=Xv247OBKRMWeJJ9LSbX2hA Add to your calendar] ''''

=== Agenda ===
# Welcome &amp; Introductions: Opening remarks and participant roll-call.
# Presentation: Overview of gender-inclusive principles and examples of folklore archives.
# Hands-On Workshop: Step-by-step editing on Wikipedia and Wikidata—create or expand entries.
# Group Brainstorm: Plan future repository items in breakout groups.
# Q&amp;A &amp; Discussion: Share challenges, solutions, and next steps.
# Closing Remarks: Summarise key takeaways and outline follow-up actions.

We look forward to seeing you there!

Best regards,&lt;br&gt;
Stella&lt;br&gt;
Feminism and Folklore Organiser

-[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 10:28, 24 April 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joris Darlington Quarshie@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=28399508 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]].
* Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;ipblocks&lt;/code&gt;, &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;ipblocks_ipindex&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;ipblocks_compat&lt;/code&gt; are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]&lt;/code&gt; and &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]&lt;/code&gt; new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;campaign=contributionsmenu&amp;to=es&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events.

'''Meetings and events'''
* The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on &quot;Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects&quot;. You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०२, २९ एप्रिल २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28585685 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation has shared the latest draft update to their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|annual plan]] for next year (July 2025–June 2026). This includes an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|executive summary]] (also on [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]]), details about the three main [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product &amp; Technology OKRs|Infrastructure]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]), [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]], and the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|budget]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|financial model]]. Feedback and questions are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|talk page]] until the end of May.

'''Updates for editors'''
* For wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]], two new feature improvements have been released:
** Admins can now choose which namespaces are permitted for [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] via [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|documentation]]). The default setup is for event registration to be permitted in the Event namespace, but other namespaces (such as the project namespace or WikiProject namespace) can now be added. With this change, communities like WikiProjects can now more easily use Event Registration for their collaborative activities.
** Editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|transclude]] the Collaboration List on a wiki page ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|documentation]]). The Collaboration List is an automated list of events and WikiProjects on the wikis, accessed via {{#special:AllEvents}} ([[w:en:Special:AllEvents|example]]). Now, the Collaboration List can be added to all sorts of wiki pages, such as: a wiki mainpage, a WikiProject page, an affiliate page, an event page, or even a user page.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Developers who use the &lt;code dir=ltr&gt;moment&lt;/code&gt; library in gadgets and user scripts should revise their code to use alternatives like the &lt;code dir=ltr&gt;Intl&lt;/code&gt; library or the new &lt;code dir=ltr&gt;mediawiki.DateFormatter&lt;/code&gt; library. The &lt;code dir=ltr&gt;moment&lt;/code&gt; library has been deprecated and will begin to log messages in the developer console. You can see a global search for current uses, and [[phab:T392532|ask related questions in this Phabricator task]].
* Developers who maintain a tool that queries the Wikidata term store tables (&lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;wbt_*&lt;/code&gt;) need to update their code to connect to a separate database cluster. These tables are being split into a separate database cluster. Tools that query those tables via the wiki replicas must be adapted to connect to the new cluster instead. [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|Documentation and related links are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T390954]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on preparing to expand the deployment to additional wikis as soon as this week (starting May 6) and scaling up over the following weeks, plus exploring filtering and transforming source data.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:४५, ६ मे २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28665011 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|&quot;Get shortened URL&quot;]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently.

'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]].
* Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]].
* The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|&lt;code&gt;w:nup:&lt;/code&gt;]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references.
* The &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;/page/data-parsoid&lt;/code&gt; REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6.

'''Meetings and events'''
* The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]].
* The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:०८, १३ मे २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28714188 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test.

'''Updates for editors'''

* From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]].
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]]  [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121]
* Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]].
* [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template.
* Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751]

'''Updates for technical contributors'''
* Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121]
* The &lt;code dir=ltr&gt;mw.title&lt;/code&gt; object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named &lt;code dir=ltr&gt;isDisambiguationPage&lt;/code&gt;. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with &lt;code dir=ltr&gt;mw.loader.load&lt;/code&gt;. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;gitlab.wikimedia.org&lt;/bdi&gt; without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:४३, २० मे २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28724712 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

'''Updates for editors'''
* Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new &lt;code&gt;+&lt;/code&gt; toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]&lt;/code&gt; parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019]
* This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future.
* Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]].
* Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The previously deprecated &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]&lt;/code&gt; views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]&lt;/code&gt; views instead.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:३५, २७ मे २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28788673 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]].

'''Updates for editors'''
* It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the &lt;code dir=ltr&gt;_default&lt;/code&gt; key in the local &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]&lt;/bdi&gt; page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting the week of June 2, bots logging in using &lt;code dir=ltr&gt;action=login&lt;/code&gt; or &lt;code dir=ltr&gt;action=clientlogin&lt;/code&gt; will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using &lt;code dir=ltr&gt;action=login&lt;/code&gt; without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205]
* From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;async&lt;/code&gt;/&lt;code&gt;await&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:२५, ३ जून २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28819186 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday.

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716]
[[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] (&quot;{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot;). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121]
* Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492]
* This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]].
* Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named &lt;code dir=ltr&gt;pageImage&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;pageAssessments&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:४७, १० जून २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28846858 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:०९, १७ जून २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28870688 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== You're invited: Feminism and Folklore Advocacy Session – June 20! ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

Hello {{PAGENAME}}

[[File:Feminism and Folklore logo.svg | right | frameless]]

We are pleased to invite you to an inspiring session in the Feminism and Folklore International Campaign Advocacy Series titled:

🎙️ Documenting Indigenous Women’s Wisdom: The Role of Grandmothers and Elders&lt;br&gt;
🗓 Friday, June 20, 2025&lt;br&gt;
⏰ 4:00 PM UTC&lt;br&gt;
🌍 Online – [https://us06web.zoom.us/j/86470824823?pwd=s7ruwuxrradtJNcZLVT9EyClb8g7ho.1 Zoom link]&lt;br&gt;
👤 Facilitator: Obiageli Ezeilo (Wiki for Senior Citizens Network)&lt;br&gt;

Join us as we explore how the oral teachings of grandmothers and elders preserve cultural heritage and influence today’s feminist movements. Learn how to document these narratives using Wikimedia platforms!

🔗 Event Page &amp; Details:
https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Documenting_Indigenous_Women%E2%80%99s_Wisdom:_The_Role_of_Grandmothers_and_Elders

This session includes:&lt;br&gt;
✔️ A keynote presentation&lt;br&gt;
✔️ Story-sharing interactive segment&lt;br&gt;
✔️ Q&amp;A + tools for documenting women’s wisdom on Wikimedia&lt;br&gt;

We hope to see you there!

Warm regards,&lt;br&gt;
Stella&lt;br&gt;
On behalf of Feminism and Folklore Team&lt;br&gt;

[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 23:49, 17 June 2025 (UTC)
 &lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joris Darlington Quarshie@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=28399508 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964]

'''Updates for editors'''
* Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001]
* Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519]
* A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023]

'''Updates for technical contributors'''
* Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates]
* The &lt;code dir=ltr&gt;all_links&lt;/code&gt; variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to &lt;code dir=ltr&gt;new_links&lt;/code&gt; for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the &quot;Add a Link&quot; Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:५१, २४ जून २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28870688 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 - International prize winners ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''
[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]

🎉 Congratulations! 🎉

We’re absolutely thrilled to announce that you are one amongst the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Results|grand champion]] of the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition, winning the coveted International prize! Your outstanding achievement deserves a standing ovation and endless celebration! 🌟

Your passion, dedication, and incredible effort in bringing local folk culture and the voices of women to life on Wikipedia have truly blown us away. You’ve made a remarkable impact, and we couldn’t be more grateful for your contribution.

Now, to make sure you receive your well-deserved prize (and make it extra special for you!), please fill out the preferences form before July 10, 2025. This will help us customize your prize and ensure it’s a perfect fit. 👉 [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfCYwsIY3kTLyDRcIKxSfxJbz2eunqJUrukvc0uuwX6LU-WKA/viewform?usp=dialog Click here to fill out the form!]

If you have any questions or need help with anything at all, don’t hesitate to reach out! You can contact us via the talkpage or email — we’re always here for you and happy to help.

Once again, a huge congratulations on this incredible victory! We’re so proud to celebrate you and can’t wait to hear from you soon.

✨ Best wishes and endless cheers! ✨

[[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&amp;oldid=28920195 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]].

'''Updates for editors'''
* AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599]
* Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's &quot;Find in page&quot; function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special &quot;favourite list&quot;. The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:११, १ जुलै २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28917415 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]].

'''Updates for editors'''
* AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599]
* Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's &quot;Find in page&quot; function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special &quot;favourite list&quot;. The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:१२, १ जुलै २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28917415 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts.

'''Updates for editors'''
* Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]].
* Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22]
* Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]].
* Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]].
* It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of &quot;Connecting People through Linked Open Data&quot;.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:३६, ८ जुलै २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28930584 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the &quot;featured&quot; tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details.

'''Meetings and events'''
* [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now!
* [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:४०, १५ जुलै २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28980963 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the &quot;[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=fi#/ ... More]&quot; category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new &quot;{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}&quot; filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257]
* Administrators can now limit &quot;Add a Link&quot; to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|&quot;Add a Link&quot;]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test &amp; &quot;Add a Link&quot; Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 &amp; 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from &lt;code dir=ltr&gt;beta.wmflabs.org&lt;/code&gt; to &lt;code dir=ltr&gt;beta.wmcloud.org&lt;/code&gt;. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:१३, २२ जुलै २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29005283 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic.

'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598]
* On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the &quot;no camera&quot; icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as:
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council]
* The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:५७, २९ जुलै २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29051727 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439]
* Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035]
* Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account&lt;/code&gt; and use a value defined in &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Ipboptions&lt;/code&gt;. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Gadgets can now include &lt;code dir=ltr&gt;.vue&lt;/code&gt; files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099]
* Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918]
* Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task.
* Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the &quot;no camera&quot; icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as:
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०९:११, ५ ऑगस्ट २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29083927 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583]
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]].
* The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an &quot;X&quot; to a back arrow. This helps to distinguish it from the other &quot;X&quot; button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944]
* Editors on some wikis will see a new toggle for &quot;Group results by page&quot; on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of &quot;One common data source, multiple local wikis&quot;. Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons]
* Lua code can add warnings when something is wrong, by using the &lt;code dir=ltr&gt;mw.addWarning()&lt;/code&gt; function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:००, १२ ऑगस्ट २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29106516 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Later this week, people who are logged-in and have the &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to &quot;Thank&quot; individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849]
* An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716]
* An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227]
* Five new wikis have been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|&lt;code&gt;s:tl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|&lt;code&gt;s:mad:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|&lt;code&gt;w:rki:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490]
** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|&lt;code&gt;b:min:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452]
** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|&lt;code&gt;wikt:zgh:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:०९, १९ ऑगस्ट २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29127690 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: &lt;code&gt;width: fit-content&lt;/code&gt;; &lt;code&gt;ruby-align&lt;/code&gt;; relative units such as &lt;code&gt;lh&lt;/code&gt;; and custom strings in &lt;code&gt;list-style-type&lt;/code&gt;. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619]
* On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455]
* Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240]
* Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] 
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|&lt;code&gt;wikt:bew:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. &lt;code&gt;rc_new&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;rc_type&lt;/code&gt; are being removed in favor of &lt;code&gt;rc_source&lt;/code&gt;. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use &lt;code&gt;rc_source&lt;/code&gt; instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] 
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more.

'''Meetings and events'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:४३, २६ ऑगस्ट २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29175124 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki]
* The lists in the footer of the editing interface, such as &quot;Templates used on this page,&quot; will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066]
* On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the &lt;code&gt;Special:RecentChanges&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Special:Watchlist&lt;/code&gt;, and &lt;code&gt;Special:RelatedChanges&lt;/code&gt; pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789]
* Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Wikifunctions now has a new capability called &quot;lightweight enumeration types&quot;, an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more.
* The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more.

'''Meetings and events'''
* Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions:
** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&amp;t=15910s shared tools to help communities search for these].
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:२१, २ सप्टेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29196010 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]].

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like &lt;code dir=ltr&gt;en.wikipedia.org&lt;/code&gt;), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an &quot;m&quot; domain (like &lt;code dir=ltr&gt;en.m.wikipedia.org&lt;/code&gt;). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the &quot;Desktop view&quot; opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998]
* When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] 
* Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698]
* Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:४५, ९ सप्टेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29238161 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-38&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* References lists that are made using the &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;references/&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941]
* Starting in the week of October 6, on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]].
* Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including:
** for the &lt;code dir=ltr&gt;intitle:&lt;/code&gt; keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (&lt;code dir=ltr&gt;^&lt;/code&gt;) and end-of-line (&lt;code dir=ltr&gt;$&lt;/code&gt;) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599]
** for both &lt;code dir=ltr&gt;intitle:&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;insource:&lt;/code&gt; keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (&lt;code dir=ltr&gt;\d&lt;/code&gt;), whitespace (&lt;code dir=ltr&gt;\s&lt;/code&gt;), and word characters (&lt;code dir=ltr&gt;\w&lt;/code&gt;); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (&lt;code dir=ltr&gt;\r&lt;/code&gt;), newline (&lt;code dir=ltr&gt;\n&lt;/code&gt;), tab (&lt;code dir=ltr&gt;\t&lt;/code&gt;), and unicode (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;\uHHHH&lt;/code&gt;). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212]
* When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325]
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043]

'''Updates for technical contributors'''
* The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]].
* Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288]
* The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets.
* Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. 
* A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:३८, १५ सप्टेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29263921 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-39&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ &quot;Listen to Wikipedia&quot;] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]].

'''Updates for editors'''
* Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator.
* A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#contentmodel}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254]
* Adding or editing a &lt;code&gt;DISPLAYTITLE&lt;/code&gt; for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{DISPLAYTITLE}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; would no longer have the literal text &quot;DISPLAYTITLE&quot; or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. 
* Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:२६, २३ सप्टेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29305556 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-40&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/]

'''Updates for editors'''
* The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]].
* As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]].
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]].
* On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563]
* The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test.
* The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with &lt;code&gt;sp-contributions-blocked-notice&lt;/code&gt;] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with &lt;code&gt;blocked-notice-logextract&lt;/code&gt;] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed.
* There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;[ ] |&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; after the fragment identifier (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|&lt;code&gt;q:ms:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128]

'''Updates for technical contributors'''
* Later this week, editors using Lua modules will be able to use the &lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]&lt;/code&gt; function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once.
* A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product &amp; Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:२४, ३० सप्टेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29355230 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-41&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects.
'''Updates for editors'''
* Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like &lt;code&gt;en.wikipedia.org&lt;/code&gt;), instead of via a redirect to an &quot;m&quot; domain (like &lt;code&gt;en.m.wikipedia.org&lt;/code&gt;). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the &quot;Desktop view&quot; opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998]
* New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], &lt;code dir=ltr&gt;creationdate:&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;lasteditdate:&lt;/code&gt;, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;&gt;2024&lt;/code&gt;) and relative dates (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;today-1d&lt;/code&gt;), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593]
* [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402]
* An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957]
'''Updates for technical contributors'''
* The field &lt;code dir=ltr&gt;rev_sha1&lt;/code&gt; in the revision database table is being removed in favor of &lt;code dir=ltr&gt;content_sha1&lt;/code&gt; in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628]
* Starting on Monday, October 6, API endpoints under the &lt;code&gt;rest.php&lt;/code&gt; path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:५४, ६ ऑक्टोबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29400897 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-42&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. 

'''Updates for editors'''

* Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579]
* This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095]
* Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531]

'''Updates for technical contributors'''

* The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:३०, १४ ऑक्टोबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29434481 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-43&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415]

'''Updates for technical contributors'''
* The work to reroute all traffic to API endpoints under the &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;rest.php&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]].
* Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०७, २१ ऑक्टोबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29478670 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-44&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]].
* Autoconfirmed users on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285]

'''Updates for technical contributors'''

* The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]].
* The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/]
* Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&amp;title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures.
* A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]].
* Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०२, २८ ऑक्टोबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29513638 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-45&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958]
* For users with &quot;{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools &quot;{{int:Skin-action-addsection}}&quot; or &quot;{{int:Discussiontools-replybutton}}&quot; widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778]
* Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861]
* Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments.  [https://phabricator.wikimedia.org/T395628]
* Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318]
'''Updates for technical contributors'''
* Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as &quot;Get shortened URL&quot;. There are 30 wikis that also install an older &quot;ShortUrl&quot; extension. The old extension will soon be removed. This means &lt;code&gt;/s/&lt;/code&gt; URLs will not be advertised under article titles via HTML &lt;code dir=ltr&gt;class=&quot;title-shortlink&quot;&lt;/code&gt;. The &lt;code&gt;/s/&lt;/code&gt; URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188]
* On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board.
* MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]]

'''In depth'''
* In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०५, ४ नोव्हेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29552512 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-45&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958]
* For users with &quot;{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools &quot;{{int:Skin-action-addsection}}&quot; or &quot;{{int:Discussiontools-replybutton}}&quot; widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778]
* Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861]
* Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments.  [https://phabricator.wikimedia.org/T395628]
* Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318]
'''Updates for technical contributors'''
* Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as &quot;Get shortened URL&quot;. There are 30 wikis that also install an older &quot;ShortUrl&quot; extension. The old extension will soon be removed. This means &lt;code&gt;/s/&lt;/code&gt; URLs will not be advertised under article titles via HTML &lt;code dir=ltr&gt;class=&quot;title-shortlink&quot;&lt;/code&gt;. The &lt;code&gt;/s/&lt;/code&gt; URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188]
* On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board.
* MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]]

'''In depth'''
* In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०६, ४ नोव्हेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29552512 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-46&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
[[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in &quot;{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T379264]
* MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347]
* Using the &quot;{{int:showpreview}}&quot; or &quot;{{int:showdiff}}&quot; buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097]
* Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454]
* The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment]
* The Reader Growth team is launching an experiment called &quot;Image browsing&quot; to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185]

'''Updates for technical contributors'''
* [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28.
* The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://meta.wikimedia.org&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199]
* The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from &lt;code&gt;&lt;user id&gt;&lt;/code&gt; to &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;mw:&lt;identity type&gt;:&lt;user id&gt;&lt;/code&gt;, where &lt;code&gt;&lt;identity type&gt;&lt;/code&gt; is typically &lt;code dir=ltr&gt;CentralAuth:&lt;/code&gt;&lt;!-- not a typo --&gt; (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;local:&lt;wiki id&gt;&lt;/code&gt; (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the &lt;code&gt;sessionJwt&lt;/code&gt; cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199]
* MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;$9&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; or emailing other users &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;$&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;10&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612]
* A &lt;code&gt;REL1_45&lt;/code&gt; branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/]
* The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:०८, ११ नोव्हेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29606150 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-47&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November.
* Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]].
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|&lt;code&gt;s:min:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''&quot;Report Visual Bug&quot;'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
* Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;hackathon@wikimedia.org&lt;/bdi&gt;.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:५७, १७ नोव्हेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29627455 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-48&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the &quot;DWIM&quot; (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''&lt;span lang=&quot;und&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;cxfcnmt&lt;/span&gt;'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''&lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;счастье&lt;/span&gt;'' (&quot;happiness&quot;) that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734]
* Later this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the &quot;{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}&quot; preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417]

'''Updates for technical contributors'''
*  Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/]
* The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for &lt;code dir=ltr&gt;format=xml'''&amp;xlst={stylesheet}'''&lt;/code&gt; will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/]
* The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (&lt;span dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;https://query.wikidata.org/&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt; - Main graph or &lt;span dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;https://query-scholarly.wikidata.org/&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt; - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २१:२७, २४ नोव्हेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29702226 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-49&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]].
* The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476]
* Two new wikis have been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|&lt;code&gt;w:tok:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457]
** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|&lt;code&gt;q:pcm:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318]
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:२८, २ डिसेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29732328 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-50&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions.

'''Updates for editors'''
* Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either &lt;bdi lang=&quot;ka-Latn&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''bedniereba''&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;ka-Cyrl&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''бедниереба''&lt;/bdi&gt; will now suggest the existing article about &lt;bdi lang=&quot;ka&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;ბედნიერება&lt;/bdi&gt; (&quot;happiness&quot;). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development.
* Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new &quot;Edit full page&quot; button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project.
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025.
* A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711]
* Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/]
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २३:१६, ८ डिसेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29738112 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Invitation to Organise Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;em&gt;{{int:please-translate}}&lt;/em&gt;&lt;/div&gt;

Dear {{PAGENAME}},

Hope you’re doing well. I’m reaching out with some exciting updates about '''[[m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Thanks to the amazing support from organizers like you, the campaign has grown into one of the biggest and most collaborative initiatives in the entire Wikimedia movement. Your efforts have played a huge part in that, and we’re truly grateful. We’re hoping to make the 2026 edition even larger and even more community-driven.

We’d be very happy to have you join again as an organizer. The sign-up process is simple this year:

#Create your local event page (you can copy from the [[:m:Feminism_and_Folklore/Sample|sample]])
#Set up your Fountain or [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/ CampWiz] campaign.
#Add your campaign link to the 2026 '''[[:m:Feminism_and_Folklore_2026/Project_Page|registration list]]'''

The focus of the campaign remains the same - creating or expanding Wikipedia content on feminism, women’s issues, gender topics, and diverse folk traditions from around the world. International and local prizes will continue as before.

'''Special Prize for 2026:'''

Every participant will receive a Wikipedia 25 digital postcard as a token of appreciation for contributing to the global movement during Wikipedia’s 25th anniversary year. This will be sent to all contributors who take part in the campaign.

We’re also adding an optional one-time internet and childcare support for organizers who may need extra assistance to carry out their local campaign. This is entirely optional and meant to help those who might otherwise face challenges in organizing. More details will be shared soon.

If you’re unable to organize this year, no worries at all - please feel free to share the invitation with others in your community who might be interested.

If you have any questions or would like to discuss plans, you can reach us on the [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026|talk page]] or by email.

Looking forward to collaborating again,

'''Wiki Loves Folklore International Team'''

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २३:४८, १२ डिसेंबर २०२५ (IST)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&amp;oldid=29792058 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-51&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927]

'''Updates for technical contributors'''
* To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the &lt;code dir=ltr&gt;externallinks&lt;/code&gt; table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:३३, १६ डिसेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29796010 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-52&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W52&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324]
* The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping &quot;First Steps&quot; in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546]

'''Updates for technical contributors'''
* Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute &lt;code dir=ltr&gt;data-mw=&quot;interface&quot;&lt;/code&gt; to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with &lt;code dir=ltr&gt;data-mw-interface=&quot;&quot;&lt;/code&gt;, to avoid potential conflicts with other &lt;code dir=ltr&gt;data-mw&lt;/code&gt; attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week.
'''Meetings and events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W52&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:१५, २३ डिसेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29831856 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''Updates for editors'''
* As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596]
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support &quot;map&quot; as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०४, १३ जानेवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29907192 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge; padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;padding: 1em 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026

Dear {{BASEPAGENAME}},

We are pleased to invite you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and women.

;What Can Participants Write About?
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations
* Folk dances, music, and traditional performances
* Women and queer figures in folklore
* Women in mythology and oral traditions
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives
* Fairy tales, folk stories, and legends
* Folk games, sports, and cultural practices

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]]
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline
#* Local and international prizes
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
*For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.
* Join the office hours on 23 January 2026 and connect with the international Team. ([[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|sign up now]])

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २२:०१, १८ जानेवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&amp;oldid=29949330 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki ==

&lt;div style=&quot;border:4px maroon ridge; padding:4px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;padding: 1em 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Hello {{BASEPAGENAME}},

We noticed your dedicated contributions to this wiki. As an experienced editor, your leadership could help bridge the gender gap on Wikipedia.

We are inviting you to '''organize the Feminism and Folklore 2026''' writing competition for your community.

;Why Organize?
The campaign (1 Feb – 31 March) focuses on women’s stories, folk culture, and traditions. By setting up a local page, you help your community document their unique history.

;We have made it easy for you
You do not need to do everything from scratch. The international team has prepared tools to help you:
* '''Article Lists:''' Find missing topics relevant to your culture.
* '''CampWiz Tool:''' Easily manage the contest and track points.

;Want to talk to us first?
If you have questions or want to meet the team, you are welcome to join our Office Hours (live Q&amp;A sessions). ''[[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|Click here to see the Office Hours schedule]]''

;Ready to start?
Please check the project page to see how simple it is to register.

'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Click here to Learn More and Sign Up]]'''

Thank you for your time and hard work!

'''The Feminism and Folklore 2026 Team'''

----
&lt;small&gt;You received this message because you are a valued contributor. If you have questions, please ask on the [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta Talk Page]].&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २२:१९, १८ जानेवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26-p&amp;oldid=29949530 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] 
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114]

'''Updates for technical contributors'''
* As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: &lt;code dir=ltr&gt;https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/&lt;/code&gt;) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]!
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:००, २० जानेवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29943403 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February.
* All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project.
* Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the &quot;prevent this user from editing their own talk page&quot; is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385]

'''Updates for technical contributors'''
* A new AbuseFilter variable, &lt;code&gt;account_type&lt;/code&gt;, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the &lt;code&gt;createaccount&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;autocreateaccount&lt;/code&gt; actions. As part of this change, the variable &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; has been renamed to &lt;code&gt;account_name&lt;/code&gt;, and &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049]
* Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;upload.wikimedia.org/…&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:४८, २७ जानेवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29969530 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The &quot;{{int:pageinfo-toolboxlink}}&quot; feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669]

'''Updates for technical contributors'''
* There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389]
* The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]]

'''Weekly highlight'''
* Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २३:१४, २ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30000986 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६ ==

[[File:FNF 2026 Mr logo.png|right|400px|frameless]]
प्रिय विकिसदस्य,

'''[[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६]]''' ही विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेली एक वार्षिक स्पर्धा आहे. [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|विकी लव्हस फॉल्कलोर]]ची थीम लिंगभेद कमी करणे आणि लोकांवर लक्ष केंद्रित करणे यावर आधारित आहे. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतला आहे आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले योगदान द्यावे. योगदानाचा मुख्य हेतू लिंग अंतर कमी करण्यात थेट प्रभाव पाडेल.

ही स्पर्धा १ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सुरू होऊन ३१ मार्च २०२६ रोजी समाप्त होईल. स्पर्धेतील विजेत्याला तयार केलेल्या पृष्ठांच्या संख्येच्या आधारे घोषित केले जाईल.

पहिले स्थानिक बक्षीस - २५ अमेरिकन डॉलर्स, दुसरे स्थानिक बक्षीस - २० अमेरिकन डॉलर्स, तर सर्वोत्कृष्ट निर्णायक लेखासाठी - १५ अमेरिकन डॉलर्स दिले जातील. सहभाग किंवा योगदान करताना येणाऱ्या कोणत्याही समस्यांबाबत अथवा कोणत्याही मदतीसाठी ज्युरी सदस्यांच्या ([[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] किंवा [[सदस्य: संतोष गोरे|संतोष गोरे]]) चर्चा पानावर संदेश लिहा.

कृपया [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६]] या पृष्ठावरील सर्व सूचना आणि नियम वाचा. तसेच [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६/नोंदणी|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६/नोंदणी]] या पानावर आपली नाव नोंदणी करून स्पर्धेत सहभागी व्हावे. तसेच [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/campaign/224/submission/new हा दुवा] वापरून तुम्ही तयार केलेला लेख सादर करावा.

:धन्यवाद.
:[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] आणि [[सदस्य: संतोष गोरे|संतोष गोरे]]
:आयोजक
:'''स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६'''
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:४२, ५ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2026&amp;oldid=30030409 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors.
* A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] 
* When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458]
* The automatic &quot;magic links&quot; for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;{{#isbn}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604]
* Two new wikis have been created: 
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|&lt;code&gt;w:kaj:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|&lt;code&gt;w:ppl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. 

'''Updates for technical contributors'''
* A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:०१, १० फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30026671 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers &amp; Jury ==

Hello {{PAGENAME}}!,

Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts!

To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have:
* Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]:
* Started promoting the campaign within your community.
* Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified.
* Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community.

=== Internet &amp; Childcare Support ===
Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''.

'''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]'''

Requests submitted after this date will not be entertained.

=== Important Participation Guidelines ===

* Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers).
* If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us.

=== Community Engagement ===

* Keep your community active and motivated throughout the campaign.
* Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally.
* In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''.
Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊

Thank you for your collaboration!

''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.''

Feminism and Folklore International Team.

–[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १०:४७, १६ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30083330 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237]

'''Updates for editors'''
* The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval]
* The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias.
* Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;#siteNotice { display: none; }&lt;/code&gt; to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the &quot;view new changes since…&quot; button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339]

'''Updates for technical contributors'''
* New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:४७, १७ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30086330 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html]
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764]
* Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new &quot;Edit full page&quot; button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112]
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered &quot;beta&quot; on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:skin-theme-description&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag&lt;/code&gt; to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta.
* The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], &lt;code dir=ltr&gt;ext.globalwatchlist.rebuild&lt;/code&gt;, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:३४, २४ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30119102 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki.

'''Updates for editors'''
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&amp;filter=&amp;optional=1&amp;action=translate help to localize] this and related features.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912]
* Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807]
* Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no &lt;code dir=ltr&gt;uselang=&lt;/code&gt; URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111]
* The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily.
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust &amp; Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807]

'''Updates for technical contributors'''
* To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696]
* The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views.
* The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users.
* [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २३:२२, २ मार्च २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30137798 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.
* Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]).

'''Updates for editors'''
* Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118]
* Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793]

'''Updates for technical contributors'''
* API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests].
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:२३, १० मार्च २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30213008 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055]
* On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016]
* Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]].
* Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263]
'''Updates for technical contributors'''
* A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874]
* Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror&lt;/code&gt; or &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.lib&lt;/code&gt; modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.switch&lt;/code&gt; hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720]
* The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०६, १७ मार्च २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30260505 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|&quot;Log in with passkey&quot; button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step.
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647]
* The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823]
* Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia.

'''Updates for technical contributors'''
* Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&amp;oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127]

* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]]

'''In depth'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:२१, २३ मार्च २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30268305 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== [[चिखली ते सैलानी]] ==

Hello, Sir,

I hope you are doing well. Actually I want to draw your attention towards cross-wiki abuse, regarding the article, [[चिखली ते सैलानी]], one of the editor of English Wikipedia, User:AltamashNgp is trying to spam Sailani Baba, the subject of the article accross multiple wikis. Since the draft is declined several times on English Wikipedia here &lt;nowiki&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Draft:Baba_Sailani&lt;/nowiki&gt; and see deletion log too for the mainspace article creation too with different name change. sI am requesting you to  quick delete here it to due to its spam nature as part of long term cross Wikipedia abuse. Thanks. [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-19042-99|&amp;#126;2026-19042-99]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-19042-99|talk]]) ०७:०१, २७ मार्च २०२६ (IST)

:@[[सदस्य:~2026-19042-99|~2026-19042-99]] {{done}} [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०७:५७, २७ मार्च २०२६ (IST)
::@[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] Thanks for your kind co-operation, Respected, Sir. [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-18946-71|&amp;#126;2026-18946-71]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-18946-71|talk]]) ०८:१६, २७ मार्च २०२६ (IST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]].

'''Updates for editors'''
* The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]].
* The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap &quot;Edit&quot;. This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:५६, ३१ मार्च २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30329462 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''

* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]].
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304]
* All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]].
* The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;format=php&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538]
* The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example &quot;WP&quot; for the &quot;Project&quot; (&quot;Wikipedia&quot;) namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २१:४९, ६ एप्रिल २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30362761 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge; padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;padding: 1em 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

Dear Organizer,

I hope this message finds you well.

First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.

As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]].

Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.

Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. 

Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.

Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.

Warm regards,

[[User:Tiven2240|Tiven2240]]

on behalf of Feminism and Folklore International Team 

&lt;nowiki&gt;#WeTogether&lt;/nowiki&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:२७, ११ एप्रिल २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30391231 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature.
'''Updates for editors'''
* On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294]
* The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=query&amp;meta=notifications&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991]
* Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २०:४९, १३ एप्रिल २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30380527 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest &quot;Liquid Glass&quot; visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias.
* An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]].
* On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857]

'''Updates for technical contributors'''
* As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The &lt;code&gt;mirrors.wikimedia.org&lt;/code&gt; service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707]
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; directly, please update them to use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;file&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;filerevision&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741]
* Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&amp;title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]].
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २०:३१, २० एप्रिल २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30432763 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== मसुदा:गजानन पाटील - अभिप्राय विनंती ==

नमस्कार 
मी Gajanan patil sangli या खात्याचा वापरकर्ता आहे. अभय नातू सरांच्या २७ एप्रिल २०२६ रोजी ६:१६ AM च्या सूचनेनुसार [[मसुदा:गजानन पाटील]] येथे संदर्भांसह भर घातली आहे.

सरांनी आपले नाव सुचवले आहे म्हणून आपल्याकडून मसुद्यावर अभिप्राय आणि मार्गदर्शनाची विनंती करत आहे.

कृपया मसुदा तपासून आपले मत कळवावे. लेख प्रकाशित करण्यास योग्य आहे का ते सुचवावे ही नम्र विनंती.

धन्यवाद.
- गजानन पाटील सांगली. [[सदस्य:गजानन पाटील सांगली|गजानन पाटील सांगली]] ([[सदस्य चर्चा:गजानन पाटील सांगली|चर्चा]]) १४:३६, २७ एप्रिल २०२६ (IST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484]
* All Wikipedia users with new accounts and those who activated the &quot;automatically enable most beta features&quot; option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676]

'''Updates for technical contributors'''
* As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २३:३६, २७ एप्रिल २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30458046 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०१:३६, २९ एप्रिल २०२६ (IST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Keegan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available.
'''Updates for editors'''
* The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]].
* The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909]
* From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the &quot;Translate to English&quot; dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] 
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as &quot;changes 3&quot; instead of &quot;3 changes&quot; in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091]
'''Updates for technical contributors'''
* The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:१४, ५ मे २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30498077 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward.

'''Updates for editors'''
* The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks.
* The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mediawiki.ui.input&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:५१, १२ मे २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30524429 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]].

'''Updates for editors'''
* An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions.
* To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the &quot;Tools &gt; Action&quot; menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008]
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]]

'''In depth'''

* On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]].
* The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for &quot;Who Wrote That&quot; and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:५२, १९ मे २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30539262 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] 

'''Updates for editors'''
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis.
* After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723]

'''Updates for technical contributors'''
* The legacy CSS classes &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; have been replaced with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:२२, २६ मे २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30584502 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month.
* The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed &quot;Community&quot; tab and a personalized &quot;For You&quot; tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:३९, २ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30613639 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 ==

Dear Feminism and Folklore organiser, 

This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''.

Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026.

Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign.

Best regards,

'''Feminism and Folklore International Organizing Team'''

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०७:३९, ३ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30627457 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Congratulations to the Top Global Winners of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to announce and congratulate the '''Top Global Winners of Feminism and Folklore 2026'''.

Your contributions have played a significant role in documenting and improving content related to women, gender, culture, oral traditions, and folklore across Wikimedia projects. Through your dedication and commitment, you have helped expand free knowledge and improve the representation of diverse cultural narratives from around the world.

=== Appreciation Form ===

As a token of appreciation, all Top Global Winners are requested to complete the following form on or before '''22 June 2026'''.

'''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdSdw0KMLg-1WLcD9E2TKqd_jlON8udTj4suyy6s5fPJ9DqYA/viewform?usp=dialog here]'''

; Deadline
: 22 June 2026

Please ensure that the submitted information is accurate and complete to facilitate the appreciation process.

=== Thank you ===

We extend our sincere gratitude for your outstanding contributions to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts continue to strengthen the Wikimedia movement's mission of sharing free and inclusive knowledge with the world.

Congratulations once again on your achievement, and thank you for being a valued part of the global Feminism and Folklore community.

— ''Feminism and Folklore International Organizing Team''
&lt;/div&gt;

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २१:२४, ७ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30649262 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''.

Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages.

Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign.

=== Appreciation Form ===

As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''.

'''Form link''' - 
[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here]

; Deadline
: 22 June 2026

Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process.

=== Thank you ===

We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world.

Congratulations once again on your achievement.

—''Feminism and Folklore International Organizing Team''
&lt;/div&gt;
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २२:५५, ७ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30649454 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/&quot;Which came first?&quot; Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's &quot;On This Day&quot; content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]].
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-cite&amp;language=en&amp;action_source=search&amp;filter=%21translated&amp;optional=1&amp;action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171]

'''Updates for technical contributors'''
* The function signature for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Script maintainers are encouraged to review existing uses of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945]
* '''Community Wishlist discussion''': Product &amp; Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:००, ९ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30650573 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use &lt;code&gt;class=notpageimage&lt;/code&gt; excluding it from thumbnail previews, or &lt;code&gt;class=noviewer&lt;/code&gt; excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. 
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class=&quot;wikitable&quot;|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding &lt;code dir=ltr&gt;data-sort-order=&quot;desc&quot;&lt;/code&gt; to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page.
* Wikis that wish to replace the &quot;indefinitely&quot; button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change.
* The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited.
* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server].
* The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4).
* Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:१९, १५ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30689604 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants.

As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign.

'''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions.

'''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]'''

Please submit your response by '''25 June 2026'''.

Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future!

Regards,

'''Feminism and Folklore Team'''

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:३५, १८ जून २०२६ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30704175 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects.

As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions.

As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world.

'''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]'''

Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''.

Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns!

Best regards,

Feminism and Folklore international Team.

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:०१, १८ जून २०२६ (IST)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30704478 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration.

'''Updates for editors'''
* The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902]
* Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting next week, abuse filters that are set to &quot;require CAPTCHA verification&quot; will begin to also affect users with the &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595]
* Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&amp;title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox].
* The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १८:३५, २३ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30722494 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to &quot;Create account&quot; and &quot;Log in&quot; actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220]
* After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292]
* An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; behaves when used to exclude results. Previously, using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १७:१८, २९ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30744833 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769]

'''Updates for technical contributors'''
* In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;src&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute and SVG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;srcset&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute.
* The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १९:२७, ६ जुलै २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30773578 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis.
* The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916]

'''Updates for technical contributors'''
* Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778]
* To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २१:४२, १३ जुलै २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30804401 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]].
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation.

'''Updates for technical contributors'''
* On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, &quot;media-limit-reached&quot;, will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ११:१७, २१ जुलै २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30836091 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077]
* DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), templates (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), HTML and parser tags (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), and magic words (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews.
* The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201]

'''Updates for technical contributors'''
* After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-helpusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-help&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet3&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604]
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533]
* From now on, wikis can restrict editing in the &quot;User&quot; namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:२०, २८ जुलै २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30856308 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&amp;uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518]
* The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-readinglists&amp;filter=&amp;action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia.
* Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326]

'''Updates for technical contributors'''
* The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698]
* The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:१७, ४ ऑगस्ट २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30872536 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692]

'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting &quot;{{int:Mw-math-mathjax}}&quot; in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001]
* Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;cldsort=timestamp&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:१६, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30901051 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC.

'''Updates for editors'''
* [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__EXPECTSHORTPAGE__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;w:bol:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921]
* Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640]

'''Updates for technical contributors'''
* Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:३४, १८ ऑगस्ट २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30922806 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783]
* In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448]

'''Updates for technical contributors'''
* User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#uic:}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Userlinks}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466]
* Due to user security and privacy risks, we have disabled access to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs when specifically using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs can still be accessed and used without &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Specified user page URLs (e.g. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;User:Myusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) can still be used with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386]
* Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;librsvg&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 2.60 and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ImageMagick&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:१६, २५ ऑगस्ट २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30961208 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783]
* In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448]

'''Updates for technical contributors'''
* User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#uic:}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Userlinks}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466]
* Due to user security and privacy risks, we have disabled access to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs when specifically using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs can still be accessed and used without &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Specified user page URLs (e.g. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;User:Myusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) can still be used with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386]
* Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;librsvg&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 2.60 and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ImageMagick&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:१७, २५ ऑगस्ट २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30961208 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks.

'''Updates for editors'''
* The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28.
* At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors.
* Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;onlyredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;withredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;incategory:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;intitle:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;insource:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089]
* The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;deepcat&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859]

'''Updates for technical contributors'''
* The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465]
* The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&amp;title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service.

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:२४, १ सप्टेंबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30990659 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the &quot;[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]&quot; option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback.
* The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&amp;sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&amp;project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549]
* A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users.
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; instead of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:0&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704]
*  All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116]
'''Updates for technical contributors'''
* Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option, as gadgets are always loaded through &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:१५, ८ सप्टेंबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31008437 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-38&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]].

'''Updates for editors'''
* The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]].
* The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a &quot;read more&quot; button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks.
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २१:०१, १४ सप्टेंबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31039826 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-39&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]

'''Updates for editors'''
* The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551]
* For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|&quot;Suggestion mode&quot; Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing &quot;experimental&quot; edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe.
* A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]].
* The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias.
* After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659]

'''Updates for technical contributors'''
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;formatversion=2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १७:२६, २७ सप्टेंबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31085309 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-40&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013]
* Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769]
* An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058]

* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]].
* Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Draft:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section.
* New magic words &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].  For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual.
* On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १६:१९, २८ सप्टेंबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31092225 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Let's start preparing for Feminism and Folklore 2027! ==
&lt;div style=&quot;background:#f8f9fa; color:#202122; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:4px; padding:20px; margin:10px 0;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Feminism and Folklore organisers,

We are happy to invite you to start preparing for the '''Feminism and Folklore 2027''' edition!

The next Wikimedia Foundation [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant]] application cycle, Cycle 3, starts on '''1 November 2026'''. If you are planning to organise Feminism and Folklore in your country or region in 2027, we encourage you to start working on your project plans, Wikipedia workshops, community activities, local events, and budget ahead of the application period.

In particular, organisers are encouraged to consider activities that support participants in creating and improving Wikipedia articles and other Wikimedia projects related to feminism, women, gender and local cultural heritage. You may also include expenses related to local prizes and other forms of recognition for contributors, where appropriate.

Please review the [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant application process]] and prepare your application for the upcoming cycle.

'''Once you submit your application and it appears on Meta, please share the link to your Rapid Grant application with support{{@}}wikilovesfolklore.org and copy team{{@}}wikilovesfolklore.org.'''

This will allow the Feminism and Folklore team to endorse your application when the Wikimedia Foundation Grants Team reaches out to us for confirmation.

If you have any questions or concerns about the Rapid Grant application process, please contact support{{@}}wikilovesfolklore.org.

Thank you for your continued support and for all the work you do to document and celebrate the knowledge, stories, and contributions of women and gender-diverse communities around the world. We look forward to supporting your applications and working together towards another successful edition!

'''Wiki Loves Folklore International team'''

&lt;/div&gt;
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १९:२४, ३ ऑक्टोबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&amp;oldid=31123349 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-41&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January.

'''Updates for editors'''
* Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations.
* Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading.
* Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847]
* Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194]

'''Updates for technical contributors'''
* Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. 
* A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/api/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/w/rest.php/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

००:२२, ६ ऑक्टोबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31098825 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;</text>
      <sha1>6eke7qm0cmlcopka06v598x9emr29g1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बुंदेलखंड एक्सप्रेस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198618</id>
    <revision>
      <id>2716942</id>
      <parentid>2257993</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:07:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53505-88</username>
        <id>188150</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Bundelkhand Express</comment>
      <origin>2716942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1935" sha1="5r5plw7q4kxvlk8glzwvjjy31xmta1b" xml:space="preserve">१११०७/१११०८ '''बुंदेलखंड एक्सप्रेस''' ही [[भारतीय रेल्वे]]ची एक प्रवासी रेल्वेसेवा आहे. [[उत्तर मध्य रेल्वे]]द्वारे चालवली जाणारी ही गाडी [[ग्वाल्हेर]]च्या [[ग्वाल्हेर रेल्वे स्थानक]] ते [[वाराणसी]]च्या [[वाराणसी रेल्वे स्थानक]]ांदरम्यान रोज धावते. [[मध्य प्रदेश]] व [[उत्तर प्रदेश]] राज्यांतून धावणारी बुंदेलखंड एक्सप्रेस ग्वाल्हेर व वाराणसी दरम्यानचे ३८८ किमी अंतर ९ तास व ४५ मिनिटांत पूर्ण करते bade Dinon bad Bundelkhand Express ka road badla ja raha hai chalengi Mumbai to New Delhi Ghaziabad Kanpur Lucknow Ahmedabad

==प्रमुख थांबे==
*[[ग्वाल्हेर रेल्वे स्थानक]]
*[[झाशी रेल्वे स्थानक]]
*[[महोबा]]
*[[बांदा]]
*[[चित्रकूटधाम]]
*[[अलाहाबाद रेल्वे स्थानक]]
*[[वाराणसी रेल्वे स्थानक]]

==बाह्य दुवे==
*[http://indiarailinfo.com/train/236? संपूर्ण माहिती]

[[वर्ग:भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या]]
[[वर्ग:मध्य प्रदेशमधील रेल्वे वाहतूक]]
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील रेल्वे वाहतूक]]</text>
      <sha1>5r5plw7q4kxvlk8glzwvjjy31xmta1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716944</id>
      <parentid>2716942</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Morkoz</username>
        <id>184777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-53505-88|~2026-53505-88]] ([[User talk:~2026-53505-88|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>1428541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2102" sha1="35oq3y5r92asm8s5jkpfxdu21mspitx" xml:space="preserve">१११०७/१११०८ '''बुंदेलखंड एक्सप्रेस''' ही [[भारतीय रेल्वे]]ची एक प्रवासी रेल्वेसेवा आहे. [[उत्तर मध्य रेल्वे]]द्वारे चालवली जाणारी ही गाडी [[ग्वाल्हेर]]च्या [[ग्वाल्हेर रेल्वे स्थानक]] ते [[वाराणसी]]च्या [[वाराणसी रेल्वे स्थानक]]ांदरम्यान रोज धावते. [[मध्य प्रदेश]] व [[उत्तर प्रदेश]] राज्यांतून धावणारी बुंदेलखंड एक्सप्रेस ग्वाल्हेर व वाराणसी दरम्यानचे ३८८ किमी अंतर ९ तास व ४५ मिनिटांत पूर्ण करते.

ही गाडी प्रामुख्याने [[बुंदेलखंड]] प्रदेशातून धावत असल्याने तिला बुंदेलखंड एक्सप्रेस असे नाव देण्यात आले आहे.

==प्रमुख थांबे==
*[[ग्वाल्हेर रेल्वे स्थानक]]
*[[झाशी रेल्वे स्थानक]]
*[[महोबा]]
*[[बांदा]]
*[[चित्रकूटधाम]]
*[[अलाहाबाद रेल्वे स्थानक]]
*[[वाराणसी रेल्वे स्थानक]]

==बाह्य दुवे==
*[http://indiarailinfo.com/train/236? संपूर्ण माहिती]

[[वर्ग:भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या]]
[[वर्ग:मध्य प्रदेशमधील रेल्वे वाहतूक]]
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील रेल्वे वाहतूक]]</text>
      <sha1>35oq3y5r92asm8s5jkpfxdu21mspitx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा चर्चा:माहितीचौकट वसाहत</title>
    <ns>11</ns>
    <id>198892</id>
    <revision>
      <id>2717157</id>
      <parentid>1429618</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="752" sha1="e36gemla2o3dhof1if0f5iajy0dkgqm" xml:space="preserve">इंग्रजी विकिवरुन आयात करावयाचे या साच्याशी संलग्न साचे:
*{{Infobox settlement/columns}}
*{{Infobox settlement/link}}
*{{Infobox settlement/areadisp}}
*{{Infobox settlement/densdisp}}
*{{Infobox settlement/dunam}}
*{{Infobox settlement/dunam/mag}}
*{{Infobox settlement/impus}}
*{{Infobox settlement/impus/mag}}
*{{Infobox settlement/lengthdisp}}
*{{Infobox settlement/link}}
*{{Infobox settlement/metric}}
*{{Infobox settlement/metric/mag}}
*{{Infobox settlement/pref}}

--[[सदस्य:V.narsikar|वि. नरसीकर]] ([[सदस्य चर्चा:V.narsikar|चर्चा]]) १४:२२, २६ डिसेंबर २०१६ (IST)</text>
      <sha1>e36gemla2o3dhof1if0f5iajy0dkgqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199925</id>
    <revision>
      <id>2717324</id>
      <parentid>2692745</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:इ.स. २०१७ मधील भारत]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6669" sha1="f1ywbbwyr5685883trplv2hihm32ub2" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट निवडणूक
| election_name = गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७
| देश = भारत
| type  = विधानसभा
| निवडणुक दिनांक = ४ फेब्रुवारी २०१७
| ongoing              = 
| आधिची निवडणुक    = गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२
| आधिची निवडणुक वर्ष = २०१२
| आधीच्या निवडणुकीचे निर्वाचित सदस्य = 
| नंतरची निवडणुक = गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२
| नंतरची निवडणुक वर्ष = २०२२
| नंतरच्या निवडणुकीचे भावी सदस्य = 
| प्रस्तुत निवडणूक दिनांक = 
| मतदारसंघ   = [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेच्या]] सर्व ४० जागा
| बहुमत = २१
| मतदान टक्केवारी = 
| image1             = [[File:Hand_INC.svg|100px]]
| leader1            =[[प्रतापसिंह राणे]]
| leader_since1      =
| party1             = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
| alliance1          = 
| leaders_seat1      =
| last_election1     = ९
| seats1             = १७
| seat_change1       = {{वाढ}} ८
| popular_vote1      = २,५९,७५८
| percentage1        = २८.४%
| swing1             =
| image2             =
| leader2            = [[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]]
| leader_since2      = 
| party2             = भारतीय जनता पक्ष
| alliance2          = 
| leaders_seat2      =
| last_election2     = २१
| seats2             = १३
| seat_change2       = {{घट}} ८  
| popular_vote2      = २,९७,५८८
| percentage2        = ३२.५%
| swing2             =
&lt;!-- Maharashtrawadi Gomantak Party --&gt;
| image3            = [[File:Indian_Election_Symbol_Lion.svg|100px]]
| leader3           = सुदिन धवलीकर
| party3            = महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष
| leader_since3     = 
| leaders_seat3     = 
| last_election3    = ३
| seats3            = ३
| seat_change3      = 
| popular_vote3     = १,०३,२९०
| percentage3       = 
| image4            = 
| leader4           = 
| party4            = गोवा फॉरवर्ड पार्टी
| leader_since4     = 
| leaders_seat4     = 
| last_election4    = ०
| seats4            = ३
| seat_change4      = 
| popular_vote4     = ३१,९००
| percentage4       =  ३.५%
| map_image          = 
| map_size           = 250 px
| map_caption        = गोवा
| title              = [[गोव्याचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]]
| posttitle          =
| before_election    = [[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]]
| before_party       = भारतीय जनता पक्ष
| after_election     = [[मनोहर पर्रीकर]]
| after_party        = भारतीय जनता पक्ष
}}
'''गोवा विधानसभा निवडणूक २०१७''' ही [[भारत]]ाच्या [[गोवा]] राज्यातील [[विधानसभा]] निवडणुक होती. ४ फेब्रुवारी २०१७ रोजी घेतल्या गेलेल्या ह्या निवडणुकीमध्ये [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेमधील]] सर्व ४० जागांसाठी नवे आमदार निवडले गेले. मागील निवडणुकीत [[मनोहर पर्रीकर]] ह्यांच्या नेतृत्वाखाली भाजपला २१ जागंसह बहुमत मिळाले होते. २०१४ साली पर्रीकरांनी [[भारताचे संरक्षणमंत्री]]पद स्वीकारले व गोव्याच्या मुख्यमंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. [[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]] ह्यांच्या नेतृत्वाखाली भाजपने निवडणूक लढवली.

११ मार्च २०१७ रोजी झालेल्या मतमोजणीमध्ये काँग्रेस पक्ष १७ जागांवर विजय मिळवून सर्वाधिक जागा मिळवणारा पक्ष ठरला तर भाजपला १३ जागांवर समाधान मानावे लागले. परंतु २ अपक्ष आमदारांनी तसेच [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] व गोवा फॉरवर्ड पार्टी ह्या दोन पक्षांच्या प्रत्येकी ३ आमदारांनी भाजपला आपला पाठिंबा जाहीर केला. त्यंच्या अटीनुसार संरक्षणमंत्री मनोहर पर्रीकर ह्यांनी पुन्हा गोव्याच्या राजकारणात परतून मुख्यमंत्रीपद स्वीकारले व १४ मार्च २०१७ रोजी त्यांनी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेतली. काँग्रेस पक्षाने सर्वाधिक जागा जिंकून देखील त्यांच्या पदरी निराशा आली.

==बाह्य दुवे==
* [http://www.elections.in/goa/ संपूर्ण माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122154904/http://www.elections.in/goa/ |date=2016-11-22 }}

[[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका|२०१७]]
[[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील विधानसभा निवडणुका]]
[[वर्ग:२०१७ मधील भारत]]</text>
      <sha1>f1ywbbwyr5685883trplv2hihm32ub2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:इ.स. २०१७ मधील विधानसभा निवडणुका</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200193</id>
    <revision>
      <id>2717325</id>
      <parentid>1435199</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="2q189usa7omx4r4h6g58f0n49qqc76p" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:भारतामधील विधानसभा निवडणुका|२०१७]]
[[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील निवडणुका]]
[[वर्ग:२०१७ मधील भारत]]</text>
      <sha1>2q189usa7omx4r4h6g58f0n49qqc76p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विद्या सुर्वे बोरसे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209497</id>
    <revision>
      <id>2717031</id>
      <parentid>2454264</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21165" sha1="15klc6ghnoai2f46qyupqxrs69lpdjp" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट साहित्यिक
| नाव = '''{{विद्या सुर्वे बोरसे}}'''
| चित्र =
|चित्र_शीर्षक =
| टोपण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = ०५ जानेवारी १९८१
| जन्म_स्थान =  धुळे
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]]
| साहित्य_प्रकार = बाल साहित्य, भाषांतर, समीक्षा
| विषय = मराठी साहित्य 
| चळवळ = 
| प्रसिद्ध_साहित्यकृती = बालसाहित्यः आकलन आणि समीक्षा
| प्रभाव = 
| प्रभावित = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = फकीरा सुर्वे
| आई_नाव =  शकुंतला
| पती_नाव = डॉ. सुभाष बोरसे
| पत्नी_नाव =  
| अपत्ये = वेदांत, आदित्यराज
| स्वाक्षरी_चित्र = 
| संकेतस्थळ_दुवा = 
| तळटिपा = 
}}
'''विद्या सुर्वे बोरसे''' ([[५ जानेवारी]], [[इ.स. १९८१|१९८१]] - ) या मराठी लेखिका आहेत. [[बाल साहित्य]], [[भाषांतर]], [[अनुवाद]], [[समीक्षा]] या क्षेत्रात त्यांचे योगदान आहे. [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] येथील लोकनेते व्यंकटराव हिरे पंचवटी महाविद्यालयात त्या मराठी विभाग प्रमुख आहेत, तसेच महात्मा गांधी विद्या मंदिर या संस्थेच्या जनसंपर्क अधिकारी म्हणून कार्यरत  आहेत. त्या [[धुळे जिल्हा]] येथील [[वेल्हाणे देवाचे]] या गावच्या त्या सरपंच आहेत. 

ग्रंथसंपदा 

[[बालसाहित्यः आकलन आणि समीक्षा]]

होय तेव्हाही गाणे असेल!  (कवितासंग्रह)

कोरा कागद निळी शाई

इनसायडर 2  ग्रंथात त मराठी कविता व इंग्रजी अनुवाद समाविष्ट.

●बालसाहित्य समीक्षक, भाषांतरकार ही महाराष्ट्रात असलेली ओळख.

●नाशिक मधील  लोकनेते व्यंकटराव हिरे महाविद्यालयात मराठी विभागप्रमुख म्हणुन कार्यरत.

●'बालसाहित्य: आकलन आणि समीक्षा' हा समीक्षाग्रंथ प्रकाशित. या ग्रंथाला विविध संस्थांचे चार राज्य स्तरीय साहित्य पुरस्कार मिळाले आहेत.

●ऊपक्रमशिल आणि विद्यार्थीप्रिय प्राध्यापक ही विशेष ओळख. मागील दहा वर्षापासून महाविद्यालयात अध्यापनकार्य. सुरुवातीला चांदवड येथे बीए आणि एमए च्या वर्गांना अध्यापन केले. त्यानंतर मालेगाव व नाशिक येथील महाविद्यालयात अध्यापन.

●अध्यक्ष,महात्मा गांधी विद्यामंदिर मराठी अभ्यास मंडळ.

●’मराठी नवकादंबरीचा चिकित्सक अभ्यास’ ह्या संशोधन विषयावर कवी बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठाची विद्यावाचस्पती  (पीएचडी )पदवी प्रदान.

●E-Learning based hybrid training for education and management system. ह्या विषयावर भारत सरकारचे पेटंट मिळाले आहे.

●अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, तसेच साहित्य अकादमी, विद्यापीठ अनुदान आयोग, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ, महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ अनुदानित विविध आंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय चर्चासत्रांमध्ये अध्यक्ष, निमंत्रित शोधनिबंध वाचक म्हणून सहभाग व मार्गदर्शन.

● ९४ व्या आखिल भारतीय साहित्य संमेलन नाशिक येथे परिसंवादास निमंत्रण व व्याख्यान .

● ९५ व्या आखिल भारतीय साहित्य संमेलन उदगीर येथे परिसंवादास निमंत्रण व व्याख्यान .

●९७ व्या आखील भारतीय साहित्य संमेलन अमळनेर येथे परिसंवादात निमंत्रित व्याख्याते.

● पहिले राज्यस्तरीय ग्रामीण साहित्य संमेलन ‘आई प्रतिष्ठान’ मालेगाव येथे परिसंवादास निमंत्रण व व्याख्यान.

●मराठवाडा साहित्य परिषद आयोजित पहिले बालकुमार साहित्य संमेलन पैठण येथे परिसंवादात निमंत्रित व्याखाती.

●नाशिक येथील ९४व्या व अमळनेर येथील ९७व्या आखील भारतीय साहित्य संमेलनाच्या स्मरनिकेत लेख प्रकाशित.

● महाराष्ट्र शासन उच्च व तंत्र शिक्षण विभाग ,ग्रंथालय संचालनालय महाराष्ट्र राज्य मुंबई शासन मान्य ग्रंथ सूचीमध्ये ‘बालसाहित्य : आकलन आणि समीक्षा’ व ‘होय तेव्हाही गाणं असेल’ या ग्रंथांचा समावेश.

●महाराष्ट्र टाइम्स, सकाळ, देशदूत, लोकमत, आपलं महानगर या वर्तमान पत्रातून लेखन प्रकाशित. 

●महाराष्ट्र शासन, बालभारती च्या 'किशोर' या मासिकात 'वाचनानंद'  हे विद्यार्थी वाचकप्रिय सदर लिहीले. 

●राष्ट्रीय आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील नियतकालिकांमधून पंचवीस पेक्षा अधिक संशोधनपर निबंध प्रकाशित.

●'काव्याग्रह' या नियतकालिकाच्या संपादक मंडळाच्या सदस्य होत्या. हे नियतकालिक मराठी, इंग्रजी, हिंदी, गुजराती भाषेत प्रकाशित होत असे.

●दैनिक उद्याचा मराठवाडा या वृत्तपत्रात 2016 ह्या वर्षासाठी बालसाहित्यपर लेखमाला.

●2019 ला दैनिक सकाळ मध्ये 'बालजगत' हे साप्ताहिक सदर वर्षभर प्रकाशित.

●दैनिक आपले महानगर रविवार पुरवणी  साठी समीक्षापर सदर लेखन वर्ष 2019

●2020 ला दैनिक सकाळच्या सप्तरंग ह्या रविवार पुरवणीत 'बालगुज' हे  साप्ताहिक सदर लिहिले.

●'होय, तेव्हाही गाणे असेल!' हा ब्रेख्तच्या कवितांचा अनुवाद अथर्व प्रकाशन जळगाव यांनी प्रकाशित केला आहे.  

●मातोश्री स्नेहप्रभा तौर कृतज्ञता बालसाहित्य पुरस्कार.           

●ह्या पुस्तकास भाषांतरासाठीचा नरेंद्र मारवाडे स्मृती साहित्य पुरस्कार .

●कादवा शिवार चा राज्यसस्तरीय साहित्य पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

●साहित्य अकादमी चा भाषांतराचा प्रकल्प मिळाला आहे.

●विविध विद्यापीठातील (मुंबई विद्यापीठ व स्वा.रा.तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ नांदेड, अहिल्याबाई होळकर विद्यापीठ सोलापूर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर, संत गाडगेबाबा विद्यापीठ अमरावती, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ)  अभ्यासक्रमात 'बालसाहित्य आकलन आणि समीक्षा' व 'होय तेव्हाही गाणे असेल'  कोरा कागद निळी शाई या ग्रंथांचा क्रमिक व संदर्भ ग्रंथ म्हणून समावेश.

●महाराष्ट्र साहित्य परिषद, पुणे यांचा उत्कृष्ट समीक्षालेखासाठीचा 'ताईसाहेब कदम  पुरस्कार.'

●आदर्श सरपंच राज्यस्तरीय पुरस्कार 2022.

● राज्य शासनाचा स्व. यशवंतराव चव्हाण बाल वाङ्मय पुरस्कार कोरा कागद निळी शाई ह्या पुस्तकासाठी जाहीर  वर्ष 2022.

●यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठाच्या सावित्रीबाई फुले  अध्यासनाचा कार्यकर्तृत्व पुरस्कार वर्ष 2022.

●अमरेंद्र भास्कर बालकुमार साहित्य संस्थेचा लीलावती भागवत समीक्षा पुरस्कार.

●महात्मा गांधी विद्यामंदिर तर्फे पेटंट साठी पुरस्कार.

●दै आपलं महानगर च्या रविवार पुरवणीत साहित्य समीक्षेचे सदर लिहिले २०१९.

●कविता, लेख  व अनुवाद महाराष्ट्रातील मान्यवर दिवाळी अंकात व नियतकालिकांतून प्रसिद्ध.

●'आईना' या टोपणनावाने कवितालेखन.

●मातोश्री स्नेहप्रभा तौर कृतज्ञता बालसाहित्य ●महाराष्ट्र राज्य मराठी वाड्मय पुरस्कारासाठी परीक्षक म्हणून कार्य.

● आई प्रतिष्ठान राज्यस्तरीय मराठी वाड्मय पुरस्कारासाठी परीक्षक म्हणून कार्य

●पर्यावरण मंत्रालय, भारत सरकार च्या कविता लेखन स्पर्धेच्या परीक्षक.                              

●टाटा ट्रस्ट च्या राष्ट्रीय निबंध स्पर्धेच्या परिक्षक म्हणून कार्य.

●डिसेंबर २०२१ मध्ये 'कोरा कागद निळी शाई' हा बालसाहित्य समीक्षा ग्रंथ प्रकाशित. 

●लोकमत न्यूज18 गौरव महाराष्ट्राचा पुरस्कारासाठी चे नामांकन.

साहित्य अकॅडमी च्या पुरस्कारासाठी बालसाहित्य:आकलन व समीक्षा या ग्रंथासाठी नामांकन. वर्ष 2021

●कृत्या इंटरनॅशनल पोएट्री फेस्टिवल च्या सल्लागार मंडळ सदस्य आणि वर्ल्ड पोएट्री मुव्हमेंट च्या मराठी भाषेच्या समन्वयक.

●' इन्सायडर २ 'या पुस्तकात पाच कवितांचे इंग्रजी अनुवाद समाविष्ट.

● मराठी भाषा गौरव दिनानिमित्त मुक्त सृजन साहित्य पत्रिका आयोजित कवयित्री संमेलनास निमंत्रित कवी म्हणून सहभाग.

● सार्वजनिक वाचनालय नाशिक येथे मराठी भाषा गौरव दिनानिमित्त व्याख्यान 

● रिसर्च जर्नी या आंतरराष्ट्रीय  बहुविद्याशाखीय जर्नल वर संपादन मंडळ सदस्य.

● ‘निसर्गाची शाळा’या AAP वर कार्यक्रमात व्याख्यान 

● विविध मान्यवर संस्थांमध्ये आयोजित कार्यक्रमात व्याख्याने.

● सदस्य-सार्वजनिक वाचनालय नाशिक 

●सदस्य –मराठवाडा साहित्य परिषद औरंगाबाद.

●सदस्य- महाराष्ट्र साहित्य परिषद, जलालपूर, नाशिक.


.

== प्रकाशित लेखन ==
प्रा. विद्या सुर्वे बोरसे यांची एकूण नऊ पुस्तके प्रकाशित आहेत. 'बालसाहित्यः आकलन आणि समीक्षा' हा बालवाचकांसाठीचा ग्रंथ प्रमुख असून, शालेय विद्यार्थ्यांसाठी लिहीलेला हा मराठीतील पहिला समीक्षा ग्रंथ आहे. इतर आठ पुस्तके ही पदवी आणि पदव्युत्तर पातळीवरती मराठी भाषा व साहित्याचे अध्ययन करत असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी आहेत.

[[बर्टोल्ट ब्रेख्त]] यांच्या कवितांचे त्यांनी मराठी अनुवाद केले आहेत. [[किशोर (मासिक)]] मध्ये त्यांनी &lt;nowiki&gt;''वाचनानंद''&lt;/nowiki&gt; हे सदर चालवले. शालेय मुलांना या सदरामुळे विविध ग्रंथांचा परिचय झाला. दैनिक सकाळच्या नाशिक आवृत्तीमध्ये त्यांचे 'बालजगत' हे सदर होते. सकाळच्या सप्तरंग रविवार पुरवणीत त्या 'बालगुज' हा स्तंभ लिहित असतात.

== इतर ==
विद्या सुर्वे यांचे एकवीस  संशोधनात्मक लेख प्रकाशित आहेत. [[साहित्य अकादमी]] सहीत अनेक महत्त्वाच्या संस्थांच्या चर्चासत्रांमध्ये त्यांनी शोधनिबंधवाचन केले आहे. [[मराठी नवकादंबरी]] या विषयावरती त्यांचे विशेष संशोधन आहे. [[काव्याग्रह]] या नियतकालिकाच्या संपादक मंडळात त्यांचा समावेश करण्यात आला आहे. [[काव्याग्रह]] हे कवितेसाठीचे [[मराठी नियतकालिक]] असून मराठीसोबतच ते [[हिंदी]] आणि [[इंग्रजी]] भाषेतही स्वतंत्रपणे प्रकाशित होते.
== बाह्य दुवे ==
* http://prahaar.in/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87/{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://kasmademedia.com/view_news.php?news_id=817{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5571663678289507691&amp;SectionId=13&amp;SectionName=%C3%A0%C2%A4%E2%80%B0%C3%A0%C2%A4%C2%A4%C3%A0%C2%A5%20%C3%A0%C2%A4%C2%A4%C3%A0%C2%A4%C2%B0{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.mulshidinank.com/2016/03/blog-post_47.html{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://www.esakal.com/saptarang/saptarang-vidya-surve-borse-write-balguj-article-313576
* https://www.deshdoot.com/local-news/nasik/person-expression-language-must-be-in-marathi-vidya-surve-borase-breaking-news {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200706152008/https://www.deshdoot.com/local-news/nasik/person-expression-language-must-be-in-marathi-vidya-surve-borase-breaking-news |date=2020-07-06 }}
* https://atharvapublications.com/book-detail.php?id=366
* https://web.archive.org/web/20200706022030/https://bahuvidh.com/marathipratham/17798
* https://www.esakal.com/saptarang/saptarng-vidya-surve-borse-write-balguj-article-249269

{{DEFAULTSORT:सुर्वे बोरसे, विद्या}}
[[वर्ग:मराठी लेखिका]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १९७९ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>15klc6ghnoai2f46qyupqxrs69lpdjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211333</id>
    <revision>
      <id>2717114</id>
      <parentid>2083515</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2478" sha1="jwre1c56xapx7gnxcyxluu4wrqxykhw" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}

{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = छत्रपती शहाजीराजे भोसले (दुसरे शहाजी)
| पदवी = [[छत्रपती]]
| चित्र =
| चित्र_शीर्षक = 
| राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य - कोल्हापूर संस्थान 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. २ जुलै १८२१]] - [[इ.स. २९ नोव्हेंबर १८३८]]
| राज्यारोहण = 
| राज्याभिषेक = 
| राज्यव्याप्ती = [[कोल्हापूर संस्थान]] पर्यंत
| राजधानी = [[कोल्हापूर]]
| पूर्ण_नाव = [[छत्रपती शहाजीराजे भोसले]]
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. २२ जानेवारी १८०२]] 
| जन्म_स्थान = कोल्हापूर 
| मृत्यू_दिनांक =  [[इ.स. २९ नोव्हेंबर १८३८]]
| मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = [[शिवाजी चतुर्थ]]
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = [[छत्रपती पाचवे शिवाजीराजे भोसले]]
| वडील = 
| आई = 
| पत्नी = 
| संतति = 
| राजवंश = भोसले
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|}}

छत्रपती शहाजी (दुसरे शहाजी) हे भोसले घराण्यातील कोल्हापूर संस्थानचे राजे होते. 3 जानेवारी 1822 ते 2 9 नोव्हेंबर 1838 पर्यंत त्यांनी राज्य केले. त्यानंतर शिवाजी पाचवे गादीवर आले.
{{अवर्गीकृत संदेश}}</text>
      <sha1>jwre1c56xapx7gnxcyxluu4wrqxykhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शिवाजी चतुर्थ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211358</id>
    <revision>
      <id>2717102</id>
      <parentid>2258022</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2913" sha1="g3a267zsgfp42njq289rblwrtoh696l" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = छत्रपती शिवाजीराजे भोसले (चौथे शिवाजी)
| पदवी = [[छत्रपती]]
| चित्र =Shivaji VI.jpg|thumb|right|250px|Shivaji IV
| चित्र_शीर्षक = छत्रपती चौथे शिवाजीराजे भोसले यांचे अस्सल चित्र
| राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य - कोल्हापूर संस्थान 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १८२१]] - [[इ.स. १८२२]]
| राज्यारोहण = 
| राज्याभिषेक = 
| राज्यव्याप्ती = [[कोल्हापूर संस्थान]] पर्यंत
| राजधानी = [[कोल्हापूर]]
| पूर्ण_नाव = [[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले]]
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. १८१६]] 
| जन्म_स्थान = कोल्हापूर 
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ३ जानेवारी १८२२]]
|मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = छत्रपती तिसरे संभाजीराजे भोसले (तिसरा संभाजी)
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = छत्रपती दुसरे शहाजीराजे भोसले 
| वडील = 
|पत्नी =
| संतति = 
| राजवंश = भोसले
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|}}

छत्रपती चौथे शिवाजीराजे (इ.स. १८१६ - ३ जानेवारी, १८२२) भोसले राजघराण्याच्या [[कोल्हापूर]] संस्थानचे राजा होते. २ जुलै १८२१ ते ३ जानेवारी १८२२ या काळात त्यांनी राज्य केले. त्यांच्या पश्चात दुसरे शहाजी गादीवर आले.

[[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:छत्रपती]]
[[वर्ग:इ.स. १८१६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८२२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>g3a267zsgfp42njq289rblwrtoh696l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717103</id>
      <parentid>2717102</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2914" sha1="ahveornny58ummy6v0xdbmsxo41g00g" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = छत्रपती शिवाजीराजे भोसले (चौथे शिवाजी)
| पदवी = [[छत्रपती]]
| चित्र =Shivaji VI.jpg|thumb|right|250px|Shivaji IV
| चित्र_शीर्षक = छत्रपती चौथे शिवाजीराजे भोसले यांचे अस्सल चित्र
| राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य - कोल्हापूर संस्थान 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १८२१]] - [[इ.स. १८२२]]
| राज्यारोहण = 
| राज्याभिषेक = 
| राज्यव्याप्ती = [[कोल्हापूर संस्थान]] पर्यंत
| राजधानी = [[कोल्हापूर]]
| पूर्ण_नाव = [[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले]]
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. १८१६]] 
| जन्म_स्थान = कोल्हापूर 
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ३ जानेवारी १८२२]]
|मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = छत्रपती तिसरे संभाजीराजे भोसले (तिसरा संभाजी)
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = छत्रपती दुसरे शहाजीराजे भोसले 
| वडील = 
|पत्नी =
| संतति = 
| राजवंश = भोसले
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|}}

छत्रपती चौथे शिवाजीराजे (इ.स. १८१६ - ३ जानेवारी, १८२२) भोसले राजघराण्याच्या [[कोल्हापूर]] संस्थानचे राजा होते. २ जुलै १८२१ ते ३ जानेवारी १८२२ या काळात त्यांनी राज्य केले.

त्यांच्या पश्चात दुसरे शहाजी गादीवर आले.

[[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:छत्रपती]]
[[वर्ग:इ.स. १८१६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८२२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>ahveornny58ummy6v0xdbmsxo41g00g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717104</id>
      <parentid>2717103</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2914" sha1="08ge7wjco3ktafmrhesk8gdpo5i4jgw" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = छत्रपती शिवाजीराजे भोसले (चौथा शिवाजी)
| पदवी = [[छत्रपती]]
| चित्र =Shivaji VI.jpg|thumb|right|250px|Shivaji IV
| चित्र_शीर्षक = छत्रपती चौथे शिवाजीराजे भोसले यांचे अस्सल चित्र
| राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य - कोल्हापूर संस्थान 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १८२१]] - [[इ.स. १८२२]]
| राज्यारोहण = 
| राज्याभिषेक = 
| राज्यव्याप्ती = [[कोल्हापूर संस्थान]] पर्यंत
| राजधानी = [[कोल्हापूर]]
| पूर्ण_नाव = [[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले]]
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. १८१६]] 
| जन्म_स्थान = कोल्हापूर 
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ३ जानेवारी १८२२]]
|मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = छत्रपती तिसरे संभाजीराजे भोसले (तिसरा संभाजी)
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = छत्रपती दुसरे शहाजीराजे भोसले 
| वडील = 
|पत्नी =
| संतति = 
| राजवंश = भोसले
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|}}

छत्रपती चौथे शिवाजीराजे (इ.स. १८१६ - ३ जानेवारी, १८२२) भोसले राजघराण्याच्या [[कोल्हापूर]] संस्थानचे राजा होते. २ जुलै १८२१ ते ३ जानेवारी १८२२ या काळात त्यांनी राज्य केले.

त्यांच्या पश्चात दुसरे शहाजी गादीवर आले.

[[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:छत्रपती]]
[[वर्ग:इ.स. १८१६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८२२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>08ge7wjco3ktafmrhesk8gdpo5i4jgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717105</id>
      <parentid>2717104</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2911" sha1="ratfcv6f5sd2zzd93rwvagdg6mw5dd8" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = छत्रपती शिवाजीराजे भोसले (४था शिवाजी)
| पदवी = [[छत्रपती]]
| चित्र =Shivaji VI.jpg|thumb|right|250px|Shivaji IV
| चित्र_शीर्षक = छत्रपती चौथे शिवाजीराजे भोसले यांचे अस्सल चित्र
| राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य - कोल्हापूर संस्थान 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १८२१]] - [[इ.स. १८२२]]
| राज्यारोहण = 
| राज्याभिषेक = 
| राज्यव्याप्ती = [[कोल्हापूर संस्थान]] पर्यंत
| राजधानी = [[कोल्हापूर]]
| पूर्ण_नाव = [[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले]]
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. १८१६]] 
| जन्म_स्थान = कोल्हापूर 
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ३ जानेवारी १८२२]]
|मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = छत्रपती तिसरे संभाजीराजे भोसले (तिसरा संभाजी)
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = छत्रपती दुसरे शहाजीराजे भोसले 
| वडील = 
|पत्नी =
| संतति = 
| राजवंश = भोसले
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|}}

छत्रपती चौथा शिवाजीराजे (इ.स. १८१६ - ३ जानेवारी, १८२२) भोसले राजघराण्याच्या [[कोल्हापूर]] संस्थानचे राजा होते. २ जुलै १८२१ ते ३ जानेवारी १८२२ या काळात त्यांनी राज्य केले.

त्यांच्या पश्चात दुसरे शहाजी गादीवर आले.

[[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:छत्रपती]]
[[वर्ग:इ.स. १८१६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८२२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>ratfcv6f5sd2zzd93rwvagdg6mw5dd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717106</id>
      <parentid>2717105</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2902" sha1="3f0k9clb7msu6a9ig1iz300cp69chb7" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = छत्रपती शिवाजीराजे भोसले (४था शिवाजी)
| पदवी = [[छत्रपती]]
| चित्र =Shivaji VI.jpg|thumb|right|250px|Shivaji IV
| चित्र_शीर्षक = छत्रपती चौथे शिवाजीराजे भोसले यांचे अस्सल चित्र
| राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य - कोल्हापूर संस्थान 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १८२१]] - [[इ.स. १८२२]]
| राज्यारोहण = 
| राज्याभिषेक = 
| राज्यव्याप्ती = [[कोल्हापूर संस्थान]] पर्यंत
| राजधानी = [[कोल्हापूर]]
| पूर्ण_नाव = [[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले]]
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. १८१६]] 
| जन्म_स्थान = कोल्हापूर 
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ३ जानेवारी १८२२]]
|मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = छत्रपती तिसरे संभाजीराजे भोसले (तिसरा संभाजी)
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = छत्रपती दुसरे शहाजीराजे भोसले 
| वडील = 
|पत्नी =
| संतति = 
| राजवंश = भोसले
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|}}

छत्रपती शिवाजीराजे-४ (इ.स. १८१६ - ३ जानेवारी, १८२२) भोसले राजघराण्याच्या [[कोल्हापूर]] संस्थानचे राजा होते. २ जुलै १८२१ ते ३ जानेवारी १८२२ या काळात त्यांनी राज्य केले.

त्यांच्या पश्चात दुसरे शहाजी गादीवर आले.

[[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:छत्रपती]]
[[वर्ग:इ.स. १८१६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८२२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>3f0k9clb7msu6a9ig1iz300cp69chb7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717107</id>
      <parentid>2717106</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2989" sha1="eikemyb482dx6t1sqbv6zjxle2vfbe3" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = छत्रपती शिवाजीराजे भोसले (४था शिवाजी)
| पदवी = [[छत्रपती]]
| चित्र =Shivaji VI.jpg|thumb|right|250px|Shivaji IV
| चित्र_शीर्षक = छत्रपती चौथे शिवाजीराजे भोसले यांचे अस्सल चित्र
| राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य - कोल्हापूर संस्थान 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १८२१]] - [[इ.स. १८२२]]
| राज्यारोहण = 
| राज्याभिषेक = 
| राज्यव्याप्ती = [[कोल्हापूर संस्थान]] पर्यंत
| राजधानी = [[कोल्हापूर]]
| पूर्ण_नाव = [[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले]]
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. १८१६]] 
| जन्म_स्थान = कोल्हापूर 
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ३ जानेवारी १८२२]]
|मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = छत्रपती तिसरे संभाजीराजे भोसले (तिसरा संभाजी)
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)|छत्रपती दुसरे शहाजीराजे भोसले]]
| वडील = 
|पत्नी =
| संतति = 
| राजवंश = भोसले
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|}}

छत्रपती शिवाजीराजे-४ (इ.स. १८१६ - ३ जानेवारी, १८२२) भोसले राजघराण्याच्या [[कोल्हापूर]] संस्थानचे राजा होते. २ जुलै १८२१ ते ३ जानेवारी १८२२ या काळात त्यांनी राज्य केले.

त्यांच्या पश्चात दुसरे शहाजी गादीवर आले.

[[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:छत्रपती]]
[[वर्ग:इ.स. १८१६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८२२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>eikemyb482dx6t1sqbv6zjxle2vfbe3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717115</id>
      <parentid>2717107</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2878" sha1="ef2i09k67g6poda1jw8iqba1ktsv4kf" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = छत्रपती शिवाजीराजे भोसले (४था शिवाजी)
| पदवी = [[छत्रपती]]
| चित्र =Shivaji VI.jpg|thumb|right|250px|Shivaji IV
| चित्र_शीर्षक = छत्रपती चौथे शिवाजीराजे भोसले यांचे अस्सल चित्र
| राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य - कोल्हापूर संस्थान 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १८२१]] - [[इ.स. १८२२]]
| राज्यारोहण = 
| राज्याभिषेक = 
| राज्यव्याप्ती = [[कोल्हापूर संस्थान]] पर्यंत
| राजधानी = [[कोल्हापूर]]
| पूर्ण_नाव = [[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले]]
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. १८१६]] 
| जन्म_स्थान = कोल्हापूर 
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ३ जानेवारी १८२२]]
|मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = [[तिसरे संभाजी]]
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)|छत्रपती दुसरे शहाजी]]
| वडील = 
|पत्नी =
| संतति = 
| राजवंश = भोसले
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|}}

छत्रपती शिवाजीराजे-४ (इ.स. १८१६ - ३ जानेवारी, १८२२) भोसले राजघराण्याच्या [[कोल्हापूर]] संस्थानचे राजा होते. २ जुलै १८२१ ते ३ जानेवारी १८२२ या काळात त्यांनी राज्य केले.

त्यांच्या पश्चात दुसरे शहाजी गादीवर आले.

[[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:छत्रपती]]
[[वर्ग:इ.स. १८१६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८२२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>ef2i09k67g6poda1jw8iqba1ktsv4kf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717116</id>
      <parentid>2717115</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2856" sha1="e7pfcg4u2neve9hlbdcepula8fzluiw" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = छत्रपती शिवाजीराजे भोसले (४था शिवाजी)
| पदवी = [[छत्रपती]]
| चित्र =Shivaji VI.jpg|thumb|right|250px|Shivaji IV
| चित्र_शीर्षक = छत्रपती चौथे शिवाजीराजे भोसले यांचे अस्सल चित्र
| राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य - कोल्हापूर संस्थान 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १८२१]] - [[इ.स. १८२२]]
| राज्यारोहण = 
| राज्याभिषेक = 
| राज्यव्याप्ती = [[कोल्हापूर संस्थान]] पर्यंत
| राजधानी = [[कोल्हापूर]]
| पूर्ण_नाव = [[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले]]
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. १८१६]] 
| जन्म_स्थान = कोल्हापूर 
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ३ जानेवारी १८२२]]
|मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = [[तिसरे संभाजी]]
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = [[कोल्हापूरचे शहाजी (दुसरे शहाजी)|दुसरे शहाजी]]
| वडील = 
|पत्नी =
| संतति = 
| राजवंश = भोसले
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|}}

छत्रपती शिवाजीराजे-४ (इ.स. १८१६ - ३ जानेवारी, १८२२) भोसले राजघराण्याच्या [[कोल्हापूर]] संस्थानचे राजा होते. २ जुलै १८२१ ते ३ जानेवारी १८२२ या काळात त्यांनी राज्य केले.

त्यांच्या पश्चात दुसरे शहाजी गादीवर आले.

[[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:छत्रपती]]
[[वर्ग:इ.स. १८१६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८२२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>e7pfcg4u2neve9hlbdcepula8fzluiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, २०१७</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213622</id>
    <revision>
      <id>2717315</id>
      <parentid>2318264</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2224" sha1="7gskedo9y0w4l6x21udxbgo3aoh7tbo" xml:space="preserve">{{Infobox Election
| election_name     = भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, २०१७
| country           = भारत
| type              = presidential
| ongoing           = yes
| previous_election = भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, २०१२
| previous_year   = २०१२
| next_election   = भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, २०२२
| next_year       = २०२२
| election_date   = १७ जुलै, २०१७
| image1          =
| nominee1        = [[राम नाथ कोविंद]]
| party1          = भारतीय जनता पक्ष
| alliance1       = राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी
| home_state1     = [[उत्तर प्रदेश]]
| image2          = [[File:Meira Kumar.jpg|100px]]
| nominee2        = [[मीरा कुमार]]
| party2          = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
| alliance2       = यूपीए
| home_state2     = [[बिहार]]
| electoral_vote1 = 
| title_before    = [[भारताचे |राष्ट्रपति]]
| title_after     = 
| title           = राष्ट्रपती
| before_election = [[प्रणब मुखर्जी]]
| before_party    = 
| after_election  = 
| after_party     = 
|map = [[File:Indian presidential election, 2017.svg|300px]]
}}
{{बदल}}

भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक २०१७ सोमवारी १७ जुलै २०१७ रोजी भारतामध्ये राष्ट्रपती करिता झाले. २० जुलै २०१७ रोजी याचे परिणाम येतील. हे निवडणूक आगामी राष्ट्रपती प्रणब मुकरजी ययांच्या जागी होणार. २५ जुलै याचे शपथ घेतली जाईल.

[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रपती निवडणुका]]
[[वर्ग:२०१७ मधील भारत]]</text>
      <sha1>7gskedo9y0w4l6x21udxbgo3aoh7tbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:Wikidata property</title>
    <ns>10</ns>
    <id>216410</id>
    <revision>
      <id>2717156</id>
      <parentid>1511473</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="477" sha1="a4ghm9y97o583t8f5oylxkrsskikskm" xml:space="preserve">{{Sister project
| position = {{{position|}}}
| project  = डाटा
| text     = [[विकिडाटा]] वर:'''''[[d:Property:{{#if:1|{{{1}}}}}|{{#if:1|{{{2|{{#invoke:Wikibase|label|{{#if:1|{{{1}}}}}}}}}}}} &lt;small&gt; ({{#if:1|{{{1}}}}})&lt;/small&gt; हा गुणधर्म (प्रॉपर्टी) आहे]]''''' ([[d:Special:WhatLinksHere/Property:{{#if:1|{{{1}}}}}|त्याचा वापर]] बघा)
 
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a4ghm9y97o583t8f5oylxkrsskikskm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224462</id>
    <revision>
      <id>2716949</id>
      <parentid>2615140</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52539-36</username>
        <id>188003</id>
      </contributor>
      <origin>2716949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4698" sha1="lrxrzegpg3z3c72phek34zafp70zbil" xml:space="preserve">{{Infobox cricket team
| name                   = झिम्बाब्वे 
| image                  = Zimbabwe Cricket (logo).svg
| alt                    = 
| caption                = 
| nickname               = लेडी शेवरॉन्स
| association            = [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]
| captain                = [[मेरी-ॲन मुसोंडा]]
| coach                  = [[गॅरी ब्रेंट]]

| icc_status             = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी|पूर्ण सदस्य]]
| icc_member_year        = १९९२
| icc_status2            = सहयोगी सदस्य
| icc_member_year2       = १९८१
| icc_region             = [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]

| wodi_rank              = १२वा 
| wodi_rank_best         = १०वा (३ एप्रिल २०२२) &lt;!-- तिचा संघ प्रथमच सर्वकालीन सर्वोत्तम रँकिंगवर पोहोचल्याची तारीख --&gt;
| wt20i_rank             = ११वा 
| wt20i_rank_best        = ११वा (२४ एप्रिल २०१८) &lt;!-- तिचा संघ प्रथमच सर्वकालीन सर्वोत्तम रँकिंगवर पोहोचल्याची तारीख --&gt;
| first_wmatch           = वि {{crw|Uganda}} [[नैरोबी]]; ८ डिसेंबर २००६

| first_wodi             = वि {{crw|IRE}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] येथे; ५ ऑक्टोबर २०२१
| most_recent_wodi       = वि {{crw|PNG}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] येथे; २८ मार्च २०२४
| num_wodis              = १७
| num_wodis_this_year    = ६
| wodi_record            = ४/१२&lt;br&gt;(१ बरोबरीत, ० निकाल नाही)
| wodi_record_this_year  = ३/२&lt;br&gt;(१ बरोबरीत, ० निकाल नाही)

| wwcq_apps              = ३
| wwcq_first             = [[२००८ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२००८]]
| wwcq_best              = ५वा (२००८)

| first_wt20i            = वि {{crw|NAM}} [[स्पार्टा क्रिकेट क्लब ग्राउंड]], [[वॉल्विस बे]] येथे; ५ जानेवारी २०१९
| most_recent_wt20i      = वि {{crw|NED}} [[टोलेरान्स ओव्हल]], [[अबू धाबी]] येथे; १ मे २०२४
| num_wt20is             = ६३
| num_wt20is_this_year   = १६
| wt20i_record           = ४७/१५&lt;br /&gt;(१ बरोबरीत, ० निकाल नाही)
| wt20i_record_this_year = ७/८&lt;br /&gt;(१ बरोबरीत, ० निकाल नाही)

| wwt20q_apps            = २
| wwt20q_first           = [[२०१३ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१३]]
| wwt20q_best            = ३रा ([[२०१५ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१५]])

| a_pattern_la          = _zim_odi26
| a_pattern_b           = _zim_odi26
| a_pattern_ra          = _zim_odi26
| a_pattern_pants       = 
| a_leftarm             = E11E26
| a_body                = E11E26
| a_rightarm            = E11E26
| a_pants               = E11E26
| t_pattern_la          = _zim_t20i26
| t_pattern_b           = _zim_t20i26
| t_pattern_ra          = _zim_t20i26
| t_pattern_pants       = 
| t_leftarm             = E11E26
| t_body                = FFB600
| t_rightarm            = E11E26
| t_pants               = E11E26

| asofdate               = १ मे २०२४
}}

'''झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ''' हा आंतरराष्ट्रीय [[महिला क्रिकेट]]मध्ये [[झिम्बाब्वे]]चे प्रतिनिधित्व करणारा संघ आहे.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:झिम्बाब्वेमधील क्रिकेट|महिला संघ]]
[[वर्ग:राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]]</text>
      <sha1>lrxrzegpg3z3c72phek34zafp70zbil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय उपराष्ट्रपती निवडणूक, १९५२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228194</id>
    <revision>
      <id>2717314</id>
      <parentid>2626343</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1711" sha1="l75q8ohwx4o6n2qe9kavlbuz4dzd8ai" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट निवडणूक|election_date=12 May 1952|election_name=भारतीय उपराष्ट्रपती निवडणूक, १९५२|party1=Independent politician|type=presidential|ongoing=no|image1=Photograph of Sarvepalli Radhakrishnan presented to First Lady Jacqueline Kennedy in 1962.jpg|nominee1=[[Sarvepalli Radhakrishnan]]|home_state1=Andhra Pradesh|electoral_vote1='''Unopposed'''|title=Vice-President|country=India|after_election=[[Sarvepalli Radhakrishnan]]|after_party=Independent politician}}'''भारतीय उपराष्ट्रपती निवडणूक १९५२  पदाची निवडणुक इ.स. १९५२  मध्ये''' आयोजित करण्यात आली होती . सन १९५२  मध्ये निवडून सर्वपल्ली राधाकृष्णन उपराष्ट्रपती म्हणून निवडून आले होते. त्यांची निवड ही बिनविरोध होती.&lt;ref name=&quot;eci&quot;&gt;[http://eci.nic.in/eci_main/President_VP_Elec2012/Vice%20Presidentail%20Election%20Background.pdf BACKGROUND MATERIAL  REGARDING FOURTEENTH ELECTION TO THE OFFICE OF THE VICE-PRESIDENT, 2012, ELECTION COMMISSION OF INDIA]&lt;/ref&gt; मतदान १२ मे १९५२ रोजी झाले होते.

== हे सुद्धा पहा ==

* भारतीय राष्ट्रपती निवडणुक, १९५२

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==

[[वर्ग:१९५२ मधील भारत]]</text>
      <sha1>l75q8ohwx4o6n2qe9kavlbuz4dzd8ai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बिश्नू पद रे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242861</id>
    <revision>
      <id>2717002</id>
      <parentid>2430874</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4649" sha1="shkn0xcr6ta0blovbdi7phvi7l6nipz" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य
| नाव = बिश्नू पद रे
| लघुचित्र= 
| पद = [[संसद सदस्य|संसद सदस्य (लोकसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती =  
| राष्ट्रपती = 
| मागील = [[कुलदीप राय शर्मा]]
| पुढील =  
| मतदारसंघ = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = १९ मे २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = २४ मे २०१९
| राष्ट्रपती1 = 
| मागील1 = [[मनोरंजन भक्त]]
| पुढील1 = [[कुलदीप राय शर्मा]]  
| मतदारसंघ1 = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १० ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = ६ फेब्रुवारी २००४ 
| राष्ट्रपती2 = 
| मागील2 = [[मनोरंजन भक्त]]
| पुढील2 = [[मनोरंजन भक्त]]
| मतदारसंघ2 = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| जन्मदिनांक           = १९ जून १९५०
| जन्मस्थान            = अशोकनगर कल्याणगड, [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| राष्ट्रीयत्व               = भारतीय
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| शिक्षण                 =  
| इतरपक्ष               =
| आई                  =
| वडील                  =
| पती                  =
| पत्नी                  =
| नाते                  =
| अपत्ये                =
| निवास                = 'अबीरदीन', मु.पो. [[पोर्ट ब्लेर]], [[दक्षिण अंदमान]], [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] 
| शाळा_महाविद्यालय      = आनंदमोहन महाविद्यालय, [[कोलकाता]]
| व्यवसाय              = राजकारणी
| धंदा                  =
| कार्यरत               =
| धर्म                  = वैदिक सनातन हिंदु
| पुरस्कार               =
| सही                  =
| संकेतस्थळ             =
| तळटीपा               =
}}
==पदे==
* १९९९ - २००४ : [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (पहिला कार्यकाळ) 
* २००९ - २०१४ : [[१५व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (दुसरा कार्यकाळ) 
* २०१४ - २०१९ : [[१६व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (तिसरा कार्यकाळ) 
* २०२४ - पदस्थ  : [[१८व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (चौथा कार्यकाळ)

{{DEFAULTSORT:रे, बिश्नू पद}}
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:अंदमान आणि निकोबारचे खासदार]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>shkn0xcr6ta0blovbdi7phvi7l6nipz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717003</id>
      <parentid>2717002</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4715" sha1="si6ezfdsgimddmqzgrx77hop8xpz8zi" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य
| नाव = बिश्नू पद रे
| लघुचित्र= 
| पद = [[संसद सदस्य|संसद सदस्य (लोकसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती =  
| राष्ट्रपती = 
| मागील = [[कुलदीप राय शर्मा]]
| पुढील =  
| मतदारसंघ = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = १९ मे २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = २४ मे २०१९
| राष्ट्रपती1 = 
| मागील1 = [[मनोरंजन भक्त]]
| पुढील1 = [[कुलदीप राय शर्मा]]  
| मतदारसंघ1 = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १० ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = ६ फेब्रुवारी २००४ 
| राष्ट्रपती2 = 
| मागील2 = [[मनोरंजन भक्त]]
| पुढील2 = [[मनोरंजन भक्त]]
| मतदारसंघ2 = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| जन्मदिनांक           = १९ जून १९५०
| जन्मस्थान            = अशोकनगर कल्याणगड, [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| राष्ट्रीयत्व               = भारतीय
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| शिक्षण                 =  
| इतरपक्ष               =
| आई                  =
| वडील                  =
| पती                  =
| पत्नी                  =
| नाते                  =
| अपत्ये                =
| निवास                = 'अबीरदीन', मु.पो. [[पोर्ट ब्लेर]], [[दक्षिण अंदमान]], [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] 
| शाळा_महाविद्यालय      = आनंदमोहन महाविद्यालय, [[कोलकाता]]
| व्यवसाय              = राजकारणी
| धंदा                  =
| कार्यरत               =
| धर्म                  = वैदिक सनातन हिंदु
| पुरस्कार               =
| सही                  =
| संकेतस्थळ             =
| तळटीपा               =
}}
==पदे==
* १९९९ - २००४ : [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (पहिला कार्यकाळ) 
* २००९ - २०१४ : [[१५व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (दुसरा कार्यकाळ) 
* २०१४ - २०१९ : [[१६व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (तिसरा कार्यकाळ) 
* २०२४ - पदस्थ  : [[१८व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (चौथा कार्यकाळ)

{{DEFAULTSORT:रे, बिश्नू पद}}
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:अंदमान आणि निकोबारचे खासदार]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>si6ezfdsgimddmqzgrx77hop8xpz8zi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717005</id>
      <parentid>2717003</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4781" sha1="r1jkvw8y3av2r4gmix0owtxro9pamtz" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य
| नाव = बिश्नू पद रे
| लघुचित्र= 
| पद = [[संसद सदस्य|संसद सदस्य (लोकसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती =  
| राष्ट्रपती = 
| मागील = [[कुलदीप राय शर्मा]]
| पुढील =  
| मतदारसंघ = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = १९ मे २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = २४ मे २०१९
| राष्ट्रपती1 = 
| मागील1 = [[मनोरंजन भक्त]]
| पुढील1 = [[कुलदीप राय शर्मा]]  
| मतदारसंघ1 = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १० ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = ६ फेब्रुवारी २००४ 
| राष्ट्रपती2 = 
| मागील2 = [[मनोरंजन भक्त]]
| पुढील2 = [[मनोरंजन भक्त]]
| मतदारसंघ2 = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| जन्मदिनांक           = १९ जून १९५०
| जन्मस्थान            = अशोकनगर कल्याणगड, [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| राष्ट्रीयत्व               = भारतीय
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| शिक्षण                 =  
| इतरपक्ष               =
| आई                  =
| वडील                  =
| पती                  =
| पत्नी                  =
| नाते                  =
| अपत्ये                =
| निवास                = 'अबीरदीन', मु.पो. [[पोर्ट ब्लेर]], [[दक्षिण अंदमान]], [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] 
| शाळा_महाविद्यालय      = आनंदमोहन महाविद्यालय, [[कोलकाता]]
| व्यवसाय              = राजकारणी
| धंदा                  =
| कार्यरत               =
| धर्म                  = वैदिक सनातन हिंदु
| पुरस्कार               =
| सही                  =
| संकेतस्थळ             =
| तळटीपा               =
}}
==पदे==
* १९९९ - २००४ : [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (पहिला कार्यकाळ) 
* २००९ - २०१४ : [[१५व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (दुसरा कार्यकाळ) 
* २०१४ - २०१९ : [[१६व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (तिसरा कार्यकाळ) 
* २०२४ - पदस्थ  : [[१८व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (चौथा कार्यकाळ)

{{DEFAULTSORT:रे, बिश्नू पद}}
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:अंदमान आणि निकोबारचे खासदार]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>r1jkvw8y3av2r4gmix0owtxro9pamtz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717006</id>
      <parentid>2717005</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4847" sha1="4xdshj5194wxhxgz9k0t6ogou4yasw5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य
| नाव = बिश्नू पद रे
| लघुचित्र= 
| पद = [[संसद सदस्य|संसद सदस्य (लोकसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती =  
| राष्ट्रपती = 
| मागील = [[कुलदीप राय शर्मा]]
| पुढील =  
| मतदारसंघ = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = १९ मे २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = २४ मे २०१९
| राष्ट्रपती1 = 
| मागील1 = [[मनोरंजन भक्त]]
| पुढील1 = [[कुलदीप राय शर्मा]]  
| मतदारसंघ1 = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १० ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = ६ फेब्रुवारी २००४ 
| राष्ट्रपती2 = 
| मागील2 = [[मनोरंजन भक्त]]
| पुढील2 = [[मनोरंजन भक्त]]
| मतदारसंघ2 = [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| जन्मदिनांक           = १९ जून १९५०
| जन्मस्थान            = अशोकनगर कल्याणगड, [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| राष्ट्रीयत्व               = भारतीय
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| शिक्षण                 =  
| इतरपक्ष               =
| आई                  =
| वडील                  =
| पती                  =
| पत्नी                  =
| नाते                  =
| अपत्ये                =
| निवास                = 'अबीरदीन', मु.पो. [[पोर्ट ब्लेर]], [[दक्षिण अंदमान]], [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] 
| शाळा_महाविद्यालय      = आनंदमोहन महाविद्यालय, [[कोलकाता]]
| व्यवसाय              = राजकारणी
| धंदा                  =
| कार्यरत               =
| धर्म                  = वैदिक सनातन हिंदु
| पुरस्कार               =
| सही                  =
| संकेतस्थळ             =
| तळटीपा               =
}}
==पदे==
* १९९९ - २००४ : [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (पहिला कार्यकाळ) 
* २००९ - २०१४ : [[१५व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (दुसरा कार्यकाळ) 
* २०१४ - २०१९ : [[१६व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (तिसरा कार्यकाळ) 
* २०२४ - पदस्थ  : [[१८व्या लोकसभेचे सदस्य|लोकसभा सदस्य]] (चौथा कार्यकाळ)

{{DEFAULTSORT:रे, बिश्नू पद}}
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:अंदमान आणि निकोबारचे खासदार]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>4xdshj5194wxhxgz9k0t6ogou4yasw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ॲलन बॉर्डर फिल्ड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247908</id>
    <revision>
      <id>2717347</id>
      <parentid>1763555</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1242" sha1="iivh9gg6mi980pkzhei2psw04eh7jox" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट मैदान
|मैदान_नाव = ॲलन बॉर्डर फिल्ड
|टोपणनाव =
|चित्र = 
|शीर्षक = 
|देश_इंग्लिश_नाव = AUSTRALIA
|देश = [[ऑस्ट्रेलिया]]
|स्थळ =  [[ब्रिस्बेन]]
|स्थापना = १९९९
|बसण्याची_क्षमता = २,५००
|मालक = क्वीन्सलँड सरकार
|प्रचालक = 
|इतर_यजमान = 
|दिनांक = ४ ऑक्टोबर
|वर्ष = २०१९
|स्रोत = http://www.espncricinfo.com/australia/content/ground/56333.html क्रिकइन्फो
}}
'''ॲलन बॉर्डर फिल्ड''' हे [[ऑस्ट्रेलिया]]तील [[ब्रिस्बेन]] शहरातील एक क्रिकेटचे स्टेडियम आहे. हे मैदान प्रथम-श्रेणी सामन्यांसाठी वापरले जाते.

[[वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील क्रिकेट मैदाने]]</text>
      <sha1>iivh9gg6mi980pkzhei2psw04eh7jox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717349</id>
      <parentid>2717347</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ऑस्ट्रेलियामधील क्रिकेट मैदाने]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1239" sha1="qte26oggsrw12j7g1zlxuqbn4ahm6ju" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट मैदान
|मैदान_नाव = ॲलन बॉर्डर फिल्ड
|टोपणनाव =
|चित्र = 
|शीर्षक = 
|देश_इंग्लिश_नाव = AUSTRALIA
|देश = [[ऑस्ट्रेलिया]]
|स्थळ =  [[ब्रिस्बेन]]
|स्थापना = १९९९
|बसण्याची_क्षमता = २,५००
|मालक = क्वीन्सलँड सरकार
|प्रचालक = 
|इतर_यजमान = 
|दिनांक = ४ ऑक्टोबर
|वर्ष = २०१९
|स्रोत = http://www.espncricinfo.com/australia/content/ground/56333.html क्रिकइन्फो
}}
'''ॲलन बॉर्डर फिल्ड''' हे [[ऑस्ट्रेलिया]]तील [[ब्रिस्बेन]] शहरातील एक क्रिकेटचे स्टेडियम आहे. हे मैदान प्रथम-श्रेणी सामन्यांसाठी वापरले जाते.

[[वर्ग:ऑस्ट्रेलियातील क्रिकेट मैदाने]]</text>
      <sha1>qte26oggsrw12j7g1zlxuqbn4ahm6ju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Amit Dandge</title>
    <ns>3</ns>
    <id>249064</id>
    <revision>
      <id>2717008</id>
      <parentid>1715915</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amitdandge01</username>
        <id>188156</id>
      </contributor>
      <comment>/* मराठी कविता */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2717008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4415" sha1="b85x6if1irwb14ba06i334ukwsevmdz" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Amit Dandge}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५८, १५ नोव्हेंबर २०१९ (IST)

== मराठी कविता ==
✨ ॥ युगनायक उद्याचे ॥ ✨

इथे निद्रिस्त झालेल्या व निद्रेच सोंग केलेल्यानो आपल्या हक्काच्या पंच पकवानाचे ताट सोडून दुसऱ्याच्या ताटाखालचं मांजर होऊ पाहताय .

जाती धर्माच्या नावा खाली दंगली भडकाऊ पाहणाऱ्या नेत्यांच्या गोळक्यात डोकावू पाहताय .

आता तरी सावधान व्हा रे मित्रांनो तुमच्या खांद्या वर बंदूक ठेऊन स्वतःची पोळी भाजू पाहणाऱ्या पुढाऱ्यांच्या गलिच्छ घोळक्यातून आता तरी बाहेर व्हा .

गहाण ठेवून स्वतःची बुद्धी, किती दिवस त्यांच्या मागे धावणार?

तुमच्या घामाच्या रक्तावर, ते स्वतःचे महाल बांधणार!

आता तरी उघडा डोळे आणि नीट पाहा समोर,

तुम्ही वाघ आहात मातीचे, विसरू नका तुमचा तोर!

ठोका छाती अन् सांगा

सत्याच्या साच्यातून जन्मलेले शब्द आता झालेत शहाणे आणि समजदार,धारदार,

गर्जतात अन्याया विरुद्ध कधी कधी ,उगाच छेडाल तर खबरदार!!!

तुमच्या हातातील दगड-धोंडे आता विचारांचे शस्त्र होऊ दे,

भुलथापांच्या या बाजारात, तुमचा स्वाभिमान जागा राहू दे!

नेत्यांच्या घोषणांचे गुलाम आता पुरे झाले मित्रांनो,

तुमच्याच क्रांतीच्या हुंकाराने हे गलिच्छ सिंहासन हलू दे!

मित्रहो विसावू द्या तुमच्या खांद्यावरील मेणा धग धगत्या उन्हात बिनधास्त !

उद्या चंद्र सूर्या वर तुमचा ताबा साती समुद्रा वर तुमचा आवाज तुम्हीच हक्कदार शासक देशाचे तुम्हीच ठरणार युगनायक उद्याचे ! जय हिंद !!!

✍️ लेखक/कवि: अमित दांडगे

📞 संपर्क: 9766550443

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;युगनायकउद्याचे #अमितदांडगे #मराठीकविता #युवाशक्ती #समाजप्रबोधन #क्रांती #जागृततरुण #MarathiPoetry #YouthAwakening #SocialAwareness

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;युगनायकउद्याचे #मराठीलेखक #क्रांती #स्वाभिमान #StatusUpdate #MarathiWriters

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;युगनायकउद्याचे #जागृततरुण #मराठीकविता #समाजप्रबोधन #युवाक्रांती #स्वाभिमान #अमितदांडगे #PoliticalSatire #MarathiPoem #YouthPower #VoiceOfYouth [[सदस्य:Amitdandge01|Amitdandge01]] ([[सदस्य चर्चा:Amitdandge01|चर्चा]]) २०:४५, ५ ऑक्टोबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>b85x6if1irwb14ba06i334ukwsevmdz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717009</id>
      <parentid>2717008</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amitdandge01</username>
        <id>188156</id>
      </contributor>
      <comment>/* मराठी कविता अमित दांडगे */</comment>
      <origin>2717009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4446" sha1="sukt8xc5678yxxjrpbcv17xw00m85n5" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Amit Dandge}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५८, १५ नोव्हेंबर २०१९ (IST)

== मराठी कविता अमित दांडगे==
✨ ॥ युगनायक उद्याचे ॥ ✨

इथे निद्रिस्त झालेल्या व निद्रेच सोंग केलेल्यानो आपल्या हक्काच्या पंच पकवानाचे ताट सोडून दुसऱ्याच्या ताटाखालचं मांजर होऊ पाहताय .

जाती धर्माच्या नावा खाली दंगली भडकाऊ पाहणाऱ्या नेत्यांच्या गोळक्यात डोकावू पाहताय .

आता तरी सावधान व्हा रे मित्रांनो तुमच्या खांद्या वर बंदूक ठेऊन स्वतःची पोळी भाजू पाहणाऱ्या पुढाऱ्यांच्या गलिच्छ घोळक्यातून आता तरी बाहेर व्हा .

गहाण ठेवून स्वतःची बुद्धी, किती दिवस त्यांच्या मागे धावणार?

तुमच्या घामाच्या रक्तावर, ते स्वतःचे महाल बांधणार!

आता तरी उघडा डोळे आणि नीट पाहा समोर,

तुम्ही वाघ आहात मातीचे, विसरू नका तुमचा तोर!

ठोका छाती अन् सांगा

सत्याच्या साच्यातून जन्मलेले शब्द आता झालेत शहाणे आणि समजदार,धारदार,

गर्जतात अन्याया विरुद्ध कधी कधी ,उगाच छेडाल तर खबरदार!!!

तुमच्या हातातील दगड-धोंडे आता विचारांचे शस्त्र होऊ दे,

भुलथापांच्या या बाजारात, तुमचा स्वाभिमान जागा राहू दे!

नेत्यांच्या घोषणांचे गुलाम आता पुरे झाले मित्रांनो,

तुमच्याच क्रांतीच्या हुंकाराने हे गलिच्छ सिंहासन हलू दे!

मित्रहो विसावू द्या तुमच्या खांद्यावरील मेणा धग धगत्या उन्हात बिनधास्त !

उद्या चंद्र सूर्या वर तुमचा ताबा साती समुद्रा वर तुमचा आवाज तुम्हीच हक्कदार शासक देशाचे तुम्हीच ठरणार युगनायक उद्याचे ! जय हिंद !!!

✍️ लेखक/कवि: अमित दांडगे

📞 संपर्क: 9766550443

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;युगनायकउद्याचे #अमितदांडगे #मराठीकविता #युवाशक्ती #समाजप्रबोधन #क्रांती #जागृततरुण #MarathiPoetry #YouthAwakening #SocialAwareness

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;युगनायकउद्याचे #मराठीलेखक #क्रांती #स्वाभिमान #StatusUpdate #MarathiWriters

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;युगनायकउद्याचे #जागृततरुण #मराठीकविता #समाजप्रबोधन #युवाक्रांती #स्वाभिमान #अमितदांडगे #PoliticalSatire #MarathiPoem #YouthPower #VoiceOfYouth [[सदस्य:Amitdandge01|Amitdandge01]] ([[सदस्य चर्चा:Amitdandge01|चर्चा]]) २०:४५, ५ ऑक्टोबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>sukt8xc5678yxxjrpbcv17xw00m85n5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717173</id>
      <parentid>2717009</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Amitdandge01|Amitdandge01]] ([[User talk:Amitdandge01|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>1715915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="qjo0tz3u7iux3zd0edubgidk7nreb8i" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Amit Dandge}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५८, १५ नोव्हेंबर २०१९ (IST)</text>
      <sha1>qjo0tz3u7iux3zd0edubgidk7nreb8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विष्णुभट गोडसे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>250210</id>
    <revision>
      <id>2717297</id>
      <parentid>2100722</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53802-59</username>
        <id>188178</id>
      </contributor>
      <comment>दुवे जोडले</comment>
      <origin>2717297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9140" sha1="8kkzgi4lu7wobtpva3wc78o680lklh3" xml:space="preserve">'''विष्णूभट गोडसे वरसईकर''' हे मराठी लेखक होते हे मूळ कोंकणातील [[पेण]] तालुक्यातील [[वरसई]] गावचे होते. [[पेशवाई]]त त्यांच्या कुटुंबीयांकडे पौरोहित्य व प्रशासकीय जबाबदारी होती. मात्र पुढील काळात कर्जबाजारी होऊन या कुटुंबास आर्थिक हलाखीच्या स्थितीस तोंड द्यावे लागले. त्यामुळे [[इ.स. १८५९|१८५७]]च्या सुमारास [[ग्वाल्हेर संस्थान|ग्वाल्हेरच्या]] राणी [[बायजाबाई शिंदे]] या सर्वतोमुख यज्ञ करणार असल्याचे तेथील आप्तांकडून विष्णूभटांना कळताच ते अर्थार्जनासाठी आपल्या काकांबरोबर [[ग्वाल्हेर]]ला गेले. या प्रवासाचे वर्णन त्यांनी [[माझा प्रवास – १८५७ च्या बंडाची हकीकत]] या पुस्तकात केले.  या पुस्तकाचा इंग्रजी अनुवाद [[शांता गोखले]] यांनी केला आहे. 

{{DEFAULTSORT:गोडसे, विष्णूभट}}
[[वर्ग:मराठी लेखक]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]

* विष्णूभट गोडसे (१८२७-१९०४), जे 'विष्णूभट गोडसे वरसईकर' म्हणूनही ओळखले जातात, हे १९व्या शतकातील एक मराठी लेखक आणि पुरोहित होते. १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्याचे (उठावाचे) प्रत्यक्ष साक्षीदार म्हणून त्यांनी लिहिलेले 'माझा प्रवास' हे पुस्तक मराठी साहित्यातील आणि भारतीय इतिहासामधील एक अजरामर ठेवा मानले जाते.

*  कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि प्रवासाची सुरुवात

* जन्म व गाव: त्यांचा जन्म रायगड जिल्ह्यातील (तत्कालीन कुलाबा जिल्हा) पेण जवळील वरसई या गावी एका चित्पावन ब्राह्मण कुटुंबात झाला.
* कर्जाचा डोंगर: त्यांच्या कुटुंबावर प्रचंड कर्ज झाले होते. हे कर्ज फेडण्यासाठी आणि उदरनिर्वाहासाठी काहीतरी मार्ग शोधावा म्हणून विष्णूभट आणि त्यांचे चुलते ३० मार्च १८५७ रोजी पायी उत्तर भारताच्या प्रवासाला निघाले.
* उद्देश: ग्वाल्हेरच्या राजमातांनी आयोजित केलेल्या एका मोठ्या यज्ञात भाग घेऊन दक्षिणा मिळवणे, हा त्यांचा मुख्य हेतू होता.


* १८५७ चा उठाव आणि झाशीची राणी
उत्तर भारतात पोहोचल्यावर तिथे १८५७ चा ऐतिहासिक उठाव सुरू झाला. विष्णूभट या युद्धाच्या काळात अगदी मध्यभागी अडकले.

* झाशी दरबारात प्रवेश: प्रवासादरम्यान ते झाशीला पोहोचले. तिथे त्यांची विद्वत्ता पाहून राणी लक्ष्मीबाई यांनी त्यांना दरबारात आश्रय दिला. विष्णूभट राणीच्या अत्यंत जवळच्या वर्तुळात होते.
* राणीचे व्यक्तिमत्त्व: राणी लक्ष्मीबाई पहाटेपासून रात्रीपर्यंत कशी कामगिरी करायच्या, त्यांचे लष्करी नियोजन कसे असायचे, याचे अत्यंत हुबेहूब आणि जिवंत वर्णन त्यांनी आपल्या पुस्तकात केले आहे.
* झाशीचा वेढा: इंग्रजांनी जेव्हा झाशीला वेढा घातला आणि तिथे प्रचंड कत्तल केली, त्याचे विष्णूभट हे प्रत्यक्ष साक्षीदार होते.


* मृत्यूच्या दाढेतून सुटका
युद्धकाळात विष्णूभट अनेकदा मृत्यूच्या दारातून परत आले:

* इंग्रज सैन्याने त्यांना बंडखोर समजून फाशी देण्याची तयारी केली होती, पण ते थोडक्यात वाचले.
* काळपीच्या युद्धाच्या वेळी झालेल्या चकमकीतून ते वाचले.
* कानपूर, लखनौ आणि अयोध्या या भागातून प्रवास करताना त्यांचे सर्व धन लुटले गेले. शेवटी १८६० मध्ये ते अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, रिकाम्या हाताने आपल्या वरसई गावी परतले.


*  'माझा प्रवास' पुस्तकाचे महत्त्व

* पहिले प्रत्यक्षदर्शी वर्णन: कोणत्याही सामान्य भारतीयाने १८५७ च्या उठावाबद्दल लिहिलेले हे पहिले आणि एकमेव मराठी (तसेच भारतीय भाषेतील) प्रत्यक्षदर्शी वर्णन आहे.
* प्रकाशास उशीर: इंग्रजांच्या भीतीमुळे त्यांनी हा प्रवास लिहून ठेवल्यानंतरही २४ वर्षे लपवून ठेवला. त्यांच्या मृत्यूनंतर, १९०७ मध्ये इतिहासकार चिंतामणराव वैद्य यांनी हे पुस्तक संपादित करून प्रकाशित केले.
* इतिहास लेखन: हे पुस्तक केवळ युद्धाचे वर्णन करत नाही, तर तत्कालीन उत्तर व मध्य भारतातील समाजजीवन, चालीरिती आणि राजकारण यावर प्रकाश टाकते.


*  उत्तर आयुष्य
प्रवासाला जाण्यापूर्वी त्यांच्या पत्नी गरोदर होत्या. विष्णूभट जेव्हा ३ वर्षांनी परत आले, तेव्हा त्यांना समजले की त्यांच्या मुलीचा वयाच्या दुसऱ्या वर्षीच मृत्यू झाला होता. या दुःखातून त्यांनी अत्यंत साधे आणि विरक्त आयुष्य जगण्याचा निर्णय घेतला. पुढे त्यांना १० मुले झाली, ज्यातील 'नरहरशास्त्री गोडसे' हे मुंबईतील मोठे संस्कृत पंडित म्हणून प्रसिद्ध पावले.</text>
      <sha1>8kkzgi4lu7wobtpva3wc78o680lklh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:भारताचे संविधान</title>
    <ns>10</ns>
    <id>256545</id>
    <revision>
      <id>2716961</id>
      <parentid>2716898</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2716961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17487" sha1="qhodlcpnry4d7o3etr1gn1eid9nzgzz" xml:space="preserve">{{Sidebar
| name = भारताचे संविधान
| pretitle = वरील [[:वर्ग:भारतीय संविधान|मालिकेचा]] भाग
| title = [[भारताचे संविधान]]
| image = [[File:Emblem_of_India.svg|100px]]
| headingstyle = background:lavender;
| belowstyle = border-top:1px #aaa solid; border-bottom:1px #aaa solid;

| heading1 = '''[[भारतीय संविधानाची उद्देशिका|उद्देशिका]]'''

| heading2 = [[भारतीय संविधान#भाग|भाग]]
| content2 = 
{{flatlist|
* [[भारतीय संविधानाचा भाग I|I]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग II|II]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग III|III]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग IV|IV]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग IVA|IVA]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग V|V]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग VI|VI]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग VII|VII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग VIII|VIII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग IX|IX]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग IXA|IXA]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग IXB|IXB]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग X|X]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XI|XI]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XII|XII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XIII|XIII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XIV|XIV]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XV|XV]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XVI|XVI]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XVIA|XVIA]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XVII|XVII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XVIII|XVIII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XIX|XIX]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XX|XX]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XXI|XXI]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XXII|XXII]]
}}

| heading3 = [[भारतीय संविधान#अनुसूची|अनुसूची]]
| content3 = 
{{flatlist| 
* [[भारतीय संविधानाची पहिली अनुसूची|पहिली]] 
* [[भारतीय संविधानाची दुसरी अनुसूची|दुसरी]] 
* [[भारतीय संविधानाची तिसरी अनुसूची|तिसरी]] 
* [[भारतीय संविधानाची चौथी अनुसूची|चौथी]] 
* [[भारतीय संविधानाची पाचवी अनुसूची|पाचवी]]‌ 
* [[भारतीय संविधानाची सहावी अनुसूची|सहावी]] 
* [[भारतीय संविधानाची सातवी अनुसूची|सातवी]] 
* [[भारतीय संविधानाची आठवी अनुसूची|आठवी]] 
* [[भारतीय संविधानाची नववी अनुसूची|नववी]] 
* [[भारतीय संविधानाची दहावी अनुसूची|दहावी]] 
* [[भारतीय संविधानाचे अकरावी अनुसूची|अकरावी]] 
* [[भारतीय संविधानाची बारावी अनुसूची|बारावी]]
}}

| heading4 = [[भारतीय संविधान#परिशिष्ट|परिशिष्ट]]
| content4 = 
{{flatlist|
* [[भारतीय संविधानाचे परिशिष्ट I|I]] 
* [[भारतीय संविधानचे परिशिष्ट II|II]] 
* [[भारतीय संविधानचे परिशिष्ट III|III]] 
* [[भारतीय संविधानचे परिशिष्ट IV|IV]] 
* [[भारतीय संविधानाचे परिशिष्ट V|V]]
}}

| heading5 = [[भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या|घटनादुरुस्त्यांची यादी]]
| content5 = 
{{flatlist|
* [[भारतीय संविधानाची १ली घटनादुरुस्ती|१]] 
* [[भारतीय संविधानाची २री घटनादुरुस्ती|२]] 
* [[भारतीय संविधानाची ३री घटनादुरुस्ती|३]] 
* [[भारतीय संविधानाची ४थी घटनादुरुस्ती|४]] 
* [[भारतीय संविधानाची ५वी घटनादुरुस्ती|५]] 
* [[भारतीय संविधानाची ६वी घटनादुरुस्ती|६]]
* [[भारतीय संविधानाची ७वी घटनादुरुस्ती|७]] 
* [[भारतीय संविधानाची ८वी घटनादुरुस्ती|८]] 
* [[भारतीय संविधानाची ९वी घटनादुरुस्ती|९]] 
* [[भारतीय संविधानाची १०वी घटनादुरुस्ती|१०]] 
* [[भारतीय संविधानाची ११वी घटनादुरुस्ती|११]] 
* [[भारतीय संविधानाची १२वी घटनादुरुस्ती|१२]] 
* [[भारतीय संविधानाची १३वी घटनादुरुस्ती|१३]] 
* [[भारतीय संविधानाची १४वी घटनादुरुस्ती|१४]] 
* [[भारतीय संविधानाची १५वी घटनादुरुस्ती|१५]] 
* [[भारतीय संविधानाची १६वी घटनादुरुस्ती|१६]] 
* [[भारतीय संविधानाची १७वी घटनादुरुस्ती|१७]] 
* [[भारतीय संविधानाची १८वी घटनादुरुस्ती|१८]] 
* [[भारतीय संविधानाची १९वी घटनादुरुस्ती|१९]]
* [[भारतीय संविधानाची २०वी घटनादुरुस्ती|२०]] 
* [[भारतीय संविधानाची २१वी घटनादुरुस्ती|२१]] 
* [[भारतीय संविधानाची २२वी घटनादुरुस्ती|२२]] 
* [[भारतीय संविधानाची २३वी घटनादुरुस्ती|२३]] 
* [[भारतीय संविधानाची २४वी घटनादुरुस्ती|२४]] 
* [[भारतीय संविधानाची २५वी घटनादुरुस्ती|२५]]
* [[भारतीय संविधानाची २६वी घटनादुरुस्ती|२६]] 
* [[भारतीय संविधानाची २७वी घटनादुरुस्ती|२७]] 
* [[भारतीय संविधानाची २८वी घटनादुरुस्ती|२८]] 
* [[भारतीय संविधानाची २९वी घटनादुरुस्ती|२९]] 
* [[भारतीय संविधानाची ३०वी घटनादुरुस्ती|३०]] 
* [[भारतीय संविधानाची ३१वी घटनादुरुस्ती|३१]] 
* [[भारतीय संविधानाची ३२वी घटनादुरुस्ती|३२]] 
* [[भारतीय संविधानाची ३३वी घटनादुरुस्ती|३३]] 
* [[भारतीय संविधानाची ३४वी घटनादुरुस्ती|३४]] 
* [[भारतीय संविधानाची ३५वी घटनादुरुस्ती|३५]] 
* [[भारतीय संविधानाची ३६वी घटनादुरुस्ती|३६]] 
* ​​[[भारतीय संविधानाची ३७वी घटनादुरुस्ती|३७]] 
* [[भारतीय संविधानाची ३८वी घटनादुरुस्ती|३८]] 
* [[भारतीय संविधानाची ३९वी घटनादुरुस्ती|३९]] 
* [[भारतीय संविधानाची ४०वी घटनादुरुस्ती|४०]] 
* [[भारतीय संविधानाची ४१वी घटनादुरुस्ती|४१]] 
* [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती|४२]] 
* [[भारतीय संविधानाची ४३वी घटनादुरुस्ती|४३]] 
* [[भारतीय संविधानाची ४४वी घटनादुरुस्ती|४४]] 
* [[भारतीय संविधानाची ४५वी घटनादुरुस्ती|४५]] 
* [[भारतीय संविधानाची ४६वी घटनादुरुस्ती|४६]] 
* [[भारतीय संविधानाची ४७वी घटनादुरुस्ती|४७]] 
* [[भारतीय संविधानाची ४८वी घटनादुरुस्ती|४८]] 
* [[भारतीय संविधानाची ४९वी घटनादुरुस्ती|४९]] 
* [[भारतीय संविधानाची ५०वी घटनादुरुस्ती|५०]] 
* [[भारतीय संविधानाची ५१वी घटनादुरुस्ती|५१]] 
* [[भारतीय संविधानाची ५२वी घटनादुरुस्ती|५२]] 
* [[भारतीय संविधानाची ५३वी घटनादुरुस्ती|५३]] 
* [[भारतीय संविधानाची ५४वी घटनादुरुस्ती|५४]] 
* [[भारतीय संविधानाची ५५वी घटनादुरुस्ती|५५]] 
* [[भारतीय संविधानाची ५६वी घटनादुरुस्ती|५६]] 
* [[भारतीय संविधानाची ५७वी घटनादुरुस्ती|५७]] 
* [[भारतीय संविधानाची ५८वी घटनादुरुस्ती|५८]]
* [[भारतीय संविधानाची ५९वी घटनादुरुस्ती|५९]] 
* [[भारतीय संविधानाची ६०वी घटनादुरुस्ती|६०]] 
* [[भारतीय संविधानाची ६१वी घटनादुरुस्ती|६१]] 
* [[भारतीय संविधानाची ६२वी घटनादुरुस्ती|६२]] 
* [[भारतीय संविधानाची ६३वी घटनादुरुस्ती|६३]] 
* [[भारतीय संविधानाची ६४वी घटनादुरुस्ती|६४]] 
* [[भारतीय संविधानाची ६५वी घटनादुरुस्ती|६५]] 
* ​​[[भारतीय संविधानाची ६६वी घटनादुरुस्ती|६६]] 
* [[भारतीय संविधानाची ६७वी घटनादुरुस्ती|६७]] 
* [[भारतीय संविधानाची ६८वी घटनादुरुस्ती|६८]] 
* [[भारतीय संविधानाची ६९वी घटनादुरुस्ती|६९]] 
* [[भारतीय संविधानाची ७०वी घटनादुरुस्ती|७०]] 
* [[भारतीय संविधानाची ७१वी घटनादुरुस्ती|७१]] 
* [[भारतीय संविधानाची ७२वी घटनादुरुस्ती|७२]] 
* [[भारतीय संविधानाची ७३वी घटनादुरुस्ती|७३]] 
* [[भारतीय संविधानाची ७४वी घटनादुरुस्ती|७४]] 
* [[भारतीय संविधानाची ७५वी घटनादुरुस्ती|७५]] 
* [[भारतीय संविधानाची ७६वी घटनादुरुस्ती|७६]] 
* ​​[[भारतीय संविधानाची ७७वी घटनादुरुस्ती|७७]] 
* [[भारतीय संविधानाची ७८वी घटनादुरुस्ती|७८]] 
* [[भारतीय संविधानाची ७९वी घटनादुरुस्ती|७९]] 
* [[भारतीय संविधानाची ८०वी घटनादुरुस्ती|८०]] 
* [[भारतीय संविधानाची ८१वी घटनादुरुस्ती|८१]] 
* [[भारतीय संविधानाची ८२वी घटनादुरुस्ती|८२]] 
* [[भारतीय संविधानाची ८३वी घटनादुरुस्ती|८३]] 
* [[भारतीय संविधानाची ८४वी घटनादुरुस्ती|८४]] 
* [[भारतीय संविधानाची ८५वी घटनादुरुस्ती|८५]] 
* [[भारतीय संविधानाची ८६वी घटनादुरुस्ती|८६]] 
* [[भारतीय संविधानाची ८७वी घटनादुरुस्ती|८७]] 
* [[भारतीय संविधानाची ८८वी घटनादुरुस्ती|८८]] 
* [[भारतीय संविधानाची ८९वी घटनादुरुस्ती|८९]] 
* [[भारतीय संविधानाची ९०वी घटनादुरुस्ती| ९०]] 
* [[भारतीय संविधानाची ९१वी घटनादुरुस्ती|९१]]
* [[भारतीय संविधानाची ९२वी घटनादुरुस्ती|९२]] 
* [[भारतीय संविधानाची ९३वी घटनादुरुस्ती|९३]] 
* [[भारतीय संविधानाची ९४वी घटनादुरुस्ती|९४]] 
* [[भारतीय संविधानाची ९५वी घटनादुरुस्ती|९५]] 
* [[भारतीय संविधानाची ९६वी घटनादुरुस्ती|९६]] 
* [[भारतीय संविधानाची ९७वी घटनादुरुस्ती|९७]] 
* [[भारतीय संविधानाची ९८वी घटनादुरुस्ती|९८]] 
* [[भारतीय संविधानाची ९९वी घटनादुरुस्ती|९९]] 
* [[भारतीय संविधानाची १००वी घटनादुरुस्ती|१००]] 
* [[भारतीय संविधानाची १०१वी घटनादुरुस्ती|१०१]] 
* [[भारतीय संविधानाची १०२री घटनादुरुस्ती|१०२]] 
* [[भारतीय संविधानाची १०३री घटनादुरुस्ती|१०३]] 
* [[भारतीय संविधानाची १०४वी घटनादुरुस्ती|१०४]]
* [[भारतीय संविधानाची १०५वी घटनादुरुस्ती|१०५]]
* [[भारतीय संविधानाची १०६वी घटनादुरुस्ती|१०६]]
}}

| heading6 = संबंधित विषय 
| content6 = 
{{flatlist|
* [[संघ यादी (भारताचे संविधान)|संघ यादी]]
* [[राज्य यादी (भारताचे संविधान)|राज्य यादी]]
* [[समवर्ती यादी (भारताचे संविधान)|समवर्ती यादी]]
* [[मूलभूत रचना शिकवण]]
* [[समान नागरी कायदा]]
}}

}}&lt;noinclude&gt;
[[Category:भारतीय संविधान|τ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qhodlcpnry4d7o3etr1gn1eid9nzgzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>स्कॅम १९९२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266799</id>
    <revision>
      <id>2717166</id>
      <parentid>2636654</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4606" sha1="8e53oby37bzomyzduxv7vc3p2jigsjx" xml:space="preserve">[[चित्र:Scam1992 - The Harshad Mehta Story poster.webp|इवलेसे]]

'''स्कॅम १९९२ - द हर्षद मेहता स्टोरी''' हा हंसल मेहता दिग्दर्शित भारतीय वेब-मालिका आहे&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gqindia.com/binge-watch/collection/4-shows-on-zee5-sonyliv-mxplayer-directed-national-award-winning-filmmakers/|title=4 shows on ZEE5, SonyLIV and MXPlayer that have been directed by National-Award winning filmmakers|date=2020-10-17|website=GQ India|language=en-IN|access-date=2020-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021010740/https://www.gqindia.com/binge-watch/collection/4-shows-on-zee5-sonyliv-mxplayer-directed-national-award-winning-filmmakers/|archive-date=2020-10-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. हा चित्रपट १९९२ साली स्टॉक ब्रोकर [[हर्षद मेहता]] यांनी केलेल्या भारतीय शेअर बाजाराच्या घोटाळ्यावर आधारित आहे&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/hansal-mehta-s-scam-1992-premiere-on-october-9-on-sonyliv-1726144-2020-09-28|title=Hansal Mehta's Scam 1992 premieres on October 9 on SonyLiv|last=MumbaiSeptember 28|first=India Today Web Desk|last2=September 28|first2=2020UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2020-10-18|last3=Ist|first3=2020 11:51}}&lt;/ref&gt;. या चित्रपटाचे प्रमुख कलाकार [[प्रतीक गांधी|प्रतिक गांधी,]] शरिब हाश्मी, [[श्रेया धनवंतरी]], हेमंत खेर आणि निखिल द्विवेदी आहेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.businessinsider.in/thelife/personalities/news/what-was-the-harshad-mehta-scam-1992-checkout-this-story-on-sonyliv/articleshow/78571540.cms|title=Scam 1992: The Harshad Mehta Story is streaming on SonyLIV— Here's what the infamous scam was all about|website=Business Insider|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019143742/https://www.businessinsider.in/thelife/personalities/news/what-was-the-harshad-mehta-scam-1992-checkout-this-story-on-sonyliv/articleshow/78571540.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ९ ऑक्टोबर २०२० रोजी या मालिकेचा प्रीमियर सोनीलिव्हवर झाला.

== कथा ==
१९८० आणि १९९० च्या  मुंबईमध्ये, हर्षद मेहता या स्टॉक ब्रोकरच्या आयुष्याकडे दुर्लक्ष केले ज्याने स्टॉक मार्केटला चकाकीच्या उंचीवर आणले आणि त्याचा नाश कोसळला&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.iwmbuzz.com/digital/editorial-digital/review-sonylivs-scam-1992-delineated-vigorous-authenticity/2020/10/09|title=Review of SonyLIV's Scam 1992: Delineated With Vigorous Authenticity|date=2020-10-09|website=IWMBuzz|language=en-US|access-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;. 

== कलाकार ==

* प्रतीक गांधी
* श्रेया धनवंतरी
* निखिल द्विवेदी
* चिराग वोहरा
* जय मेहता
* शरिब हाश्मी
* के.के. रैना
* रजत कपूर
* सतीश कौशिक
* अनंत महादेवन
* इव्हान रॉड्रिग्ज ए
* ममिक सिंह
* केविन दवे
* ललित परिमु
* शदाब खान
* परेश गणात्रा
* विवेक वासवानी
* मिथिलेश चतुर्वेदी
* नागेश भोसले

== बाह्य दुवे ==
आयएमडीबीवर [[imdbtitle:12392504|स्कॅम १९९२]]

सोनीलिव्हवर [https://www.sonyliv.com/shows/scam-1992-the-harshad-mehta--1700000292 स्कॅम १९९२]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:वेब मालिका]]</text>
      <sha1>8e53oby37bzomyzduxv7vc3p2jigsjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सूरज एंगडे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269155</id>
    <revision>
      <id>2717148</id>
      <parentid>2333299</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37772" sha1="9zaxjgnwkqwd1q2771qyt54e4r9m3av" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट व्यक्ती
| चौकट_रुंदी = 
| नाव = सूरज एंगडे
| चित्र = Dr Suraj Yengde.jpg
| चित्र_आकारमान = 
| चित्रशीर्षक = सूरज एंगडे
| चित्रशीर्षक_पर्याय = 
| जन्मनाव = सहृदय
| जन्म_दिनांक = इ.स. १९८८
| जन्म_स्थान =नांदेड महाराष्ट्र 
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| मृत्यू_कारण = 
| कलेवर_सापडलेले_स्थान = 
| चिरविश्रांतिस्थान = 
| चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = 
| निवासस्थान = नांदेड महाराष्ट्र
| राष्ट्रीयत्व = भारतीय
| टोपणनावे = 
| वांशिकत्व = 
| नागरिकत्व =भारतीय 
| शिक्षण = [[हार्वर्ड विद्यापीठ]], अमेरिका&lt;br&gt; जोहान्सबर्ग विद्यापीठ, दक्षिण आफ्रिका
| प्रशिक्षणसंस्था = 
| पेशा = संशोधन, लेखन, व सामाजिक कार्य
| कारकीर्द_काळ = 
| मालक = 
| प्रसिद्ध_कामे = 
| मूळ_गाव = 
| पगार = 
| निव्वळ_मालमत्ता = 
| उंची = 
| वजन = 
| ख्याती = 
| पदवी_हुद्दा = 
| कार्यकाळ = 
| पूर्ववर्ती = 
| परवर्ती = 
| राजकीय_पक्ष = 
| विरोधक = 
| संचालकमंडळ = 
| धर्म =बौद्ध 
| जोडीदार = 
| अपत्ये = 
| वडील =विश्वनाथ एंगडे 
| आई =रोहिणी एंगडे 
| नातेवाईक =प्रणाली एंगडे 
| पुरस्कार =डॉ. आंबेडकर सामाजिक न्याय पुरस्कार&quot; (कॅनडा, २०१९) 
| स्वाक्षरी = 
| स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = 
| संकेतस्थळ =https://scholar.harvard.edu/surajyengde/about 
| तळटिपा = 
| संकीर्ण = 
}}

'''डॉ. सूरज मिलिंद एंगडे'''{{efn|अनेक ठिकाणी सूरज एंगडे यांचे आडनाव &quot;एंगडे&quot; ऐवजी &quot;येंगडे&quot; लिहिलेले आढळते; दोन्ही शब्दांच्या उच्चारांमधील साधर्म्यामुळे हे घडलेले असू शकते. मात्र त्यांचे वास्तविक वा मूळ आडनाव &quot;एंगडे&quot; हे होय.}} (जन्म इ.स. १९८८) हे एक भारतीय [[संशोधक]], मानवाधिकार कार्यकर्ते, आंबेडकरवादी सामाजिक कार्यकर्ते, [[वकील]] व [[लेखक]] आहेत. ते मूळचे [[नांदेड|नांदेडचे]] असून अमेरिकेतील [[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्ड विद्यापीठात]] संशोधन करत आहेत.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://scholar.harvard.edu/surajyengde/about|title=About|website=scholar.harvard.edu}}&lt;/ref&gt; एंगडे हे भारतातील आघाडीचे विचारवंत आणि [[जात|जातव्यवस्थेचे]] प्रख्यात अभ्यासक आहेत. ते बेस्टसेलर '[[कास्ट मॅटर्स]]'चे लेखक आणि '[[द रॅडिकल इन आंबेडकर]]'चे सह-संपादक आहेत. ते नेहमी सुटाबुटात वावरतात, व त्यांची आफ्रिकन हेअरस्टाईल आहे.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-49673283|title=आंबेडकरांना सगळे स्वीकारतात, पण त्यांच्या व्यापक दृष्टिकोनाला नाही: सूरज एंगडे|via=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-49659040|title='वामपंथ और दक्षिणपंथ के ध्रुवीकरण की शिकार दलित राजनीति'|via=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt; ते [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांच्या]] उपक्रमात काम करतात.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/athour-mapia-news/dialogue-with-book-caste-matters-author-suraj-yengde-zws-70-1952091/|title=रॉकस्टार’ स्कॉलर!|date=2019-08-17|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-02-13}}&lt;/ref&gt; [[:en:GQ (Indian edition)|जीक्यू]] इंडिया मासिकाने त्यांना २०२१ मधील २५ सर्वाधिक प्रभावशाली तरुण भारतीयांमध्ये सूचीबद्ध केले आहे.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gqindia.com/influence-list/content/innovators-entertainers-disruptors-game-changers-meet-gqs-most-influential-young-indians|title=Innovators, entertainers, disruptors, game changers: Meet GQ's Most Influential Young Indians|website=GQ India|access-date=2021-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828202407/https://www.gqindia.com/influence-list/content/innovators-entertainers-disruptors-game-changers-meet-gqs-most-influential-young-indians|archive-date=2023-08-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto7&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gqindia.com/influence-list/content/innovators-entertainers-disruptors-game-changers-meet-gqs-most-influential-young-indians|title=Innovators, entertainers, disruptors, game changers: Meet GQ's Most Influential Young Indians|website=GQ India|language=en-IN|access-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828202407/https://www.gqindia.com/influence-list/content/innovators-entertainers-disruptors-game-changers-meet-gqs-most-influential-young-indians|archive-date=2023-08-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== बालपण व प्राथमिक शिक्षण ==
सूरज एंगडे [[नांदेड|नांदेडच्या]] जयभीमनगर व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर यादरम्यान असलेल्या जनता हाउसिंग सोसायटीमध्ये त्यांचे बालपण गेले. बौद्ध दलितांमधील सुशिक्षित लोकांनी ती सोसायटी बांधली होती. ते पत्र्याच्या खोलीत राहत.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=४३-४५}}&lt;/ref&gt; त्यांचे वडील मिलिंद एंगडे हे बँकेत चपराशी होते तसेच ते [[दलित पँथर]]शी जोडलेले होते. ते [[राजा ढाले|राजा ढालेंचे]] जवळचे सहकारी असल्यामुळे सूरजचे नाव आधी 'सहृदय' असे ढालेंनीच ठेवले होते. वडील नंतर [[बामसेफ]]-[[बहुजन समाज पक्ष|बसपाचेही]] कार्यकर्ते झाले होते. '[[वस्तुनिष्ठ विचार]]' नावाचे साप्ताहिकही ते चालवत असे. वडलांच्या आग्रहामुळे सूरज यांनी [[कांशीराम]] यांचे '[[चमचायुग]]' हे पुस्तक वाचले होते. त्यात [[आंबेडकरी चळवळ|आंबेडकरी चळवळीतील]] 'चमच्यां'चे सहा प्रकार कांशीराम यांनी सांगितले आहेत. दारिद्ऱ्य रेषेखालील असलेल्या कुटुंबात वाढताना त्यांनी शाळकरी वयापासून [[शेतमजूर]], [[ट्रॅक्टर|ट्रकवरती]] हेल्पर अशी कामे करत शिक्षण पूर्ण केले. त्यांनी सकाळी [[वृत्तपत्र]] विकण्याची काम दोन वर्ष केले.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=४८}}&lt;/ref&gt; ते लहानपणापासून कविता करायचे.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=५०}}&lt;/ref&gt; त्यांना एक भाऊ व एक बहीण आहे.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=४५}}&lt;/ref&gt; सूरज यांचे कॉलेजपर्यंतचे शिक्षण [[नांदेड|नांदेडमध्ये]] झाले. त्यांनी इ.स. २००३ ते २००५ दरम्यान नांदेडच्या सायन्स कॉलेजमध्ये ११वी व १२वीचे शिक्षण घेतले. त्यांनंतर इ.स. २००५ ते २०१० दरम्यान नांदेडच्या विधि महाविद्यालयात शिकते, तेथे ते पहिल्या किंवा दुसऱ्या क्रमांकावर राहायचे. या लॉ कॉलेजमधून त्यांनी बीएसएल व एलएलबी ह्या पदव्या मिळवल्या.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=५१}}&lt;/ref&gt; या महाविद्यालयात सरंजामी वातावरण असतानाही ते जनरल सेक्रेटरी (जीएस) म्हणून निवडून आले होते.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; ते स्टुडंट कौन्सिलवर सलग तीन वर्षे निवडून गेले आणि विद्यापीठात तिसरे आले. लॉ कॉलेजमध्ये शिकत असताना ते राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय निबंध  स्पर्धेत तसेच वाद-विवाद स्पर्धेत भाग घ्यायचे.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt;

त्यानंतर इ.स. २०१० मध्ये त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठात]] एलएलएम करण्यासाठी प्रवेश घेतला होता. येथे त्यांचे प्रा. [[सुरेश माने]] हे एक सर होते.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड,स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=५२}}&lt;/ref&gt; तेथे शिकत असतानाच इ.स. २०१० मध्ये मुंबईचा प्रतिनिधी म्हणून जनरल नॅशनल कोऑपरेशन डिबेट मध्ये त्यांनी भाग घेतला होता, ही स्पर्धा लखनऊमध्ये झाली होती. तेथे त्यांना &quot;बेस्ट डिबेटर पुरस्कार&quot; मिळाला.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड,स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=५१}}&lt;/ref&gt; मुंबई विद्यापीठात कायद्याचे शिकत घेत असताना त्यांनी [[पर्यावरण]] विषय सुद्धा निवडला होता. विद्यापीठातील काही विद्यार्थांना एक गट बनवून एंगडे यांनी पर्यावरणाला नुकसान पोहोचवणाऱ्या कंपन्यांविरुद्ध भारतातील विविध [[भारतातील उच्च न्यायालयांची यादी|उच्च न्यायालयांमध्ये]] पीआयएल ([[जनहित याचिका]]) टाकल्या होत्या.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=५३}}&lt;/ref&gt; कारण पर्यावरण हा [[मानवी हक्क|मानवाधिकार]] होता.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; यादरम्यान त्यांना शिष्यवृत्ती मंजूर झाली आणि ३१ जानेवारी २०१० रोजी ते [[लंडन|लंडनला]] रवाना झाले.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; तिथे ते १७ महिने राहिले मग तेथून ते [[जिनीव्हा|जिनिव्हा]] आणि नंतर [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेत]] गेले.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; ते [[हार्वर्ड केनेडी स्कूल]]ला गेले. आफ्रिकेतल्या भारतीय स्थलांतरित कामगारांच्या स्थितीचा त्यांनी अभ्यास केला. आफ्रिकेतल्या विद्यापीठातून [[पीएच.डी.]] पदवी मिळविणारा ते पहिले भारतीय [[दलित]] विद्यार्थी ठरले. ते [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांच्या]] एका उपक्रमात काम करत आहेत.

== उच्च शिक्षण व संशोधन ==
[[File:Dr. Suraj Yengde's office at Harvard Kennedy School.jpg|thumb|[[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्ड केनेडी स्कूल]] मधील एंगडे यांचे कार्यालय. तेथे [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] आणि [[माल्कम एक्स]] या दोन उल्लेखनीय मानवाधिकार कार्यकर्त्यांची छायाचित्रे दिसत आहेत.]]
एंगडे यांनी [[आशिया]], [[आफ्रिका]], [[युरोप]] आणि [[उत्तर अमेरिका]] या चार खंडांमध्ये शिक्षण घेतले आहे. त्यांनी [[इंग्लंड]] आणि [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेमध्ये]] कायद्याचे शिक्षण घेतले आहे. सध्या ते अमेरिकेतील [[बॉस्टन|बोस्टनमध्ये]] [[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्ड विद्यापीठात]] पोस्ट-डॉक्टरल फेलो म्हणजे संशोधक म्हणून काम करत आहे. [[जात]], [[वर्ण|वर्णभेद]], [[वंश (मानव वर्गीकरण)|वंश]] हा सूरजच्या अभ्यासाचा विषय आहे. सध्या ते [[दलित]] आणि [[आफ्रिकन अमेरिकन|कृष्णवर्णीय]] अभ्यासाचा एक सिद्धान्त विकसित करण्यात सामील आहे.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

इ.स. २०११ ते २०१२ दरम्यान [[लंडन]] येथील [[बर्मिंगहॅम सिटी युनिवर्सिटी]]मध्ये एलएलएल ही कायद्याची पदवी मिळवली. येथे त्यांनी इन्व्हरमेंट लॉ, ह्यूमन लॉ यांचे अध्ययन केले आहे. शिक्षण चालू असतानाच [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रसंघात]] 'सेक्रेटरिएट इंटर्न' म्हणून त्यांची निवड झाली. त्यांच्यासोबत इतर पाच जणही निवडले गेले होते.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=५४}}&lt;/ref&gt; त्यानंतर २०११-१२ दरम्यान ते [[स्वित्झर्लंड]]ला होते, येथे त्यांनी संयुक्त राष्ट्रांच्या मंत्रालयात तज्ज्ञांसोबत, प्रतिवेदकांसोबत आणि जगभरातल्या मानवाधिकार कायद्यासंदर्भात निर्णय घेणाऱ्या लोकांसोबत काम केले.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt; संयुक्त राष्ट्रांत काम करत असताना त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेत जाण्याचा निर्णय घेतला. तेथे जाऊन त्यांना शिक्षण घेण्याबरोबरच आफ्रिकेतली चळवळ समजून घ्यायची होती आणि त्यांना [[आंबेडकरी चळवळ|आंबेडकरी दलित चळवळ]] समजून सांगायची होती. वंचित समाजांची एकजूट झाली तर तेथे आश्रयदाते नसतील व सारे समान असतील असे त्यांना वाटते. त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेतील [[जोहान्सबर्ग विद्यापीठ|जोहान्सबर्गच्या विद्यापीठातून]] त्यांनी [[मानववंशशास्त्र]] पीएचडी मिळवली आहे. &quot;South-South Migration: An ethnographic study of an Indian business district in Johannesburg&quot; हा त्यांचा पीएचडी प्रबंधाचा विषय होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://wiredspace.wits.ac.za/handle/10539/22239|title=South-south migration: an ethnographic study of an Indian business district in Johannesburg|first=Suraj|last=Yengde|date=7 मार्च, 2016|via=wiredspace.wits.ac.za}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; आफ्रिकन विद्यापीठातून [[पीएचडी]] मिळवणारे ते पहिले दलित स्कॉलर आहेत.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; दक्षिण आफ्रिकेत ते चार वर्ष राहिले तेथे त्यांनी १८ महिन्यांत पीएचडी पूर्ण केली होती.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=५५}}&lt;/ref&gt; पीएचडी दरम्यान त्यांनी एक नवीन संकल्पना तयार केली जी आता &quot;स्मार्टफोन माइग्रेशन&quot; या शाखांमध्ये वापरली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/17184398/_Smartphone_Migration_Emerging_Lifestyle_and_Changing_Habits_of_Indian_Labor_Migrants_in_Johannesburg|title=“Smartphone Migration” Emerging Lifestyle and Changing Habits of Indian Labor Migrants in Johannesburg|first=Suraj|last=Yengde|journal=Social Transformations: Journal of the Global South|volume=2|issue=1|pages=3–33|via=www.academia.edu}}&lt;/ref&gt; आफ्रिकेत त्यांनी ईपीडब्ल्यू साप्ताहिकात &quot;कास्ट अमंगस्ट इंडियन्स इन आफ्रिका&quot; हा लेख लिहिला. ते म्हणतात की बाबासाहेबांसारखा आदर्श प्रत्येकाला मिळायला हवा कारण तो तुम्हाला स्वस्थ बसू देत नाही.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=५६}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर इ.स. २०१५ ते [[हार्वर्ड]]ला गेले व सध्या तेथे सीनियर फेलो म्हणून कार्यरत आहेत. [[आंबेडकरी चळवळ|आंबेडकरी चळवळीतील]] [[दलित पँथर]] आणि [[बामसेफ]] यांच्या विचारांचा त्यांच्यावर प्रभाव आहे.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=५५-५६}}&lt;/ref&gt; [[हार्वर्ड]]ला त्यांचे कार्यालय आहे ज्यात [[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[माल्कम एक्स]], [[विल्यम बटलर यीट्स|डब्ल्यूईबी]], [[अँजेला डेव्हिस]] व [[कांशीराम]] यांचे फोटो आहेत. तसेच खूप पुस्तके सुद्धा आहेत.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt; हार्वर्डला शिकत असताना त्यांनी [[नोबेल पारितोषिक]] विजेते अर्थतज्ज्ञ [[अमर्त्य सेन]] यांचा क्लास निवडला होता. २०१८ साली त्यांची व्यक्तिगत ओळख अमर्त्य सेन यांच्याशी झाली. ते दोघे [[बाबासाहेब आंबेडकर|बाबासाहेबांवर]] चर्चा करत असताना तेव्हा अमर्त्य सेन म्हणाले की &quot;बाबासाहेबांनी [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारला ही त्यांची निवड अतिशय तर्कशुद्ध होती&quot; तसेच ते (अमर्त्य सेन) स्वतः सुद्धा [[बौद्ध]] असल्याचे त्यांनी एंगडेंना सांगितले.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=शिरसाठ|first=विनोद|date=१४ नोव्हेंबर २०२०|editor-last=पाटील|editor-first=सुहास|title=नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे|journal=[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]|language=मराठी|pages=५७}}&lt;/ref&gt;

==परदेशात जातीभेदाचा अनुभव==
इंग्लंडमध्ये शिकत असताना इतर भारतीय विद्यार्थ्यांकडून त्यांना &quot;[[दलित]]&quot; म्हणून जातिभेदाचा अनुभव आला आहे. [[पायल तडवी आत्महत्या]] प्रकरणानंतर [[बीबीसी|बीबीसी मराठी]]सोबत त्यांनी परदेशातही जात पाठ कशी सोडत नाही हा अनुभव मांडला होता. माझ्यासह अनेक विद्यार्थ्यांना अशा प्रकारच्या अशाप्रकारच्या त्रासातून जावे लागत असून सातासमुद्रापारही जात पिच्छा सोडत नाही असे एंगडे यांनी सांगितले आहे.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-48523216|title='परदेशी जाऊन बाबासाहेबांसारख्या पदव्या घेणार असे वाटले पण जातीने तिथेही पिच्छा सोडला नाही'|via=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-48548257|title='देश छोड़ने पर भी जाति ने पीछा नहीं छोड़ा'|via=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;

== लेखन ==
त्यांनी इ.स. २०१९ मध्ये '[[कास्ट मॅटर्स]]' हे इंग्रजी पुस्तक लिहिले आहे. हे पुस्तक त्याच्या प्रकाशनाच्या तारखेनंतर एका आठवड्यात पुन्हा छापण्यासाठी गेले. अलीकडेच [[द हिंदू]]ने प्रतिष्ठित &quot;बेस्ट नॉनफिक्शन बुक्स ऑफ द डीकेड&quot;च्या यादीमध्ये ते वैशिष्ट्यीकृत केले होते.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

'[[द रॅडिकल इन आंबेडकर]]' हे पुस्तक सूरजने [[आनंद तेलतुंबडे]] यांच्यासोबत इ.स. २०१८ मध्ये संपादित केले आहे. [[दलित]], [[आफ्रिकन अमेरिकन|ब्लॅक]], [[रोमा जिप्सी|रोमा]], [[बुराकु]] आणि जगभरातील स्थलांतरित यांना एकत्रित आणण्याचा त्याचा प्रयत्न आहे.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

बाबासाहेबांवर ते एक इंग्रजी चरित्र लिहीत आहेत.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt;

==व्यक्तिगत जीवन==
[[File:Dr. Suraj Yengde.jpg|thumb|[[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्ड केनेडी स्कूल]] मध्ये एंगडे]]
एंगडे यांचे [[केस]] कुरळे आहेत आणि ते आफ्रिकन हेअर स्टाईल करतात, ज्याची प्रेरणा त्यांना [[अल्बर्ट आइन्स्टाइन|अल्बर्ट आईन्स्टाईन]] आणि त्यांचे प्राध्यापक अजय स्कारीया यांच्याकडून मिळाली.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt;

== पुरस्कार व सन्मान ==
* सूरज यांचे भारताच्या सर्वोच्च साहित्य पुरस्कार &quot;साहित्य अकादमी&quot;साठी नामांकन करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
* ते &quot;डॉ. आंबेडकर सामाजिक न्याय पुरस्कार&quot; (कॅनडा, २०१९) प्राप्तकर्ता&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
* &quot;रोहित वेमुला मेमोरियल स्कॉलर अवॉर्ड&quot; (२०१८) प्राप्तकर्ता&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
* १४ नोव्हेंबर २०२० रोजी ते ''[[साधना (साप्ताहिक)|साधना]]'' या मराठी साप्ताहिकाच्या मुखपृष्ठावर झळकले होते.
* जीक्यू इंडियाने २०२१ मधील २५ सर्वाधिक प्रभावशाली तरुण भारतीयांमध्ये डॉ. सूरज एंगडे त्यांना सूचीबद्ध केले आहे.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/maharashtra/suraj-yengde-got-place-influential-personalities-gq-india-415789|title=जीक्यू मॅगझिनच्या प्रभावशाली व्यक्तीत पहिल्यांदाच मराठवाड्याच्या युवकाला स्थान {{!}} eSakal|website=www.esakal.com|language=mr-IN|access-date=2021-03-06}}&lt;/ref&gt;

== टीप ==
{{Notelist}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{Commons category|Suraj Yengde|सूरज एंगडे}}
* [https://www.weeklysadhana.in/view_article/suraj-yengade-interview-by-vinod-shirsath शिरसाठ, विनोद (१४ नोव्हेंबर २०२०). पाटील, सुहास (ed.). &quot;नांदेड ते हार्वर्ड व्हाया इंग्लंड, स्वित्झर्लंड, द. आफ्रिका: सूरज एंगडे&quot;. साधना]
* [https://economictimes.indiatimes.com/opinion/interviews/send-10000-dalit-students-every-semester-to-foreign-universities-suraj-milind-yengde/articleshow/53690113.cms Send 10,000 Dalit students every semester to foreign universities: Suraj Milind Yengde]
* [https://www.loksatta.com/athour-mapia-news/dialogue-with-book-caste-matters-author-suraj-yengde-zws-70-1952091/ रॉकस्टार’ स्कॉलर!, आफ्रिकेतल्या विद्यापीठातून पीएच.डी. पदवी मिळविणारा तो पहिला भारतीय दलित विद्यार्थी. लोकसत्ता टीम | १७ ऑगस्ट २०१९]
* [https://indianexpress.com/profile/columnist/suraj-yengde/ Indian Express मधील सूरज एंगडे यांचे स्तंभलेखन]

[[वर्ग:भारतीय संशोधक]]
[[वर्ग:भारतीय लेखक]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील व्यक्ती]]
[[वर्ग:भारतीय वकील]]
[[वर्ग:दलित लेखक]]
[[वर्ग:दलित कार्यकर्ते]]
[[वर्ग:भारतीय बौद्ध]]
[[वर्ग:आंबेडकरवादी]]
[[वर्ग:नांदेड निवासी]]
[[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>9zaxjgnwkqwd1q2771qyt54e4r9m3av</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मनोरंजनाचा अधिकमास</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279042</id>
    <revision>
      <id>2717146</id>
      <parentid>2716187</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* २८ सप्टेंबर २०२६ ते चालू */</comment>
      <origin>2717146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67210" sha1="hqi4fsj65q5tbu623qxcpvzads9dxxx" xml:space="preserve">'''मनोरंजनाचा अधिकमास''' अंतर्गत [[झी मराठी]], [[कलर्स मराठी]], [[स्टार प्रवाह]] वाहिन्यांतर्फे दरवर्षी कोणत्याही महिन्याच्या दर रविवारी मालिकांचे प्रक्षेपण करण्यात येते.

= [[झी मराठी]] भाग १ =
== मे २०१३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[तू तिथे मी]]
|
* सोम-शनि संध्या. ७ वाजता
* दर रविवारी दुपारी १ वाजता
|-
| [[राधा ही बावरी]]
|
* सोम-शनि संध्या. ७.३० वाजता
* दर रविवारी दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[उंच माझा झोका]]
|
* सोम-शनि रात्री ८ वाजता
* दर रविवारी दुपारी २ वाजता
|-
| [[मला सासू हवी]]
|
* सोम-शनि रात्री ८.३० वाजता
* दर रविवारी दुपारी २.३० वाजता
|}

== मे २०१४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[तू तिथे मी]] / [[जय मल्हार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जावई विकत घेणे आहे]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| [[होणार सून मी ह्या घरची]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;|
|-
| [[जुळून येती रेशीमगाठी]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| २९ मे सोडून
|-
| [[जय मल्हार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[नांदा सौख्य भरे]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझे पती सौभाग्यवती]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[काहे दिया परदेस]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१७ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लागिरं झालं जी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[खुलता कळी खुलेना]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[काहे दिया परदेस]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१८ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लागिरं झालं जी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[तुझं माझं ब्रेकअप]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२० ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लाडाची मी लेक गं!]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अग्गंबाई सासूबाई]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[माझा होशील ना]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[महा मिनिस्टर]]
| संध्या. ६ वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| २९ मे सोडून
|-
| [[मन झालं बाजिंद]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मन उडु उडु झालं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू तेव्हा तशी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझी तुझी रेशीमगाठ]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== सप्टेंबर २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तू चाल पुढं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू तेव्हा तशी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] / [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[नवा गडी नवं राज्य]]
| रात्री ९ वाजता
|}

= [[झी मराठी]] भाग २ =
== १८ मार्च ते २३ जून २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ७ एप्रिल आणि १६ जून सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सारं काही तिच्यासाठी]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| ७ एप्रिल आणि २२-२३ जून सोडून
|-
| [[पुन्हा कर्तव्य आहे]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
|-
| [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
| रात्री १०.३० वाजता
| ७ एप्रिल सोडून
|}

== २४ जून ते २२ सप्टेंबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सारं काही तिच्यासाठी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५-२२ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
| २८ जुलै, २५ ऑगस्ट आणि १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ८ आणि १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ८.३० वाजता
| २४-३० जून, १-६ आणि २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ७-८, १४-१५, २१-२२ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
| रात्री १०.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|}

== २३ सप्टेंबर ते २२ डिसेंबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| २०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| २६-२७ ऑक्टोबर, ३ नोव्हेंबर आणि २२ डिसेंबर सोडून
|-
| [[पुन्हा कर्तव्य आहे]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २८-२९ सप्टेंबर, ५-६, १२-१३, १९-२०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
|}

== २३ डिसेंबर २०२४ ते १६ मार्च २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ ते ९ (एक तास)
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
| १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|}

== १७ मार्च ते १३ एप्रिल २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| ३० मार्च सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ ते ९ (एक तास)
| ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| ३० मार्च सोडून
|-
| [[चल भावा सिटीत]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|}

== १४ एप्रिल ते ३१ मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
| १८ मे सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| दुपारी २.३० आणि रात्री ९
| १८ मे सोडून
|-
| [[चल भावा सिटीत]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
| १८ आणि २५ मे सोडून
|}

== जून २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १, ८ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|}

== जुलै २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| फक्त ६ जुलै
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| १३ जुलै सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २० जुलै सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २६-२७ जुलै सोडून
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|
|}

== ऑगस्ट २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| ३, १७ आणि ३१ ऑगस्ट सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ३०-३१ ऑगस्ट सोडून
|}

== १ सप्टेंबर ते ४ ऑक्टोबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१ आणि २८ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २८ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| रात्री १०.३० वाजता
| २८ सप्टेंबर सोडून
|}

== ५ ऑक्टोबर ते १४ डिसेंबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| ११-१२ ऑक्टोबर आणि ३० नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ५, ११-१२ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| रात्री १०.३० वाजता
| ११ ऑक्टोबर, १६, २३, ३० नोव्हेंबर आणि ७, १४ डिसेंबर सोडून
|}

== १५ डिसेंबर २०२५ ते १८ जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २१ डिसेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१, २८ डिसेंबर, ३-४-५ आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २१, २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| २१, २८ डिसेंबर आणि ५ जानेवारी सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ११ आणि १८ जानेवारी सोडून
|}

== १९ जानेवारी ते १५ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| ८ आणि १४ मार्च सोडून
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १४ मार्च सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| १४ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| १५ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून
|}

== १६ मार्च ते १२ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २२ मार्च सोडून
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ७ वाजता
| ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| २२ मार्च सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
| २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|}

== १३ एप्रिल ते १७ मे २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;|
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.१५ वाजता
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| १० मे सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ३ मे सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १०.१५ वाजता
|}

== १८ मे ते १४ जून २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ३१ मे सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २४, ३१ मे सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.१५ वाजता
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| ३१ मे सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| २४ मे सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १०.१५ वाजता
|}

== १५ जून ते १६ ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २६ जुलै सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१, २८ जून आणि ९ ऑगस्ट सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २१ जून सोडून
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| २१ जून सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|}

== १७ ऑगस्ट ते २७ सप्टेंबर २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ६, १३, २० आणि २७ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| संध्या. ७ वाजता
| ३० ऑगस्ट, १३ आणि २० सप्टेंबर सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| ३० ऑगस्ट आणि २० सप्टेंबर सोडून
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| ३० ऑगस्ट, ७, १३ आणि २० सप्टेंबर सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| ३० ऑगस्ट, ७ आणि २० सप्टेंबर सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| ३० ऑगस्ट, ७ आणि २० सप्टेंबर सोडून
|}

== २८ सप्टेंबर २०२६ ते चालू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[धाकट्या सूनबाई (मालिका)|धाकट्या सूनबाई]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| १८ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| संध्या. ७ वाजता
| २८ सप्टेंबर, ४ आणि १८ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| ४ आणि १८ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| १८ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|}

= [[कलर्स मराठी]] =
== ऑगस्ट २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| बायको अशी हव्वी
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ९.३० वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== नोव्हें-डिसें २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| ७ नोव्हेंबर आणि २६ डिसेंबर सोडून
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== जाने-फेब्रु २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| २ जानेवारी आणि २७ फेब्रुवारी सोडून
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| तुझ्या रूपाचं चांदणं
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| आई मायेचं कवच
| रात्री १० वाजता
|}

== जून-१७ जुलै २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;|
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[भाग्य दिले तू मला]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| जुलै सोडून
|-
| आई मायेचं कवच
| रात्री १० वाजता
|-
| लेक माझी दुर्गा
| रात्री १०.३० वाजता
|}

== जून २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[रमा राघव]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[भाग्य दिले तू मला]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|}

== जुलै-१३ ऑगस्ट २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| ३० जुलै सोडून
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
|-
| [[कस्तुरी (मालिका)|कस्तुरी]]
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ११ वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सिंधुताई माझी माई
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== ८ एप्रिल ते ९ जून २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ५ मे सोडून
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]] / [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[रमा राघव]]
| रात्री ९ वाजता
| फक्त १४ आणि २१ एप्रिल
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
| १४, २१ एप्रिल आणि ५ मे सोडून
|}

== १० जून ते २८ जुलै २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| २१ जुलै सोडून
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
| २१ आणि २८ जुलै सोडून
|}

== २९ जुलै ते ५ ऑक्टोबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| सुख कळले
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]] / दुर्गा
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== ७ ऑक्टोबर २०२४ ते ९ फेब्रुवारी २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| दुर्गा / पिंगा गं पोरी पिंगा
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] / अशोक मा.मा.
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| रात्री ९ वाजता
|-
| लय आवडतेस तू मला
| रात्री ९.३० वाजता
|}

== १३ एप्रिल ते २५ मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| इंद्रायणी
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८
| १८ मे सोडून
|-
| अशोक मा.मा.
| दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३०
|
|-
| आई तुळजाभवानी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९
| १८ मे सोडून
|-
| लय आवडतेस तू मला
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ९.३०
|
|}

== १ जून २०२५ ते १० जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|-
| अशोक मा.मा.
| दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३०
|-
| आई तुळजाभवानी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९
|}

== ११ जानेवारी ते १ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| रात्री ११ वाजता
|}

== २ ते २२ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| रात्री ११ वाजता
|}

== २३ मार्च ते १९ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ६ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| मी जिंकून घेईन सारं
| संध्या. ७ वाजता
|-
| मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|}

== २० एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| मी जिंकून घेईन सारं
| संध्या. ७ वाजता
|-
| मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| रात्री ८.४५ वाजता
|}

= [[स्टार प्रवाह]] =
== ऑगस्ट-सप्टेंबर २०१९ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| विठूमाऊली
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ४ ऑगस्ट ते ८ सप्टेंबर
|-
| श्री गुरुदेव दत्त
| संध्या. ७.३० वाजता
|}

== जाने-फेब्रुवारी २०२० ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| विठूमाऊली
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १९ जानेवारी ते ९ फेब्रुवारी
|-
| [[आई कुठे काय करते!]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== एप्रिल-मे २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| ३ एप्रिल आणि १ मे सोडून
|-
| [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[आई कुठे काय करते!]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[रंग माझा वेगळा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== मार्च २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| फक्त २३ आणि ३० मार्च
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
| दुपारी २ वाजता
|-
| आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १६ मार्च सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.१५ वाजता
|}

== एप्रिल-मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १३ एप्रिल, १८ मे सोडून
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
| दुपारी २ वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
| दुपारी २.३० वाजता
| १३ एप्रिल, १८ मे सोडून
|-
| [[साधी माणसं]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| १८ मे सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री १० वाजता
| २० एप्रिल सोडून
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री १०.३० वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
| रात्री ११ वाजता
|
|}

== १ जून ते २६ ऑक्टोबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;8&quot;| ८ जून, २४ ऑगस्ट आणि १२ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== २७ ऑक्टोबर ते १६ नोव्हेंबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| काजळमाया
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== १७ नोव्हेंबर २०२५ ते ११ जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;5&quot;|
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
| २८ डिसेंबर आणि ४ जानेवारी सोडून
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|
|-
| काजळमाया
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
| २३, ३० नोव्हेंबर आणि ३१ डिसेंबर सोडून
|}

== १२ जानेवारी ते १५ फेब्रुवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== १६ फेब्रुवारी ते २६ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
| २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
| १५, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| नशीबवान
| दुपारी २.३० वाजता
| १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२, २६ एप्रिल सोडून
|-
| [[साधी माणसं]] / तुझ्या सोबतीने
| संध्या. ६.३० वाजता
| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ मार्च सोडून
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.४५ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| रात्री १० वाजता
| २१-२२ फेब्रुवारी, १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
| १५ मार्च सोडून
|}

== २७ एप्रिल ते ३१ मे २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;9&quot;|
|-
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.४५ वाजता
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| २-३ मे सोडून
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| ३ मे सोडून
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
|}

== १ जून ते २८ जून २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| २१ जून सोडून
|-
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] / [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|
|-
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ जून सोडून
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
| २१ जून सोडून
|}

== २९ जून ते ९ ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| विसरु नको तू मला
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[सुना येती घरा]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| पाठराखीण
| दुपारी २.३० आणि रात्री ९
|-
| आनंदी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९.३०
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| दुपारी ३.३० आणि रात्री १०
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी ४ आणि रात्री १०.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी ४.३० आणि रात्री ११
|}

== १० ते ३० ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;9&quot;|
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २९ आणि ३० ऑगस्ट सोडून
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
| फक्त १० ते १६ ऑगस्ट
|}

== ३१ ऑगस्ट ते २७ सप्टेंबर २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १ वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|}

== २८ सप्टेंबर २०२६ ते चालू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[वचन दिले तू मला]] / आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| दुपारी १ वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|-
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई / [[मराठी मिडियम]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
|-
| मी कात टाकली
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री ११ वाजता
|}

[[वर्ग:झी मराठी]]
[[वर्ग:कलर्स मराठी]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>hqi4fsj65q5tbu623qxcpvzads9dxxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची १ली घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280269</id>
    <revision>
      <id>2717300</id>
      <parentid>2710532</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1882" sha1="ht81oyeuxfz65rrhbplsv03e042c2e2" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
१९५० साली '''भारताच्या संविधानात पहिली घटनादुरूस्ती''' करण्यात आली. या घटनादुरूस्तीद्वारे कलम-१९मध्ये दिलेल्या स्वातंत्र्याच्या हक्कावर बंधने घालण्यात आली होती. पुढील परिस्थितीत ही बंधने घालण्यात आली:- सामाजिक सुरक्षा, परकीय राष्ट्राबरोबरचे मैत्रीचे सबंध, व्यक्ति स्वातंत्र्यावर घाला इत्यादी.

याद्वारे भर घालण्यात येणारी ९व्या अनुसूचितमध्ये येणाऱ्या कायद्यांवर न्यायिक पुनर्विलोकन करण्यात येणार नाही, अशी तरतूद करण्यात आली. 

यामध्ये फक्त भूमी अधिग्रहण कायदाच टाकण्यात येईल असे नाही, ज्या कायद्यांना न्यायिक पुनर्विलोकनामधून बाहेर करायचे आहे, असे सर्व कायदे इथे टाकण्यात येतील.

[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]
[[वर्ग:नेहरुकाळातील प्रशासन]]
[[वर्ग:१९५१ मधील भारत]]</text>
      <sha1>ht81oyeuxfz65rrhbplsv03e042c2e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची २री घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280270</id>
    <revision>
      <id>2717301</id>
      <parentid>2710533</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="686" sha1="a9sohf1btzbjoimjzwayqzzxcmyshh9" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
'''भारतीय संविधानाची २री घटनादुरुस्ती''' १९५२ साली करण्यात आली. या घटना दुरूस्तीद्वारे लोकसभेतील प्रतिनिधींची पुनर्रचना करण्यात आली.

[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]
[[वर्ग:नेहरुकाळातील प्रशासन]]
[[वर्ग:१९५३ मधील भारत]]</text>
      <sha1>a9sohf1btzbjoimjzwayqzzxcmyshh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717311</id>
      <parentid>2717301</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:१९५३ मधील भारत]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="686" sha1="5guofbc3cb58abln2ahc8gl3p5pr3kl" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
'''भारतीय संविधानाची २री घटनादुरुस्ती''' १९५२ साली करण्यात आली. या घटना दुरूस्तीद्वारे लोकसभेतील प्रतिनिधींची पुनर्रचना करण्यात आली.

[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]
[[वर्ग:नेहरुकाळातील प्रशासन]]
[[वर्ग:१९५२ मधील भारत]]</text>
      <sha1>5guofbc3cb58abln2ahc8gl3p5pr3kl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नोरा फतेही</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292077</id>
    <revision>
      <id>2717350</id>
      <parentid>2715484</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NguoiDungKhongDinhDanh</username>
        <id>138631</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Revert [[Special:Diff/2710595]]</comment>
      <origin>2717350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24065" sha1="jrv19o5czzuiwlg7rsgjytsfm73clxa" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = नोरा फतेही
| चित्र =Nora Fatehi in March 2022 enhanced.jpg 
| चित्र_रुंदी = 220px
| चित्र_शीर्षक = 2022 मध्ये फतेही
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = {{birth date and age|1992|2|6|df=yes}}
| जन्म_स्थान = [[कॅनडा]]{{efn|सूत्रांचा दावा आहे की तिचा जन्म मॉन्ट्रियल किंवा टोरंटोमध्ये झाला होता. तथापि, स्वत: फतेहीकडून योग्य शहराबद्दल कोणतीही अधिकृत पुष्टी केली गेली नाही}}&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;I had a crush on Hrithik Roshan,&quot; Nora Fatehi gets candid |url=https://www.hindustantimes.com/brunch/i-d-right-swipe-ryan-gosling-on-tinder-says-nora-fatehi/story-x6pGaMO13SoXrdk8fkuIoK.html |access-date=24 February 2021 |work=Hindustan Times |date=20 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=5 unknown facts about 'Dilbar' girl Nora Fatehi |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/5-unknown-facts-about-dilbar-girl-nora-fatehi/videoshow/69035251.cms |access-date=24 February 2021 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=25 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = नर्तक, मॉडेल, अभिनेत्री, गायक, निर्माता
| राष्ट्रीयत्व = कॅनेडियन
| भाषा = 
| कारकीर्द_काळ = २०१४ ते आजतागायत
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| ट्विटर=
| संकेतस्थळ = 
| धर्म     =
| तळटिपा = 
}}
'''नोरा फतेही''' (जन्म:[[६ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९९२|१९९२]])&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rumoured couple Nora Fatehi, Angad Bedi share the same birthday; wish each other in the sweetest way possible|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rumoured-couple-nora-fatehi-angad-bedi-share-the-same-birthday-wish-each-other-in-the-sweetest-way-possible/articleshow/57016419.cms |access-date= २४ नोव्हेंबर २०२१ |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=१७ फेब्रुवारी २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/bigg-boss-9-contestant-nora-fatehi-dances-like-crazy-at-her-birthday-bash/|title=Bigg Boss 9 contestant Nora Fatehi dances like crazy at her birthday party |work=[[इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२१ एप्रिल २०१६}} &lt;/ref&gt; ही एक [[कॅनडा|कॅनेडियन]] नर्तक, मॉडेल, अभिनेत्री, गायिका आणि निर्माती आहे, जी भारतीय चित्रपट सृष्टीत म्हणजे [[बॉलीवूड]] मध्ये तिच्या कामासाठी ओळखली जाते. तिने हिंदी, तेलुगू, मल्याळम आणि तामिळ चित्रपटांमध्ये देखील काम केले आहे. तिने बॉलिवूड चित्रपट ''रोअर: टायगर्स ऑफ सुंदरबन'' मधून [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटसृष्टीत]] पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://roarthefilm.com/cast.html|title=Roar : Tigers Of The Sundarbans - Cast|publisher=roarthefilm.com|access-date=8 January 2021|archive-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911032516/http://roarthefilm.com/cast.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Make way for Moroccan model Nora Fatehi as she makes her debut with Roar |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/moroccan-model-nora-fatehi-debut-with-roar-tigers-of-the-sunderbans-223157-2014-10-14 |access-date=3 February 2021 |work=India Today |date=14 October 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;  तिने तेलुगू चित्रपटसृष्टीत ''टेम्पर'', ''बाहुबली: द बिगिनिंग'' आणि ''किक-२'' सारख्या चित्रपटांमध्ये 'मसाला गीत' (आयटम नंबर) करून लोकप्रियता मिळवली आणि दोन मल्याळम चित्रपटांमध्येही काम केले, ''डबल बॅरल'' आणि ''कायमकुलम कोचुन्नी''.

इ.स. २०१५ मध्ये, ती 'बिग बॉस -९' या वास्तव प्रदर्शनी (रिअ‍ॅलिटी शो) मध्ये स्पर्धक होती आणि ८४व्या दिवशी तिला बाहेर काढण्यात आले.  इ.स. २०१६ मध्ये तिने वास्तव नृत्य प्रदर्शनी 'झलक दिखला जा' मध्ये भाग घेतला. ती ''सत्यमेव जयते'' या बॉलिवूड चित्रपटात देखील दिसली, ज्यात ती &quot;दिलबर दिलबर दिलबर&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dilbar - YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=TRa9IMvccjg |website=www.youtube.com |access-date=15 January 2019}}&lt;/ref&gt; गाण्याच्या 'पुनर्निर्मित आवृत्ती'मध्ये दिसली. या पुनर्निर्मिती गाण्याने प्रसारणाच्या (रिलीजच्या) पहिल्या २४तासात [[यूट्यूब]]वर २०दशलक्ष दृश्ये ओलांडली. यूट्यूबवरील हे पहिले हिंदी गाणे झाले आहे ज्याने भारतात अशी प्रसिद्धी मिळवली.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.music-asia.com/2018/07/satyameva-jayates-dilbar-breaks-records-in-india/|title=Satyameva Jayate's &quot;Dilbar&quot; breaks records in India|date=10 July 2018|work=Music Asia|access-date=21 July 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221623/https://www.music-asia.com/2018/07/satyameva-jayates-dilbar-breaks-records-in-india/|archive-date=21 July 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; तिने मोरक्कन हिप-हॉप ग्रुप फनेअर सोबत &quot;दिलबर दिलबर दिलबर&quot; गाण्याची [[अरबी]] आवृत्ती प्रदर्शित करण्यासाठी देखील सहकार्य केले. २०१९ मध्ये, तिने टांझानियन संगीतकार आणि गीतकार 'रायवानी' यांच्या सहकार्याने आपले पहिले आंतरराष्ट्रीय इंग्रजी गाणे 'पेपेटा' प्रसारित केले.
[[File:Photos-Nora-Fatehi-snapped-promoting-her-song-2.jpg|thumb|315x315px|नोरा फतेही जुलै 2019 मध्ये मुंबईत तिच्या &quot;बाटला हाऊस &quot; चित्रपटाच्या प्रमोशन दरम्यान]]

== वैयक्तिक ==
नोरा फतेही [[मोरोक्को|मोरोक्कन]] कुटुंबातून आलेली असून तिचा जन्म [[कॅनडा]]मध्ये झाला आहे. विशेष म्हणजे एका मुलाखतीमध्ये तिने असे म्हणले आहे की ती स्वतःला &quot;अंतःकरणाने भारतीय&quot; मानते.&lt;ref name=&quot;NoraNationality&quot;&gt;{{cite news |title=I'm an Indian at heart: Bigg Boss 9 contestant Nora Fatehi |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/im-an-indian-at-heart-bigg-boss-9-contestant-nora-fatehi/ |access-date=3 January 2019 |work=द इंडियन एक्सप्रेस |date=9 February 2016 }}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
[[File:Nora Fatehi graces the red carpet for Umang police show (07) (cropped).jpg|thumb|2017 मध्ये एका कार्यक्रमात फतेही|327x327px]]

फतेहीने आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात [[बॉलिवूड]] चित्रपट ''रोअर: टायगर्स ऑफ सुंदरबन'' पासून केली आहे. त्यानंतर तिने [[पुरी जगन्नाद]]च्या तेलुगू चित्रपट 'टेम्पर' मध्ये एक मसाला गीत केले. आणि अशा प्रकारे तिने दाक्षिणात्य चित्रपट सृष्टीत पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=Hemanth |title=NTR dances like a dream: Nora Fatehi |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/NTR-dances-like-a-dream-Nora-Fatehi/articleshow/45435183.cms |access-date=16 February 2021 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=15 January 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt; तिने [[इमरान हाश्मी]] आणि [[गुरमीत चौधरी]] यांच्यासोबत [[विक्रम भट्ट]] दिग्दर्शित आणि [[महेश भट्ट]] निर्मित ‘मिस्टर एक्स’ चित्रपटातही एक विशेष भूमिका केली आहे.

नंतर फतेही ने ''बाहुबली: द बिगिनिंग'' आणि ''किक - २'' सारख्या बिग बजेट चित्रपटात देखील मसाला गीत केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/nora-fatehi-signed-for-a-special-song-in-baahubali/536504-8-66.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330020643/http://ibnlive.in.com/news/nora-fatehi-signed-for-a-special-song-in-baahubali/536504-8-66.html|url-status=dead|archive-date=2015-03-30|title=Nora Fatehi signed for a special song in 'Baahubali'|work=IBNLive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pasupulate |first1=Karthik |title=Nora Fatehi to groove with Ravi Teja in Kick 2 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Nora-Fatehi-to-groove-with-Ravi-Teja-in-Kick-2/articleshow/46849131.cms |access-date=16 February 2021 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=15 January 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/south-gossip/after-grooving-with-jr-ntr-noorah-fatehi-to-shake-a-leg-with-ravi-teja-in-kick-2/|title=After grooving with Jr NTR, Noorah Fatehi to shake a leg with Ravi Teja in Kick 2?|publisher=bollywoodlife.com|date=7 April 2015}}&lt;/ref&gt;

डिसेंबर २०१५ मध्ये, फतेहीने बिग बॉसच्या घरात प्रवेश केला जो त्याच्या नवव्या हंगामात वाइल्ड कार्ड एंटरर म्हणून होता.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tungekar |first1=Samreen |title=Bigg Boss is just entertainment, shouldn't be taken so seriously: Nora Fatehi's secrets |url=https://www.hindustantimes.com/brunch/bigg-boss-is-just-entertainment-shouldn-t-be-taken-so-seriously-nora-fatehi-s-secrets/story-dPX6UB9HKjFGdM46kaEWXN.html |access-date=16 February 2021 |work=Hindustan Times |date=30 September 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;  तिने १२व्या आठवड्यात (दिवस ८३) बेदखल होईपर्यंत बिग बॉसच्या घरात ३ आठवडे घालवले. ती २०१६ मध्ये ''झलक दिखला जा'' या स्पर्धेतही सहभागी झाली होती. तिने ''माय बर्थडे सॉंग'' चित्रपटात, [[संजय सूरी]] सोबत मुख्य अभिनेत्रीची भूमिका निभावली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://themoviean.com/nora-fatehi-interview/ |title=From Bigg Boss to Bollywood |publisher= The Moviean|date=14 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200505193622/https://themoviean.com/nora-fatehi-interview/ |archive-date=5 May 2020 |access-date=14 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://crunknews.com/my-birthday-song-movie-wiki-cast-crew-story-poster-trailer/|title=My Birthday Song Movie Wiki Cast Crew Story Poster Trailer|first=Sangra|last=Ankush|date=23 December 2017|access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417030838/http://crunknews.com/my-birthday-song-movie-wiki-cast-crew-story-poster-trailer/|archive-date=17 April 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

६ मार्च २०२१ रोजी फतेही ही पहिली आफ्रिकन-अरब महिला कलाकार झाली जिचे &quot;दिलबर&quot; गाणे यूट्यूबवर एक अब्ज व्ह्यूज ओलांडले.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/nora-fatehi-is-the-first-african-arab-female-artiste-to-hit-1-billion-mark-with-dilbar-23162436|title=Nora Fatehi is the first African-Arab female artiste to hit 1 billion mark with 'Dilbar'|last=IANS|date=6 March 2021|work=Mid Day|access-date=6 March 2021}}&lt;/ref&gt;
[[File:Nora Fatehi snapped at Krome studio in Bandra.jpg|315x315px|thumb|2019 मध्ये फतेही]]

इ.स. २०२२ मध्ये, नोराने २०२२ [[फिफा विश्वचषक]] अंतिम समारंभात एक परफॉर्मन्स दिला.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nora Fatehi Dazzles Fans With Her Performance At FIFA World Cup 2022 Final |url=https://www.ndtv.com/offbeat/nora-fatehi-dazzles-fans-with-her-performance-at-fifa-world-cup-2022-final-3618639 |access-date=2022-12-27 |website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=FIFA World Cup 2022: Nora Fatehi's sizzling performance burns the stage, watch video |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/fifa-world-cup-2022-nora-fatehis-sizzling-performance-burns-the-stage-watch-video/articleshow/96335701.cms?from=mdr |access-date=2022-12-27}}&lt;/ref&gt;

== अभिनय सूची ==
=== चित्रपट ===
{| class=&quot;wikitable&quot; 
!वर्ष	
!चित्रपट	
!भूमिका	
!भाषा	
!नोंदी
|-
|2014	
|रोअर:टायगर ऑफ सुंदरबन
|सीजे	
|हिंदी	
|
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|2015	
|क्रेझी कुक्कड फॅमिली	
|एमी	
|हिंदी	
|
|-
|टेम्पर	
|	
|तेलुगू	
|&quot;इट्टगे रेचीपोडम&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
|मिस्टर एक्स	
|	
|हिंदी	
|&quot;अलिफ से&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
|डबल बॅरल	
|
|मल्याळम	
|विशेष उपस्थिती
|-
|बाहुबली: द बिगिनींग	
|	
|तेलगू / तमिळ	
|&quot; मनोहरी &quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
|किक 2	
|	
|तेलगू	
|&quot;किरुकू किक&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
|शेर	
|	
|तेलगू	
|&quot;नेपरे पिंकी&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
|लोफर	
|	
|तेलगू	
|&quot;नोककी डोचे&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
|rowspan=&quot;2&quot; |2016	
|रॉकी हँडसम	
|
|हिंदी	
|&quot;रॉक द पार्टी&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
|ओपिरी / थोझा
|नेमाली
|तेलगू / तमिळ	
|&quot;डोअर नंबर&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
|rowspan=&quot;4&quot; |2018	
|माय बर्थडे सॉंग	
|सँडी	
|हिंदी	
|
|-
|सत्यमेव जयते		
|हिंदी	
|
|&quot;दिलबर दिलबर दिलबर&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
|स्त्री		
|हिंदी	
|
|&quot;कामारिया&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
| कायमकुलम कोचुनी	
|	
|मल्याळम	
|&quot;नृतगीतिकालिनम&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
|rowspan=&quot;3&quot; |2019	
|भरत	
|सुसान	
|हिंदी	
|
|-
|बाटला हाऊस	
|हुमा / व्हिक्टोरिया	
|हिंदी	
|
|-
|मरजावां	
|स्वतः	
|हिंदी	
|&quot;एक तो कम जिंदगानी&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
|२०२०	
|स्ट्रीट डान्सर 3 डी	
|मिया	
|हिंदी	
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot; |2021	
|भुज: द प्राईड ऑफ इंडिया	
|हिना रहमान/हेर	
|हिंदी	
|डिस्ने+ हॉटस्टार वर रिलीज झाले
|-
|सत्यमेव जयते 2
|		
|हिंदी	
|विशेष उपस्थिती
|}

=== दूरचित्रवाहिनी ===
{| class=&quot;wikitable&quot; 
!वर्ष	
!नाव	
!भूमिका	
!नोंदी
|-
|२०१५-२०१६	
|बिग बॉस ९	
|rowspan=&quot;2&quot; |स्पर्धक	
|५८व्या दिवशी प्रवेश केला आणि ८४ व्या दिवशी निष्कासित केले
|-
|rowspan=&quot;2&quot; |२०१६	
|झलक दिखला जा ८	
|१० वे स्थान काढून टाकले
|-
|कॉमेडी नाइट्स बचाओ	
|rowspan=&quot;3&quot; | स्वतः/पाहुणे	
|रॉकी हँडसमचा प्रचार करण्यासाठी
|-
|rowspan=&quot;3&quot; | २०१८
|एमटीव्ही ट्रोल पोलिस
|
|-
|टॉप मॉडेल इंडिया	
|अतिथी मार्गदर्शक
|-
|एमटीव्ही डेटिंग	इन डार्क
|होस्ट	
|
|-
|२०१९	
|डान्स प्लस ४	
|स्वतः/पाहुणे	
|विशेष कामगिरी
|-
|२०२०	
|भारतातील सर्वोत्कृष्ट नृत्यांगना	
|अतिथी/न्यायाधीश	
|
|-
|२०२१	
|डान्स दिवाने (सीझन 3)	
|अतिथी/न्यायाधीश	
|विशेष कामगिरी
|}

=== चित्रफीत ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:40px;&quot;| वर्ष
! style=&quot;width:130px;&quot;| गाणे
!गायक
! style=&quot;width:350px;&quot; | नोंद
! style=&quot;width:150px;&quot;| कंपनी	
|-		
|rowspan=2 |२०१७
| नाह 
|हार्डी संधू
|हार्डी संधू सोबत
|सोनी म्युझिक इंडिया
|-
|बेबी मारवाके मानेगी 
|रफ्तार	
|रफ्तार सोबत	
|झी म्युझिक कंपनी
|-
|२०१८	||दिलबर (अरबी आवृत्ती)  
|स्वतः, फनेअर	||गायक फनेअर सोबत 
|rowspan=&quot;2&quot; |टी-सिरीज
|-
|rowspan=2 |२०१९	
|पछताओगे
|अरिजित सिंग	
|विकी कौशल सोबत
|-
|पेपेटा 
|स्वतः, रेवॅनी
|रेवॅनी सोबत	
|
|-
|rowspan=3|२०२०	
|पछताओगे
|असीस कौर	
|स्वतः	
|rowspan=2|टी-सिरीज
|-
|नाच मेरी राणी
|गुरू रंधावा, निखिता गांधी	
| गुरू रंधवा सोबत
|-
|बॉडी डांस कव्हर
|मेगन थी स्टॅलियन	
|रजित देव सोबत	
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot; |२०२१	
|छोड देंगे
|परंपरा टंडन 
|
|
|-
|'' डान्स मेरी राणी''
|गुरू रंधवा, जहरा खान
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 December 2021 |title=Dance Meri Rani Song Out: Nora Fatehi's Sensual Grooves And Guru Randhawa's Vocals Are A Perfect Blend For The Upbeat Track |url=https://www.zee5.com/zee5news/dance-meri-rani-song-out-nora-fatehis-sensual-grooves-and-guru-randhawas-vocals-are-a-perfect-blend-for-this-peppy-track |access-date=21 December 2021 |website=ZEE5 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Roy Chowdhury |first1=Rishita |title=Nora Fatehi carried around on stretcher due to mermaid costume on Dance Meri Rani sets. Video |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/nora-fatehi-carried-around-on-stretcher-due-to-mermaid-costume-on-dance-meri-rani-sets-video-1888948-2021-12-17 |access-date=14 February 2022 |work=India Today |date=17 December 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|२०२३
|'' अच्छा सिला दिया ''
|बी प्रँक
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-19 |title=Achha Sila Diya music video: Rajkummar Rao and Nora Fatehi face off in a song about love and betrayal |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/music/achha-sila-diya-music-video-rajkummar-rao-nora-fatehi-face-off-101674112745733.html |access-date=2023-02-02 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
|
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
== नोंदी ==
{{notelist}}
== बाह्य दुवे ==
* {{Commons category|Nora Fatehi|नोरा फतेही}}
* {{IMDb name|6598222}}
* [https://www.bollywoodhungama.com/photos/celeb-photos/nora-fatehi/nora-fatehi-1-48/ बॉलीवूड हंगामा]
* [https://www.instagram.com/norafatehi/?hl=en इन्स्टाग्राम]

{{DEFAULTSORT:फतेही, नोरा}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:मल्याळम  चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:मुस्लिम व्यक्ती]]
[[वर्ग:भारतीय नर्तक]]
[[वर्ग:भारतीय महिला नृत्यांगना]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>jrv19o5czzuiwlg7rsgjytsfm73clxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारताची जनगणना १९५१</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296857</id>
    <revision>
      <id>2717307</id>
      <parentid>2539471</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5149" sha1="afeensofnngl8ssmrcvi5o0x9907q0z" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट जनगणना
| नाव = १९५१ भारताची जनगणना
| लोगो = 
| लोगो_आकार =
| लोगो_मथळा =
| चित्र = 
| चित्र_आकार = 
| चित्र_मथळा = 
| पूर्वीची_जनगणना = भारताची जनगणना १९४१
| पूर्वीचे_जनगणना_वर्ष = १९४१
| जनगणना_वर्ष = १९५०-१९५१
| पुढील_जनगणना = भारताची जनगणना १९६१
| पुढील_जनगणना_वर्ष = १९६१
| राज्य =
| देश = [[भारत]]
| अधिकार =
| संकेतस्थळ =
| लोकसंख्या =  ३६,१०,८८,०९०
| टक्के_बदल = १३.३१% {{increase}}
| पूर्वीची_लोकसंख्या = 
| सर्वाधिक_लोकसंख्या = 
| सर्वात_कमी_लोकसंख्या = 
| साक्षरता = १६.६७%
| लिंग_गुणोत्तर = ९४६
| अतिरिक्त_माहिती_संज्ञा१ = लोकसंख्येची घनता
| अतिरिक्त_माहिती१ = ११७
| अतिरिक्त_माहिती_संज्ञा२ =
| अतिरिक्त_माहिती२ =
| अतिरिक्त_माहिती_संज्ञा३ =
| अतिरिक्त_माहिती३ =
| अतिरिक्त_माहिती_संज्ञा४ =
| अतिरिक्त_माहिती४ =
}}
१८७१ पासून दर दशकात भारतात होणाऱ्या जनगणनेच्या मालिकेतील '''१९५१ची भारताची जनगणना''' ही ९ वी जनगणना होती. ही स्वातंत्र्यानंतर झालेली भारताची पहिली जनगणना होती. १९५१ मध्ये भारताची लोकसंख्या १८,५५,२८,४६२ पुरुष आणि १७,५५,५९,६२८ स्त्रिया अशी एकूण '''३६,१०,८८,०९० (३६ करोड १० लाख ८८ हजार नव्वद)''' होती. १९५१ मध्ये एकूण लोकसंख्या ही स्वातंत्र्याअगोदरच्या जनगणनेपेक्षा १३.३१% ने अधिक वाढली होती. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.isec.ac.in/List%20of%20Census%20Data%20in%20Microfiche%20(6).pdf|title=census 1951|url-status=dead|access-date=2021-12-26|archive-date=2018-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713123923/http://www.isec.ac.in/List%20of%20Census%20Data%20in%20Microfiche%20(6).pdf}}&lt;/ref&gt;

== जनगणना ==
१९५१ च्या जनगणनेनुसार,

* '''भारताची एकूण लोकसंख्या - ३६,१०,८८,०९० (३६ करोड १० लाख ८८ हजार नव्वद)'''
* पुरुष - १८,५५,२८,४६२ (५१.३८%)
* स्त्री - १७,५५,५९,६२८ (४८.६२%)
* लिंग गुणोत्तर - ९४६ महिला प्रति १००० पुरुष
* १९५१ च्या जनगणनेनुसार, भारताची एकूण साक्षरता १६.६७% ,तर पुरुष साक्षरता २४.९५% आणि स्त्री साक्षरता ७.९३% एवढी होती.
* लोकसंख्येची घनता - ११७ प्रति कि.मी.&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; 
* शहरी लोकसंख्या १७.२९%
#१९५१ मध्ये जम्मू-काश्मीरची जनगणना झाली नाही.

== राज्य निहाय लोकसंख्या ==

== धर्म निहाय लोकसंख्येचे विवरण ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!धार्मिक समूह
!लोकसंख्या % '''१९९१'''
|-
![[हिंदू धर्म|हिंदू]]
|८४.१%
|-
![[मुस्लिम]]
|९.८%
|-
![[ख्रिश्चन]]
|२.३०%
|-
![[शीख]]
|१.७९%
|-
![[बौद्ध]]
|०.७४%
|-
![[जैन धर्म|जैन]]
|०.४६%
|-
![[पारशी|पारसी]]
|०.१३%
|-
!अन्य
|०.४३%
|}

== हे सुद्धा पहा[संपादन] ==

* [[जनगणना]]
* [[भारताची जनगणना १९४१]]
* [[भारताची जनगणना १९८१]]

[[वर्ग:भारतातील जनगणना|१९६१]]
[[वर्ग:१९५१ मधील भारत]]</text>
      <sha1>afeensofnngl8ssmrcvi5o0x9907q0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गृहशोभन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301749</id>
    <revision>
      <id>2717135</id>
      <parentid>2715517</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GeertivpBot</username>
        <id>153339</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>#pwb Copy label image</comment>
      <origin>2717135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47978" sha1="7qu90wzi7yytvkv3gc03ekjj9gqlgs0" xml:space="preserve">'''गृहशोभन''' म्हणजेच ([[:en:Interior_design|इंटिरिअर डेकोरेशन]]) वास्तूचा अंतर्भाग सुखकर, सुंदर व सुविधापूर्ण करण्याची कला. खाजगी घरे वा निवासस्थाने आणि सभागृहे, कार्यालये, रुग्णालये, उपाहारगृहे, क्रीडाभवने, [[चित्रपटगृह|चित्रपटगृहे]] यांसारख्या सार्वजनिक वास्तूंच्या सजावटीसाठी आधुनिक काळात गृहशोभनाचे स्वतंत्र तंत्रच निर्माण झाले आहे.

[[कुटुंब|कुटुंबा]]&lt;nowiki/&gt;चे राहणीमान, अभिरुची व विशेष गरजा इ. लक्षात घेऊन गृहशोभनाचे नियोजन करावे लागते. घरात इच्छित वातावरणनिर्मिती असावी म्हणूनही साधारणपणे फर्निचरचे रूप व मांडणी, प्रकाशयोजना, रंगसंगती यांचा विचार करावा लागतो. गृहशोभन ही एक संमिश्र कला असून तिच्याशी विविध विषय व तंत्रे निगडित आहेत. फर्निचरनिर्मितीची अनेक अंगोपांगे, रंगकाम, विद्युत्‌योजना इत्यादींचा संबंध गृहशोभनाशी असतो. गृहशोभनकाराला त्या त्या क्षेत्रातील शास्त्रज्ञांना गृहशोभनाच्या आराखड्यानुसार मार्गदर्शन करावे लागते.

 घरातील अंतर्भागाचे स्थूल मानाने दोन भाग पडतात. पहिल्या भागात वास्तूची मूळ अंगे म्हणजे भिंती, [[दार|दरवाजे]], खिडक्या, छत इ. व दुसऱ्या भागात वास्तूमधील साधने उदा., फर्निचर, गालिचे, पडदे, पंखे, दिवे, फुलदाणी, चित्रे, शिल्पे इ. कलात्मक वस्तू यांचा समावेश होतो. यांतील पहिला भाग वास्तुकलेचा आणि दुसरा भाग गृहशोभनाचा होय. गृहशोभनकाराला सर्व वस्तूंची मांडणी करताना त्यांची रेखासंगती, रंगसंगती, पोत इत्यादींचा मेळ साधावा लागतो.

== फर्निचर व इतर वस्तूंची मांडणी ==
[[चित्र:Kerk van het Redemptoristenklooster - 387806 - onroerenderfgoed.jpg|इवलेसे|गृहशोभन]]
फर्निचर हा घटक आकारप्रकार व उपयुक्तता यांच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाचा आहे. फर्निचरची मांडणी करताना अनेक अवधाने ठेवावी लागतात. माणसांची होणारी ये-जा लक्षात घेऊन प्रवेशद्वारांतून सज्जाकडे किंवा दुसऱ्या दालनाकडे जाण्या-येण्याची जागा मोकळी ठेवून फर्निचरची मांडणी करावी लागते. फर्निचरचा विशेष उपयोग ध्यानात घेऊनच त्याला योग्य ती जागा द्यावी लागते. उदा., जेथे लिहिणाऱ्याच्या डाव्या बाजूने खिडकीतून किंवा दरवाजातून नैसर्गिक प्रकाश येईल अशा ठिकाणी टेबल ठेवतात. भिंतीवर आरसा अशा ठिकाणी लावतात, की आरशासमोर उभे राहिल्यावर बघणाऱ्याच्या चेहऱ्यावर उजेड पडेल. सोफा व खुर्च्या यांची मांडणी करताना बसणाऱ्याला नैसर्गिक हवा व उजेड मिळेल व खिडकीतून किंवा सज्जातून बाहेरील जागेचा किंवा इतर निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेता येईल, अशी दृष्टी ठेवतात. झोपल्यावर नैसर्गिक हवा मिळेल व प्रवेशद्वारापासून आडोसाही लाभेल अशा प्रकारे पलंगाची जागा निवडतात. विशिष्ट प्रकारच्या वस्तूंची मांडणी झाल्यावर राहिलेल्या वस्तूंची मांडणी करतात. ती करताना त्यांचा वापर करणे सोयीचे होईल व दालनात हालचाल करण्यास जास्तीत जास्त जागा राहील याची दक्षता घेतली जाते. उपयुक्त फर्निचरची मांडणी झाल्यावर दालनाची शोभा वाढविण्यासाठी व मनाला प्रसन्नता वाटण्यासाठी नाना प्रकारे सजावट करता येते. उदा., जमिनीवर फुलझाडांच्या कुंड्या, लाकडी टेकूवर शिल्पाकृती, टेबलावर फुलदाण्या इ. ठेवून दालनाची शोभा वाढविता येते. तसेच भिंतींवर योग्य ठिकाणी निसर्गचित्रे, छायाचित्रे, विविध पशुपक्ष्यांच्या प्रतिकृती इ. लावता येतात.

वर निर्देश केलेल्या सर्व वस्तूंनी घराची शोभा वाढविता येते परंतु एकाच दालनात सर्व वस्तूंचा समावेश करण्याची गरज नसते. दालनाचा विशिष्ट उपयोग लक्षात घेऊन सजावटीच्या वस्तू निवडाव्या लागतात. उदा., स्वागतकक्षात वा बैठकीच्या दालनात चांगली निसर्गचित्रे व इतर कलात्मक चित्रे सामान्यतः लावली जातात. शयनगृहासाठी कुटुंबातील व्यक्तींची छायाचित्रे व कौटुंबिक प्रसंगांची छायाचित्रे निवडतात. अभ्यासिकेत ग्रंथांचे तसेच व्यक्तीगत छंदानुसार जमविलेल्या चित्रांचे, तिकिटांचे, नाण्यांचे वा अन्य वस्तूंचे दर्शन होईल अशी योजना करावी लागते. भिंतींवरील सजावटीत दारा-खिडक्यांच्या पडद्यांचाही विचार करावा लागतो. बहुधा दारा-खिडक्यांना पडद्याची गरज असते. पडद्यामुळे एकान्त लाभतो, शांतता जाणवते व प्रकाशही मर्यादित करता येतो. ज्या दारांना एकान्ततेसाठी पडदा लावणे जरूर आहे, अशा दारांनाच पडदे लावले जातात. पडद्यांचे रंग व स्वरूप दालनाच्या विशिष्ट वातावरणाला अनुकूल असते. अलीकडे कापडी पडद्यांऐवजी खाली-वर करण्याचे प्लॅस्टिकचे वा लाकडी पट्ट्यांचे पडदे (ब्लाइंड्स ) वापरतात. या पडद्यांनी प्रकाश कमीअधिक प्रमाणात नियंत्रित करता येतो.

== छत ==
आधुनिक वास्तूत [[सिमेंट]] [[काँक्रिट पंप|काँक्रीटचे]] अखंड छत तयार केलेले असते. अशा छतापासून खाली अंतरावर विजेचे पंखे व कधीकधी दिव्यांची झुंबरे टांगलेली असतात. काही वेळा छत जमिनीपासून खूप उंच असते. जुन्या निवासात छत लाकडी तुळया व वडोदे यांनी तयार केलेले असते. छत योग्य त्या उंचीवर आणण्यासाठी व ते एकसंध दिसण्यासाठी प्लॅस्टरचे दुसरे छत तयार करता येते. मूळ लाकडी छतापासून खाली काही अंतरावर लाकडी पट्ट्यांचा सांगाडा तयार करून त्यावर खालच्या बाजूने प्लॅस्टरचे तक्ते बसवितात व त्या तक्त्यांवर नक्षीकाम करून छताची शोभा वाढवितात. प्रच्छन्न प्रकाशयोजनासुद्धा अशा छतात करता येते. मूळ छत व नवीन छत यांच्यातील पोकळीत विजेचे दिवे बसवून हवी तशी प्रकाशयोजना करता येते.

== तक्तपोशी ==
तक्तपोशी बहुधा दगडी फरशांची किंवा मोझेइक फरशांची केलेली असते. ती स्वच्छ राखणे सोयीचे असते. बैठकीच्या दालनात सतरंज्या किंवा गालिचे वापरतात. सतरंज्या किंवा चित्राकृतीयुक्त आणि भडक गालिचे न ठेवता शक्य तो साधे ठेवण्याकडे कल असतो. कारण गालिच्यावर ठेवलेल्या फर्निचरमुळे त्याच्यावरील चित्राकृती अंशतः झाकली जाते आणि ती चमत्कारिक दिसते. सतरंज्या व गालिचे यांचे रंग दालनाच्या एकूण रंगसंगतीस पोषक असावेत.  

== सुशोभन ==
फर्निचरची मांडणी करताना सोय व उपयुक्तता यांचा विचार प्रामुख्याने केला जातो. तथापि फर्निचर व इतर वस्तूंची रचना करताना रेखासंगतीही साधावी लागते. या प्रयत्नात पुष्कळ वेळा विकत मिळणारे तयार फर्निचर उपयोगी पडत नाही, म्हणून गृहशोभनकार प्रथम मांडणीचा आराखडा तयार करून त्याप्रमाणे फर्निचर तयार करून घेतो. दालनातील फर्निचर, भिंतीवरील सजावट, दारे, खिडक्यांवरील पडदे इत्यादींच्या संकलित संबंधातून रेखासंगतीचा भास निर्माण होतो. मुख्यतः दालनाच्या विशिष्ट उपयोगास पोषक होईल, अशी रेखासंगती साधणे आवश्यक असते. उदा., [[शयनगृह|शयनगृहा]]&lt;nowiki/&gt;त समग्र मांडणीमुळे आडव्या सरळ रेषांचा भास निर्माण केल्यास शांतता व विश्रांतीची भावना उत्पन्न होते. कोणत्याही दालनात जरूर एवढेच फर्निचर व निवडक शोभेच्या वस्तू ठेवणे योग्य असते. वस्तूंची फार गर्दी करू नये, नाहीतर दालनाच्या प्रशस्तपणाला बाध येतो.  

== प्रकाशयोजना ==
प्रत्येक दालनात दिवसा खिडक्या-दारांतून नैसर्गिक प्रकाश येतच असतो. रात्री मात्र कृत्रिम प्रकाशाची योजना करावी लागते. आधुनिक प्रकाशयोजना विजेच्या दिव्यांनी साधता येते. यात मुख्यतः दोन प्रकार मानता येतील. पहिला सर्व दालन प्रकाशित करणारा व दुसरा विशिष्ट कामापुरता उपयोगी पडणारा. पहिल्या प्रकारात दिवा छताच्या मध्यभागी खाली लोंबता सोडलेला असतो त्यामुळे आजूबाजूच्या भिंती व तक्तपोशी प्रकाशित होतात. दुसऱ्या प्रकारात लिहिण्या-वाचण्यासाठी मेजावर लहान दिवा ठेवतात. त्याच्या विशिष्ट रचनेमुळे प्रकाश डोळ्यांवर न पडता मेजावरच पडतो. सोफ्यावर बसून वाचण्यासाठी अशाच प्रकारचा दिवा दिवाणखान्यात वापरतात. या दिव्यांची आच्छादने रेशमी कापडांची आणि निरनिराळ्या आकारांची असल्यामुळे शोभा वाढते. स्वयंपाक करण्यासाठी भिंतीवर आणि प्रसाधनासाठी आरशाजवळही दिव्यांची योजना करतात. शक्यतो दिव्याची नलिका (ट्यूब) किंवा गोळा (बल्ब) प्रत्यक्ष डोळ्याला न दिसेल अशा तऱ्हेने झाकतात. दिव्याची जागा व प्रकार पूर्वनियोजित असल्यास या सर्व तारा भिंतीतून व छतातून खेळवून दृष्टिआड राखता येतात व त्यामुळे भिंतीच्या आणि छताच्या शोभेत भर पडते. प्रकाश व रंग यांचे अत्यंत निकटचे संबंध आहेत. प्रकाशाशिवाय रंग दिसणारच नाहीत. तसेच प्रकाशाच्या रंगाप्रमाणे वस्तूचा रंगही थोडाफार निराळा दिसतो.

== रंगयोजना ==
वास्तूतील विविध दालनांतील रंगयोजना, त्या त्या दालनाचा विविध उपयोग आणि आपल्या मनावर व शरीरावर रंगांचे जे परिणाम संभवतात ते लक्षात घेऊन करावी लागते. पिवळा, तांबडा व निळा हे तीन मूळ रंग मानले जातात. त्यांपैकी पिवळा रंग उबदार व वृत्ती प्रसन्न करणारा आहे. प्रातःकाळचा कोवळा सूर्यप्रकाश पिवळसर असतो, त्यामुळे या रंगाच्या दर्शनाने उत्साह निर्माण होतो तसेच पिवळ्या रंगाने ऐश्वर्याची भावनाही निर्माण होते. पिवळा रंग प्रामुख्याने दिवाणखाना, भोजनगृह व प्रवेशदालन यांसाठी वापरतात. तांबडा रंग उष्णतेची भावना उत्पन्न करतो तांबड्या रंगाच्या वस्तूकडे आपले लक्ष त्वरित जाते. तथापि आपणास फार वेळ त्याकडे पाहवत नाही म्हणून हा रंग गृहशोभनात फारच कमी प्रमाणात वापरतात. दालनात ज्या ठिकाणी आपले लक्ष प्रथम जावे असे वाटत असेल, त्या ठिकाणी तांबड्या रंगाचा उपयोग करतात. दालनातील एखादी भिंत तांबडी रंगविल्यास ती मूळ जागेपासून पुढे आली आहे, असा दृक्‌भ्रम उत्पन्न होतो. निळा रंग शीतल समजला जातो, म्हणून निळ्या रंगाचा उपयोग प्रामुख्याने शयनगृहासाठी करतात. काळा व पांढरा हे रंगसुद्धा काही विशिष्ट प्रकारचा परिणाम साधतात. काळ्या रंगामुळे निराशेची भावना उत्पन्न होते. [[पांढरा|पांढरा रंग]] स्वच्छता व शुद्ध भावनेचे प्रतीक आहे त्यामुळे देवघर व इतर पवित्र दालने शुभ्र रंगाने सुशोभित करतात. स्वयंपाकगृह व भोजनगृह यांत भोजनाच्या वेळी मन ज्या रंगामुळे प्रसन्न राहील, अशा पिवळ्या, नारिंगी किंवा गुलाबी रंगाचा उपयोग करतात. बैठकीच्या दालनासाठी सौम्य पण उत्साहदायक अशा [[पिवळा|पिवळ्या]], [[हिरवा|हिरव्या]], जांभळ्या वा [[गुलाबी]] रंगांच्या छटांची योजना करतात. अभ्यासिका सजविण्यासाठी आकाशी निळसर, हिरवा किंवा राखी या रंगांच्या छटांची निवड करतात. मात्र एखादे दालन एखाद्या खास व्यक्तीने वापरावयाचे असल्यास त्याची वैयक्तिक आवड लक्षात घ्यावी लागते. त्या व्यक्तीचे वय लक्षात घेऊनही तेथील रंगयोजना करावी लागते.

एकाच रंगाच्या छटा दालनातील सर्व वस्तूंस दिल्यास एकरंगी छायाचित्राप्रमाणे भास निर्माण होईल आणि त्यामुळे थोड्याच वेळात बघणाऱ्यास त्याचा कंटाळा येईल म्हणून एखाद्या दालनासाठी योग्य प्रमुख रंग निवडून झाल्यावर त्यालाच पूरक अशा दुसऱ्या काही रंगांची जोड द्यावी लागते. त्यामुळे विविध रंगांचा वापर करून दालन अधिक आल्हाददायक करण्यात येते. या विविध रंगांनी उत्पन्न केलेला आभास व परिणाम दालनाच्या विशिष्ट उपयोगास पोषकच असतो. विशिष्ट प्रमुख रंग व पूरक जोडरंग यांची निवड व प्रमाण दालनातील विविध घटकांच्या आकारमानावरही अवलंबून असते. या सर्व वस्तूंत भिंतीचे आकारमान सर्वांत जास्त असते. म्हणून दालनाचा विशिष्ट उपयोग दर्शविणारा रंग भिंतींसाठी पसंत करतात. तथापि जास्त आकारमान असलेल्या वस्तूसाठी निवडलेल्या रंगाची छटा फिकट घेतात आणि पूरक जोडरंग गडद घेतात. त्यामुळे मोठ्या आकारमानाच्या वस्तूचा फिका रंग लहान आकारमानाच्या वस्तूंच्या गडद रंगाशी सुसंवाद साधू शकतो. सर्वांत लहान वस्तूचा रंग गडद व सर्वांत जास्त आकारमानाच्या वस्तूचा रंग फिका असावा, असा सर्वमान्य नियम आहे. त्यामुळे दालनातील सर्व वस्तूंचा तोल योग्य प्रमाणात राखला जातो.

दालनाची लांबी, रुंदी व उंची यांचे मूळ प्रमाण योग्य नसल्यास काही रंगांच्या वापराने दृक्‌भास निर्माण करून ते सुधारता येते. जसे एखादे दालन खूपच लांब पण अरुंद असेल, तर रुंदीच्या बाजूच्या भिंती तांबड्या रंगाच्या छटांनी रंगवून त्या भिंती जवळ आल्या असे पाहणाऱ्याला वाटेल, असा भास निर्माण करता येतो. तसेच लांब भिंती निळ्या आकाशी रंगाच्या छटांनी रंगविल्यास त्या दूर गेल्यासारख्या वाटतील. तसेच छत अधिक उंच असल्याचा भास निर्माण करण्यासाठी अगदी फिका किंवा आकाशी निळा रंग देतात. याउलट छत जवळ आहे, असा आभास निर्माण करावयाचा असल्यास छत गडद तांबड्या किंवा नारिंगी रंगाने रंगवितात. दालनाचे आकारमान लहान असल्यास फिकट निळसर किंवा हिरवा रंग वापरल्यास दालन मोठे आहे असे वाटते, तर उलटपक्षी दालन खूप मोठे असल्यास गडद तांबड्या किंवा नारिंगी रंगाचा उपयोग करून दालन लहान असल्याचे दाखविता येते.

== पूर्वयोजना व आराखडा ==
गृहसजावटीचे आराखडे काढण्याच्या पद्धतीचे प्रकार मुख्यतः दोन आहेत: 

* काटकोन रेखांकन पद्धती व 
* यथार्थदर्शन रेखांकन पद्धती. 

काटकोन रेखांकन पद्धतीमध्ये वास्तूच्या किंवा दालनाच्या अंतरंगाची मांडणी आणि उभारणी (प्लॅन अँड एलेव्हेशन) पुढील दोन पद्धतींनी करतात:

# मांडणीमध्ये वस्तू वरून पाहिल्यावर कशी दिसेल तशी दाखवितात, त्यामुळे वस्तूची लांबी व रुंदी समजते. 
# उभारणीमध्ये आपण वस्तूच्या पुढे उभे राहून किंवा बाजूस उभे राहून वस्तू जशी दिसेल, तशी दाखवितात. त्यामुळे वस्तूची उंची व लांबी तसेच उंची व रुंदी समजते. 

या पद्धतीच्या रेखांकनामुळे वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरास व तंत्रज्ञास खरीखुरी मापे व कोन समजतात. तथापि वस्तूची जोडणी करण्यासाठी यथार्थदर्शन पद्धतीने काढलेल्या आलेखनाचा उपयोग होतो. या दोन्ही पद्धतींचा उपयोग करून दालनाच्या सजावटीची चित्रे तयार करतात. दालनातील छतावरील पंखे, दिवे आणि तक्तपोशीवर भिंतीची जाडी, दरवाजे-खिडक्यांची जागा, फर्निचर व इतर वस्तूंची रचना मांडणी-पद्धतीने दाखवितात. तर चारही भिंतींवर दारे, खिडक्या, पडदे, दिवे व फर्निचर इत्यादींची रचना उभारणी-पद्धतीने दाखवितात. गृहसजावटीमध्ये पडद्यांना विशेष महत्त्व असते. रंगांप्रमाणेच पडद्यांमुळेही खोलीचा किंवा दारा-खिडक्यांचा आकार लहान-मोठा दाखविता येतो. छताची उंचीही कमी-अधिक भासविता येते. विशेषतः खिडक्यांची सजावट करण्याकरिता पडद्यांचा बराच उपयोग होतो. खिडक्यांचा आकार व त्यांची चौकट लक्षात घेऊन पडद्याची रचना करावी लागते. पडद्याचे रंग ठरविताना विशिष्ट खिडकीची दिशा व दालनाचा प्रकारही विचारात घ्यावा लागतो. उदा., [[स्वयंपाक|स्वयंपाकघर]] किंवा शयनगृह यांतील खिडक्यांना ताणयुक्त (स्प्रिंगचा) अर्धा पडदा लावून वर पटदंड (कर्टन-रॉड) लावावा. तसेच दोन बाजूंना दालनाच्या रंगसंगतीला जुळणारे दोन गडद रंगांचे पडदे सोडावे. एखाद्या दालनातील खिडकी प्रमाणापेक्षा लहान असेल, तर ती आहे त्यापेक्षा मोठी भासवावयाची असल्यास खिडकीच्या आकाराहून मोठ्या आकारात वरील बाजूला पटदंड लावून दोन बाजूंना दोन लांब पडदे सोडावे म्हणजे खिडकी आहे त्यापेक्षा बरीच मोठी दिसेल व दालनाच्या आकारमानाशी खिडकीचा आकार योग्य मेळ साधू शकेल.  

== ऐतिहासिक आढावा ==
प्राचीन ईजिप्तमध्ये इ. स. पू. ४५०० ते १०९० या काळात सामान्य घरे विटामातीची असत. भिंतींना मातीचा गिलावा असून त्यावर पांढरा अगर दुसरा एखादा रंग देत. मोठ्या घरातील भिंतींवर निरनिराळी चित्रे काढीत. दारे व खिडक्यांना पडदे लावीत. हे पडदे लव्हाळ्याच्या जातीच्या गवताचे व विणलेले असत. पडद्यातून बाहेरील दृश्य दिसे. भिंतींना वरच्या बाजूने सुशोभित झालरी लावून जमिनीवर सचित्र चटया पसरत. दुसऱ्या सहस्रकात घरातील भिंतींचा खालचा सु. ०·३० मीटरचा काठ पिंगट रंगाने व त्यावरील सु. १·२० मी. भागात लाल, काळा व पांढरा या रंगांचे उभे पट्टे रंगवीत. या उभ्या पट्ट्यांवरील भिंतींचा भाग फिकट पिवळ्या रंगाचा असून त्यात चमकदार रंगाने रंगविलेल्या सुशोभित [[चित्रचौकटी]] असत. महत्त्वाच्या खोलीतील छत लाकडी असून ते रंगविलेले असे. त्या छतावरील चित्रांचे विविध विषय, साहचर्यातून आलेली कमलपुष्पे, कळ्या, लव्हाळे, तालवृक्ष इत्यादींच्या नैसर्गिक आकार-प्रकारातून सुचलेले असत. छताच्या कडेने चौकडीची किंवा वेलबुटीची सुंदर किनारपट्टी असे. इ. स. पू. चौदाव्या शतकात राजवाड्यातील भिंतींवर वेलबुटीची नक्षी असे. हे सर्व नैसर्गिक रंगांत रंगविलेले असत. या रंगकामात झगझगीत पिवळा रंग अधिक वापरात होता. जमीनही रंगवून त्यावर एखादा देखावा चितारलेला असे.

मेसोपोटेमियामध्ये ख्रि. पू. ४००० ते ३३० या काळातील गृहशोभनाच्या कल्पनाही ईजिप्तप्रमाणेच होत्या. घरातील भिंतींचा खालचा पट्टा गडद रंगाने व वरचा पट्टा फिकट रंगाने रंगविलेला असे. दारांच्या चौकटी लाल रंगाने रंगवीत कारण त्यामुळे दुष्टाच्या प्रभावापासून संरक्षण मिळते, अशी येथील लोकांची समजूत होती. राजवाड्यातील भिंतींवर आतून व बाहेरून चुनखडीच्या जातीच्या पांढऱ्या दगडावर उठावाने कोरलेल्या चित्रचौकटी असत व त्यांत शिकार, समारंभ, युद्धप्रसंग हे विषय असत. त्याभोवती भडक रंगांच्या मृत्स्ना फरशीचे पट्टे असत. कोरीवकाम केलेल्या दगडाची तक्तपोशी असे. तिच्या कडेने गुलाबाच्या पानाफुलांची किनारपट्टी असे. प्राण्यांची व जोमदार लढाऊ व्यक्तिचित्रांची उत्थित शिल्पे हे ॲसिरियन व बॅबिलोनियन गृहशोभनकलेचे एक वैशिष्ट्य होते.

प्राचीन ग्रीस, रोम व क्रीटच्या परिसरात ख्रि. पू. ३००० ते ४७६ या काळात घरांच्या भिंतींवर बैलांच्या झुंजीसारखी लोकजीवनातील प्रसंगांची दृश्ये रंगविलेली असत. यांतील पुरुषांची चित्रे लाल रंगाने व स्त्रियांची चित्रे पिवळ्या रंगाने रंगविलेली असत. भिंतींवरील नक्षीचा अरुंद पट्टा पक्ष्यांच्या चित्रांनी सजविलेला असे. हा पट्टा व छत यांच्यामध्ये पिवळ्या, काळ्या व पांढऱ्या रंगांची आणखी एक निरुंद चमकदार पट्टी असे. ग्रीक आणि रोमन राजवाड्यांतील दालने व दिवाणखान्यांत ही भित्तिचित्रे रंगविलेली असत.

इ. स. पू. पाचव्या शतकात रोमन गृहशोभनात कवडी-फरशीने तक्तपोशी सजविणे रूढ होते. रोमन भित्तिचित्रांमध्ये नक्षीदार स्तंभ, कोनाडे आणि खिडक्या दाखवीत. पुष्कळशा उघड्या खिडक्यांतून दिसणारी काल्पनिक दृश्ये त्यांत रंगविलेली असत.

''[[महाभारत|महाभारता]]''तील ‘मयसभा’ हा गृहशोभनकलेचा अतिप्राचीन व चमत्कृतिपूर्ण नमुना मानता येईल. त्याचप्रमाणे [[अजिंठा लेणी|अजिंठा लेण्यां]]&lt;nowiki/&gt;तील भित्तिचित्रे व कोरीवकाम केलेली दालने यासंबंधात विशेष उल्लेखनीय आहेत. मौर्य काळात (इ. स. पू. ३२३ ते १८५) घरांच्या भिंती रंगविलेल्या असत. गुप्त काळात (इ. स. ३२० ते ६००) राजवाड्यांतील कोरीवकाम केलेले स्तंभ व नक्षीदार कमानी एकमेकांस जोडलेल्या असत. भिंतीवरील कोरीवकामात अर्धमूल्यवान रत्ने जडविलेली असत. इ. स.च्या सोळाव्या ते अठराव्या शतकांतील राजवाड्यांतील अंतर्गत सजावट कोरीवकामांनी परिपूर्ण असे. सतराव्या व अठराव्या शतकांत सुती कापडावर रंगकाम केलेल्या भारतीय झालरी व पलंगपोस निर्यात होत.

प्राचीन चीनमधील शांग राजघराण्यापासून (ख्रि. पू. १३००) चालत आलेल्या गृहशोभनकलेत फारसा बदल झाला नाही. महत्त्वाच्या इमारतींमध्ये कोरीवकाम व रंगकाम केलेले असे. या चित्रांमध्ये सपक्ष सर्प (ड्रॅगन) वा व्याघ्र या प्राण्यांचा व काही इतर चित्राकृतींचा समावेश असे. खिडक्यांना विविध नमुन्यांच्या लाकडी पट्ट्यांच्या जाळ्या असत व त्यांवर पांढऱ्या रंगाचा पारदर्शक कागद ताणून बसविलेला असे. खिडक्यांचे बाह्याकार पंखा, पाने किंवा समभुज चौकोन यांसारखे असून दारे कमलदल, कुंभ किंवा कवच यांच्यासारख्या असत. काही भिंती सरकत्या असत व त्यांवर ''चित्रजवनिका''  सोडलेल्या असत.

जपानमधील गृहशोभनकला चिनी शैलीने बरीच प्रभावित झाली होती. पंधराव्या व सोळाव्या शतकांत ती साधी व काटकसरीची परंतु सौंदर्यपूर्ण होती. जमिनीवर चटया अंथरलेल्या असत, दारे सरकती असून ती सचित्र कागदाने सुशोभित केलेली असत. एकेक भिंत म्हणजे जणू एक देखावाच असे.  

यूरोपमध्ये दहाव्या शतकानंतर घरे सामान्यतः गॉथिक पद्धतीची होती. दगडी भिंतीवर चित्रजवनिका टांगलेल्या असत. प्रबोधनकाळात मात्र या भिंतीवर कोरीवकाम केलेले, रंगविलेले किंवा मुलामा दिलेले लाकडी पृष्ठावरण असे. त्यावर सुबक चित्रांकित पडदे व रेशमी, मखमली किंवा किनखाबी झालरी सोडलेल्या असत. अठराव्या शतकातील इंग्रजी व फ्रेंच गृहशोभनांतील आकृतिबंध व कौशल्य उल्लेखनीय असून आजही ते आकर्षक वाटते.

अमेरिकेतील गृहशोभनकला प्रारंभी साधीसुधीच होती. पुढे संपन्नतेच्या वाढीबरोबर अमेरिकन घरे अधिकाधिक सुंदर व आरामदायी झाली. अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात उत्कृष्ट प्रतीचे सजावट-साहित्य उपयोगात आले. त्या काळी सचित्र कागद, गालिचे, मखमली झालरी व नाजूक, सुबक ''लेस''चे पडदे, कोरीवकाम केलेल्या सोनेरी चित्रचौकटी आणि गर्द हिरवा व लाल रंग लोकप्रिय होते. १९२० च्या आसपास नव्या सजावटीच्या कल्पना पुढे आल्या. यंत्रयुगाला साजेशी नवीन यांत्रिक-तांत्रिक साधने उपलब्ध झाली. त्यामुळे गृहशोभनाला नाना प्रकारे नवी वळणे मिळू लागली आहेत. 

विसाव्या शतकात अनेक कार्यवादी कल्पना गृहशोभनाच्या क्षेत्रात राबविण्यात आल्या. पारंपरिक सजावटीच्या कल्पना मागे पडल्या. मानवी प्रवृत्तीचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास नव्या गृहशोभनकलेत महत्त्वाचा ठरल्याने तिच्यात लक्षणीय बदल घडून आला. श्रीमंत लोक व गृहशोभन साहित्याचे उत्पादक या दोघांनीही या बदलास मदत केली. त्यामुळे गृहशोभनाची आंतरराष्ट्रीय शैली प्रचारात आली व सुखसोयी, काटकसर आणि उपयोगिता या कल्पनांना गृहसजावटीत प्रमुख स्थान मिळाले. औद्योगिक दृष्ट्या प्रगत अशा पश्चिमी समाजात घरे म्हणजे सुखकर निवासाची कार्यक्षम यंत्रे, असे समीकरण रूढ झाले. वावरण्याला अधिक जागा मिळावी या अपेक्षेमुळे घरातील हलत्या सामानांची संख्या किमान ठेवणे क्रमप्राप्त ठरले. भारतातील गृहशोभनावरही पश्चिमी कल्पनांचा परिणाम होत आहे. १९४७ नंतर सजावटीसाठी लागणारे जलाभेद्य आणि टिकाऊ रंग, पृष्ठावरणासाठी लागणारे कृत्रिम तक्ते, कापड, कातडे व फरशी यांचे दर्जेदार उत्पादन होऊ लागले आहे. लोकांची सौंदर्याभिरुचीही वाढत आहे. गृहशोभनाच्या शास्त्राचा अभ्यासही होऊ लागला आहे. मुंबई, दिल्ली, कलकत्ता व मद्रास येथील कलासंस्थांमध्ये, तसेच महाराष्ट्र राज्य शासकीय तंत्रविद्या संचालनालयातर्फे गृहशोभनाचे अभ्यासक्रम योजिलेले आहेत. स्वतंत्र व्यवसाय म्हणून गृहशोभनाचे क्षेत्र हळूहळू विकसित होत आहे.</text>
      <sha1>7qu90wzi7yytvkv3gc03ekjj9gqlgs0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हिंदूंचा छळ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302088</id>
    <revision>
      <id>2717171</id>
      <parentid>2651496</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31865" sha1="8aad7vpx90odlyr17epre15fv4zkwlr" xml:space="preserve">हिंदूंचा छळ ही हिंदूं इतिहासातील एक प्रमुख घटना आहे, ज्यामुळे निर्वासितांच्या लाटा बनल्या आणि इतर समुदायांची निर्मिती झाली. आजपर्यंत भारतात आणि जगात इतरत्र सहिष्णू असलेल्या हिंदूंचा छळ करण्यात आला आहे. या छळाकडे माध्यमांद्वारे दुर्लक्ष केले जाते असे दिसून येते. हिंदू धर्म किंवा श्रद्धेमुळे होणारा छळ जगभरातील प्रत्येक सहिष्णू हिंदू समुदायाला भेडसावत आहे. हिंदूंनी ऐतिहासिक आणि चालू असलेला धार्मिक छळ आणि पद्धतशीर [[हिंदू विरोधी हिंसाचार]], [[जबरदस्तीने केलेले हिंदूंचे धर्मांतर]] , [[दस्तऐवजीकरण केलेले हिंदू हत्याकांड]] , [[हिंदू मूर्ती भंजन]], [[हिंदू मंदिरांचा विध्वंस]] आणि हिंदू मुद्रा विटंबना, तसेच [[हिंदू शैक्षणिक केंद्रांचा विनाश]] आणि इतर अनेक घटक म्हणजे हिंदूंचा छळ होय. यात [[हिंदू विरोधी भावना]] हिंदूंचा  यांचा ही समावेश होतो. आक्रमक मुस्लिम लुटारू यांना हिंदू संस्कृती विरुद्ध हिंसाचाराचा माग चोखाळला आहे असे दिसते. प्रदीर्घ काळ [[हिंदूंचा धार्मिक छळ]] केलेला आढळतो. मध्ययुगीन मुस्लिम काळात भारतात [[जबरदस्तीने केलेले हिंदूंचे धर्मांतर|जबरदस्तीने हिंदूंचे धर्मांतर]] करून मुस्लिम [[लोकसंख्या]] वाढवली गेली. हिंदू ज्ञानाची लुट केली गेली. हिंदू आणि बौद्ध राजांनी राज्य केलेल्या राज्यांवर हल्ले केले गेले, [[हिंदू संपत्तीची लुट]] केली गेली.  हिंदू वर गैर-मुस्लिम म्हणून निर्बंध आणि भेदभाव सहन करावा लागला होता. सिंधमधील मूर्तिपूजक हिंदूंविरुद्धच्या मोहिमेच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात शहरांमध्ये हिंदूं नरसंहार झाला होता.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com.au/books?id=qmf8DwAAQBAJ&amp;pg=PT127&amp;lpg=PT127&amp;dq=%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE+%E0%A4%9B%E0%A4%B3&amp;source=bl&amp;ots=bYtKLE1X-h&amp;sig=ACfU3U2zUFirqkBN6AooodPYC9VioT-L_Q&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi82Jr7k6L6AhWOynMBHQv1DTYQ6AF6BAgSEAM#v=onepage&amp;q=%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%9B%E0%A4%B3&amp;f=false|title=दिल्ली सल्तनत चा इतिहास (इ.स. १२०० ते इ.स. १५२६) / History of Delhi Saltanat|last=Sawale|first=Dr Dipa Dinesh|last2=Mahadik|first2=Dr Ghanasham|last3=Gavhane|first3=Dr Kishorkumar|date=2014-06-07|publisher=Educational Publishers &amp; Distributors|isbn=978-93-80876-69-6|language=mr}}&lt;/ref&gt; भारतात आजही हिंदूंचा छळ होत आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/nashik/hindus-should-also-have-stroke-atrocity-mahant-pandit-national-convention-hindu-dharma-cultural-care/|title=हिंदूंनादेखील अ‍ॅट्रॉसिटीचे कवच हवे महंत पंडित : सटाणा येथे हिंदू धर्म संस्कृतिरक्षक संघाचे राष्ट्रीय अधिवेशन|last=author/lokmat-news-network|date=2018-03-22|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2022-09-20}}&lt;/ref&gt; अमेरिकन इतिहासकार आणि लेखक विल ड्युरंट यांनी त्यांच्या १९३५ मध्ये लिहिलेल्या पुस्तकात “भारतावर इस्लामचे आक्रमण ही इतिहासातील सर्वात रक्तरंजित आहे. इस्लामिक इतिहासकार आणि विद्वानांनी इसवी सन ८०० ते इसवी सन १७०० या काळात हिंदूंच्या कत्तली, जबरदस्तीने धर्मांतर, हिंदू स्त्रिया आणि मुलांचे गुलाम करणे व त्यांची विक्री करणे आणि  मंदिरे नष्ट करणे या गोष्टी मोठ्या आनंदाने आणि अभिमानाने नोंदवल्या आहेत. (द स्टोरी ऑफ सिव्हिलायझेशन: अवर ओरिएंटल हेरिटेज, पृष्ठ ४५९).
पर्शियन इतिहासकार वासाफ यांनी आपल्या 'तज्जियात-उल-अमसार वा ताजरियात उल असर' या पुस्तकात लिहिले आहे.
जेव्हा अलाउल-दीन खिलजीने खंबेतच्या आखाताच्या डोक्यावर असलेल्या कंबायत शहरावर कब्जा केला, तेव्हा त्याने इस्लामच्या गौरवासाठी सर्व प्रौढ पुरुष हिंदू रहिवाशांना ठार मारले, रक्ताच्या नद्या वाहल्या, देशातील स्त्रियांना गुलाम केले त्यांचे सर्व सोने, चांदी आणि दागिने लुटले, सुमारे वीस हजार हिंदू स्त्रीयांना त्याच्या खाजगी गुलाम बनवले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://trunicle.com/worlds-biggest-holocaust-islamic-invaders-killed-more-than-80-million-hindus-in-india/|title=World’s Biggest Holocaust – ‘Islamic Invaders’ killed more than 80 Million Hindus in India|last=Sharma|first=Manish|date=2020-10-20|website=Trunicle|language=en-US|access-date=2022-09-22}}&lt;/ref&gt;
==धार्मिक वास्तुकलेचा नाश==
मुस्लिम लुटारू [[औरंगजेब|औरंगजेबा]]ने हिंदू धार्मिक प्रतिके विनाश आणि हिंदूं मंदिरांची विटंबना आणि नाश हा हिंदू धार्मिक प्रथेवर केलेला हल्ला होता. त्याने  [[जबरदस्तीने केलेले हिंदूंचे धर्मांतर|हिंदूंचे इस्लाममध्ये जबरदस्तीने धर्मांतर]] केले आणि हिंदू मंदिरे उद्ध्वस्त केली. औरंगजेबाने नवीन भूभाग जिंकताना आणि बंडखोरी करताना, त्यांच्या हिंदू शक्तीचे प्रतीकांवर हल्ला मंदिरे नष्ट करून [[हिंदू राजकीय नेत्यांना शिक्षा]] करून मंदिरांची विटंबना आणि [[हिंदू मूर्ती भंजन]] करण्याचे आदेश दिले. इ.स.१६६९ मध्ये त्याने आपल्या प्रांतातील सर्व राज्यपालांना &quot;काफिरांच्या शाळा आणि मंदिरे स्वेच्छेने नष्ट करण्याचे आदेश&quot; जारी केले आणि त्यांना मूर्तिपूजकांच्या शिकवणी आणि प्रथा पूर्णपणे थांबवण्याची सक्त आज्ञा देण्यात आली.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com.au/books?id=4yH-DwAAQBAJ&amp;pg=PT191&amp;lpg=PT191&amp;dq=%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE+%E0%A4%9B%E0%A4%B3&amp;source=bl&amp;ots=iAJbQIGlLZ&amp;sig=ACfU3U1nW3JVY9PFzrR2rkHSAvpt4pcnAw&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj9r9CDhqn6AhXh6zgGHWXeAngQ6AF6BAgSEAM#v=onepage&amp;q=%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%9B%E0%A4%B3&amp;f=false|title=मुघलकालीन भारताचा इतिहास (इ.स. १५२६ ते १७०७) / Mukhalkalin Bhartacha Itihas|last=Savale|first=Dr Dipa|last2=Mahadik|first2=Dr Ghanasham|last3=Gavhane|first3=Dr Kishorkumar|date=2015-06-07|publisher=Educational Publishers &amp; Distributors|isbn=978-93-80876-74-0|language=mr}}&lt;/ref&gt; अशा प्रकारे औरंगजेबाने [[हिंदूंचा धार्मिक छळ]] केला.

==हिंदू शिक्षणावर परिणाम==
मंदिरे आणि [[हिंदू शैक्षणिक केंद्रांचा विनाश]], विद्वान हिंदू भिक्षूंच्या हत्या आणि हिंदू विद्यार्थ्यांचे विखुरणे, यामुळे [[हिंदू शिक्षण|हिंदू शिक्षणात]] मोठ्या प्रमाणात घट झाली. तथापि [[कृष्णदेवराया]] , [[विजयनगरचे साम्राज्य|विजयनगर साम्राज्या]]च्या संस्थापकांपैकी एक, मुस्लिम राजवटीत गंभीर आघात झालेल्या हिंदू धार्मिक पुनर्वसन आणि हिंदू सांस्कृतिक संस्थांचे पुनर्वसन करण्यासाठी पावले उचलली होती.
== पोर्तुगीज गोवा ==
पोर्तुगीजांनी हिंदूंच्या ख्रिस्तीकरणासाठी [[हिंदू विरोधी भावना]] ठेवली आणि जो हिंदूंचा भयंकर छळ केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sudharak.in/1999/12/2547/|title=पोपप्रणीत धर्मविस्तार|date=1999-12-01|website=आजचा सुधारक|language=mr-IN|access-date=2022-09-09}}&lt;/ref&gt; गोव्यातील पोर्तुगीज राजवटीत, हिंदू विधी किंवा [[सण]] पाळणारे उल्लंघन करणाऱ्यांवर आणि गैर-ख्रिश्चनांना कॅथलिक धर्मात रूपांतरित करण्याच्या पोर्तुगीज प्रयत्नांमध्ये हस्तक्षेप करणाऱ्या व्यक्तींवरही इन्क्विझिशनने कारवाई केली. देशी [[कोकणी भाषा]] आणि [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]]चा वापर हा फौजदारी गुन्हा ठरवला.
हजारो हिंदूंना कायदे करून ख्रिश्चन धर्म स्वीकारण्यास भाग पाडले गेले. [[गोवा इन्क्विझिशन|गोवा '''इन्क्विझिशन''']] द्वारे धर्मांतर केले आणि हिंदू मंदिरे उद्ध्वस्त केली. येथील जनतेने धार्मिक छळ आणि 
[[हिंदू विरोधी हिंसाचार]], [[जबरदस्तीने केलेले हिंदूंचे धर्मांतर]], [[दस्तऐवजीकरण केलेले हिंदू हत्याकांड]], [[हिंदू मूर्ती भंजन]], [[हिंदू मंदिरांचा विध्वंस]]आणि हिंदू मुद्रा विटंबना, तसेच [[हिंदू शैक्षणिक केंद्रांचा विनाश]] या दोन्ही गोष्टी अनुभवल्या आहेत. इ.स. १८१२ मध्ये [[गोवा इन्क्विझिशन]]चे बहुतेक रेकॉर्ड पोर्तुगीजांनी जाळले होते. मिशनऱ्यांच्या सहकार्याने , गोव्यातील पोर्तुगीज प्रशासन आणि हिंदू आणि इतर भारतीय धर्मांची हिंदू  सांस्कृतिक आणि हिंदू संस्थात्मक मुळे नष्ट करण्यासाठी लष्करी उपाय करून लष्कर तैनात करण्यात आले. उदाहरणार्थ, '''व्हाइसरॉय आणि कॅप्टन जनरल अँटोनियो डी नोरोन्हा''' आणि नंतर '''कॅप्टन जनरल कॉन्स्टँटिनो डी सा दे नोरोन्हा''' यांनी, पोर्तुगीजांच्या ताब्यातील हिंदू आणि बौद्ध मंदिरे पद्धतशीरपणे नष्ट केली. सार्वजनिक हिंदू विधी निषिद्ध केले गेले होते आणि [[हिंदूंचा धार्मिक छळ]] केला गेला. इ.स. १६२० मध्ये, हिंदूंना त्यांचे [[विवाह]] विधी करण्यास मनाई करण्याचा आदेश पारित करण्यात आला. सर्व नॉन-कॅथलिक सांस्कृतिक चिन्हे आणि स्थानिक भाषांमध्ये लिहिलेल्या हिंदू पुस्तकांचा विनाश केला गेला. या काळात फक्त हिंदू लोकांवर '''[[झेंडी कर]]''', जो [[जिझिया कर|जिझिया करासारखाच]] होता.
==[[हिंदू मंदिरांचा विध्वंस]]==
[[गोवा बेटावर मंदिर विध्वंस]] १५६६ पर्यंत गोवा बेटावर सुमारे १६० मंदिरे जमीनदोस्त करण्यात आली. १५६६ ते १५६७ दरम्यान, [[फ्रान्सिस्कन मिशनऱ्यांची मंदिर विध्वंस मोहीम]] फ्रान्सिस्कन मिशनऱ्यांच्या मोहिमेने बर्देझ (उत्तर गोवा) येथील आणखी ३०० हिंदू मंदिरे नष्ट केली.  [[साल्सेटे मंदिर विध्वंस]] (दक्षिण गोवा) मध्ये , सुमारे ३०० हिंदू मंदिरे इंक्विझिशनच्या ख्रिश्चन अधिकाऱ्यांनी नष्ट केली. [[पोर्तुगीज]] अधिकाऱ्यांनी अस्सोलना आणि कुंकोलिम येथे इतरत्र असंख्य हिंदू मंदिरे नष्ट केली. पोर्तुगीज आर्काइव्हजमधील इ.स. १५६९ च्या शाही पत्रात नोंद आहे की भारतातील त्याच्या वसाहतींमधील '''सर्व हिंदू मंदिरे जाळली गेली आणि जमीनदोस्त केली गेली'''.
==[[हैदराबाद संस्थान]]==
हैदराबाद संस्थानात सहिष्णू हिंदूंचा अतोनात छळ झाला. येथे [[रझाकार (हैदराबाद)|रझाकार]] हल्ले करत असत. रझाकारांनी प्रामुख्याने हिंदू तेलंगणात हिंदूंचा वांशिक नरसंहार सुरू केला. हैदराबाद हा मुस्लिम बहुसंख्य प्रांत बनवण्याच्या प्रयत्नात रझाकारांनी हिंदूंचे मोठ्या प्रमाणावर [[जबरदस्तीने केलेले हिंदूंचे धर्मांतर|धर्मांतर इस्लाममध्ये]] करण्याचा प्रयत्न केला. तेलंगणातील वीरा बैरनपल्ली या गावात पुरुषांनी गोळ्या घालून ठार मारून हिंदू महिलांवर निर्दयीपणे बलात्कार केले. या दहशतीपासून वाचण्यासाठी अनेक गावकऱ्यांनी शेतातील मोकळ्या विहिरीत उड्या घेतल्या. अनेक मंदिरेही रझाकारांनी लुटली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Rao|first=Gollapudi Srinivasa|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/how-bhairanpally-was-plundered/article19700819.ece|title=How Bhairanpally was plundered|date=2017-09-16|location=Maddur (siddipet Dt.)|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;
==भारताची फाळणी==
==काश्मिर==
जम्मू आणि काश्मीरच्या मुस्लिम बहुसंख्य प्रदेशात राहणारी हिंदू [[काश्मिरी पंडित]] लोकसंख्या अलिकडच्या वर्षांत अनेकदा इस्लामिक अतिरेक्यांकडून धोक्यात आली आहे. [[मूर्ती भंजन,]] [[मंदिरांचा विध्वंस]] आणि हिंदू मुद्रा विटंबना , तसेच [[हिंदू शैक्षणिक केंद्रांचा विनाश]] या गोष्टी येथे घडल्या आहेत. हिंदूंना त्यांचे विवाह विधी करण्यास मनाई करण्याचा आदेश मशिदींमधून देण्यात आला. आबालवृद्ध काश्मिरी पंडितांच्या ते [[हिंदू]] आहेत, या एकमेव अपराधापोटी सामूहिक हत्या करण्यात आल्या. स्त्रियांवर [[बलात्कार]] करण्यात आले आणि त्यांना अत्यंत बिभत्स पद्धतीने विटंबित करण्यात आले. या हिंदूंची संपत्ती लुटण्यात आली आणि शेवटी त्यांना नेसत्या वस्त्रानिशी काश्मिरबाहेर हाकलवून लावण्यात आले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaar.in/the-kashmir-files-and-the-congress/|title=‘द काश्मीर फाइल्स’ आणि काँग्रेस {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2022-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920184630/https://prahaar.in/the-kashmir-files-and-the-congress/|archive-date=2022-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
==इंग्लंड==
[[इंग्लंड]]मध्ये धार्मिक छळ आणि पद्धतशीर पणे [[हिंदू मंदिरांचा विध्वंस]] आणि [[हिंदू विरोधी हिंसाचार]] होत असल्याचे दिसून येते. यात [[हिंदू विरोधी भावना]] सोशल मिडियाद्वारे पसरवली जात आहे असे दिसून येते. तसेच या हल्ल्यांना सहिष्णू हिंदूच जबाबदार आहेत असा अपप्रचारही केला गेलेला दिसून येतो. हिंदूंवर इ.स.२०२२ मध्ये ही हिंदू मंदिरांवर हल्ले होत असल्याचे दिसून येते. ब्रिटनच्या बर्मिंगहॅममध्ये मुस्लिम जमावाने एका हिंदू मंदिराची तोडफोड केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/world/hindus-under-attack-in-uk-after-leicester-birmingham-now-islamist-jihadists-target-wembley-temple-11329101.html|title=Hindus Under Attack In UK: After Leicester, Birmingham now Islamist jihadists target Wembley temple|date=2022-09-25|website=Firstpost|language=en|access-date=2022-09-26}}&lt;/ref&gt; हिंदूंच्या मंदिरांवर हल्ले झाले आहेत आणि हिंदूंच्या विरोधात निंदनीय भाषणे दिली गेली आहेत. हे हल्ले इस्लामी जमावाने केले होते आणि संपूर्ण ब्रिटनमधील हिंदू समुदायाला मोठ्या प्रमाणात भीती निर्माण झाली आहे. तसे हिंदू व्यवसायांची अपरीमीत हानी झाली आहे, असे ब्रिटीशांच्या संसदीय गटाचे (एपीपीजी) कंझर्व्हेटिव्ह पक्षाचे खासदार अध्यक्ष बॉब ब्लॅकमन यांनी संससदेत म्हंटले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/international/england-government-to-use-full-force-of-law-against-thuggery-in-leicester-says-home-secretary-suella-braverman-news-225368|title=England: Government To Use Full Force Of Law Against 'Thuggery' In Leicester, Says Home Secretary Suella Braverman|date=2022-09-23|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-09-26}}&lt;/ref&gt;
==पकिस्तान==
पाकिस्तानमधील हिंदूंना सहसा द्वितीय श्रेणीचे नागरिक म्हणून वागणूक दिली जाते, पद्धतशीरपणे भेदभाव केला जातो आणि अमानवीय वागणूक दिली जाते. गरीब हिंदूंकडे कमाईचा दुसरा मार्ग नसल्यामुळे आणि जगण्यासाठी नोकरी ठेवण्याची गरज असल्याने त्यांचे धर्मांतर केले जाते आहे. पाकिस्तानातील हिंदू हा पाकिस्तानमधील छळलेल्या अल्पसंख्याक धर्मांपैकी एक आहे. त्यांना दुय्यम दर्जाचे नागरिक मानले जाते. पाकिस्तानमध्‍ये [[हिंदूंचा छळ]] होत असल्याच्या घटना सातत्याने समोर येत आहेत. हिंदू स्त्रिया देखील अपहरण आणि सक्तीने इस्लाम धर्मांतराच्या बळी म्हणून ओळखल्या जातात. पाकिस्तानच्या मानवाधिकार आयोगाच्या आकडेवारीनुसार, २०१३ मध्ये सुमारे १,००० हिंदू कुटुंबे भारतात पळून गेली. पाकिस्तानी हिंदूंचा आरोप आहे की, पाकिस्तानी शाळांमध्ये हिंदू मुलींचा लैंगिक छळ केला जातो आणि त्यांच्या धार्मिक प्रथांची थट्टा केली जाते व [[हिंदूंचा धार्मिक छळ]] केला जातो. डिसेंबर २०२० मध्ये, करक जिल्ह्यातील एका जमावाने पाडलेल्या हिंदू मंदिरावर परत हल्ला केला आणि आग लावली. २०११ ते २०१२ दरम्यान, तेवीस हिंदूंचे खंडणीसाठी अपहरण करण्यात आले आणि बिगर मुस्लिमांच्या लक्ष्यित हत्यांचा एक भाग म्हणून १३ सहिष्णू हिंदूंची हत्या करण्यात आली. सरकारने जारी केलेल्या पाठ्यपुस्तकांमधून विद्यार्थ्यांना शिकवले जाते की हिंदू मागासलेले आणि अंधश्रद्धाळू आहेत. येथे हिंदू विद्यार्थ्यांना इस्लामिक अभ्यासक्रमानुसार शिक्षण घेण्याची सक्ती केली जाते. जानेवारी २०१७ मध्ये, पाकिस्तानच्या हरिपूर जिल्ह्यात एक हिंदू मंदिर पाडण्यात आले. २००५ मध्ये, [[बलुचिस्तान]]मध्ये बुगती आदिवासी आणि निमलष्करी दलांमध्ये झालेल्या रक्तरंजित संघर्षांदरम्यान नवाब अकबर बुगती यांच्या निवासस्थानाजवळ सरकारी बाजूने गोळीबार करून ३२ हिंदू मारले गेले. २०२०मध्ये, थारपारकर, या [[सिंध]]मधील माता राणी भटियानी हिंदू मंदिराची इस्लामी लोकांनी तोडफोड केली मूर्तींची विटंबना केली आणि पवित्र हिंदू ग्रंथांना आग लावली.

==बांग्लादेश==
बांग्लादेशातील हिंदूंचा सातत्याने मोठा [[हिंदू विरोधी हिंसाचार]] होतो आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://lokmat.news18.com/videsh/houses-of-20-hindu-families-burned-in-bangladesh-aj-619651.html|title=बांग्लादेशात हिंदूंवर हल्ले सुरूच, समाजकंटकांनी पेटवली 20 कुटुंबीयांची घरं|date=2021-10-18|website=News18 Lokmat|language=mr|access-date=2022-09-09|archive-date=2022-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909071439/https://lokmat.news18.com/videsh/houses-of-20-hindu-families-burned-in-bangladesh-aj-619651.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
==काश्मिर==
काश्मिरात हिंदूंचा छळ केला जात आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamtv.com/national-international/us-based-ichrrf-officially-recognises-the-genocide-of-kashmiri-hindus-pandits-srt97|title=काश्मिरमध्ये हिंदूंचा नरसंहार झाला; अमेरिकेच्या संस्थेचा दावा|last=वृत्तसंस्था|website=Saam TV {{!}} साम टीव्ही|language=mr|access-date=2022-09-09}}&lt;/ref&gt;
==अधिकाराचा वापर करून हिंदूंचा छळ==
==गोधरा हिंदू हत्याकांड==
गोधरा येथे हिंदू यात्र्करूंना जिवंत जाळण्यात आले. या मध्ये स्त्रीय आणि लहान मुले पण होती.
[[वर्ग:हिंदू धर्म]]
[[वर्ग:हिंदूंचा छळ| ]]</text>
      <sha1>8aad7vpx90odlyr17epre15fv4zkwlr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राधाकिशन दमाणी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302178</id>
    <revision>
      <id>2716930</id>
      <parentid>2713706</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2716930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12942" sha1="4tvkpqckngjja8very3fa6rsyyr1cyb" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
{{बदल}}
'''राधाकिशन एस. दमानी''' हे भारतीय अब्जाधीश गुंतवणूकदार,&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/markets/stock-markets/radhakishan-damani-adds-shares-of-two-more-companies-to-portfolio/article32077482.ece|title=Radhakishan Damani adds shares of two more companies to portfolio|date=14 July 2020|website=द हिंदू BusinessLine|language=en|url-status=live|access-date=2021-05-20}}&lt;/ref&gt; उद्योगपती आणि [[डी मार्ट]]चे संस्थापक आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://weinvestsmart.com/radhakishan-damani-portfolio/|title=Radhakishan Damani Portfolio June 2020|last=Kumar|first=Raj|date=2 November 2021|website=We Invest Smart|language=en-US|url-status=dead|access-date=2020-07-04|archive-date=2020-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703212732/https://weinvestsmart.com/radhakishan-damani-portfolio/}}&lt;/ref&gt; ब्राईट स्टार इन्व्हेस्टमेंट्स लिमिटेड या त्यांच्या इन्व्हेस्टमेंट फर्मद्वारे ते त्यांचा पोर्टफोलिओ देखील व्यवस्थापित करतात. १९ ऑगस्ट २०२१ रोजी, ब्लूमबर्ग बिलियनेअर इंडेक्स द्वारे त्यांना जगातील #९८ सर्वात श्रीमंत व्यक्ती म्हणून स्थान देण्यात आले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Kamath|first=Raghavendra|url=https://www.business-standard.com/article/companies/d-mart-owner-radhakishan-damani-enters-top-100-global-billionaires-club-121081900043_1.html|title=D-Mart owner Radhakishan Damani enters top 100 global billionaires' club|last2=Coutinho|first2=Ashley|date=2021-08-19|work=Business Standard India|access-date=2021-08-19}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
[[मुंबई|मुंबईतील]] सिंगल रूम अपार्टमेंटमध्ये मारवाडी कुटुंबात दमानी यांचे पालनपोषण झाले. त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठात]] वाणिज्य शाखेचे शिक्षण घेतले पण एक वर्षानंतर शिक्षण सोडले. दलाल स्ट्रीटवर काम करणाऱ्या त्यांच्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर, दमानी यांनी त्यांचा बॉल बेअरिंगचा व्यवसाय सोडला आणि ते स्टॉक मार्केट ब्रोकर आणि गुंतवणूकदार झाले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/Money/pEpN3GZCX10SAj2vi1h26L/Radhakishan-Damani-quiet-as-ever-after-stellar-DMart-listin.html|title=Radhakishan Damani quiet as ever after stellar D-Mart listing|work=Mint|access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/markets/the-rise-of-dmart-s-radhakishan-damani-who-got-richer-during-lockdown-120042401376_1.html|title=The rise of DMart's Radhakishan Damani, who got richer during lockdown|work=Business Standard|access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/radhakishan-damani-the-only-indian-tycoon-to-get-richer-under-lockdown/articleshow/75038712.cms|title=Radhakishan Damani, the only Indian tycoon to get richer under lockdown|work=Economic Times|access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt; १९९० च्या दशकात हर्षद मेहता यांनी बेकायदेशीर मार्गाने फुगवलेले स्टॉक शॉर्ट-सेलिंग करून त्यांनी नफा कमावला. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/markets/of-dmart-s-ipo-and-the-legend-of-radhakishan-damani-117030100035_1.html|title=Of D-Mart's IPO and the legend of Radhakishan Damani|work=Business Standard|access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt; दमाणी हे १९९५ मध्ये सार्वजनिक झाल्यानंतर [[एच.डी.एफ.सी. बँक|HDFC बँकेचे]] सर्वात मोठे वैयक्तिक भागधारक होते. &lt;ref name=&quot;rediff1&quot; /&gt; १९९२ मध्ये, हर्षद मेहता घोटाळा प्रकाशझोतात आल्यानंतर, त्या काळात अल्प-विक्रीच्या नफ्यामुळे त्याच्या उत्पन्नात मोठी वाढ झाली. १९९९ मध्ये, त्यांनी नेरुळमधील सहकारी डिपार्टमेंटल स्टोअर, अपना [[नेरूळ|बझारची]] फ्रँचायझी चालवली, परंतु त्याच्या व्यवसाय मॉडेलमुळे ते &quot;अविश्वासी&quot; होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.magzter.com/article/Business/Outlook-Business/Make-Way-For-The-New-King-of-Retail|title=Make Way For The New King of Retail|website=Outlook Business|access-date=11 May 2020|archive-date=2020-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607045040/https://www.magzter.com/article/Business/Outlook-Business/Make-Way-For-The-New-King-of-Retail|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/opinion/interviews/exiting-a-business-one-has-nurtured-is-always-painful-ashok-maheshwari-entrepreneur/articleshow/58583839.cms|title=Exiting a business one has nurtured is always painful, says former DMart co-promoter Ashok Maheshwari|work=Economic Times|access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt; त्यांनी २००० मध्ये स्टॉक मार्केट सोडले आणि २००२ मध्ये [[पवई|पवईमध्ये]] पहिले स्टोअर सुरू करून स्वतःची हायपरमार्केट चेन, [[डी मार्ट]] सुरू केली. २०१० मध्ये या साखळीची २५ दुकाने होती, त्यानंतर कंपनी वेगाने वाढली आणि २०१७ मध्ये [[प्राथमिक खुला देकार|सार्वजनिक]] झाली. &lt;ref name=&quot;rediff1&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.रीडिफ.कॉम/business/special/how-well-do-you-know-d-marts-damani/20170405.htm|title=The silent giant of the stock market|work=Rediff|access-date=11 May 2020}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;rediff2&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.रीडिफ.कॉम/business/special/the-businessman-who-got-richer-during-the-lockdown/20200508.htm|title=The businessman who got richer during the lockdown|work=Rediff}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/5-facts-about-radhakishan-damani-how-he-became-second-richest-person-in-india|title=This is how Radhakishan Damani became India's second richest person|work=GQ India|access-date=11 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607103635/https://www.gqindia.com/get-smart/content/5-facts-about-radhakishan-damani-how-he-became-second-richest-person-in-india|archive-date=2020-06-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

आज त्यांची भारतभरात २३४ डी मार्ट स्टोर्स आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.startup.ind.in/2021/06/best-entrepreneurs-in-india.html|title=Top 100 entrepreneurs in India|date=22 June 2021|website=Startup|url-status=dead|access-date=2022-03-17|archive-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222161549/https://www.startup.ind.in/2021/06/best-entrepreneurs-in-india.html}}&lt;/ref&gt; दमाणी कमी प्रोफाइल ठेवतात आणि क्वचितच मुलाखत देतात. त्यांनी भारतीय अब्जाधीश राकेश झुनझुनवाला यांना त्यांचे स्टॉक ट्रेडिंगचे तंत्रही शिकवले आहे. 

२०२० मध्ये, १६.५ अब्ज डॉलर्सच्या संपत्तीसह ते चौथे सर्वात श्रीमंत भारतीय झाले. अब्जाधीशांच्या जागतिक यादीत त्यांचा क्रमांक ११७ होता. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/business/india-top-richest-billionaires-mukesh-ambani-gautam-adani-shiv-nadar-radhakishan-damani-uday-kotak-7264167/|title=Forbes' richest list: India ranks third among countries with most billionaires|date=2021-04-08|work=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.forbes.com/profile/radhakishan-damani/?sh=2d096bc840de|title=Radhakishan Damani &amp; family|work=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== गुंतवणूक ==
तंबाखू कंपनी व्हीएसटी इंडस्ट्रीजपासून ते सिमेंट उत्पादक इंडिया सिमेंट्सपर्यंत अनेक कंपन्यांमध्ये दमाणी यांची हिस्सेदारी आहे. दमानी यांनी आंध्र पेपरमध्ये १% हिस्सा घेतला. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-mf-damani-take-stakes-in-andhra-paper/articleshow/76701437.cms|title=Debt free! Andhra Paper in focus as SBI MF, Damani take stakes|date=2020-06-30|work=The Economic Times|access-date=2020-07-04}}&lt;/ref&gt; दमाणी यांनी मे २०२० मध्ये इंडिया सिमेंट्समधील १५% स्टेक देखील घेतला आणि इंडिया सिमेंट्समधील त्यांची गुंतवणूक १९.८९% वर नेली. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/damanis-pick-over-15-stake-in-india-cements-in-march-quarter-shares-jump-16/articleshow/75757573.cms|title=Damanis pick over 15% stake in India Cements in March quarter; shares jump 16%|date=2020-05-15|work=The Economic Times|access-date=2020-07-04}}&lt;/ref&gt; दमाणी यांच्याकडे त्यांच्या गुंतवणूक पोर्टफोलिओमध्ये सार्वजनिकरित्या ६ स्टॉक आहेत आणि त्यांच्या स्टॉक पोर्टफोलिओचे एकूण मूल्य २०२१ मध्ये अंदाजे रु १,०२,०७७ कोटी (अंदाजे US$13 अब्ज) आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://trendlyne.com/portfolio/superstar-shareholders/custom/?query=RADHAKISHAN%20DAMANI|title=RADHAKISHAN DAMANI's shareholdings and portfolio as on March 31, 2021|website=trendlyne.com|access-date=2021-05-20}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
ते विवाहित असून त्याला तीन मुले आहेत. &lt;ref name=&quot;forbes&quot;/&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:दमाणी, राधाकिशन}}
[[वर्ग:भारतीय उद्योजक]]
[[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>4tvkpqckngjja8very3fa6rsyyr1cyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Usernamekiran</title>
    <ns>3</ns>
    <id>304694</id>
    <revision>
      <id>2717120</id>
      <parentid>2712732</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>38883</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tech News: 2026-41 */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2717120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="410045" sha1="afwyihbd3wo38tj47mm1vwmaqrlyg31" xml:space="preserve">{{जुन्या चर्चा चौकट|search=yes|
&lt;center&gt;[[सदस्य चर्चा:Usernamekiran/Archive 1|जुनी चर्चा १]], [[सदस्य चर्चा:Usernamekiran/Archive 2|जुनी चर्चा २]]&lt;/center&gt;}}
__FORCETOC__
{{clear}}

== कामाची पावती ==
हल्ली कोणी कोणाला असे बार्नस्टार देताना फारसे दिसत नाहीत. पण आपण अल्पावधीत केलेल्या कामाबद्दल हा स्टार. बॉट कसा वापरावा हे तुमच्याकडून शिकण्यासारखे आहे. दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे आपण सामान्य सदस्यांचे ऐकता, कंपूबाजी न करता त्यांना विश्वासात घेता, विचारलेल्या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे देता हे सर्व माझ्यासाठी फार महत्त्वाचे आहे. [[सदस्य:Shantanuo|Shantanuo]] ([[सदस्य चर्चा:Shantanuo|चर्चा]]) १२:४७, ५ एप्रिल २०२२ (IST)
[[Image:Working Wikimedian's Barnstar.png|शुद्धिचिकित्सक बॉटसाठी|right|frame]]

:{{ping|Shantanuo}} खूप खूप धन्यवाद. पण botचा  जवळपास ९८% code आधीच तयार होता, त्यात मी फक्त २% वाढवला आणि खरं तर मराठी विकिपीडियावर bot ची केवळ तांत्रिक प्रोग्रामिंग मी केली, त्यातील जास्तीत जास्त शब्द तुम्हीच सुचवले. ह्याव्यतिरिक तांत्रिकदृष्ट्यासुद्धा तुम्ही खूप मदत केली. मी काही दिवसांपूर्वीच तुम्हाला औपचारिकरीत्या धन्यवाद म्हणणार होतो, पण राहून गेलं. मी त्यामध्ये तुम्ही म्ह्टल्याप्रमाणेच म्हणणार होतो कि स्वतःचा काही फायदा/हेतू नसतानासुद्धा तुम्ही भरपूर मदत केलीत. ह्याचा मी खूप आदर करतो.{{pb}}मी मराठी विकिपीडियावर सक्रियरित्या कार्यरत नसलो तरी गेल्या २-३ वर्षांपासून मी mrwiki बघतोय. सध्या हेतू नसताना कार्य करणारे केवळ १० ते १५ संपादक आहेत, पण ते किती दिवस टिकतील त्याचा नेम नाही.{{pb}}विकिपीडिया हा आपल्या सगळ्यांचाच आहे. मला वाटते त्यामध्ये कंपूबाजी नसावी. पारदर्शकता खूप महत्वाची आहे. तुमच्या मदतीसाठी पुन्हा एकदा आभार. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १५:१०, ५ एप्रिल २०२२ (IST)

==शुद्धलेखनाचा बार्नस्टार==
{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle;&quot; | {{#ifeq:{{{2}}}|alt|[[File:Grammar-star.png|100px]]| [[File:Grammar-star.png|100px]]}}
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''शुद्धलेखनाचा बार्नस्टार'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | किरणबॉट द्वारे केलेल्या अविरत परिश्रमाबद्दल.-[[सदस्य:संतोष गोरे|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २१:३९, १७ एप्रिल २०२२ (IST)
|}

== मिडियाविकी:Spam-blacklist ==

[[मिडियाविकी:Spam-blacklist]] याला संरक्षित केलेले दिसते. मिडियाविकी पाने फक्त प्रचालक संपादन करू शकतात. त्यामुळे संरक्षण काढावे अशी विनंती. --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) २२:१६, १ जुलै २०२२ (IST)
:काढले. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] ०१:४७, २ जुलै २०२२ (IST)

== Request to move (or delete) a page ==

I don't know where to request this on mrwiki, so asking you for help. The article [[लोकेनाथ]] is not the correct name of the subject. It is [[लोकनाथ]] and should be moved to that title. Alternatively, it may be just deleted because it doesn't have any article content at all. Thanks! [[सदस्य:CX Zoom|CX Zoom]] ([[सदस्य चर्चा:CX Zoom|चर्चा]]) १६:०९, १३ जुलै २०२२ (IST)

:नवीन पान निर्माण करून पुनर्निर्देशित देखील केले.-[[सदस्य:संतोष गोरे|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १७:११, १३ जुलै २०२२ (IST)

::{{ping|CX Zoom}} Hello. Editor संतोष गोरे has taken care of it. {{ping|संतोष गोरे}} धन्यवाद :-) —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १८:३८, १३ जुलै २०२२ (IST)
::: Thank you both you! [[सदस्य:CX Zoom|CX Zoom]] ([[सदस्य चर्चा:CX Zoom|चर्चा]]) १८:४२, १३ जुलै २०२२ (IST)

== साचा:Ambox ==

नमस्कार {{tl|Ambox}} हा साचा मोबाईल view मध्ये बरोबर दिसत आहे. परंतु डेस्कटॉप view मध्ये तो गायब झाला आहे. मी संबंधीत साच्यात बदल केले आहेत, परंतु तरीही साचा बरोबर दिसत नाही. आपण काही मदत करू शकाल का?  --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १२:३१, १० ऑगस्ट २०२२ (IST)

:{{ping|Tiven2240}} साच्यामध्ये lua आहे. जर मला जुना (बरोबर काम करत असलेला) व आत्ताचा source code [[सदस्य:Usernamekiran/sandbox]] वर टाकून दिला तर मी धुळपाटीवर प्रयत्न करून बघू शकतो.  —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १६:३५, १० ऑगस्ट २०२२ (IST)

== वर्गातील पाने स्थानांतरण ==

कृपया किरण बॉटद्वारे खालील वर्गातील पाने स्थानांतरित करावी, धन्यवाद!
# [[:वर्ग:न्यू झीलँड क्रिकेट]] → [[:वर्ग:न्यू झीलंडमधील क्रिकेट]]
# [[:वर्ग:न्यू झीलँड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] → [[:वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]]
# [[:वर्ग:न्यू झीलँड मधील क्रिकेट संघ]] → [[:वर्ग:न्यू झीलंडमधील क्रिकेट संघ]]
# [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] → [[:वर्ग:न्यू झीलंडचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]]
# [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू]] → [[:वर्ग:न्यू झीलंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू]]
# [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू]] → [[:वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू]]
# [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे पंतप्रधान]] → [[:वर्ग:न्यू झीलंडचे पंतप्रधान]]
# [[:वर्ग:न्यू झीलँडच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] → [[:वर्ग:न्यू झीलंडच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]]
# [[:वर्ग:न्यू झीलँडमधील क्रिकेट मैदाने]] → [[:वर्ग:न्यू झीलंडमधील क्रिकेट मैदाने]]
# [[:वर्ग:न्यू झीलँडमधील शहरे]] → [[:वर्ग:न्यू झीलंडमधील शहरे]]
# [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे न्यू झीलँड दौरे]] → [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे न्यू झीलंड दौरे]]
# [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे भारत दौरे]] → [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे भारत दौरे]]
# [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]] → [[:वर्ग:इंग्लंडचे क्रिकेट खेळाडू]]
# [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट]] → [[:वर्ग:इंग्लंडमधील क्रिकेट]]
# [[:वर्ग:इंग्लिश महिला क्रिकेट खेळाडू]] → [[:वर्ग:इंग्लंडच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]]
# [[:वर्ग:फिलिपाईन्सचे क्रिकेट खेळाडू]] → [[:वर्ग:फिलिपिन्सचे क्रिकेट खेळाडू]]

[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:२०, १२ ऑगस्ट २०२२ (IST)

:{{ping|Khirid Harshad}} हो. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १४:२२, १२ ऑगस्ट २०२२ (IST)
:: {{ping|Khirid Harshad}} वरील ऐवजी [[:वर्ग:न्यू झीलंडमधील क्रिकेट]] व [[:वर्ग:इंग्लंडमधील क्रिकेट]] ह्या नावाने वर्ग तयार केले. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १२:५६, १५ ऑगस्ट २०२२ (IST)
::: सगळे झाले. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] ०९:०७, १६ ऑगस्ट २०२२ (IST)

== नवी यादी ==

अजून काही वर्गातील पाने किरण बॉटद्वारे स्थलांतरित करावी.
# [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट]] → [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील क्रिकेट]]
# [[:वर्ग:श्रीलंका क्रिकेट]] → [[:वर्ग:श्रीलंकामधील क्रिकेट]]
# [[:वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट]] → [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजमधील क्रिकेट]]
# [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट]] → [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेमधील क्रिकेट]]
# [[:वर्ग:पाकिस्तान क्रिकेट]] → [[:वर्ग:पाकिस्तानमधील क्रिकेट]]
# [[:वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट]] → [[:वर्ग:बांगलादेशमधील क्रिकेट]]
# [[:वर्ग:मर्सिडिज-बेंझ]] → [[:वर्ग:मर्सेडिझ-बेंझ]]
# [[:वर्ग:ब्राझिलचे राष्ट्राध्यक्ष]] → [[:वर्ग:ब्राझीलचे राष्ट्राध्यक्ष]]
# [[:वर्ग:अशियामधील राष्ट्रीय फुटबॉल संघ]] → [[:वर्ग:आशियामधील राष्ट्रीय फुटबॉल संघ]]
# [[:वर्ग:आर्जेंटिनाचे फुटबॉल खेळाडू]] → [[:वर्ग:आर्जेन्टिनाचे फुटबॉल खेळाडू]]
# [[:वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक मैदाने]] → [[:वर्ग:ऑलिंपिक स्टेडियम]]
# [[:वर्ग:चंदिगड लायन्स खेळाडू]] → [[:वर्ग:चंदिगढ लायन्स खेळाडू]]
# [[:वर्ग:ओरिसामधील जिल्हे]] → [[:वर्ग:ओडिशामधील जिल्हे]]
# [[:वर्ग:ओरिसामधील लोकसभा मतदारसंघ]] → [[:वर्ग:ओडिशामधील लोकसभा मतदारसंघ]]
# [[:वर्ग:ऑस्कर पुरस्कारविजेते दिग्दर्शक]] → [[:वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते दिग्दर्शक]]
# [[:वर्ग:आंध्र प्रदेशामधील लोकसभा मतदारसंघ]] → [[:वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
# [[:वर्ग:मध्य प्रदेशामधील लोकसभा मतदारसंघ]] → [[:वर्ग:मध्य प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
# [[:वर्ग:कोच्चीतील पर्यटनस्थळे]] → [[:वर्ग:कोचीमधील पर्यटनस्थळे]]
# [[:वर्ग:भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थाने]] → [[:वर्ग:भारतीय तंत्रज्ञान संस्था]]

[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १३:४६, ३ सप्टेंबर २०२२ (IST)

:{{ping|Khirid Harshad}} एक-दोन दिवसात करतो. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] २२:२१, ९ सप्टेंबर २०२२ (IST)

दोन महिने झाले अजून बॉटद्वारे स्थानांतर केले नाही, आठवण करुन दिली धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १०:५६, ९ नोव्हेंबर २०२२ (IST)

:{{ping|Khirid Harshad}} हुकूमशाह आणि हुकूमशहा या दोन शब्दांपैकी योग्य कोणता हे मला नक्की माहीत नाही, त्यामुळे मी तो वर्ग बदलला नाही. {{ping|Shantanuo}} यांना विचारावे लागेल. तसेच &quot;श्रीलंकामधील&quot; ऐवजी &quot;श्रीलंकेमधील&quot;, आणि &quot;ऑलिंपिक स्टेडियम&quot; ऐवजी &quot;ऑलिंपिक मैदाने&quot; अशे वर्ग तयार केले. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] २२:०९, २२ नोव्हेंबर २०२२ (IST)

::{{ping|Khirid Harshad}} नमस्कार. जुनी टिप्पणी (comment) बदलण्याऐवजी प्रत्येक वेळेस नवी टिप्पणी लिहून सही करावी हि विनंती. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] २१:२६, २ डिसेंबर २०२२ (IST)

== अधीक्षक का अधिक्षक ==

नमस्कार आपल्या बॉट मध्ये 'अधीक्षक —&gt; अधिक्षक' असा बदल दिसून येतो. परंतु आंतरजालावर तसेच [https://gadchirolipolice.gov.in/Specialunitsinfo?specialunits_category=1 गडचिरोली पोलिस] येथे हा शब्द 'अधीक्षक' असा लिहिलेला दिसून येत आहे. कृपया नक्की अचूक शब्द कोणता आहे हे सांगावे.
:cc {{साद|Shantanuo}} -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १९:१४, २४ ऑगस्ट २०२२ (IST)

:: चूक नजरेस आणून दिल्याबद्दल धन्यवाद. किरण साहेब, कृपया 'अधिक्षक' &gt; 'अधीक्षक' अशी नवीन नोंद करावी आणि '_अधीक_' &gt; '_अधिक_' अशी स्पेस द्यावी. [[सदस्य:Shantanuo|Shantanuo]] ([[सदस्य चर्चा:Shantanuo|चर्चा]]) ०९:४५, २५ ऑगस्ट २०२२ (IST)
: https://shabdakosh.marathi.gov.in/ महाराष्ट्र शासन व्यवहारासाठी शब्दकोश आणि शास्त्रीय व तांत्रिक परिभाषा कोश येथे पण हा शब्द 'अधीक्षक' असा लिहिलेल आहे.--[[सदस्य:Omega45|Omega45]] ([[सदस्य चर्चा:Omega45|चर्चा]]) १०:२६, २५ ऑगस्ट २०२२ (IST)

:::{{ping|संतोष गोरे|Omega45|Shantanuo}} माफ करा, मी काही दिवस गावाबाहेर होतो. मी आवश्यक ते बदल केले आहेत, सर्व संपादने दुपारी अडीच वाजता होतील, व फक्त &quot;अधिक्षक →  अधीक्षक&quot; हा बदल दुपारी साडे तीन वाजता होईल. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] ०३:०३, २८ ऑगस्ट २०२२ (IST)

== पान वगळणे ==

[[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]] मध्ये बरीच अनावश्यक पाने व वर्ग आहेत ती कृपया वगळावी, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १७:२०, १८ सप्टेंबर २०२२ (IST)

== विपत्र ==

नमस्कार,

गेले काही दिवस मला नोटिफिकेशन येत आहे की तुम्ही मला विपत्र पाठविले आहे परंतु ते मला माझ्या ईमेल मध्ये दिसत नाही. तरी तुम्ही नक्की हे पाठविले होते का हे कळवावे.

धन्यवाद.

[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १४:२५, १६ ऑक्टोबर २०२२ (IST)

:{{ping|अभय नातू}} हो. विपत्र कदाचित स्पॅम मध्ये गेले असावे? तुम्ही मला एक विपत्र पाठवसाल का? म्हणजे मी त्याला उत्तर देऊ शकतो. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १६:३५, १६ ऑक्टोबर २०२२ (IST)

:पाठविले.
:[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०८:२८, २१ ऑक्टोबर २०२२ (IST)
::{{ping|अभय नातू}}  I've sent you an email, but directly this time. Did you get it? —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] ००:०१, १३ डिसेंबर २०२२ (IST)

== Edit  ==

Can you kindly provide me a valid reason for this edit? [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%95%E0%A5%8C%E0%A4%B2/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95&amp;curid=68011&amp;diff=2188619&amp;oldid=2188237] [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:५०, १८ ऑक्टोबर २०२२ (IST)

:{{re|Tiven2240}} आताचे संपादन ठीक आहे का? —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १९:१२, १८ ऑक्टोबर २०२२ (IST)

== पिंपरी-चिंचवडमधील नाट्यगृहे ==

नमस्कार सर , आता तुम्ही हे '''पिंपरी-चिंचवडमधील नाट्यगृहे''' पानाचं स्थानांतर केलेलं आहे हे पान '''महाराष्ट्रातील नाट्यगृहांची यादी'' नावाने पुन्हा पूर्वपदावर आणा. वेगळं पान न बनवता महाराष्ट्रातील सर्व नाट्यगृहाची माहिती या पानांमध्ये जोडता येऊ शकतं. [[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) १९:२०, ३ नोव्हेंबर २०२२ (IST)
:{{re|AShiv1212}} eka tasat karto :-) —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १९:४०, ३ नोव्हेंबर २०२२ (IST)

धन्यवाद सर [[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) ००:१५, ४ नोव्हेंबर २०२२ (IST)

== बदल स्वीकारण्याची आणि पान हटवलेले परत आणायचे विनंती ==

नमस्कार किरण, सुप्रभात
मी एका आठवड्यानंतर विकिपीडियावर परत आलो आणि पाहिले की तुम्ही माझ्याद्वारे तयार केलेली आणि अनुल्लेखनीयताचा टॅग असलेली पाने हटवली आहेत. (हे लेख आहेत -  [[जय जय लाइव]] ‎, [[नयामत हांडा]] )

मी ह्यच्या माघे सुदाह लेखात अधिक माहिती आणि संदर्भ घालून अनुल्लेखनीयताचा टॅग काढून घेतला आहे.
मला सर्व उल्लेखनीयतेचे निकष माहित आहेत, ही विनंती आहे की कृपया मला पृष्ठांच्या संदर्भांसह अधिक माहिती जोडण्याची संधी द्या जेणेकरून ते उल्लेखनीयतेचे निकष पूर्ण करेल.स्थिरता समस्या असलेल्या लेखात इंटरनेटवर सार्वजनिकपणे उपलब्ध असलेल्या संदर्भांसह पुरेशी माहिती जोडण्याचा माझा नेहमीच हेतू असतो.

धन्यवाद [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) १२:४४, ४ नोव्हेंबर २०२२ (IST)

== वर्ग नाव बदल ==

[[कारंजा घाडगे तालुका]] पानावरील कारंजा घाडगे तालुक्यातील गावे विभागातील सर्व पाने [[:वर्ग:कारंजा लाड तालुक्यातील गावे]] हा वर्ग काढून [[:वर्ग:कारंजा घाडगे तालुक्यातील गावे]] या नव्या वर्गास जोडावीत ही विनंती. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १३:४८, १० डिसेंबर २०२२ (IST)

:{{ping|Khirid Harshad}} [[कारंजा घाडगे तालुका]], आणि [[कारंजा लाड तालुका]] हे दोन वेग-वेगळे तालुके आहेत. वरीलप्रमाणे संपादने केल्यास दोन्ही तालुक्यातील गावे एकाच तालुक्याच्या वर्गात जोडण्यात येतील. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १४:०५, १५ डिसेंबर २०२२ (IST)

{{साद|Usernamekiran}} आधीपासून [[कारंजा घाडगे]] तालुक्यातील गावे [[कारंजा लाड]] च्या वर्गात समाविष्ट आहेत, मग पुन्हा ते एकत्र कसे होतील? [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:५९, १५ डिसेंबर २०२२ (IST)

:{{re|Khirid Harshad}} मी काही दिवसांनंतर दोन्ही तालुक्यातील गावे योग्य त्या वर्गात टाकतो. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १५:०३, १५ डिसेंबर २०२२ (IST)

ठीक आहे, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १५:०४, १५ डिसेंबर २०२२ (IST)

:{{re|Khirid Harshad}} झाले. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] २०:५९, १९ डिसेंबर २०२२ (IST)

== [[जावद रमदानी]] ==

Hi Usernamekiran, sorry for writing in English. I wanted to mark [[जावद रमदानी]] for deletion as this page is crosswiki spam / fake, see e.g. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Sockpuppet_investigations/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A8/Archive][https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Title_blacklist/Archives/2015#Javad_Ramezani] (I can provide more links if you want). Unfortunately an abuse filter told me to consider not posting the deletion request as community consensus is against SMWT Members being active on your wiki.

Could you take a look at this and either delete the page or create a deletion request yourself? Thanks and best regards --[[सदस्य:Johannnes89|Johannnes89]] ([[सदस्य चर्चा:Johannnes89|चर्चा]]) १८:४६, ८ जानेवारी २०२३ (IST)

:{{ping|Johannnes89}} deleted, and salted. Thanks for the heads-up. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] २०:३८, ८ जानेवारी २०२३ (IST)

== वर्ग स्थानांतरण ==

खालील वर्गातील फक्त वर्षाचे वर्ग (उदा. वर्ग:इ.स. ४१४ किंवा वर्ग:इ.स. ६२८) नव्या वर्गात स्थानांतरण करावे.
# [[:वर्ग:इ.स.चे ५ वे शतक]] → [[:वर्ग:इ.स.च्या ५ व्या शतकातील वर्षे]]
# [[:वर्ग:इ.स.चे ६ वे शतक]] → [[:वर्ग:इ.स.च्या ६ व्या शतकातील वर्षे]]
# [[:वर्ग:इ.स.चे ७ वे शतक]] → [[:वर्ग:इ.स.च्या ७ व्या शतकातील वर्षे]] 
[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १५:०८, १६ जानेवारी २०२३ (IST)

: एक महिना उलटून गेला असल्याने आठवण करुन दिली, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २१:४२, १७ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

# [[:वर्ग:विसावे शतकातील वर्षे]] → [[:वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे]] 
# [[:वर्ग:न्यू यॉर्कमधील काउंटी]] → [[:वर्ग:न्यू यॉर्क राज्यामधील काउंटी]]
# [[:वर्ग:वॉशिंग्टनमधील काउंटी]] → [[:वर्ग:वॉशिंग्टन राज्यामधील काउंटी]]
# [[:वर्ग:समुद्र किनार्याची चित्रे]] → [[:वर्ग:समुद्र किनाऱ्याची चित्रे]]
# [[:वर्ग:इमारती चित्रे]] → [[:वर्ग:इमारत चित्रे]]
# [[:वर्ग:खाण्याच्या वस्तू चित्रे]] → [[:वर्ग:खाद्य पदार्थाची चित्रे]]

[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) ०९:५८, २६ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

== दुवा दुरुस्ती ==

नमस्कार स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य या प्रकल्पाचे एक गठ्ठा संदेश सक्रिय सदस्यांना पाठवण्यात आले आहेत. परंतु त्यात पुढील दुवा चुकीचा टाकण्यात आलाय. &lt;nowiki&gt;https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2023 या  ऐवजी https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2023-mr &lt;/nowiki&gt; हा दुवा पाहिजे आहे. कृपया आपण त्यात बदल करताल का.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २०:५७, ७ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
:{{re|संतोष गोरे}} namaskar. Mi saddhya gavabaher ahe, tyamule mi durusti karu shaknar nahi. Mi 11 tarkhela durusti karu shakel. Abhay Natu aani Tiven doghe AWB vapartat, te hi durusti karu shaktil. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] २१:४२, ७ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

::{{साद|अभय नातू|Tiven2240}} कृपया बदल करून द्यावा ही विनंती. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०८:५४, ८ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
:::{{done}} --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०९:४६, ८ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

== मंगरूळपीर तालुका, वाशिम जिल्ह्यातील गावांची नावे बदलणे  ==

नमस्कार,
आपल्या KiranBOT ह्या बॉटद्वारे आपण जे गावांच्या नावाबाबतीत काम करीत आहात त्यात सहभाग घ्यावा वाटला. मला प्रत्यक्ष माहीत असलेल्या गावांची नावे मी &quot;स्थानांतरण &quot; च्या मदतीने बदलली आहेत. तरी ही कृती योग्य आहे का हे सांगावे. आणि उचित कृती सुचवावी. 
धन्यवाद. [[सदस्य:मंदार १|मंदार १]] ([[सदस्य चर्चा:मंदार १|चर्चा]]) २१:४६, १६ एप्रिल २०२३ (IST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964]

'''Updates for editors'''
* Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001]
* Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519]
* A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023]

'''Updates for technical contributors'''
* Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates]
* The &lt;code dir=ltr&gt;all_links&lt;/code&gt; variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to &lt;code dir=ltr&gt;new_links&lt;/code&gt; for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the &quot;Add a Link&quot; Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:५१, २४ जून २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28870688 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]].

'''Updates for editors'''
* AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599]
* Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's &quot;Find in page&quot; function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special &quot;favourite list&quot;. The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:११, १ जुलै २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28917415 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts.

'''Updates for editors'''
* Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]].
* Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22]
* Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]].
* Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]].
* It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of &quot;Connecting People through Linked Open Data&quot;.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:३६, ८ जुलै २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28930584 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the &quot;featured&quot; tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details.

'''Meetings and events'''
* [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now!
* [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:४०, १५ जुलै २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28980963 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the &quot;[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=fi#/ ... More]&quot; category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new &quot;{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}&quot; filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257]
* Administrators can now limit &quot;Add a Link&quot; to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|&quot;Add a Link&quot;]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test &amp; &quot;Add a Link&quot; Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 &amp; 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from &lt;code dir=ltr&gt;beta.wmflabs.org&lt;/code&gt; to &lt;code dir=ltr&gt;beta.wmcloud.org&lt;/code&gt;. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:१३, २२ जुलै २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29005283 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic.

'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598]
* On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the &quot;no camera&quot; icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as:
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council]
* The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:५७, २९ जुलै २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29051727 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Translation notification: Incident Reporting System ==

Hello Usernamekiran,

You are receiving this notification because you signed up as a translator to Marathi on Meta.
The page [[:metawikipedia:Incident Reporting System|Incident Reporting System]] is available for translation. You can translate it here:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Incident+Reporting+System&amp;language=mr&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification translate to Marathi]

The priority of this page is medium.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function
as a truly multilingual community.

To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup].

Thank you!

Meta translation coordinators‎, ०९:२३, २ ऑगस्ट २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Minorax@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439]
* Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035]
* Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account&lt;/code&gt; and use a value defined in &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Ipboptions&lt;/code&gt;. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Gadgets can now include &lt;code dir=ltr&gt;.vue&lt;/code&gt; files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099]
* Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918]
* Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task.
* Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the &quot;no camera&quot; icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as:
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०९:११, ५ ऑगस्ट २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29083927 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583]
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]].
* The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an &quot;X&quot; to a back arrow. This helps to distinguish it from the other &quot;X&quot; button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944]
* Editors on some wikis will see a new toggle for &quot;Group results by page&quot; on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of &quot;One common data source, multiple local wikis&quot;. Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons]
* Lua code can add warnings when something is wrong, by using the &lt;code dir=ltr&gt;mw.addWarning()&lt;/code&gt; function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:००, १२ ऑगस्ट २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29106516 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Later this week, people who are logged-in and have the &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to &quot;Thank&quot; individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849]
* An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716]
* An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227]
* Five new wikis have been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|&lt;code&gt;s:tl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|&lt;code&gt;s:mad:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|&lt;code&gt;w:rki:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490]
** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|&lt;code&gt;b:min:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452]
** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|&lt;code&gt;wikt:zgh:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:०९, १९ ऑगस्ट २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29127690 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: &lt;code&gt;width: fit-content&lt;/code&gt;; &lt;code&gt;ruby-align&lt;/code&gt;; relative units such as &lt;code&gt;lh&lt;/code&gt;; and custom strings in &lt;code&gt;list-style-type&lt;/code&gt;. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619]
* On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455]
* Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240]
* Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] 
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|&lt;code&gt;wikt:bew:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. &lt;code&gt;rc_new&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;rc_type&lt;/code&gt; are being removed in favor of &lt;code&gt;rc_source&lt;/code&gt;. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use &lt;code&gt;rc_source&lt;/code&gt; instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] 
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more.

'''Meetings and events'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:४३, २६ ऑगस्ट २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29175124 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki]
* The lists in the footer of the editing interface, such as &quot;Templates used on this page,&quot; will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066]
* On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the &lt;code&gt;Special:RecentChanges&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Special:Watchlist&lt;/code&gt;, and &lt;code&gt;Special:RelatedChanges&lt;/code&gt; pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789]
* Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Wikifunctions now has a new capability called &quot;lightweight enumeration types&quot;, an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more.
* The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more.

'''Meetings and events'''
* Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions:
** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&amp;t=15910s shared tools to help communities search for these].
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:२१, २ सप्टेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29196010 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]].

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like &lt;code dir=ltr&gt;en.wikipedia.org&lt;/code&gt;), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an &quot;m&quot; domain (like &lt;code dir=ltr&gt;en.m.wikipedia.org&lt;/code&gt;). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the &quot;Desktop view&quot; opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998]
* When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] 
* Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698]
* Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०६:४५, ९ सप्टेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29238161 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Translation notification: Meta:Deletion policy ==

Hello Usernamekiran,

You are receiving this notification because you signed up as a translator to Marathi on Meta-Wiki.
The page [[:metawikipedia:Meta:Deletion policy|Meta:Deletion policy]] is available for translation. You can translate it here:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3ADeletion+policy&amp;language=mr&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification translate to Marathi]

The priority of this page is low.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function
as a truly multilingual community.

To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup].

Thank you!

Meta-Wiki translation coordinators‎, १२:३७, १५ सप्टेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Minorax@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-38&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* References lists that are made using the &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;references/&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941]
* Starting in the week of October 6, on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]].
* Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including:
** for the &lt;code dir=ltr&gt;intitle:&lt;/code&gt; keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (&lt;code dir=ltr&gt;^&lt;/code&gt;) and end-of-line (&lt;code dir=ltr&gt;$&lt;/code&gt;) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599]
** for both &lt;code dir=ltr&gt;intitle:&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;insource:&lt;/code&gt; keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (&lt;code dir=ltr&gt;\d&lt;/code&gt;), whitespace (&lt;code dir=ltr&gt;\s&lt;/code&gt;), and word characters (&lt;code dir=ltr&gt;\w&lt;/code&gt;); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (&lt;code dir=ltr&gt;\r&lt;/code&gt;), newline (&lt;code dir=ltr&gt;\n&lt;/code&gt;), tab (&lt;code dir=ltr&gt;\t&lt;/code&gt;), and unicode (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;\uHHHH&lt;/code&gt;). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212]
* When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325]
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043]

'''Updates for technical contributors'''
* The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]].
* Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288]
* The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets.
* Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. 
* A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:३८, १५ सप्टेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29263921 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-39&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ &quot;Listen to Wikipedia&quot;] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]].

'''Updates for editors'''
* Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator.
* A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#contentmodel}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254]
* Adding or editing a &lt;code&gt;DISPLAYTITLE&lt;/code&gt; for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{DISPLAYTITLE}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; would no longer have the literal text &quot;DISPLAYTITLE&quot; or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. 
* Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०४:२६, २३ सप्टेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29305556 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-40&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/]

'''Updates for editors'''
* The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]].
* As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]].
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]].
* On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563]
* The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test.
* The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with &lt;code&gt;sp-contributions-blocked-notice&lt;/code&gt;] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with &lt;code&gt;blocked-notice-logextract&lt;/code&gt;] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed.
* There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;[ ] |&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; after the fragment identifier (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|&lt;code&gt;q:ms:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128]

'''Updates for technical contributors'''
* Later this week, editors using Lua modules will be able to use the &lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]&lt;/code&gt; function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once.
* A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product &amp; Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:२४, ३० सप्टेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29355230 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-41&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects.
'''Updates for editors'''
* Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like &lt;code&gt;en.wikipedia.org&lt;/code&gt;), instead of via a redirect to an &quot;m&quot; domain (like &lt;code&gt;en.m.wikipedia.org&lt;/code&gt;). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the &quot;Desktop view&quot; opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998]
* New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], &lt;code dir=ltr&gt;creationdate:&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;lasteditdate:&lt;/code&gt;, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;&gt;2024&lt;/code&gt;) and relative dates (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;today-1d&lt;/code&gt;), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593]
* [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402]
* An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957]
'''Updates for technical contributors'''
* The field &lt;code dir=ltr&gt;rev_sha1&lt;/code&gt; in the revision database table is being removed in favor of &lt;code dir=ltr&gt;content_sha1&lt;/code&gt; in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628]
* Starting on Monday, October 6, API endpoints under the &lt;code&gt;rest.php&lt;/code&gt; path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:५४, ६ ऑक्टोबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29400897 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-42&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. 

'''Updates for editors'''

* Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579]
* This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095]
* Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531]

'''Updates for technical contributors'''

* The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:३०, १४ ऑक्टोबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29434481 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-43&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415]

'''Updates for technical contributors'''
* The work to reroute all traffic to API endpoints under the &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;rest.php&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]].
* Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०७, २१ ऑक्टोबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29478670 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-44&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]].
* Autoconfirmed users on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285]

'''Updates for technical contributors'''

* The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]].
* The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/]
* Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&amp;title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures.
* A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]].
* Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०२, २८ ऑक्टोबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29513638 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Translation notification: Template:AffCom ==

Hello Usernamekiran,

You are receiving this notification because you signed up as a translator to Marathi on Meta-Wiki.
The page [[:metawikipedia:Template:AffCom|Template:AffCom]] is available for translation. You can translate it here:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AAffCom&amp;language=mr&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification translate to Marathi]

The priority of this page is low.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function
as a truly multilingual community.

To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup].

Thank you!

Meta-Wiki translation coordinators‎, १०:२५, ३० ऑक्टोबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Minorax@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-45&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958]
* For users with &quot;{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools &quot;{{int:Skin-action-addsection}}&quot; or &quot;{{int:Discussiontools-replybutton}}&quot; widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778]
* Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861]
* Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments.  [https://phabricator.wikimedia.org/T395628]
* Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318]
'''Updates for technical contributors'''
* Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as &quot;Get shortened URL&quot;. There are 30 wikis that also install an older &quot;ShortUrl&quot; extension. The old extension will soon be removed. This means &lt;code&gt;/s/&lt;/code&gt; URLs will not be advertised under article titles via HTML &lt;code dir=ltr&gt;class=&quot;title-shortlink&quot;&lt;/code&gt;. The &lt;code&gt;/s/&lt;/code&gt; URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188]
* On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board.
* MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]]

'''In depth'''
* In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०५, ४ नोव्हेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29552512 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-46&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
[[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in &quot;{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T379264]
* MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347]
* Using the &quot;{{int:showpreview}}&quot; or &quot;{{int:showdiff}}&quot; buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097]
* Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454]
* The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment]
* The Reader Growth team is launching an experiment called &quot;Image browsing&quot; to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185]

'''Updates for technical contributors'''
* [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28.
* The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://meta.wikimedia.org&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199]
* The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from &lt;code&gt;&lt;user id&gt;&lt;/code&gt; to &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;mw:&lt;identity type&gt;:&lt;user id&gt;&lt;/code&gt;, where &lt;code&gt;&lt;identity type&gt;&lt;/code&gt; is typically &lt;code dir=ltr&gt;CentralAuth:&lt;/code&gt;&lt;!-- not a typo --&gt; (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;local:&lt;wiki id&gt;&lt;/code&gt; (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the &lt;code&gt;sessionJwt&lt;/code&gt; cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199]
* MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;$9&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; or emailing other users &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;$&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;10&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612]
* A &lt;code&gt;REL1_45&lt;/code&gt; branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/]
* The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:०८, ११ नोव्हेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29606150 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-47&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November.
* Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]].
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|&lt;code&gt;s:min:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''&quot;Report Visual Bug&quot;'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
* Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;hackathon@wikimedia.org&lt;/bdi&gt;.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:५७, १७ नोव्हेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29627455 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-48&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the &quot;DWIM&quot; (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''&lt;span lang=&quot;und&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;cxfcnmt&lt;/span&gt;'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''&lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;счастье&lt;/span&gt;'' (&quot;happiness&quot;) that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734]
* Later this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the &quot;{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}&quot; preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417]

'''Updates for technical contributors'''
*  Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/]
* The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for &lt;code dir=ltr&gt;format=xml'''&amp;xlst={stylesheet}'''&lt;/code&gt; will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/]
* The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (&lt;span dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;https://query.wikidata.org/&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt; - Main graph or &lt;span dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;https://query-scholarly.wikidata.org/&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt; - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २१:२७, २४ नोव्हेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29702226 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-49&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]].
* The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476]
* Two new wikis have been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|&lt;code&gt;w:tok:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457]
** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|&lt;code&gt;q:pcm:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318]
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:२८, २ डिसेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29732328 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Translation notification: Help:Two-factor authentication ==

Hello Usernamekiran,

You are receiving this notification because you signed up as a translator to Marathi on Meta-Wiki.
The page [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] is available for translation. You can translate it here:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&amp;language=mr&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification translate to Marathi]

The priority of this page is medium.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function
as a truly multilingual community.

To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup].

Thank you!

Meta-Wiki translation coordinators‎, ०८:३९, ६ डिसेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Minorax@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-50&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions.

'''Updates for editors'''
* Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either &lt;bdi lang=&quot;ka-Latn&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''bedniereba''&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;ka-Cyrl&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''бедниереба''&lt;/bdi&gt; will now suggest the existing article about &lt;bdi lang=&quot;ka&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;ბედნიერება&lt;/bdi&gt; (&quot;happiness&quot;). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development.
* Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new &quot;Edit full page&quot; button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project.
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025.
* A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711]
* Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/]
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २३:१६, ८ डिसेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29738112 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-51&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927]

'''Updates for technical contributors'''
* To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the &lt;code dir=ltr&gt;externallinks&lt;/code&gt; table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:३३, १६ डिसेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29796010 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-52&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W52&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324]
* The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping &quot;First Steps&quot; in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546]

'''Updates for technical contributors'''
* Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute &lt;code dir=ltr&gt;data-mw=&quot;interface&quot;&lt;/code&gt; to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with &lt;code dir=ltr&gt;data-mw-interface=&quot;&quot;&lt;/code&gt;, to avoid potential conflicts with other &lt;code dir=ltr&gt;data-mw&lt;/code&gt; attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week.
'''Meetings and events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W52&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:१५, २३ डिसेंबर २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29831856 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''Updates for editors'''
* As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596]
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support &quot;map&quot; as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०४, १३ जानेवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29907192 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Translation notification: Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open ==

Hello Usernamekiran,

You are receiving this notification because you signed up as a translator to Marathi on Meta-Wiki.
The page [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open|Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open]] is available for translation. You can translate it here:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&amp;language=mr&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification translate to Marathi]

The priority of this page is medium.
The deadline for translating this page is 2026-01-19.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This message will be sent to all the wikis to inform communities about their chance to participate in proposing changes to the Universal Code of Conduct. &lt;/div&gt;

Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function
as a truly multilingual community.

To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup].

Thank you!

Meta-Wiki translation coordinators‎, ०४:००, १५ जानेवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Keegan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] 
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114]

'''Updates for technical contributors'''
* As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: &lt;code dir=ltr&gt;https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/&lt;/code&gt;) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]!
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:००, २० जानेवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29943403 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February.
* All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project.
* Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the &quot;prevent this user from editing their own talk page&quot; is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385]

'''Updates for technical contributors'''
* A new AbuseFilter variable, &lt;code&gt;account_type&lt;/code&gt;, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the &lt;code&gt;createaccount&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;autocreateaccount&lt;/code&gt; actions. As part of this change, the variable &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; has been renamed to &lt;code&gt;account_name&lt;/code&gt;, and &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049]
* Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;upload.wikimedia.org/…&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:४८, २७ जानेवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29969530 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The &quot;{{int:pageinfo-toolboxlink}}&quot; feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669]

'''Updates for technical contributors'''
* There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389]
* The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]]

'''Weekly highlight'''
* Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २३:१४, २ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30000986 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors.
* A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] 
* When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458]
* The automatic &quot;magic links&quot; for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;{{#isbn}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604]
* Two new wikis have been created: 
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|&lt;code&gt;w:kaj:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|&lt;code&gt;w:ppl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. 

'''Updates for technical contributors'''
* A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०५:०१, १० फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30026671 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Translation notification: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1 ==

Hello Usernamekiran,

You are receiving this notification because you signed up as a translator to Marathi on Meta-Wiki.
The page [[:metawikipedia:Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1|Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1]] is available for translation. You can translate it here:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&amp;language=mr&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification translate to Marathi]

The priority of this page is low.
The deadline for translating this page is 2026-02-28.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hello! We have a new page for translation: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1. Thank you!&lt;/div&gt;

Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function
as a truly multilingual community.

To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup].

Thank you!

Meta-Wiki translation coordinators‎, १६:३२, १५ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Julius 12345@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237]

'''Updates for editors'''
* The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval]
* The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias.
* Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;#siteNotice { display: none; }&lt;/code&gt; to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the &quot;view new changes since…&quot; button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339]

'''Updates for technical contributors'''
* New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:४७, १७ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30086330 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html]
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764]
* Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new &quot;Edit full page&quot; button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112]
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered &quot;beta&quot; on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:skin-theme-description&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag&lt;/code&gt; to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta.
* The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], &lt;code dir=ltr&gt;ext.globalwatchlist.rebuild&lt;/code&gt;, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:३४, २४ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30119102 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki.

'''Updates for editors'''
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&amp;filter=&amp;optional=1&amp;action=translate help to localize] this and related features.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912]
* Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807]
* Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no &lt;code dir=ltr&gt;uselang=&lt;/code&gt; URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111]
* The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily.
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust &amp; Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807]

'''Updates for technical contributors'''
* To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696]
* The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views.
* The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users.
* [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २३:२२, २ मार्च २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30137798 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.
* Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]).

'''Updates for editors'''
* Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118]
* Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793]

'''Updates for technical contributors'''
* API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests].
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:२३, १० मार्च २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30213008 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055]
* On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016]
* Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]].
* Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263]
'''Updates for technical contributors'''
* A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874]
* Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror&lt;/code&gt; or &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.lib&lt;/code&gt; modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.switch&lt;/code&gt; hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720]
* The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:०६, १७ मार्च २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30260505 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|&quot;Log in with passkey&quot; button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step.
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647]
* The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823]
* Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia.

'''Updates for technical contributors'''
* Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&amp;oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127]

* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]]

'''In depth'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:२१, २३ मार्च २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30268305 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]].

'''Updates for editors'''
* The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]].
* The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap &quot;Edit&quot;. This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:५६, ३१ मार्च २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30329462 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''

* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]].
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304]
* All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]].
* The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;format=php&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538]
* The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example &quot;WP&quot; for the &quot;Project&quot; (&quot;Wikipedia&quot;) namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २१:४९, ६ एप्रिल २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30362761 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature.
'''Updates for editors'''
* On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294]
* The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=query&amp;meta=notifications&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991]
* Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २०:४९, १३ एप्रिल २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30380527 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest &quot;Liquid Glass&quot; visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias.
* An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]].
* On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857]

'''Updates for technical contributors'''
* As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The &lt;code&gt;mirrors.wikimedia.org&lt;/code&gt; service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707]
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; directly, please update them to use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;file&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;filerevision&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741]
* Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&amp;title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]].
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २०:३१, २० एप्रिल २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30432763 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484]
* All Wikipedia users with new accounts and those who activated the &quot;automatically enable most beta features&quot; option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676]

'''Updates for technical contributors'''
* As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २३:३६, २७ एप्रिल २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30458046 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०१:३६, २९ एप्रिल २०२६ (IST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Keegan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available.
'''Updates for editors'''
* The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]].
* The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909]
* From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the &quot;Translate to English&quot; dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] 
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as &quot;changes 3&quot; instead of &quot;3 changes&quot; in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091]
'''Updates for technical contributors'''
* The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:१४, ५ मे २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30498077 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward.

'''Updates for editors'''
* The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks.
* The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mediawiki.ui.input&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:५१, १२ मे २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30524429 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Translation notification: User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter ==

Hello Usernamekiran,

You are receiving this notification because you signed up as a translator to Marathi on Meta-Wiki.
The page [[:metawikipedia:User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter|User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter]] is available for translation. You can translate it here:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-User%3AKeegan+%28WMF%29%2FU4C+eligible+voter&amp;language=mr&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification translate to Marathi]

The priority of this page is medium.
The deadline for translating this page is 2026-05-19.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function
as a truly multilingual community.

To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup].

Thank you!

Meta-Wiki translation coordinators‎, ०५:५८, १५ मे २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Keegan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]].

'''Updates for editors'''
* An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions.
* To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the &quot;Tools &gt; Action&quot; menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008]
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]]

'''In depth'''

* On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]].
* The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for &quot;Who Wrote That&quot; and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:५२, १९ मे २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30539262 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] 

'''Updates for editors'''
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis.
* After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723]

'''Updates for technical contributors'''
* The legacy CSS classes &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; have been replaced with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:२२, २६ मे २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30584502 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month.
* The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed &quot;Community&quot; tab and a personalized &quot;For You&quot; tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:३९, २ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30613639 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/&quot;Which came first?&quot; Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's &quot;On This Day&quot; content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]].
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-cite&amp;language=en&amp;action_source=search&amp;filter=%21translated&amp;optional=1&amp;action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171]

'''Updates for technical contributors'''
* The function signature for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Script maintainers are encouraged to review existing uses of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945]
* '''Community Wishlist discussion''': Product &amp; Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०३:००, ९ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30650573 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use &lt;code&gt;class=notpageimage&lt;/code&gt; excluding it from thumbnail previews, or &lt;code&gt;class=noviewer&lt;/code&gt; excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. 
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class=&quot;wikitable&quot;|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding &lt;code dir=ltr&gt;data-sort-order=&quot;desc&quot;&lt;/code&gt; to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page.
* Wikis that wish to replace the &quot;indefinitely&quot; button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change.
* The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited.
* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server].
* The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4).
* Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २२:१९, १५ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:UOzurumba (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30689604 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration.

'''Updates for editors'''
* The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902]
* Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting next week, abuse filters that are set to &quot;require CAPTCHA verification&quot; will begin to also affect users with the &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595]
* Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&amp;title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox].
* The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १८:३५, २३ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30722494 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to &quot;Create account&quot; and &quot;Log in&quot; actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220]
* After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292]
* An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; behaves when used to exclude results. Previously, using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १७:१८, २९ जून २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30744833 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769]

'''Updates for technical contributors'''
* In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;src&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute and SVG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;srcset&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute.
* The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १९:२७, ६ जुलै २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30773578 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis.
* The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916]

'''Updates for technical contributors'''
* Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778]
* To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २१:४२, १३ जुलै २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30804401 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]].
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation.

'''Updates for technical contributors'''
* On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, &quot;media-limit-reached&quot;, will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ११:१७, २१ जुलै २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30836091 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077]
* DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), templates (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), HTML and parser tags (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), and magic words (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews.
* The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201]

'''Updates for technical contributors'''
* After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-helpusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-help&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet3&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604]
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533]
* From now on, wikis can restrict editing in the &quot;User&quot; namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:२०, २८ जुलै २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30856308 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&amp;uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518]
* The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-readinglists&amp;filter=&amp;action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia.
* Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326]

'''Updates for technical contributors'''
* The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698]
* The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०१:१७, ४ ऑगस्ट २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30872536 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Translation notification: Event:Open Heritage-Wikidata Contest ==

Hello Usernamekiran,

You are receiving this notification because you signed up as a translator to Marathi on Meta-Wiki.
The page [[:metawikipedia:Event:Open Heritage-Wikidata Contest|Event:Open Heritage-Wikidata Contest]] is available for translation. You can translate it here:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Event%3AOpen+Heritage-Wikidata+Contest&amp;language=mr&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification translate to Marathi]

The priority of this page is medium.
The deadline for translating this page is 2026-08-15.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hello, 
We are looking forward to translating this page.
We highly appreciate your support
Best&lt;/div&gt;

Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function
as a truly multilingual community.

To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup].

Thank you!

Meta-Wiki translation coordinators‎, ००:२४, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:SanBonne@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692]

'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting &quot;{{int:Mw-math-mathjax}}&quot; in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001]
* Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;cldsort=timestamp&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:१६, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30901051 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC.

'''Updates for editors'''
* [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__EXPECTSHORTPAGE__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;w:bol:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921]
* Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640]

'''Updates for technical contributors'''
* Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:३४, १८ ऑगस्ट २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30922806 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783]
* In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448]

'''Updates for technical contributors'''
* User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#uic:}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Userlinks}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466]
* Due to user security and privacy risks, we have disabled access to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs when specifically using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs can still be accessed and used without &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Specified user page URLs (e.g. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;User:Myusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) can still be used with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386]
* Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;librsvg&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 2.60 and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ImageMagick&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:१६, २५ ऑगस्ट २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30961208 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks.

'''Updates for editors'''
* The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28.
* At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors.
* Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;onlyredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;withredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;incategory:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;intitle:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;insource:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089]
* The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;deepcat&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859]

'''Updates for technical contributors'''
* The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465]
* The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&amp;title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service.

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ०२:२४, १ सप्टेंबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30990659 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the &quot;[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]&quot; option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback.
* The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&amp;sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&amp;project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549]
* A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users.
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; instead of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:0&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704]
*  All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116]
'''Updates for technical contributors'''
* Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option, as gadgets are always loaded through &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ००:१५, ८ सप्टेंबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31008437 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-38&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]].

'''Updates for editors'''
* The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]].
* The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a &quot;read more&quot; button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks.
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; २१:०१, १४ सप्टेंबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31039826 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Translation notification: Bengali Wikipedia ==
Hello Usernamekiran,

You are receiving this notification because you signed up as a translator to Marathi on Meta-Wiki.
The page [[:metawikipedia:Bengali Wikipedia|Bengali Wikipedia]] is available for translation. You can translate it here:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Bengali+Wikipedia&amp;language=mr&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification translate to Marathi]

The priority of this page is medium.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function
as a truly multilingual community.

To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup].

Thank you!

Meta-Wiki translation coordinators‎, १६:४५, १७ सप्टेंबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Borhan@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-39&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]

'''Updates for editors'''
* The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551]
* For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|&quot;Suggestion mode&quot; Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing &quot;experimental&quot; edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe.
* A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]].
* The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias.
* After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659]

'''Updates for technical contributors'''
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;formatversion=2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १७:२६, २७ सप्टेंबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31085309 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-40&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013]
* Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769]
* An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058]

* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]].
* Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Draft:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section.
* New magic words &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].  For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual.
* On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; १६:१९, २८ सप्टेंबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:STei (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31092225 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-41&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January.

'''Updates for editors'''
* Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations.
* Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading.
* Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847]
* Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194]

'''Updates for technical contributors'''
* Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. 
* A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/api/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/w/rest.php/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

००:२२, ६ ऑक्टोबर २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Trizek (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31098825 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;</text>
      <sha1>afwyihbd3wo38tj47mm1vwmaqrlyg31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, २०२२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308290</id>
    <revision>
      <id>2717317</id>
      <parentid>2592526</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16042" sha1="2804yoxxqx4jhmqu4utjifd7vjqbz8r" xml:space="preserve">'''२०२२ची [[भारतीय राष्ट्रपती]] निवडणूक''' ही [[भारत|भारतातील]] १६वी [[राष्ट्रपती]] पदाची निवडणूक असेल. [[राम नाथ कोविंद]] हे भारताचे विद्यमान राष्ट्रपती आहेत. [[भारतीय संविधान|भारतीय राज्यघटनेच्या]] कलम ५६(१) मध्ये अशी तरतूद आहे की भारताचे राष्ट्रपती पाच वर्षांच्या कालावधीसाठी पदावर राहतील. राष्ट्रपती राम नाथ कोविंद यांच्या कार्यकाळाच्या समाप्तीमुळे, कार्यालय भरण्यासाठी या निवडणुकीचे मतदान १८ जुलै २०२२ रोजी झाले आणि मतमोजणी २१ जुलै २०२२ रोजी होणार आहे. 

२१ जून २०२२ रोजी, [[भाजप]]&lt;nowiki/&gt;चे माजी नेते [[यशवंत सिन्हा]] यांची २०२२ च्या राष्ट्रपती निवडणुकीसाठी एकमताने [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी|यूपीए]] आणि इतर विरोधी पक्षांचे सामान्य उमेदवार म्हणून निवड करण्यात आली. त्याच दिवशी [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|एनडीए]]&lt;nowiki/&gt;ने राष्ट्रपतीपदाचा उमेदवार म्हणून [[द्रौपदी मुर्मू]] यांची निवड केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/draupadi-murmu-nda-presidential-candidate-1965179-2022-06-21|title=Droupadi Murmu, tribal leader and former governor, is NDA's choice for president|last=DelhiJune 21|first=Ashok Singhal New|last2=June 22|first2=2022UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2022-07-19|last3=Ist|first3=2022 01:38}}&lt;/ref&gt;

== निवडणूक वेळापत्रक ==
राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपती निवडणूक कायदा  १९५२ च्या कलम (४) च्या पोटकलम (१) अन्वये, [[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या राष्ट्रपतींच्या]] निवडणुकीचे वेळापत्रक भारताच्या [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] ९ जून २०२२ रोजी जाहीर केले आहे. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/election-commission-presidential-elections-schedule-7960672/|title=Presidential elections on July 18, counting, if needed, on July 21: Election Commission|date=2022-06-09|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!अ.क्र.
!'''कार्यक्रम'''
!'''तारीख'''
!'''दिवस'''
|-
!१.
|निवडणूक बोलावणारी निवडणूक आयोगाची अधिसूचना जारी करणे
|१५ जून २०२२
| rowspan=&quot;2&quot; |बुधवार
|-
!२.
|नामांकन दाखल करण्याची शेवटची तारीख
|29 जून 2022
|-
!३.
|नामनिर्देशनपत्रांच्या छाननीची तारीख
|30 जून 2022
|गुरुवार
|-
!4.
|उमेदवारी अर्ज मागे घेण्याची शेवटची तारीख
|2 जुलै 2022
|शनिवार
|-
!५.
|आवश्यक असल्यास, मतदान घेतले जाईल अशी तारीख
|18 जुलै 2022
|सोमवार
|-
!6.
|आवश्यक असल्यास, मोजणीची तारीख घेतली जाईल
|18 जुलै 2022
|सोमवार
|-
!७.
|शेवटची तारीख ज्या दिवशी मतमोजणी केली जाईल, आवश्यक असल्यास, घेतली जाईल
|21 जुलै 2022
|गुरुवार
|}

== इलेक्टोरल कॉलेज ==

=== इलेक्टोरल कॉलेज सदस्य संख्या ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |गृह 
| bgcolor=&quot;{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| bgcolor=&quot;{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| bgcolor=gray |
! rowspan=&quot;2&quot; |एकूण
|-
![[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|एनडीए]]
![[संयुक्त पुरोगामी आघाडी|यूपीए]]
!इतर
|-
![[लोकसभा]]
|{{Composition bar|336|543|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|110|543|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|97|543|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|५४३
|-
![[राज्यसभा]]
|{{Composition bar|108|233|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|50|233|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|74|233|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|228&lt;br /&gt; (5 रिक्त)
|-
!राज्यांच्या [[विधानसभा]]
|{{Composition bar|1768|4123|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|1033|4123|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|1225|4123|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|४,०२६&lt;br /&gt; (९७ रिक्त)
|-
!एकूण
|{{Composition bar|2216|4797|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|1193|4797|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|1391|4797|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
!४,७९७
|}

=== इलेक्टोरल कॉलेज मत मूल्य रचना ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |गृह 
| bgcolor=&quot;{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| bgcolor=&quot;{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| bgcolor=gray |
! rowspan=&quot;2&quot; |एकूण
|-
![[National Democratic Alliance|एनडीए]]
![[United Progressive Alliance|यूपीए]]
!इतर
|-
!लोकसभेची मते
|{{Composition bar|235200|380100|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|77000|380100|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|67900|380100|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|'''380,100'''
|-
!राज्यसभेची मते
|{{Composition bar|72800|159600|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|37100|159600|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|49700|159600|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|'''159,600'''&lt;br /&gt;{{small|(excluding 5 vacant seats)}}
|-
!राज्य विधानसभांची मते
|{{Composition bar|219347|542291|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|145384|542291|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|177528|542291|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|'''542,291'''&lt;br /&gt;{{small|(excluding 7 vacant seats)}}
|-
!एकूण मते
!{{Composition bar|527347|1081991|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
!{{Composition bar|259484|1081991|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
!{{Composition bar|295128|1081991|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
!१,०८१,९९१
|}

* जम्मू-काश्मीर विधानसभा बरखास्त करून [[राष्ट्रपती राजवट]] लागू करण्यात आली होती. [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू-काश्मीरमधील]] [[राज्यसभा|राज्यसभेच्या]] सर्व ४ जागा आणि विधानसभेच्या ९० जागा रिक्त आहेत.
* [[त्रिपुरा|त्रिपुराची]] राज्यसभेची एकमेव जागाही रिक्त आहे.
* विविध राज्यांमधील [[विधानसभा|राज्य विधानसभेच्या]] एकूण ७ जागा ( [[गुजरात विधानसभा|गुजरातच्या]] ४, [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र]], [[त्रिपुरा विधानसभा|त्रिपुरा]] आणि [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगालमधील]] प्रत्येकी १) देखील रिक्त आहेत.
* पुद्दुचेरी विधानसभेच्या ३ जागा राज्यपालांनी नामनिर्देशित केल्या असल्याने राष्ट्रपती निवडणुकीत मतदान करण्यास पात्र नाहीत. 

राज्यपालांनी नामनिर्देशित केल्या असल्याने राष्ट्रपती निवडणुकीत मतदान करण्यास पात्र नाहीत.

== उमेदवार ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!नाव
!जन्मले
!युती
!पदे भूषवली
!गृहराज्य
!तारीख जाहीर केली
! class=&quot;unsortable&quot; |संदर्भ
|-
| data-sort-value=&quot;Murmu&quot; |
[[File:Governor_of_Jharkhand_Draupadi_Murmu_in_December_2016.jpg|150x150अंश]][[द्रौपदी मुर्मू]]
|{{birth date and age|1958|6|20|df=y}}&lt;br /&gt;Baidaposi, ओडिशा
|[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; ( [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] )
|
* झारखंडच्या राज्यपाल {{small|(2015–2021)}}
* ओडिशा विधानसभा सदस्यRairangpur {{small|(2000–2009)}}
* राज्यमंत्री  {{small|(2000–2004)}}
|ओडिशा
| rowspan=&quot;2&quot; |21 जून 2022
|&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/draupadi-murmu-nda-presidential-candidate-1965179-2022-06-21|title=Draupadi Murmu, tribal leader and former governor, is NDA's choice for president|last=Singhal|first=Ashok|date=21 June 2022|website=India Today|language=en|access-date=2022-06-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| data-sort-value=&quot;Sinha&quot; |[[File:Yashwant_Sinha_IMF.jpg|150x150अंश]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[यशवंत सिन्हा]]
|{{birth date and age|1937|11|06|df=y}}&lt;br /&gt;[[Patna]], [[Bihar]]
|संयुक्त विरोधी पक्ष&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; (  [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]])
|
* [[Minister of External Affairs (India)|External Affairs Minister of India]] {{small|(2002–2004)}}
* [[Leader of the House in Rajya Sabha]] {{small|(1990–1991)}}
* [[Minister of Finance (India)|Finance Minister of India]] {{small|(1990–1991, 1998–2002)}}
* [[Member of Parliament, Lok Sabha]] from [[Hazaribagh Lok Sabha constituency|Hazaribagh]] {{small|(1998–2004, 2009–14)}}
* [[Member of Parliament, Rajya Sabha]] from [[Jharkhand]] from {{small|(2004–2009)}}
* Member of Parliament, Rajya Sabha from [[Bihar]] from {{small|(1988–1994)}}
|[[Bihar|बिहार]]
|&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/opposition-fields-yashwant-sinha-as-president-candidate-11655807632818.html|title=Opposition fields Yashwant Sinha as Presidential candidate|last=Livemint|date=2022-06-21|website=mint|language=en|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;
|}
== निकाल ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=text-align:right
|+ 2022 च्या भारतीय राष्ट्रपती निवडणुकीचे निकाल&lt;ref&gt;[https://indianexpress.com/article/india/election-commission-presidential-elections-schedule-7960672/ Presidential elections on July 18, counting, if needed, on July 21: Election Commission]&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=2|उमेदवार 
! युती
! वैयक्तिक&lt;br /&gt;मते
! इलेक्टोरल&lt;br /&gt;कॉलेज मते 
!% 
|-
| bgcolor={{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|
| align=left|[[द्रौपदी मुर्मू]]
| align=left|[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 2,824
| 676,803
| 64.03
|-
| bgcolor=gray|
| align=left|[[यशवंत सिन्हा]]
| align=left|संयुक्त विरोधी पक्ष
| 1,877
| 380,177
| 35.97
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|-
| colspan=3 align=left| वैध मते 
| 4,701
| 1,056,980
| 
|-
| colspan=3 align=left| कोरी आणि अवैध मते
| 53  
| 10,500 
| 
|-
| colspan=3 align=left|'''एकूण'''
| 4754
| 
| '''100'''
|-
| colspan=3 align=left|नोंदणीकृत मतदार / मतदान
|4,796
|1,081,991
|
|}
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रपती निवडणुका]]
[[वर्ग:२०२२ मधील भारत]]</text>
      <sha1>2804yoxxqx4jhmqu4utjifd7vjqbz8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717318</id>
      <parentid>2717317</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>/* उमेदवार */</comment>
      <origin>2717318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16041" sha1="7l3k8e3vfs7ykn85ts8n44yr1sly660" xml:space="preserve">'''२०२२ची [[भारतीय राष्ट्रपती]] निवडणूक''' ही [[भारत|भारतातील]] १६वी [[राष्ट्रपती]] पदाची निवडणूक असेल. [[राम नाथ कोविंद]] हे भारताचे विद्यमान राष्ट्रपती आहेत. [[भारतीय संविधान|भारतीय राज्यघटनेच्या]] कलम ५६(१) मध्ये अशी तरतूद आहे की भारताचे राष्ट्रपती पाच वर्षांच्या कालावधीसाठी पदावर राहतील. राष्ट्रपती राम नाथ कोविंद यांच्या कार्यकाळाच्या समाप्तीमुळे, कार्यालय भरण्यासाठी या निवडणुकीचे मतदान १८ जुलै २०२२ रोजी झाले आणि मतमोजणी २१ जुलै २०२२ रोजी होणार आहे. 

२१ जून २०२२ रोजी, [[भाजप]]&lt;nowiki/&gt;चे माजी नेते [[यशवंत सिन्हा]] यांची २०२२ च्या राष्ट्रपती निवडणुकीसाठी एकमताने [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी|यूपीए]] आणि इतर विरोधी पक्षांचे सामान्य उमेदवार म्हणून निवड करण्यात आली. त्याच दिवशी [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|एनडीए]]&lt;nowiki/&gt;ने राष्ट्रपतीपदाचा उमेदवार म्हणून [[द्रौपदी मुर्मू]] यांची निवड केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/draupadi-murmu-nda-presidential-candidate-1965179-2022-06-21|title=Droupadi Murmu, tribal leader and former governor, is NDA's choice for president|last=DelhiJune 21|first=Ashok Singhal New|last2=June 22|first2=2022UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2022-07-19|last3=Ist|first3=2022 01:38}}&lt;/ref&gt;

== निवडणूक वेळापत्रक ==
राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपती निवडणूक कायदा  १९५२ च्या कलम (४) च्या पोटकलम (१) अन्वये, [[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या राष्ट्रपतींच्या]] निवडणुकीचे वेळापत्रक भारताच्या [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] ९ जून २०२२ रोजी जाहीर केले आहे. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/election-commission-presidential-elections-schedule-7960672/|title=Presidential elections on July 18, counting, if needed, on July 21: Election Commission|date=2022-06-09|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!अ.क्र.
!'''कार्यक्रम'''
!'''तारीख'''
!'''दिवस'''
|-
!१.
|निवडणूक बोलावणारी निवडणूक आयोगाची अधिसूचना जारी करणे
|१५ जून २०२२
| rowspan=&quot;2&quot; |बुधवार
|-
!२.
|नामांकन दाखल करण्याची शेवटची तारीख
|29 जून 2022
|-
!३.
|नामनिर्देशनपत्रांच्या छाननीची तारीख
|30 जून 2022
|गुरुवार
|-
!4.
|उमेदवारी अर्ज मागे घेण्याची शेवटची तारीख
|2 जुलै 2022
|शनिवार
|-
!५.
|आवश्यक असल्यास, मतदान घेतले जाईल अशी तारीख
|18 जुलै 2022
|सोमवार
|-
!6.
|आवश्यक असल्यास, मोजणीची तारीख घेतली जाईल
|18 जुलै 2022
|सोमवार
|-
!७.
|शेवटची तारीख ज्या दिवशी मतमोजणी केली जाईल, आवश्यक असल्यास, घेतली जाईल
|21 जुलै 2022
|गुरुवार
|}

== इलेक्टोरल कॉलेज ==

=== इलेक्टोरल कॉलेज सदस्य संख्या ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |गृह 
| bgcolor=&quot;{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| bgcolor=&quot;{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| bgcolor=gray |
! rowspan=&quot;2&quot; |एकूण
|-
![[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|एनडीए]]
![[संयुक्त पुरोगामी आघाडी|यूपीए]]
!इतर
|-
![[लोकसभा]]
|{{Composition bar|336|543|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|110|543|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|97|543|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|५४३
|-
![[राज्यसभा]]
|{{Composition bar|108|233|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|50|233|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|74|233|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|228&lt;br /&gt; (5 रिक्त)
|-
!राज्यांच्या [[विधानसभा]]
|{{Composition bar|1768|4123|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|1033|4123|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|1225|4123|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|४,०२६&lt;br /&gt; (९७ रिक्त)
|-
!एकूण
|{{Composition bar|2216|4797|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|1193|4797|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
|{{Composition bar|1391|4797|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=150|per=1}}
!४,७९७
|}

=== इलेक्टोरल कॉलेज मत मूल्य रचना ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |गृह 
| bgcolor=&quot;{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| bgcolor=&quot;{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| bgcolor=gray |
! rowspan=&quot;2&quot; |एकूण
|-
![[National Democratic Alliance|एनडीए]]
![[United Progressive Alliance|यूपीए]]
!इतर
|-
!लोकसभेची मते
|{{Composition bar|235200|380100|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|77000|380100|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|67900|380100|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|'''380,100'''
|-
!राज्यसभेची मते
|{{Composition bar|72800|159600|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|37100|159600|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|49700|159600|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|'''159,600'''&lt;br /&gt;{{small|(excluding 5 vacant seats)}}
|-
!राज्य विधानसभांची मते
|{{Composition bar|219347|542291|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|145384|542291|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|{{Composition bar|177528|542291|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
|'''542,291'''&lt;br /&gt;{{small|(excluding 7 vacant seats)}}
|-
!एकूण मते
!{{Composition bar|527347|1081991|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
!{{Composition bar|259484|1081991|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
!{{Composition bar|295128|1081991|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=190|per=1}}
!१,०८१,९९१
|}

* जम्मू-काश्मीर विधानसभा बरखास्त करून [[राष्ट्रपती राजवट]] लागू करण्यात आली होती. [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू-काश्मीरमधील]] [[राज्यसभा|राज्यसभेच्या]] सर्व ४ जागा आणि विधानसभेच्या ९० जागा रिक्त आहेत.
* [[त्रिपुरा|त्रिपुराची]] राज्यसभेची एकमेव जागाही रिक्त आहे.
* विविध राज्यांमधील [[विधानसभा|राज्य विधानसभेच्या]] एकूण ७ जागा ( [[गुजरात विधानसभा|गुजरातच्या]] ४, [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र]], [[त्रिपुरा विधानसभा|त्रिपुरा]] आणि [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगालमधील]] प्रत्येकी १) देखील रिक्त आहेत.
* पुद्दुचेरी विधानसभेच्या ३ जागा राज्यपालांनी नामनिर्देशित केल्या असल्याने राष्ट्रपती निवडणुकीत मतदान करण्यास पात्र नाहीत. 

राज्यपालांनी नामनिर्देशित केल्या असल्याने राष्ट्रपती निवडणुकीत मतदान करण्यास पात्र नाहीत.

== उमेदवार ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!नाव
!जन्मले
!युती
!पदे भूषवली
!गृहराज्य
!तारीख जाहीर केली
! class=&quot;unsortable&quot; |संदर्भ
|-
| data-sort-value=&quot;Murmu&quot; |
[[File:Governor_of_Jharkhand_Draupadi_Murmu_in_December_2016.jpg|150x150अंश]][[द्रौपदी मुर्मू]]
|२० जून १९५८&lt;br /&gt;Baidaposi, ओडिशा
|[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; ( [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] )
|
* झारखंडच्या राज्यपाल {{small|(2015–2021)}}
* ओडिशा विधानसभा सदस्यRairangpur {{small|(2000–2009)}}
* राज्यमंत्री  {{small|(2000–2004)}}
|ओडिशा
| rowspan=&quot;2&quot; |21 जून 2022
|&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/draupadi-murmu-nda-presidential-candidate-1965179-2022-06-21|title=Draupadi Murmu, tribal leader and former governor, is NDA's choice for president|last=Singhal|first=Ashok|date=21 June 2022|website=India Today|language=en|access-date=2022-06-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| data-sort-value=&quot;Sinha&quot; |[[File:Yashwant_Sinha_IMF.jpg|150x150अंश]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[यशवंत सिन्हा]]
|६ नोव्हेंबर १९३७&lt;br /&gt;[[Patna]], [[Bihar]]
|संयुक्त विरोधी पक्ष&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; (  [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]])
|
* [[Minister of External Affairs (India)|External Affairs Minister of India]] {{small|(2002–2004)}}
* [[Leader of the House in Rajya Sabha]] {{small|(1990–1991)}}
* [[Minister of Finance (India)|Finance Minister of India]] {{small|(1990–1991, 1998–2002)}}
* [[Member of Parliament, Lok Sabha]] from [[Hazaribagh Lok Sabha constituency|Hazaribagh]] {{small|(1998–2004, 2009–14)}}
* [[Member of Parliament, Rajya Sabha]] from [[Jharkhand]] from {{small|(2004–2009)}}
* Member of Parliament, Rajya Sabha from [[Bihar]] from {{small|(1988–1994)}}
|[[Bihar|बिहार]]
|&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/opposition-fields-yashwant-sinha-as-president-candidate-11655807632818.html|title=Opposition fields Yashwant Sinha as Presidential candidate|last=Livemint|date=2022-06-21|website=mint|language=en|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;
|}

== निकाल ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=text-align:right
|+ 2022 च्या भारतीय राष्ट्रपती निवडणुकीचे निकाल&lt;ref&gt;[https://indianexpress.com/article/india/election-commission-presidential-elections-schedule-7960672/ Presidential elections on July 18, counting, if needed, on July 21: Election Commission]&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=2|उमेदवार 
! युती
! वैयक्तिक&lt;br /&gt;मते
! इलेक्टोरल&lt;br /&gt;कॉलेज मते 
!% 
|-
| bgcolor={{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|
| align=left|[[द्रौपदी मुर्मू]]
| align=left|[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 2,824
| 676,803
| 64.03
|-
| bgcolor=gray|
| align=left|[[यशवंत सिन्हा]]
| align=left|संयुक्त विरोधी पक्ष
| 1,877
| 380,177
| 35.97
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|-
| colspan=3 align=left| वैध मते 
| 4,701
| 1,056,980
| 
|-
| colspan=3 align=left| कोरी आणि अवैध मते
| 53  
| 10,500 
| 
|-
| colspan=3 align=left|'''एकूण'''
| 4754
| 
| '''100'''
|-
| colspan=3 align=left|नोंदणीकृत मतदार / मतदान
|4,796
|1,081,991
|
|}
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रपती निवडणुका]]
[[वर्ग:२०२२ मधील भारत]]</text>
      <sha1>7l3k8e3vfs7ykn85ts8n44yr1sly660</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, १९५२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>311547</id>
    <revision>
      <id>2717313</id>
      <parentid>2652680</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15924" sha1="gbwejyeizx34yxle5ixtln7ha81oy37" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट निवडणूक
| election_name = भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, १९५२
| देश = भारत
| type  = राष्ट्रपती
| निवडणुक दिनांक = २ मे १९५२
| ongoing              = 
| आधिची निवडणुक    = भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, १९५०
| आधिची निवडणुक वर्ष = १९५०
| आधीच्या निवडणुकीचे निर्वाचित सदस्य = डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]]
| नंतरची निवडणुक = भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, १९५७
| नंतरची निवडणुक वर्ष = १९५७
| नंतरच्या निवडणुकीचे भावी सदस्य = TBA
| प्रस्तुत निवडणूक दिनांक = 
| मतदारसंघ   = 
| बहुमत = 
| image1 = [[File:Food_Minister_Rajendra_Prasad_during_a_radio_broadcast_in_Dec_1947_cropped.jpg|150x150px]]
| उमेदवार1 = डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]]
| party1 = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| seats_before1 = 
| seats1 = 
| seat_change1 = {{increase}}२१
| image2            = [[File:K.T. Shah.jpg|150x150px]]
| उमेदवार2           = के. टी. शहा
| party2             = अपक्ष
| seats_before2 = ४४
| seats2 = ५१
| seat_change2 = {{increase}}८
| title              = [[भारताचे राष्ट्रपती]]
| posttitle          =
| before_election    = डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]]
| after_election     = डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]]
| before_party       = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| after_party        = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|map                = 
}}
[[भारतीय निवडणूक आयोग|भारतीय निवडणूक आयोगा]]&lt;nowiki/&gt;ने २ मे १९५२ रोजी '''भारताच्या पहिल्या [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] पदाच्या निवडणुका''' घेतल्या. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]&lt;nowiki/&gt;चे अधिकृत उमेदवार डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] हे ५०७,४०० (८३.८१%) मतांसह या निवडणूकीत विजयी झाले. त्यांच्या विरोधात कोणत्याही पक्षाने उमेदवार उभा केला नव्हता मात्र ४ अपक्ष उमेदवार ह्या निवडणूकीच्या रिंगणात होते. त्यांचे प्रतिस्पर्धी अपक्ष उमेदवार के. टी. शहा यांना ९२,८२७ (१५.३%) मते मिळाली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://lokmat.news18.com/explainer/first-presidential-election-in-india-1952-when-rajendra-prasad-won-by-huge-margin-mh-pr-716666.html|title=राजेंद्र प्रसाद यांच्या विरुद्ध पक्ष नाही तर 4 अपक्षांनी दाखवली होती हिंमत|date=2022-06-13|website=News18 Lokmat|language=mr|access-date=2022-08-29|archive-date=2022-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220829184746/https://lokmat.news18.com/explainer/first-presidential-election-in-india-1952-when-rajendra-prasad-won-by-huge-margin-mh-pr-716666.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/presidential-elections-rajendra-prasad-president-twice-congress-sarvepally-radhakrishnan-1022967-2017-07-07|title=How Rajendra Prasad became the president of India against Nehru's wish|last=DelhiJuly 7|first=india today digital New|last2=July 14|first2=2017UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2022-09-01|last3=Ist|first3=2017 19:16}}&lt;/ref&gt; डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] ह्यांनी १३ मे १९५२ रोजी भारताचे पहिले निर्वाचित राष्ट्रपती म्हणून शपथ घेतली.

== पार्श्वभूमी ==
भारताला स्वतंत्र मिळाल्यानंतर [[बाबासाहेब आंबेडकर|डाॅ.आंबेडकरां]]&lt;nowiki/&gt;च्या नेतृत्वाखाली [[भारताची संविधान सभा|भारतीय संविधान सभे]]&lt;nowiki/&gt;ने देशासाठी संपूर्णपणे नवीन राज्यघटना केली आणि ती २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी लागू झाली आणि २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आली आणि भारत [[भारतीय प्रजासत्ताक दिन|प्रजासत्ताक]] बनला. राजा आणि गव्हर्नर जनरलची कार्यालये भारताच्या राष्ट्रपतींच्या नवीन कार्यालयाने बदलली. डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] हे १९४६ पासून संविधान सभेचे अध्यक्ष होते. घटनेच्या अस्थायी व संक्रमणी तरतुदींनुसार राष्ट्रपती पदासाठी संविधानानुसार रीतसर निवडणूक होईपर्यंत [[भारताची संविधान सभा|घटना समिती]]&lt;nowiki/&gt;ने तिचे अध्यक्ष डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांना २४ जानेवारी १९५० रोजी झालेल्या शेवटच्या बैठकीत राष्ट्रपती म्हणून निवडले. जवाहरलाल नेहरूंनी त्यांना पहिले भारतीय राष्ट्रपती म्हणून प्रस्तावित केले होते आणि [[वल्लभभाई पटेल]] यांनी त्यांना पाठिंबा दिला होता. इतर कोणतेही नामांकन नसल्यामुळे राजेंद्र प्रसाद यांना भारताच्या राष्ट्रपती पदासाठी विधिवत निवडले गेले आहे असे असेंब्लीचे सचिव, एच.व्ही.आर. आयंगार यांनी घोषित केले. २६ जानेवारी १९५० रोजी पहिल्या [[भारतीय प्रजासत्ताक दिन|प्रजासत्ताक दिनी]], [[भारतातील गव्हर्नर-जनरलांची यादी|भारताचे गव्हर्नर-जनरल]] [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] यांनी, [[भारताचे मुख्य न्यायमूर्ती|भारताचे सरन्यायाधीश]] [[हरिलाल केन्या|हरिलाल कानिया]] यांच्या उपस्थितीत डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांना भारताच्या राष्ट्रपती पदाची शपथ दिली.

१९५१-१९५२ या दरम्यान झालेल्या लोकसभेच्या निवडणुकीत काँग्रेसला ४८९ पैकी ३६४ जागा मिळाल्या होत्या. त्यामुळे भारताचे राष्ट्रपती होण्यासाठी काँग्रेस उमेदवार असणे ही एकमेव अट होती. या निवडणुकीनंतर नवीन प्रतिनिधी संसदेत आले आणि पहिल्यांदा राष्ट्रपतीपदाची निवडणुक घेण्यात आली. १९५१ मध्ये राजेंद्र प्रसाद आणि [[जवाहरलाल नेहरू]] [[हिंदू कोड बिल|हिंदू कोड बिलां]]&lt;nowiki/&gt;बाबत एकमेकांच्या विरोधात होते. तरीपण इतर काँग्रेसच्या मोठ्या नेत्यांचा पाठिंबा असल्यामुळे राजेंद्र प्रसाद यांनाच काॅंग्रेसकडून उमेदवारी देण्यात आली. 

राजकीयदृष्ट्या तटस्थ व्यक्ती अध्यक्ष व्हावी, असे मानत असल्याने इतर पक्षांनी प्राध्यापक अपक्ष उमेदवार केटी शहा यांना पाठिंबा दिला. प्राध्यापक शाह हे कामगार संघटनांशी संबंधित होते. त्यांनी [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]&lt;nowiki/&gt;मधून शिक्षण पूर्ण केले होते. १९१४ पासून ते [[मुंबई]]&lt;nowiki/&gt;त वकिली करत होते. प्रोफेसर शाह १९३८ मध्ये नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली तयार करण्यात आलेल्या पहिल्या नियोजन आयोगाचे सदस्यही होते. ते संविधान सभेचेही सदस्य होते. शाह हे अर्थशास्त्रज्ञ व गुजराती नाटककारही होते. त्यांनी भारतीय राज्यघटनेत अनेक दुरुस्त्यांचे प्रस्ताव मांडले होते, त्यातील बहुतांश फेटाळण्यात आले. परंतु, काही मंजूरही करण्यात आले. त्यांना राज्यघटनेत धर्मनिरपेक्ष हा शब्द हवा होता. यासाठी त्यांनी दोनदा प्रयत्नही केला पण तो अयशस्वी ठरला. नंतर [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधीं]]&lt;nowiki/&gt;नी घटनादुरुस्तीद्वारे भारतीय राज्यघटनेच्या प्रस्तावनेत धर्मनिरपेक्ष हा शब्द घातला.

तिसरे उमेदवार लक्ष्मण थाटे हे हिंदू महासभेशी संबंधित होते, परंतु ह्या निवडणुकीत ते अपक्ष म्हणून लढवत होते. चौथे अपक्ष उमेदवार चौधरी हरी राम हे पुढील दोन निवडणुकांमध्येही उभे राहिले होते. दोनदा त्यांनी लोकसभा निवडणूकही लढवली होती. ब्रिटिश राजवटीत शेतकऱ्यांना संघटित करण्याचे काम त्यांनी केले. १९२३ मध्ये त्यांनी जमीनदार पक्षाची स्थापना केली होती. चौथे अपक्ष उमेदवार कृष्णकुमार चटर्जी हे कोलकाता येथील होते.

या निवडणुकीत राजेंद्र प्रसाद यांना ५०७,४०० मते मिळाली, तर केटी शहा यांना केवळ ९२,८२७ मते मिळाली. या आधी झालेल्या लोकसभा व विधानसभा निवडणूकांमध्ये सगळीकडेच काॅंग्रेसने चांगलाच विजय मिळवला असल्याने राजेंद्र प्रसाद यांचा विजय निवडणुकीआधीच निश्चित होता. त्यामुळे असे घडले की काँग्रेसच्या ६५ खासदार आणि ४७९ आमदारांनी मतदानच केले नाही. नंतर असे सांगण्यात आले की राजेंद्र प्रसाद यांचा विजय निश्चित असल्याने अनेकांनी मतदान करण्याची तसदीच घेतली नाही.

== वेळापत्रक ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!S.No.
!मतदान कार्यक्रम
!तारीख
|-
!१.
|उमेदवारी अर्ज भरण्याची शेवटची तारीख
|१२ एप्रिल १९५२
|-
!२.
|नामनिर्देशन छाननीची तारीख
|१४ एप्रिल १९५२
|-
!३.
|नामांकन मागे घेण्याची शेवटची तारीख
|१७ एप्रिल १९५२
|-
!४.
|मतदानाची तारीख
|२ मे १९५२
|-
!५.
|'''मतमोजणीची तारीख'''
|'''६ मे १९५२'''
|}

== निकाल ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!अनुक्रम
!उमेदवार
!पडलेल्या मतांचे एकूण मूल्य
|-
|१
|राजेंद्र प्रसाद
|५०७,४००
|-
|२
|कुशल तलाक्षी शाह
|९२,८२७
|-
|३
|लक्ष्मण गणेश थाटे
|२,६७२
|-
|४
|चौधरी हरी राम 
|१,९५४
|-
|५
|कृष्णकुमार चटर्जी
|५३३
|-
|
|'''एकूण'''
|'''६०५,३८६'''
|}

== हे सुद्धा पहा ==

* [[भारताचे राष्ट्रपती]]
* [[भारताच्या राष्ट्रपतींची यादी]]
*

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रपती निवडणुका|१९५२]]
[[वर्ग:१९५२ मधील भारत]]</text>
      <sha1>gbwejyeizx34yxle5ixtln7ha81oy37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शॉन गो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>318771</id>
    <revision>
      <id>2717119</id>
      <parentid>2326159</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7825" sha1="cnn8e0xa03x6j11zgde2uu3mi6b212o" xml:space="preserve">{{बदल}}
'''शॉन गो''' (जन्म [[२० जुलै]] [[इ.स. १९९३|१९९३]] मनिला, फिलीपिन्स) एक फिलीपिनियन व्हिज्युअल आर्टिस्ट, चित्रकार, शिल्पकार आणि पॉप कलाकार आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mantlemagazine.com/index.php/2022/05/21/sean-gos-pop-art-world-is-playfully-serious/|title=Sean Go’s Pop Art World is Playfully Serious|last=Dionora|first=Gelo|date=2022-05-21|website=Mantle Magazine|language=en-US|access-date=2022-11-23|archive-date=2022-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118212148/https://www.mantlemagazine.com/index.php/2022/05/21/sean-gos-pop-art-world-is-playfully-serious/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; सन २०१९ मधील सर्वोत्कृष्ट व्हिज्युअल आर्टिस्टसाठी सॅनफ्रान्सिसोच्या व्हिज्युअल आर्ट गॅलरीमध्ये त्याला हा पुरस्कार मिळाला. मिकी माऊस, विनी द पूह, कॅप्टन अमेरिका आणि स्नो व्हाईटमधील सेव्हन ड्वार्फ्स यांसारख्या वर्तमान आणि भूतकाळातील सांस्कृतिक चिन्हांचा समावेश करण्यासाठी तो ओळखला जातो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.emorybusiness.com/2022/08/10/childhood-nostalgia-consumerism-and-the-big-business-of-pop-appropriation-art/|title=Childhood Nostalgia, Consumerism, and the Big Business of Pop Appropriation Art|last=Valigursky|first=Michelle|date=2022-08-10|website=EmoryBusiness.com|language=en-US|access-date=2022-11-23}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द आणि शिक्षण ==
२०११-२०१५ शॉनने यूसी बर्कले येथे व्यवसाय, अर्थशास्त्र आणि भूगोल या विषयातील तिहेरी पदवीचे शिक्षण घेतले. २०१७-२०१९ मध्ये त्याने एमोरी विद्यापीठातून पदवी प्राप्त केली आणि डबल एमबीए आणि लॉ मध्ये मास्टर्स केले. २०२१-२०२२ मध्ये तो फॅशन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीमध्ये गेला आणि आर्ट मार्केट्समध्ये मास्टर ऑफ आर्ट्सचा पाठपुरावा केला. शॉनला लहानपणापासूनच वेदनांची आवड निर्माण झाली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://tigerinnovation.org/sean-emory-jm-mba-19/|title=Sean Go, Emory JM/MBA '19|date=2019-09-11|website=TI:GER by Emory University Law|language=en-US|access-date=2022-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118212612/https://tigerinnovation.org/sean-emory-jm-mba-19/|archive-date=2022-11-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

त्याचे कार्य मॅनहॅटनमधील कला आणि डिझाइन संग्रहालय, जकार्ता, इंडोनेशिया येथील नवीन संग्रहालय आणि आर्ट स्पेस तसेच फॅशन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी येथे शोकेसमध्ये दिसून आले आहे. २०२२ मध्ये, मनिला येथील पहिल्या-वहिल्या मॉडर्न आणि कंटेम्पररी आर्ट फेस्टिव्हलमध्ये त्यांची चित्रे प्रदर्शित केली जातील. गो ने न्यू यॉर्क सिटीमध्ये सहकारी फिलिपिनो कलाकार, लुईस विल्लणुएव आणि जाणते युलो यांच्या सहकार्याने पॉप व्हिज्युअल्सच्या लग्नात एक शो केला. आकर्षक ठोके.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esquiremag.ph/culture/books-and-art/sean-go-interview-a2765-20220701-lfrm|title=This New York-Based Filipino Artist Is Carving Out His Place in the Pop Art World|last=Jul 1|first=Bryle B. Suralta {{!}}|last2=2022|website=Esquiremag.ph|access-date=2022-11-23}}&lt;/ref&gt;

== प्रदर्शने ==
२०२१ - गो आर्ट गॅलरी, फिएस्टा प्रदर्शन, १९५० ते २००० च्या दशकातील ग्रँड मास्टर्सपासून ते आधुनिक अमूर्त आणि पॉप कलाकारांपर्यंतच्या फिलिपिनो कलाकारांची टाइमलाइन (अँग किउकोक, फेडेरिको अग्युलर अल्कुआझ, मायकेल कॅक्नियो, एंजेल कॅक्नियो, ऑस्कर पॉल लूना, ऑस्कर, ऑस्कर , शॉन गो). मनिला, फिलीपिन्स

२०२२ - रिजन्सी ब्रुकलिन. आधुनिक खेळकर शॉन गो आर्ट क्लासिक्सची निवड. ब्रुकलिन, न्यू यॉर्क

२०२२ - जकार्ता आर्ट मोमेंट्स हायब्रीड आर्ट फेअर. ऑनलाइन आणि कला येथे:१ नवीन संग्रहालय आणि कला जागा, जकार्ता, इंडोनेशिया

२०२२ - मनिला, फिलीपिन्स येथे आधुनिक आणि समकालीन कला मेळा

२०२२ - इंडो सेनी &quot;वेव्ह टू द नॉर्थ&quot; सादर करते, प्रदर्शन कला चित्रे, शिल्पे, ग्राफिक्स आणि डिजिटल कलाकृती सादर करते; एनएफटी  (नॉन-फंजिबल टोकन), र्रगूस एफसी  द्वारे क्युरेट केलेले. मॉल ऑफ इंडोनेशिया (एमउआय)

२०२२- &quot;व्हाट्स नेक्स्ट?&quot; गट प्रदर्शन. कॅट-आय क्रिएटिव्ह. अटलांटा, जॉर्जिया

२०२२ - &quot;कम टुगेदर&quot; स्मॉल वर्क्स ग्रुप प्रदर्शन. कॅट-आय क्रिएटिव्ह. अटलांटा, जॉर्जिया

== बाह्य दुवे ==
[https://www.seango.art/ अधिकृत संकेतस्थळ]

== पुरस्कार ==
सॅन्फ्रान्सिसोच्या व्हिज्युअल आर्ट गॅलरी (२०१९) द्वारे सर्वोत्कृष्ट व्हिज्युअल आर्टिस्ट

== संदर्भ ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cnn8e0xa03x6j11zgde2uu3mi6b212o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लिओ इझक्विएर्डो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326943</id>
    <revision>
      <id>2716964</id>
      <parentid>2534193</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2716964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5472" sha1="ggrgxq5eqx7l18ilgdqcm2uxdgwrwlg" xml:space="preserve">लिओ इझक्विएर्डो (जन्म १० मार्च १९८१ कान्स, फ्रान्स) हा एक युरोपियन सेलिब्रिटी हेअर स्टायलिस्ट, फॅशन डायरेक्टर आणि आयजीके हेअरचा मालक आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.zoominfo.com/p/Leo-Izquierdo/-1385993086|title=Leo Izquierdo - IGK Hair|website=ZoomInfo|language=en|access-date=2023-03-08}}&lt;/ref&gt; त्याला २०२२ मध्ये सेलिब्रिटी स्टायलिस्ट ऑफ द इयर पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/beauty-boss-why-modern-generation-164500565.html|title=Beauty Boss: Why the Modern Generation is Obsessed with IGK Hair Products|website=Yahoo Life|language=en-US|access-date=2023-03-08|archive-date=2023-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308145337/https://www.yahoo.com/lifestyle/beauty-boss-why-modern-generation-164500565.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द आणि शिक्षण ==
इझक्विर्डो यांनी फ्रान्समधील स्टॅनिस्लास कान्स विद्यापीठातून शालेय शिक्षण पूर्ण केले. २०१२ मध्ये त्यांनी आर्ट डिझायनर आणि हेअर ड्रेसर म्हणून करिअरला सुरुवात केली. १९९९ मध्ये, त्याने कान्समध्ये त्याचे पहिले सलून उघडले जेथे त्याने सुरुवातीला त्याचे प्रशिक्षण घेतले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esteticamagazine.com/2016/11/22/gimme-5-with-leo-franck-izquierdo-how-igk-embraces-the-rich-kid-attitude-with-kick-ass-products/|title=Gimme-5 with Leo &amp; Franck Izquierdo: How IGK embraces the Rich Kid Attitude with kick-ass products|last=Team|first=Editorial|date=2016-11-22|website=EsteticaMagazine.com|language=en-GB|access-date=2023-03-08}}&lt;/ref&gt; २००५ मध्ये तो मियामीला गेला आणि अनेक सलूनमध्ये काम केले. २००७ मध्ये त्याने मियामी बीचवर फ्रँकसोबत त्याचे सलून उघडले आणि तेथून त्याला विविध सेलिब्रेटी तिथे भेट देत असत म्हणून ओळखले गेले. २०१० मध्ये त्याने शोर क्लब, एसएलएस, सोहो हाऊस, सेंट रेजिस येथे त्याचे दुसरे सलून मियामी उघडले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://behindthechair.com/news/igk-opens-new-soho-salon/|title=IGK Opens New Soho Salon|website=Behindthechair.com|language=en-US|access-date=2023-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308145337/https://behindthechair.com/news/igk-opens-new-soho-salon/|archive-date=2023-03-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; २०१६ मध्ये त्याने आपला ब्रँड आयजीके हेएर लाँच केला

त्याच वर्षी त्याने ड्रीम हॉटेल न्यू यॉर्क मध्ये आयजीके सलून सुरू केले. २०१७ आणि २०१८ मध्ये, त्याने मियामी डिझाईन डिस्ट्रिक्ट आणि सोहो येथे त्याचे सलून उघडले. २०२० मध्ये त्याला सर्वोत्कृष्ट केशभूषाकार पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. लिओ ब्रिटनी स्पीयर्स, डेव्हिड गुएटा, सेड्रिक गेर्व्हाइस, जे बाल्विन, निकिता ड्रॅगन, गिझेल ऑलिव्हिएरा, हेली बीबर, बेला हदीद, निकोला पेल्त्झ, वेरा वांग, अनास्तासिया करनिकोलाऊ या हॉलीवूड कलाकारांचे केशभूषाकार आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nl.mashable.com/entrepreneurs/8427/the-story-of-leo-izquierdo-and-igk|title=The Story of Leo Izquierdo and IGK|last=Redactie|first=Door|date=2023-02-07|website=Mashable Benelux|language=nl|access-date=2023-03-08}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार ==
हेअरईकॉन चा सर्वोत्कृष्ट केशभूषाकार पुरस्कार २०२० 

फॅशन समिट २०२२ - वर्षातील सेलिब्रिटी स्टायलिस्ट

== संदर्भ ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ggrgxq5eqx7l18ilgdqcm2uxdgwrwlg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शिव हरे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>328177</id>
    <revision>
      <id>2717118</id>
      <parentid>2676520</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6586" sha1="hhywt1pybwv7mgbj4u8laja4pb8oevd" xml:space="preserve">'''शिव हरे''' हा भारतीय चित्रपट निर्माता, लेखक, निर्माता आणि गीतकार आहे. त्याने [[इ.स. २०२०|२०२०]] मध्ये अटकन चटकन या हिंदी चित्रपटाद्वारे दिग्दर्शनात पदार्पण केले ज्यासाठी त्याला दक्षिण लंडन चित्रपट महोत्सव आणि जयपूर आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात 'सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक' पुरस्कार मिळाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodcouch.com/shiv-hare-atkan-chatkan-is-a-slice-of-a-cheerfully-bright-and-hopeful-worlds-first-percussion-based-music-film-childrens-film/|title=Shiv Hare: Atkan-Chatkan is a slice of a cheerfully, bright and hopeful world's first percussion based music film children's film|last=Akanksha|date=2020-08-27|website=Bollywood Couch|language=en|access-date=2023-03-26}}&lt;/ref&gt;

== मागील जीवन ==
उत्तर प्रदेशातील झाशी येथे जन्मलेल्या त्यांनी आपले शिक्षण झाशी, ग्वाल्हेर, दिल्ली आणि मंडी येथून केले. रंगभूमी आणि परफॉर्मिंग आर्ट्सची त्यांची आवड आणि संगीत आणि दिग्दर्शनात त्यांची आवड आणि आवड अगदी सुरुवातीच्या काळातच निर्माण झाली होती. हिमाचल कल्चर रिसर्च फोरम आणि थिएटर रिपर्टरी (नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा, दिल्लीशी संलग्न) मधून त्यांनी नाट्यकलेचे औपचारिक प्रशिक्षण पूर्ण केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gqindia.com/binge-watch/collection/best-zee5-original-movies-and-shows-to-binge-watch-on-the-platform-this-weekend/|title=7 best ZEE5 Original movies and shows to binge-watch on the platform this weekend|date=2021-03-21|website=GQ India|language=en-IN|access-date=2023-03-26}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
ड्रामा स्कूलमधून २००१ मध्ये डिप्लोमा केल्यानंतर विविध प्रकल्पांचा शोध घेतल्यानंतर आणि झाशीमध्ये द सोल आर्ट थिएटर अकादमी नावाची स्वतःची थिएटर कंपनी सुरू केल्यानंतर, त्याच्या थिएटर प्रयत्नांना आलोक चॅटर्जी, देवेंद्र राज अंकुर आणि सुरेश शर्मा यांसारख्या प्रख्यात थिएटर व्यक्तींसोबत यशस्वी सहकार्य मिळाले. प्रकल्प तीन वर्षे त्यांची कंपनी चालवल्यानंतर, परंतु अधिक इच्छा बाळगून, ते २००२ मध्ये मुंबईत आले आणि थेट दूरचित्रवाणी उद्योगात नाक मुरडले. त्याने सहाय्यक दिग्दर्शक (शु...कोई है, विक्राल और गब्राल आणि स्टार प्लससाठी संजीवनी, झी टीव्हीसाठी आती रहेंगी बहारें, सोनी टीव्हीसाठी साक्षी), कार्यकारी निर्मात्यापर्यंत विविध जॉब प्रोफाइल बदलले. सोनी एंटरटेनमेंट दूरचित्रवाणीवर प्रसारित जस्सी जैसी कोई नहीं सारखे शो).&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wionews.com/photos/chintu-ka-birthday-atkan-chatkan-five-zee5-films-of-2020-that-are-a-must-watch-349624|title='Chintu Ka Birthday', 'Atkan Chatkan': Five Zee5 films of 2020 that are a must watch|website=WION|language=en-us|access-date=2023-03-26}}&lt;/ref&gt;

अलीकडेच त्यांनी ए.आर.ने सादर केलेला अटकन चाटकन लिहिला आणि दिग्दर्शित केला. रहमान आणि महानायक अमिताभ बच्चन यांनीही यात पार्श्वगायन केले आहे. विऑन, जीक्यू  इंडिया, न्युज १८ इत्यादी प्लॅटफॉर्मवर या चित्रपटाचे मोठ्या प्रमाणावर कौतुक झाले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://serenademagazine.com/lydian-nadhaswaram-from-musician-to-actor-and-back/|title=Lydian Nadhaswaram: From Musician to Actor – and Back|website=Serenade|language=en-GB|access-date=2023-03-26}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि नामांकन ==

* दक्षिण लंडन चित्रपट महोत्सव
* दादासाहेब फलके पुरस्कार (नामांकित)
* जयपूर आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव

== संदर्भ ==
&lt;references /&gt;

== बाह्य दुवे ==
[https://iamshivhare.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326133943/https://iamshivhare.com/ |date=2023-03-26 }}

[[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>hhywt1pybwv7mgbj4u8laja4pb8oevd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय पुरुष फुटबॉल संघाने खेळलेल्या अधिकृत आंतरराष्ट्रीय सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332864</id>
    <revision>
      <id>2716950</id>
      <parentid>2716883</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2716950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22345" sha1="92dc0prlhemwxaatczmw3k9ih96iuyv" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९४८ || १९४८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ४ || १ || ३ || ० || २५.०० || १९५१ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९५४ || १९५४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| १ || १ || ० || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''५२'''||'''२४'''||'''२१'''||'''७'''||'''४६.१५'''||'''१९३८'''||'''१९५९'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>92dc0prlhemwxaatczmw3k9ih96iuyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716951</id>
      <parentid>2716950</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी */</comment>
      <origin>2716951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22345" sha1="3zxg1b3juwoffpypnglbz1mp6017ju8" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९४८ || १९४८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९५४ || १९५४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| १ || १ || ० || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''५४'''||'''२६'''||'''२१'''||'''७'''||'''४८.१४'''||'''१९३८'''||'''१९६०'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>3zxg1b3juwoffpypnglbz1mp6017ju8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716952</id>
      <parentid>2716951</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2716952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22949" sha1="drsecatbp2rx8ekusvh4h87thxdldbq" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९४८ || १९४८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९५४ || १९५४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| १ || १ || ० || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''५४'''||'''२६'''||'''२१'''||'''७'''||'''४८.१४'''||'''१९३८'''||'''१९६०'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>drsecatbp2rx8ekusvh4h87thxdldbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716953</id>
      <parentid>2716952</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी */</comment>
      <origin>2716953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22949" sha1="p57c64a1zg3dhkij1u5801x8q1y5rw2" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९४८ || १९४८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९५४ || १९५४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| २ || ० || ० || २ || ००.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''५६'''||'''२६'''||'''२२'''||'''८'''||'''४६.४२'''||'''१९३८'''||'''१९६०'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>p57c64a1zg3dhkij1u5801x8q1y5rw2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716954</id>
      <parentid>2716953</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2716954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22925" sha1="sb5t7dut4kglsm4dor8hiem9pdjsdvt" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९४८ || १९४८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९५४ || १९५४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| २ || ० || ० || २ || ००.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''५६'''||'''२६'''||'''२२'''||'''८'''||'''४६.४२'''||'''१९३८'''||'''१९६०'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>sb5t7dut4kglsm4dor8hiem9pdjsdvt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716955</id>
      <parentid>2716954</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2716955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23160" sha1="3gqdu7yp4ha4b3604gnf3mhyveafz02" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९४८ || १९४८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९५४ || १९५४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| २ || ० || ० || २ || ००.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''५६'''||'''२६'''||'''२२'''||'''८'''||'''४६.४२'''||'''१९३८'''||'''१९६०'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>3gqdu7yp4ha4b3604gnf3mhyveafz02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716959</id>
      <parentid>2716955</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी */</comment>
      <origin>2716959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23291" sha1="rx4w01m1j2uxwujq2t9cux3ramt6ghn" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९४८ || १९४८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९५४ || १९५४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| २ || ० || ० || २ || ००.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''५७'''||'''२६'''||'''२२'''||'''९'''||'''४५.६१'''||'''१९३८'''||'''१९६०'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>rx4w01m1j2uxwujq2t9cux3ramt6ghn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716962</id>
      <parentid>2716959</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2716962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24229" sha1="htjwwtminyvfa6i1157oaq0zfusz5cg" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९४८ || १९४८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९५४ || १९५४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| २ || ० || ० || २ || ००.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''५७'''||'''२६'''||'''२२'''||'''९'''||'''४५.६१'''||'''१९३८'''||'''१९६०'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>htjwwtminyvfa6i1157oaq0zfusz5cg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716963</id>
      <parentid>2716962</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी */</comment>
      <origin>2716963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24494" sha1="jaiana0lvuwhvxh2tbd2e90uc4qxj34" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९५४ || १९५४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| २ || ० || ० || २ || ००.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''६०'''||'''२६'''||'''२४'''||'''१०'''||'''४३.३३'''||'''१९३८'''||'''१९६०'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>jaiana0lvuwhvxh2tbd2e90uc4qxj34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717010</id>
      <parentid>2716963</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2717010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25407" sha1="odjvialrhd17npd0igdof3ilx3mhq6d" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९५४ || १९५४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| २ || ० || ० || २ || ००.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''६०'''||'''२६'''||'''२४'''||'''१०'''||'''४३.३३'''||'''१९३८'''||'''१९६०'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>odjvialrhd17npd0igdof3ilx3mhq6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717011</id>
      <parentid>2717010</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी */</comment>
      <origin>2717011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25404" sha1="h1jmktuocuwei789pli5uzpub6hsm5r" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५४ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ३ || १ || ० || २ || ३३.३३ || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''६३'''||'''२७'''||'''२६'''||'''१०'''||'''४२.८५'''||'''१९३८'''||'''१९६१'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>h1jmktuocuwei789pli5uzpub6hsm5r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717016</id>
      <parentid>2717011</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2717016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26831" sha1="s6pci2y3vs9slake0b7x56ir37d5rjn" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५४ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ३ || १ || ० || २ || ३३.३३ || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''६३'''||'''२७'''||'''२६'''||'''१०'''||'''४२.८५'''||'''१९३८'''||'''१९६१'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-24-august-1962-228190/ गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|KOR|1949}} || ०-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९६२ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-28-august-1962-228198/ गोलफलक] || २८ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|THA}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ४-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-29-august-1962-228200/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-01-september-1962-228205/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-04-september-1962-228209/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-१
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>s6pci2y3vs9slake0b7x56ir37d5rjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717017</id>
      <parentid>2717016</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी */</comment>
      <origin>2717017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26965" sha1="5h4x6ph5sostovzj52jztk352m9nklj" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| ३ || २ || १ || ० || ७५.०० || १९५४ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ३ || १ || ० || २ || ३३.३३ || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| ४ || १ || २ || १ || २५.०० || १९५८ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|THA}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९६२ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| ३ || १ || १ || १ || ३३.३३ || १९५९ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''६८'''||'''३१'''||'''२७'''||'''१०'''||'''४५.५८'''||'''१९३८'''||'''१९६२'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-24-august-1962-228190/ गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|KOR|1949}} || ०-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९६२ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-28-august-1962-228198/ गोलफलक] || २८ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|THA}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ४-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-29-august-1962-228200/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-01-september-1962-228205/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-04-september-1962-228209/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-१
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>5h4x6ph5sostovzj52jztk352m9nklj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717041</id>
      <parentid>2717017</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2717041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27941" sha1="9tnhz0d6zfnm4hy6z05spmadtfhvz5y" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| ३ || २ || १ || ० || ७५.०० || १९५४ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ३ || १ || ० || २ || ३३.३३ || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| ४ || १ || २ || १ || २५.०० || १९५८ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|THA}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९६२ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ४ || ३ || ० || १ || ७५.०० || १९५२ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| ३ || १ || १ || १ || ३३.३३ || १९५९ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''६८'''||'''३१'''||'''२७'''||'''१०'''||'''४५.५८'''||'''१९३८'''||'''१९६२'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-24-august-1962-228190/ गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|KOR|1949}} || ०-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९६२ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-28-august-1962-228198/ गोलफलक] || २८ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|THA}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ४-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-29-august-1962-228200/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-01-september-1962-228205/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-04-september-1962-228209/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631223&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || २७ नोव्हेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ५-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631230&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IDN}} [[बंगळूर]] || {{fb|IND}} || ७-०
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>9tnhz0d6zfnm4hy6z05spmadtfhvz5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717046</id>
      <parentid>2717041</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी */</comment>
      <origin>2717046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27941" sha1="n7jxd2nnmkn39uz9jvkooxgwwajgnjv" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| ३ || २ || १ || ० || ७५.०० || १९५४ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ३ || १ || ० || २ || ३३.३३ || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| ४ || १ || २ || १ || २५.०० || १९५८ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|THA}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९६२ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ६ || ५ || ० || १ || ८३.३३ || १९५२ || १९६३
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| ३ || १ || १ || १ || ३३.३३ || १९५९ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''७०'''||'''३३'''||'''२७'''||'''१०'''||'''४७.१४'''||'''१९३८'''||'''१९६३'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-24-august-1962-228190/ गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|KOR|1949}} || ०-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९६२ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-28-august-1962-228198/ गोलफलक] || २८ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|THA}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ४-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-29-august-1962-228200/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-01-september-1962-228205/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-04-september-1962-228209/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631223&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || २७ नोव्हेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ५-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631230&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IDN}} [[बंगळूर]] || {{fb|IND}} || ७-०
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>n7jxd2nnmkn39uz9jvkooxgwwajgnjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717071</id>
      <parentid>2717046</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2717071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28753" sha1="mj4rh0eme16wrnq45lcir58sz1c153q" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| ३ || २ || १ || ० || ७५.०० || १९५४ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ३ || १ || ० || २ || ३३.३३ || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| ४ || १ || २ || १ || २५.०० || १९५८ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|THA}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९६२ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ६ || ५ || ० || १ || ८३.३३ || १९५२ || १९६३
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| ३ || १ || १ || १ || ३३.३३ || १९५९ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''७०'''||'''३३'''||'''२७'''||'''१०'''||'''४७.१४'''||'''१९३८'''||'''१९६३'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-24-august-1962-228190/ गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|KOR|1949}} || ०-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९६२ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-28-august-1962-228198/ गोलफलक] || २८ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|THA}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ४-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-29-august-1962-228200/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-01-september-1962-228205/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-04-september-1962-228209/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631223&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || २७ नोव्हेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ५-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631230&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IDN}} [[बंगळूर]] || {{fb|IND}} || ७-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-26-may-1964-228727/ गोलफलक] || २७ मे १९६४ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|ISR}} [[हैफा]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६४ ए.एफ.सी. आशिया चषक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[https://www.11v11.com/matches/israel-v-india-29-may-1964-228732/ गोलफलक] || २९ मे १९६४ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|ISR}} [[हैफा]] || {{fb|ISR}} || ०-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-31-may-1964-228736/ गोलफलक] || २ जून १९६४ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|ISR}} [[हैफा]] || {{fb|IND}} || ३-१
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>mj4rh0eme16wrnq45lcir58sz1c153q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717073</id>
      <parentid>2717071</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2717073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28773" sha1="9q3kcnfyhpkzb26m9hn3hyog3wk2yao" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५९ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| ३ || २ || १ || ० || ७५.०० || १९५४ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ३ || १ || ० || २ || ३३.३३ || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| ४ || १ || २ || १ || २५.०० || १९५८ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|THA}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९६२ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ६ || ५ || ० || १ || ८३.३३ || १९५२ || १९६३
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| ३ || १ || १ || १ || ३३.३३ || १९५९ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''७०'''||'''३३'''||'''२७'''||'''१०'''||'''४७.१४'''||'''१९३८'''||'''१९६३'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-24-august-1962-228190/ गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|KOR|1949}} || ०-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९६२ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-28-august-1962-228198/ गोलफलक] || २८ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|THA}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ४-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-29-august-1962-228200/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-01-september-1962-228205/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-04-september-1962-228209/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631223&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || २७ नोव्हेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ५-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631230&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IDN}} [[बंगळूर]] || {{fb|IND}} || ७-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-26-may-1964-228727/ गोलफलक] || २७ मे १९६४ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|ISR}} [[हैफा]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६४ ए.एफ.सी. आशिया चषक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[https://www.11v11.com/matches/israel-v-india-29-may-1964-228732/ गोलफलक] || २९ मे १९६४ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|ISR}} || ०-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-31-may-1964-228736/ गोलफलक] || २ जून १९६४ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|IND}} || ३-१
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>9q3kcnfyhpkzb26m9hn3hyog3wk2yao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717076</id>
      <parentid>2717073</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी */</comment>
      <origin>2717076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28773" sha1="p4dgjo6jkdvfzd0tgzyvkd3o586tnc3" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| ३ || ३ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| ३ || ० || ३ || ० || ००.०० || १९५९ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| ३ || २ || १ || ० || ७५.०० || १९५४ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ३ || १ || ० || २ || ३३.३३ || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| ५ || २ || २ || १ || ५०.०० || १९५८ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|THA}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९६२ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ६ || ५ || ० || १ || ८३.३३ || १९५२ || १९६३
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| ३ || १ || १ || १ || ३३.३३ || १९५९ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''७३'''||'''३५'''||'''२८'''||'''१०'''||'''४७.९४'''||'''१९३८'''||'''१९६४'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-24-august-1962-228190/ गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|KOR|1949}} || ०-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९६२ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-28-august-1962-228198/ गोलफलक] || २८ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|THA}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ४-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-29-august-1962-228200/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-01-september-1962-228205/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-04-september-1962-228209/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631223&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || २७ नोव्हेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ५-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631230&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IDN}} [[बंगळूर]] || {{fb|IND}} || ७-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-26-may-1964-228727/ गोलफलक] || २७ मे १९६४ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|ISR}} [[हैफा]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६४ ए.एफ.सी. आशिया चषक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[https://www.11v11.com/matches/israel-v-india-29-may-1964-228732/ गोलफलक] || २९ मे १९६४ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|ISR}} || ०-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-31-may-1964-228736/ गोलफलक] || २ जून १९६४ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|IND}} || ३-१
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>p4dgjo6jkdvfzd0tgzyvkd3o586tnc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717080</id>
      <parentid>2717076</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2717080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29451" sha1="dwni1gjoyeyl5501pf0azg5762k62eo" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| ३ || ३ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ३ || २ || १ || ० || ६६.६६ || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| ३ || ० || ३ || ० || ००.०० || १९५९ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| ३ || २ || १ || ० || ७५.०० || १९५४ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ३ || १ || ० || २ || ३३.३३ || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| ५ || २ || २ || १ || ५०.०० || १९५८ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|THA}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९६२ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ६ || ५ || ० || १ || ८३.३३ || १९५२ || १९६३
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| ३ || १ || १ || १ || ३३.३३ || १९५९ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''७३'''||'''३५'''||'''२८'''||'''१०'''||'''४७.९४'''||'''१९३८'''||'''१९६४'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-24-august-1962-228190/ गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|KOR|1949}} || ०-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९६२ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-28-august-1962-228198/ गोलफलक] || २८ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|THA}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ४-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-29-august-1962-228200/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-01-september-1962-228205/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-04-september-1962-228209/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631223&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || २७ नोव्हेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ५-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631230&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IDN}} [[बंगळूर]] || {{fb|IND}} || ७-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-26-may-1964-228727/ गोलफलक] || २७ मे १९६४ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|ISR}} [[हैफा]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६४ ए.एफ.सी. आशिया चषक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[https://www.11v11.com/matches/israel-v-india-29-may-1964-228732/ गोलफलक] || २९ मे १९६४ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|ISR}} || ०-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-31-may-1964-228736/ गोलफलक] || २ जून १९६४ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[https://www.11v11.com/matches/iran-v-india-31-may-1964-228747/ गोलफलक] || ६ जून १९६४ || {{fb|IRN|1964}} || {{flagicon|IRN|1964}} [[तेहरान]] || {{fb|IRN|1964}} || ०-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-28-june-1964-228756/ गोलफलक] || १९ जून १९६४ || {{fb|IRN|1964}} || {{flagicon|IDN}} [[कोलकाता]] || {{fb|IRN|1964}} || १-३
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>dwni1gjoyeyl5501pf0azg5762k62eo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717081</id>
      <parentid>2717080</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी */</comment>
      <origin>2717081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29451" sha1="c58m6q0ktbjifskrppnv6wxf12izwcf" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| ३ || ३ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ५ || २ || ३ || ० || ४०.०० || १९५१ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| ३ || ० || ३ || ० || ००.०० || १९५९ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| ३ || २ || १ || ० || ७५.०० || १९५४ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ३ || १ || ० || २ || ३३.३३ || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| ५ || २ || २ || १ || ५०.०० || १९५८ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|THA}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९६२ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ६ || ५ || ० || १ || ८३.३३ || १९५२ || १९६३
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| ३ || १ || १ || १ || ३३.३३ || १९५९ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''७५'''||'''३५'''||'''३०'''||'''१०'''||'''४६.६६'''||'''१९३८'''||'''१९६४'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-24-august-1962-228190/ गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|KOR|1949}} || ०-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९६२ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-28-august-1962-228198/ गोलफलक] || २८ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|THA}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ४-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-29-august-1962-228200/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-01-september-1962-228205/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-04-september-1962-228209/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631223&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || २७ नोव्हेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ५-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631230&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IDN}} [[बंगळूर]] || {{fb|IND}} || ७-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-26-may-1964-228727/ गोलफलक] || २७ मे १९६४ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|ISR}} [[हैफा]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६४ ए.एफ.सी. आशिया चषक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[https://www.11v11.com/matches/israel-v-india-29-may-1964-228732/ गोलफलक] || २९ मे १९६४ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|ISR}} || ०-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-31-may-1964-228736/ गोलफलक] || २ जून १९६४ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[https://www.11v11.com/matches/iran-v-india-31-may-1964-228747/ गोलफलक] || ६ जून १९६४ || {{fb|IRN|1964}} || {{flagicon|IRN|1964}} [[तेहरान]] || {{fb|IRN|1964}} || ०-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-28-june-1964-228756/ गोलफलक] || १९ जून १९६४ || {{fb|IRN|1964}} || {{flagicon|IDN}} [[कोलकाता]] || {{fb|IRN|1964}} || १-३
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>c58m6q0ktbjifskrppnv6wxf12izwcf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717248</id>
      <parentid>2717081</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2717248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31338" sha1="kdu6h4f8av52oxi5n4dv5g1ut4fq9tb" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| ३ || ३ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ५ || २ || ३ || ० || ४०.०० || १९५१ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| ३ || ० || ३ || ० || ००.०० || १९५९ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| ३ || २ || १ || ० || ७५.०० || १९५४ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ३ || १ || ० || २ || ३३.३३ || १९५९ || १९६१
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| ५ || २ || २ || १ || ५०.०० || १९५८ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|THA}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९६२ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ५ || ५ || ० || ० || १००.०० || १९५२ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ६ || ५ || ० || १ || ८३.३३ || १९५२ || १९६३
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| ३ || १ || १ || १ || ३३.३३ || १९५९ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''७५'''||'''३५'''||'''३०'''||'''१०'''||'''४६.६६'''||'''१९३८'''||'''१९६४'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-24-august-1962-228190/ गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|KOR|1949}} || ०-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९६२ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-28-august-1962-228198/ गोलफलक] || २८ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|THA}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ४-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-29-august-1962-228200/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-01-september-1962-228205/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-04-september-1962-228209/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631223&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || २७ नोव्हेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ५-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631230&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IDN}} [[बंगळूर]] || {{fb|IND}} || ७-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-26-may-1964-228727/ गोलफलक] || २७ मे १९६४ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|ISR}} [[हैफा]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६४ ए.एफ.सी. आशिया चषक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[https://www.11v11.com/matches/israel-v-india-29-may-1964-228732/ गोलफलक] || २९ मे १९६४ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|ISR}} || ०-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-31-may-1964-228736/ गोलफलक] || २ जून १९६४ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[https://www.11v11.com/matches/iran-v-india-31-may-1964-228747/ गोलफलक] || ६ जून १९६४ || {{fb|IRN|1964}} || {{flagicon|IRN|1964}} [[तेहरान]] || {{fb|IRN|1964}} || ०-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-28-june-1964-228756/ गोलफलक] || १९ जून १९६४ || {{fb|IRN|1964}} || {{flagicon|IDN}} [[कोलकाता]] || {{fb|IRN|1964}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-24-august-1964-228774/ गोलफलक] || २४ ऑगस्ट १९६४ || {{fb|MAS}} || {{flagicon|MAS}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=6 | − || rowspan=6 | १९६४ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७७ ||[https://www.11v11.com/matches/cambodia-v-india-02-september-1964-228786/ गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९६४ || {{fb|CAM}} || {{flagicon|MAS}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-04-september-1964-228792/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६४ || {{fb|THA}} || {{flagicon|MAS}} [[पराक|इपोह]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-06-september-1964-228798/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९६४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-07-september-1964-228803/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६४ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८१ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-11-september-1964-228810/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९६४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MAS}} [[क्वालालंपूर]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || ०-१ 
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>kdu6h4f8av52oxi5n4dv5g1ut4fq9tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717251</id>
      <parentid>2717248</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी */</comment>
      <origin>2717251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31469" sha1="dwglvksbet8z8lr7n4k2hdkpkwjj4ff" xml:space="preserve">खालील यादी [[भारतीय फुटबॉल संघ]]ाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमधील सामन्यांची आहे.  
== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
! scope=&quot;row&quot; | फरक
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित फरकासहित
|-
! scope=&quot;row&quot; | अ.वे.
| [[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अतिरिक्त वेळ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | पे.शु.
| पेनल्टी शुटाआऊट
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |सामने
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |बरोबरीत
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''अस्तित्वात असलेले राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AFG|२०१३}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९५१ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|AUS}}
| ७ || ३ || ३ || १ || ४२.८५ || १९३८ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|BUL}}
| ३ || ० || २ || १ || ००.०० || १९५६ || १९५८
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CAM}}
| १ || १ || ० || ० || १००.०० || १९६४ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|CHN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९५६ || १९५६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|FRA}}
| २ || ० || १ || १ || ००.०० || १९४८ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HK}}
| ३ || ३ || ० || ० || १००.०० || १९५८ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|HUN}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IDN}}
| ६ || ३ || ३ || ० || ५०.०० || १९५१ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|IRN}}
| ५ || २ || ३ || ० || ४०.०० || १९५१ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|ISR}}
| ३ || ० || ३ || ० || ००.०० || १९५९ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|JPN}}
| ४ || ३ || १ || ० || ७५.०० || १९५४ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|MAS}}
| ४ || १ || ० || ३ || २५.०० || १९५९ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PAK}}
| ६ || ४ || १ || १ || ६६.६६ || १९५२ || १९५९
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|PER}}
| १ || ० || १ || ० || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|SIN}}
| २ || १ || १ || ० || ५०.०० || १९५९ || १९६०
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|KOR}}
| ६ || ३ || २ || १ || ५०.०० || १९५८ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|THA}}
| २ || २ || ० || ० || १००.०० || १९६२ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|TUN}}
| १ || ० || ० || १ || ००.०० || १९६० || १९६०
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;8&quot; | '''विसर्जित राष्ट्रे'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]]
| ६ || ५ || १ || ० || ८३.३३ || १९५२ || १९६४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]]
| ६ || ५ || ० || १ || ८३.३३ || १९५२ || १९६३
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|South Vietnam}}
| ३ || १ || १ || १ || ३३.३३ || १९५९ || १९६२
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|URS}}
| ४ || ० || ४ || ० || ००.०० || १९५५ || १९५५
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{fb|YUG}}
| २ || ० || २ || ० || ००.०० || १९५२ || १९५६
|-
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
|'''८१'''||'''३९'''||'''३१'''||'''११'''||'''४८.१४'''||'''१९३८'''||'''१९६४'''
|-
|colspan=10|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी ३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[कोलकाता]] येथे झालेल्या {{fb-rt|IND}} वि. {{fb|BRA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt; 
|}

==यादी==
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र.
! गोलफलक
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! फरक
! पेनल्टी शुटआऊट
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| १ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-03-september-1938-224895/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ३-५ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-10-september-1938-224901/ गोलफलक] || १० सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]] || बरोबरीत || ४-४
|-  
| ३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-17-september-1938-224902/ गोलफलक] || १७ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND|British}} || ४-१
|-  
| ४ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-24-september-1938-224908/ गोलफलक] || २४ सप्टेंबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|AUS}} || ४-५
|-  
| ५ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-01-october-1938-224912/ गोलफलक] || १ ऑक्टोबर १९३८ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|AUS}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197049/197052/32358 गोलफलक] || ३१ जुलै १९४८ || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन]] || {{fb|FRA}} || १-२ || − || [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-indonesia-04-march-1951-225932/ गोलफलक] || ४ मार्च १९५१ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५१ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-afghanistan-06-march-1951-225934/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५१ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || ३-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-11-march-1951-225939/ गोलफलक] || ११ मार्च १९५१ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|IND}} || १-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || ९ मार्च १९५२ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ३-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५२ सिलोन चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || १६ मार्च १९५२ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html#52 गोलफलक] || २३ मार्च १९५२ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || बरोबरीत || ०-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/helsinki1952/match-center/32371/index.html गोलफलक] || १५ जुलै १९५२ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|FIN}} [[हेलसिंकी]] || {{fb|YUG}} || १-१० || − || [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४ ||[https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=4159%2C1770595 गोलफलक] || २३ ऑक्टोबर १९५३ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५३ बर्मा चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[https://news.google.com/newspapers?id=s8w-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6460%2C1945243 गोलफलक] || २७ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[https://news.google.com/newspapers?id=uMw-AAAAIBAJ&amp;sjid=W0wMAAAAIBAJ&amp;pg=6915%2C2269197 गोलफलक] || ३१ ऑक्टोबर १९५३ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[रंगून]] || {{fb|IND}} || ४-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-03-may-1954-250459/ गोलफलक] || ३ मे १९५४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९५४ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-10-may-1954-226358/ गोलफलक] || १० मे १९५४ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|PHI}} [[मनिला]] || {{fb|IDN}} || ०-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५४ भारत चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २३ डिसेंबर १९५४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २६ डिसेंबर १९५४ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  
| २२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-february-1955-226470/ गोलफलक] || ६ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-४ || rowspan=4 | − || rowspan=4 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  
| २३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-27-february-1955-226471/ गोलफलक] || २७ फेब्रुवारी १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-ussr-06-march-1955-226475/ गोलफलक] || ६ मार्च १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|URS}} || ०-३
|-  
| २५ ||[https://www.11v11.com/matches/ussr-v-india-16-september-1955-226561/ गोलफलक] || १६ सप्टेंबर १९५५ || {{fb|URS}} || {{flagicon|URS}} [[मॉस्को]] || {{fb|URS}} || १-११
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ४-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९५५ पाकिस्तान चौरंगी मालिका
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २० डिसेंबर १९५५ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८ ||[https://www.rsssf.org/tablesb/brindies-quad.html गोलफलक] || २४ डिसेंबर १९५५ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[ढाका]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  
| २९ ||[https://inside.fifa.com/data-centre/matches/men/india?year=1956 गोलफलक] || १७ जून १९५६ || {{fb|CHN}} || {{flagicon|IND}} [[दिल्ली]] || {{fb|CHN}} || ०-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३० ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32404/index.html गोलफलक] || १ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32405/index.html गोलफलक] || ४ डिसेंबर १९५६ || {{fb|YUG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|YUG}} || १-४
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२ ||[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/mensolympic/melbourne1956/match-center/32407/index.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५६ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न]] || {{fb|BUL}} || ०-३
|-  
| ३३ ||[https://www.11v11.com/matches/australia-v-india-09-december-1956-226805/ गोलफलक] || १२ डिसेंबर १९५६ || {{fb|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी]] || {{fb|IND}} || ७-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-25-may-1958-227090/ गोलफलक] || २६ मे १९५८ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ३-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९५८ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-24-may-1958-227085/ गोलफलक] || २८ मे १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-30-may-1958-227105/ गोलफलक] || ३० मे १९५८ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IND}} || ५-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[https://www.11v11.com/matches/korea-republic-v-india-31-may-1958-227107/ गोलफलक] || ३१ मे १९५८ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|KOR|1949}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[https://www.11v11.com/matches/indonesia-v-india-01-june-1958-227109/ गोलफलक] || १ जून १९५८ || {{fb|IDN}} || {{flagicon|JPN}} [[टोक्यो]] || {{fb|IDN}} || १-४
|-   
| ३९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-07-february-1959-227237/ गोलफलक] || ७ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|BUL}} || ३-४ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ४० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-bulgaria-08-february-1959-227238/ गोलफलक] || ८ फेब्रुवारी १९५९ || {{fb|BUL}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|AFG|१९३१}} || {{flagicon|AFG|१९३१}} [[काबुल]] || {{fb|IND}} || ५-२ || − || [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-singapore-01-september-1959-227360/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९५९ || {{fb|SIN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=4 | − || rowspan=4 | १९५९ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-03-september-1959-227367/ गोलफलक] || ३ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-04-september-1959-227371/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-06-september-1959-227379/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || २-२
|-   
| ४६ ||[https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19590909-1.2.142 गोलफलक] || ८ सप्टेंबर १९५९ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[पेनांग]] || बरोबरीत || १-१ || − || मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45151/India_Pakistan.html गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || १-० || rowspan=6 | − || rowspan=6 | [[१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक|१९६० ए.एफ.सी. आशिया चषक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45152/India_Israel.html गोलफलक] || ८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45155/India_Iran.html गोलफलक] || ११ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45157/India_Pakistan.html गोलफलक] || १३ डिसेंबर १९५९ || {{fb|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|PAK}} || ०-१ 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45159/India_Israel.html गोलफलक] || १६ डिसेंबर १९५९ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|ISR}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[https://national-football-teams.com/matches/report/45161/India_Iran.html गोलफलक] || १८ डिसेंबर १९५९ || {{fb|IRN|1925}} || {{flagicon|IND}} [[एर्नाकुलम]] || {{fb|IRN|1925}} || १-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || १४ एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IND}} [[कोलकाता]] || {{fb|IND}} || ४-२ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[https://www.rsssf.org/tableso/ol1960q.html#Asia गोलफलक] || ३० एप्रिल १९६० || {{fb|IDN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-   
| ५५ ||[https://www.11v11.com/matches/singapore-v-india-05-may-1960-227616/ गोलफलक] || ५ मे १९६० || {{fb|SIN}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{fb|SIN}} || ०-३ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | मैत्रीपूर्ण आंतरराष्ट्रीय 
|-   
| ५६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-06-may-1960-227618/ गोलफलक] || ६ मे १९६० || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || ०-०
|-   
| ५७ ||[https://www.11v11.com/matches/tunisia-v-india-21-august-1960-227701/ गोलफलक] || २१ ऑगस्ट १९६० || {{fb|TUN|1959}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम]] || बरोबरीत || २-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257760 गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६० || {{fb|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[लाक्विला]] || {{fb|HUN}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/400257759 गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६० || {{fb|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[तोस्काना|ग्रोसेटो]] || बरोबरीत || १-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/512/197075/197076/32052 गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६० || {{fb|PER}} || {{flagicon|ITA}} [[आब्रुत्सो|पेस्कारा]] || {{fb|PER}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[https://www.11v11.com/matches/south-vietnam-v-india-03-august-1961-227954/ गोलफलक] || ३ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|South Vietnam}} || १-२ || rowspan=3 | − || rowspan=3 | १९६१ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[https://www.11v11.com/matches/japan-v-india-06-august-1961-227959/ गोलफलक] || ६ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|JPN}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-09-august-1961-227963/ गोलफलक] || ९ ऑगस्ट १९६१ || {{fb|MAS|1948}} || {{flagicon|MAS|1948}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-24-august-1962-228190/ गोलफलक] || २६ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|KOR|1949}} || ०-२ || rowspan=5 | − || rowspan=5 | [[१९६२ आशियाई खेळ]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-28-august-1962-228198/ गोलफलक] || २८ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|THA}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ४-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-29-august-1962-228200/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६२ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-south-vietnam-01-september-1962-228205/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|South Vietnam}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-04-september-1962-228209/ गोलफलक] || ४ सप्टेंबर १९६२ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|IDN}} [[जाकार्ता]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631223&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || २७ नोव्हेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो]] || {{fb|IND}} || ५-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[https://web.archive.org/web/20210708154816/https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&amp;dat=19631230&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en गोलफलक] || ७ डिसेंबर १९६३ || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका फुटबॉल संघ|सिलोन]] || {{flagicon|IDN}} [[बंगळूर]] || {{fb|IND}} || ७-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-26-may-1964-228727/ गोलफलक] || २७ मे १९६४ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|ISR}} [[हैफा]] || {{fb|IND}} || २-० || rowspan=3 | − || rowspan=3 | [[१९६४ ए.एफ.सी. आशिया चषक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[https://www.11v11.com/matches/israel-v-india-29-may-1964-228732/ गोलफलक] || २९ मे १९६४ || {{fb|ISR}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|ISR}} || ०-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-hong-kong-31-may-1964-228736/ गोलफलक] || २ जून १९६४ || {{fb|HK|1955}} || {{flagicon|ISR}} [[तेल अवीव]] || {{fb|IND}} || ३-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[https://www.11v11.com/matches/iran-v-india-31-may-1964-228747/ गोलफलक] || ६ जून १९६४ || {{fb|IRN|1964}} || {{flagicon|IRN|1964}} [[तेहरान]] || {{fb|IRN|1964}} || ०-३ || rowspan=2 | − || rowspan=2 | [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक पात्रता]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-iran-28-june-1964-228756/ गोलफलक] || १९ जून १९६४ || {{fb|IRN|1964}} || {{flagicon|IDN}} [[कोलकाता]] || {{fb|IRN|1964}} || १-३
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[https://www.11v11.com/matches/malaysia-v-india-24-august-1964-228774/ गोलफलक] || २४ ऑगस्ट १९६४ || {{fb|MAS}} || {{flagicon|MAS}} [[क्वालालंपूर]] || बरोबरीत || १-१ || rowspan=6 | − || rowspan=6 | १९६४ मर्डेका चषक
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७७ ||[https://www.11v11.com/matches/cambodia-v-india-02-september-1964-228786/ गोलफलक] || २७ ऑगस्ट १९६४ || {{fb|CAM}} || {{flagicon|MAS}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || ४-०
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७८ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-thailand-04-september-1964-228792/ गोलफलक] || २९ ऑगस्ट १९६४ || {{fb|THA}} || {{flagicon|MAS}} [[पराक|इपोह]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७९ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-japan-06-september-1964-228798/ गोलफलक] || ३१ ऑगस्ट १९६४ || {{fb|JPN}} || {{flagicon|MAS}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || ३-२
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८० ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-korea-republic-07-september-1964-228803/ गोलफलक] || १ सप्टेंबर १९६४ || {{fb|KOR|1949}} || {{flagicon|MAS}} [[क्वालालंपूर]] || {{fb|IND}} || २-१
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८१ ||[https://www.11v11.com/matches/india-v-burma-11-september-1964-228810/ गोलफलक] || ६ सप्टेंबर १९६४ || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || {{flagicon|MAS}} [[क्वालालंपूर]] || {{flagicon|MYA|1948}} [[म्यानमार फुटबॉल संघ|बर्मा]] || ०-१ 
|}

[[वर्ग:भारतीय फुटबॉल|सामने]]</text>
      <sha1>dwglvksbet8z8lr7n4k2hdkpkwjj4ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, २००२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334415</id>
    <revision>
      <id>2717316</id>
      <parentid>2713316</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1165" sha1="8gwsgqckryj3n0han4xza4bmi72coww" xml:space="preserve">{{बदल}}
{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''२००२ मधील भारतीय राष्ट्रपती निवडणूकांमध्ये''', [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम|डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] यांची भारताचे राष्ट्रपती म्हणून निवड झाली, ते हे प्रतिष्ठित पद भूषवणारे देशातील पहिले शास्त्रज्ञ झाले. त्यांच्या उमेदवारीला राजकीय पक्षांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर पाठिंबा मिळाला, ज्यामुळे त्यांच्या असामान्य कर्तृत्वाची आणि प्रामाणिकपणाची देशाची पावती दिसून आली.

[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रपती निवडणुका]]
[[वर्ग:२००२ मधील भारत]]</text>
      <sha1>8gwsgqckryj3n0han4xza4bmi72coww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्री ठाणेदार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334562</id>
    <revision>
      <id>2717122</id>
      <parentid>2714522</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41283" sha1="l0mvudy9x4mpiezia2hjv70uxlqk8q7" xml:space="preserve">{{बदल}}
{{Infobox officeholder|name=श्री ठाणेदार|image=Rep. Shri Thanedar - 118th Congress.jpg|birth_date={{birth date and age|1955|2|22}}|birth_place=[[Chikkodi]], [[Bombay State]], [[India]]|death_date=|death_place=|citizenship=India (1955–1988)&lt;br&gt;United States (1988–present)|spouse={{marriage|शामल |1984|1996|end=d}}&lt;br&gt;{{marriage|शशी |1999}}|children=2|education=[[Karnatak University]] ([[Bachelor of Science|BS]])&lt;br&gt;[[University of Mumbai]] ([[Master of Science|MS]])&lt;br&gt;[[University of Akron]] ([[Doctor of Philosophy|PhD]])|website={{url|thanedar.house.gov|House website}}&lt;br&gt;{{url|https://shrithanedar.com|Personal website}}|module={{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Shri Thanedar speaks on small businesses.ogg|title=Shri Thanedar's voice|type=speech|description=Shri Thanedar speaks on [[Small business|small businesses]]&lt;br /&gt;Recorded March 10, 2023}}}}

'''श्रीनिवास प्रसाद ठाणेदार''' (जन्म: २२ फेब्रुवारी १९५५) हे एक भारतीय जन्माचे अमेरिकी व्यापारी, लेखक आणि राजकारणी आहेत जे २०२३ पासून मिशिगनच्या तेराव्या काँग्रेसल जिल्ह्यातून [[अमेरिकेच्या प्रतिनिधींचे सभागृह|यूएस प्रतिनिधी]] म्हणून कार्यरत आहेत &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiawest.com/news/global_indian/ey-entrepreneur-of-the-year-shri-thanedar-files-to-run/article_ed4ac65c-2ae1-11e7-8bbf-938ddc4ca76d.html|title='EY Entrepreneur of the Year' Shri Thanedar Files to Run for Governor of Michigan|last=Reporter|first=India-West Staff|website=India West|language=en|access-date=2019-05-23|archive-date=2019-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523213338/https://www.indiawest.com/news/global_indian/ey-entrepreneur-of-the-year-shri-thanedar-files-to-run/article_ed4ac65c-2ae1-11e7-8bbf-938ddc4ca76d.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.amazon.com/dp/B00GUTX98K/|title=THE BLUE SUITCASE: Tragedy and Triumph in an Immigrant's Life|last=Thanedar|first=Shri|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;detroitnews.com&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.detroitnews.com/story/news/politics/2017/06/07/shri-thanedar/102590912/|title=Rags-to-riches entrepreneur to launch run for governor|website=Detroit News|language=en|access-date=2019-05-23}}&lt;/ref&gt; [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाचे]] सदस्य, ठाणेदार यांनी २०२१ ते २०२३ पर्यंत मिशिगन हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्हचे सदस्य म्हणून काम केले &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.shriformi.com/|title=Shri Thanedar For Michigan – 3rd District of Michigan|last=Rosekrans|first=Neil|website=Shri Thanedar For Michigan|language=en-US|access-date=2019-11-04}}&lt;/ref&gt; २०१८ च्या निवडणुकीत ते मिशिगनच्या गव्हर्नरसाठी डेमोक्रॅटिक प्राइमरीमध्ये देखील उमेदवार होते.

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==
ठाणेदार भारतातील [[बेळगांव]] च्या अल्पोत्पन्न कुटुम्बात वाढले. वयाच्या ५५ व्या वर्षी त्यांच्या वडिलांना निवृत्त झाले तेव्हा १४ वर्षांच्या ठाणेदार यांनी त्यांच्या आठ जणांच्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी अनेक नोकऱ्या केल्या. त्यांनी १८ व्या वर्षी रसायनशास्त्रात पदवी प्राप्त केली आणि नंतर [[मुंबई विद्यापीठ|बॉम्बे विद्यापीठात]] पदव्युत्तर कार्यक्रमात भाग घेतला. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Mccoy|first=Michael|year=2006|title=C&amp;EN TALKS WITH|journal=Chemical &amp; Engineering News|volume=84|issue=46|page=29|doi=10.1021/cen-v084n046.p029}}&lt;/ref&gt; अक्रोन विद्यापीठात पीएचडी करण्यासाठी ते 1979 मध्ये यूएसला आले, जे त्यांनी 1982 मध्ये मिळवले &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bizjournals.com/stlouis/stories/2006/03/06/focus14.html|title=Thanedar tests his way to $16 million|website=www.bizjournals.com|access-date=2018-01-24}}&lt;/ref&gt; ठाणेदार 1988 मध्ये अमेरिकेचे नागरिक झाले.

ठाणेदार यांनी त्यांची पहिली पत्नी शामल हिच्याशी 1984 मध्ये लग्न केले. या जोडप्याला दोन मुले झाली. 1996 मध्ये शामलच्या आत्महत्येनंतर 1999 मध्ये ठाणेदार यांनी त्यांची सध्याची पत्नी शशीशी लग्न केले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://politi.co/2tCL67U|title=The Bizarro-World Trump Storming Michigan Politics|last=Friess|first=Steve|date=2018-06-24|website=POLITICO Magazine|language=en|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;

== व्यवसाय कारकीर्द ==
१९८४ मध्ये पेट्रोलाइट कॉर्पोरेशनमध्ये संशोधक म्हणून नोकरी घेण्यापूर्वी ठाणेदार यांनी [[युनिव्हर्सिटी ऑफ मिशिगन|मिशिगन विद्यापीठात]] पोस्ट-डॉक्टरेट काम केले &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

=== केमिर ===
1990 मध्ये, ठाणेदार यांनी व्यवसाय शिकण्यासाठी केमिर/पॉलीटेक प्रयोगशाळांमध्ये $15/तास दराने रात्री आणि आठवड्याच्या शेवटी काम करण्याची नोकरी घेतली. 1991 मध्ये चेमिरला $75,000 मध्ये विकत घेण्यासाठी त्याने कर्ज घेतले. पहिल्या वर्षी विक्री $150,000 होती आणि व्यवसायात तीन कर्मचारी होते. 2005 पर्यंत, Chemir चा महसूल $16 दशलक्ष होता आणि त्यात 40 पीएचडी केमिस्टसह 160 लोकांना रोजगार मिळाला. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

ठाणेदार यांनी सात अधिग्रहणांना वित्तपुरवठा करण्यासाठी बँक ऑफ अमेरिकाकडून $24 दशलक्ष कर्ज घेतले आणि बँकेला कर्ज परत करण्यासाठी वैयक्तिक हमी देऊ केली. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Gallagher|first=Jim|url=http://www.stltoday.com/business/local/shri-thanedar-succeeds-in-st-louis-fails-then-rises-again/article_794acbbc-66d3-50ff-8d2f-56d71d8b9479.html|title=Shri Thanedar succeeds in St. Louis, fails, then rises again in Michigan|work=stltoday.com|language=en|access-date=2018-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211173716/http://www.stltoday.com/business/local/shri-thanedar-succeeds-in-st-louis-fails-then-rises-again/article_794acbbc-66d3-50ff-8d2f-56d71d8b9479.html|archive-date=2017-12-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; एक संपादन, अझोफार्मा, 2003 मध्ये $1 दशलक्ष वरून 2008 मध्ये $55 दशलक्ष पर्यंत वेगाने वाढले &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Gallagher|first=Jim|url=http://www.stltoday.com/business/columns/jim-gallagher/gallagher-immigrant-millionaire-s-reversal-is-cautionary-tale/article_683bdb91-d0ce-5962-8346-e80fe6a1a4a4.html|title=Gallagher: Immigrant millionaire's reversal is cautionary tale|work=stltoday.com|language=en|access-date=2018-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402103826/http://www.stltoday.com/business/columns/jim-gallagher/gallagher-immigrant-millionaire-s-reversal-is-cautionary-tale/article_683bdb91-d0ce-5962-8346-e80fe6a1a4a4.html|archive-date=2018-04-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ठाणेदारांच्या ग्रुप ऑफ कंपनीने 2008 मध्ये 500 लोकांना रोजगार दिला होता &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

युनायटेड स्टेट्समधील 2007-10 च्या मंदीच्या काळात, अझोफार्माच्या उत्पन्नात 70% घट झाली, ज्यामुळे बँक ऑफ अमेरिकाने दिवाळखोरीची कारवाई सुरू केली. &lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; अझोफार्मा बंद झाली आणि त्याची मालमत्ता $2 दशलक्षला विकली गेली. &lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; दिवाळखोरीच्या कारवाईदरम्यान, AniClin, Azopharma च्या संशोधन सुविधांपैकी एक, ज्याचा ठाणेदार एकमेव मालक होते, अचानक बंद झाला; 2010 च्या ''यूएसए टुडेच्या'' लेखात दावा करण्यात आला आहे की कंपनीला रिसीव्हरशिपमध्ये ठेवल्यानंतर प्रयोगशाळेतील प्राणी सुविधेवर सोडून देण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Marans&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.huffpost.com/entry/shri-thanedar-animals-rescued-from-lab_n_5ae12c41e4b055fd7fc7be6c|title=Over 100 Dogs And Monkeys Were Rescued From Michigan Democrat's Shuttered Company|last=Marans|first=Daniel|date=2018-04-25|website=HuffPost|language=en|access-date=2019-05-23}}&lt;/ref&gt; नंतरच्या अहवालांनुसार, प्राणी कल्याण संस्थांनी सुविधेतील सर्व प्राणी दत्तक घेण्याची सोय केली आणि ठाणेदारांनी कोणतेही प्राणी सोडून दिल्याचे नाकारले. &lt;ref name=&quot;beagles&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freep.com/story/news/local/michigan/2018/04/26/thanedar-denies-responsibility-beagles-abandoned-testing-lab-aniclin-2010/553523002/|title=Thanedar denies responsibility for beagles abandoned in testing lab in 2010|date=2018-04-26|website=Detroit Free Press|access-date=2018-08-02}}&lt;/ref&gt; केमिर संपूर्ण कायदेशीर प्रक्रियेदरम्यान फायदेशीर राहिले आणि 31 मार्च 2011 रोजी $23 दशलक्षमध्ये विकले गेले. &lt;ref name=&quot;St. Louis Business Journal&quot;&gt;[http://www.bizjournals.com/stlouis/print-edition/2011/04/01/chemir-auctioned-off-for-23-million.html Chemir auctioned off for $23 million]&lt;/ref&gt; त्या विक्रीत आणि फर्ममधील एकत्रित मालमत्तेमध्ये ठाणेदार यांचे बँक ऑफ अमेरिकाचे कर्ज होते. &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

=== Avomeen ===
ठाणेदार 2010 मध्ये थोडक्यात सेवानिवृत्त झाले, त्यानंतर त्या वर्षाच्या उत्तरार्धात अॅव्होमीन अॅनालिटिकल सर्व्हिसेस, अॅन आर्बर-आधारित रासायनिक चाचणी प्रयोगशाळा, त्यांचा मुलगा नीलसह सुरू करण्यासाठी सेवानिवृत्त झाले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.crainsdetroit.com/article/20130929/NEWS/309299999/retired-from-retirement-avomeen-founder-works-on-his-next-boom|title=Retired from retirement, Avomeen founder works on his next boom|date=2013-09-27|work=Crain's Detroit Business|access-date=2018-01-23}}&lt;/ref&gt; Avomeen 2015 (#673) आणि 2016 (#1365) मध्ये सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या यूएस कंपन्यांच्या INC 5000 यादीमध्ये नाव देण्यात आले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.inc.com/profile/avomeen-analytical-services|title=Avomeen Analytical Services: Number 1365 on the 2016 Inc. 5000|website=Inc.com|language=en|access-date=2018-01-23}}&lt;/ref&gt; 2016 मध्ये, ठाणेदार यांनी व्यवसायातील बहुतांश भागभांडवल खाजगी इक्विटी फर्म हाय स्ट्रीट कॅपिटलला विकले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.crainsdetroit.com/article/20161127/NEWS/161129938/private-equity-firm-buys-controlling-interest-in-avomeen|title=Private equity firm buys controlling interest in Avomeen|date=2016-11-23|work=Crain's Detroit Business|access-date=2018-01-23}}&lt;/ref&gt; त्याने मिळालेल्या रकमेपैकी $1.5 दशलक्ष त्याच्या 50 कर्मचाऱ्यांसोबत शेअर केले. &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.mlive.com/business/ann-arbor/index.ssf/2016/12/ann_arbor_ceo_deliver_15_milli.html|title=Ann Arbor CEO surprises employees with $1.5 million in holiday bonuses|work=MLive.com|language=en-US|access-date=2018-01-23}}&lt;/ref&gt;

ठाणेदार यांना 1999, 2007 आणि 2016 मध्ये सेंट्रल मिडवेस्ट रीजन (मिसुरी, कॅन्सस, आयोवा आणि नेब्रास्का) साठी अर्न्स्ट आणि यंग एंटरप्रेन्योर ऑफ द इयर म्हणून घोषित करण्यात आले &lt;ref name=&quot;E&amp;Y 2007 Award&quot;&gt;[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Excellence_newsletter_CM_-_2007_Summer/$FILE/Excellence_CM_Summer_2007.pdf 2007 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year Award]{{मृत दुवा|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, for the Central Midwest Region&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.crainsdetroit.com/article/20170607/NEWS/170609875/ann-arbor-businessman-shri-thanedar-to-announce-run-for-governor|title=Ann Arbor businessman Shri Thanedar to announce run for governor|date=7 June 2017}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; तो Avomeen ची 40% मालकी राखतो. &lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

==== खटला ====
नोव्हेंबर 2017 मध्ये, एव्होमीन होल्डिंग्ज एलएलसीच्या खरेदीदाराने डेट्रॉईटमधील यूएस जिल्हा न्यायालयात खटला दाखल केला आणि दावा केला की, ठाणेदार यांनी नोव्हेंबर 2016 मध्ये बहुसंख्य भागभांडवल विकण्यासाठी त्याच्या कंपनीच्या वित्तपुरवठ्याचे &quot;फसवे आणि दिशाभूल करणारे प्रतिनिधित्व&quot; केले &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mlive.com/news/index.ssf/2017/11/gubernatorial_candidate_shri_t.html|title=Gubernatorial candidate Shri Thanedar sued over fraud claims|last=Gibbons|first=Lauren|date=November 15, 2017|website=MLive}}&lt;/ref&gt; ठाणेदार हे आरोप फेटाळून लावतात आणि म्हणतात की मागील कालावधीतील महसूल &quot;लक्षणीयपणे ओलांडण्याची अपेक्षा आहे&quot;. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.detroitnews.com/story/news/politics/2017/12/29/thanedar-response-fraud-suit-false/109004096/|title=Thanedar fights business fraud lawsuit as 'false'|work=Detroit News|language=en|access-date=2018-01-24}}&lt;/ref&gt; US जिल्हा न्यायाधीश गेर्शविन ए. ड्रेन यांनी ऑगस्ट 2019 मध्ये खटला फेटाळून लावला, ठाणेदार आणि एव्होमीन होल्डिंग्ज एलएलसी यांच्या नोटीसचा हवाला देऊन त्यांनी प्रकरण न्यायालयाबाहेर सोडवण्यासाठी करार केला होता. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.detroitnews.com/story/news/politics/2019/08/05/thanedar-settles-business-fraud-lawsuit-four-days-before-trial/1920524001/|title=Thanedar settles business fraud lawsuit four days before trial|last=Oosting|first=Jonathan|website=The Detroit News|language=en-US|access-date=2021-01-25}}&lt;/ref&gt;

== सुरुवातीची राजकीय कारकीर्द ==
ठाणेदार यांनी राजकारणात प्रवेश केला जेव्हा ते 2018 च्या मिशिगन गव्हर्नेटरीय निवडणुकीत डेमोक्रॅट म्हणून उभे होते. &lt;ref name=&quot;detroitnews.com&quot;/&gt; त्याच्या राजकीय व्यासपीठामध्ये $15 किमान वेतन, सार्वजनिक शैक्षणिक सुधारणा, पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा आणि सरकारी पारदर्शकता यांचा समावेश होता. &lt;ref name=&quot;Huffman&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.michiganradio.org/post/ann-arbor-businessman-shri-thanedar-running-governor|title=Ann Arbor businessman Shri Thanedar is running for governor|last=Huffman|first=Bryce|date=June 8, 2017|website=www.michiganradio.org|language=en|access-date=2019-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== 2018 राज्यपाल मोहीम ===
5 एप्रिल 2017 रोजी, ठाणेदार यांनी मिशिगनमधील संभाव्य गव्हर्नेटरीय मोहिमेसाठी निधी उभारण्यासाठी कागदपत्रे सादर केली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.detroitnews.com/story/news/local/michigan/2017/04/21/governor-candidate/100721428/|title=Entrepreneur of year files for Michigan governor run|last=Oosting|first=Jonathan|date=April 20, 2017|website=The Detroit News|access-date=April 21, 2017}}&lt;/ref&gt; 8 जून रोजी, त्यांनी 2018 च्या डेमोक्रॅटिक प्राइमरीमध्ये मिशिगनच्या गव्हर्नरसाठी अधिकृतपणे आपली उमेदवारी जाहीर केली. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.detroitnews.com/story/news/politics/2017/06/07/shri-thanedar/102590912/|title=Rags-to-riches entrepreneur to launch run for governor|work=Detroit News|language=en|access-date=2018-01-24}}&lt;/ref&gt; कोणत्याही कॉर्पोरेट राजकीय कृती समितीच्या देणग्या न स्वीकारण्याचे त्यांनी वचन दिले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.freep.com/story/news/local/michigan/detroit/2017/12/11/thanedar-touts-work-science-1st-ad-governors-race/940346001/|title=Thanedar touts work in science in 1st ad of governor's race|work=Detroit Free Press|language=en|access-date=2018-01-24}}&lt;/ref&gt; ठाणेदारने त्याच्या मोहिमेसाठी स्वतःच्या पैशातून $10.6 दशलक्ष योगदान दिले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.detroitnews.com/story/news/local/michigan/2018/08/09/no-regrets-thanedar-millions-democratic-campaign/945432002/|title='No regrets' for Thanedar after putting $10.6M into campaign|website=Detroit News|language=en|access-date=2019-05-23}}&lt;/ref&gt; 2017 च्या सुरुवातीच्या मतदानात ते 2% ते 3% वर शेवटच्या स्थानावर होते. &lt;/link&gt; राज्यव्यापी सुपर बाउल जाहिरात चालवल्यानंतर, तो त्वरित गव्हर्नरसाठी सर्वात प्रसिद्ध डेमोक्रॅटिक उमेदवार बनला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.metrotimes.com/news-hits/archives/2018/03/08/this-political-outsider-is-now-the-best-known-democrat-in-michigans-race-for-governor|title=This political outsider is now the best-known Democrat in Michigan's race for governor|last=Ikonomova|first=Violet|website=Detroit Metro Times|language=en|access-date=2019-05-23|archive-date=2019-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523213332/https://www.metrotimes.com/news-hits/archives/2018/03/08/this-political-outsider-is-now-the-best-known-democrat-in-michigans-race-for-governor|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ठाणेदार यांनी मार्चमध्ये (21% ते 18%) आणि एप्रिलमध्ये (30% ते 26%) राज्यव्यापी लोकशाही मतदान ग्रेचेन व्हिटमर यांच्या विरुद्ध जिंकले, जे लोकशाही आघाडीचे प्रमुख आहेत. &lt;/link&gt;

ठाणेदाराच्या मोहिमेला 2018 च्या सुरुवातीला सार्वजनिक आकर्षण मिळू लागल्याने, द इंटरसेप्ट आणि हफपोस्ट येथील पत्रकारांनी ठाणेदार यांच्या  इतिहासाची चौकशी करण्यास सुरुवात केली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theintercept.com/2018/04/06/shri-thanedar-michigan-millionaire-bernie-sanders-republican/|title=A Bernie-Branded Millionaire Is Leading the Democratic Race for Governor. He Almost Ran as a Republican, Consultants Say.|last=Jilani|first=Zaid|date=2018-04-06|website=The Intercept|language=en-US|access-date=2019-05-23}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Marans&quot;/&gt; 2017 मध्ये गव्हर्नरपदासाठी निवडणूक लढवण्यापूर्वी ठाणेदार यांनी निवडक पद भूषवले नव्हते, त्यामुळे त्यांच्याकडे डेमोक्रॅट म्हणून अधिकृत रेकॉर्ड नाही. कॅम्पेन फायनान्स रेकॉर्ड्स दाखवतात की त्यांनी पदासाठी निवडणूक लढण्यापूर्वी 18 डेमोक्रॅटिक मोहिमांना आणि एक रिपब्लिकन मोहिमेसाठी देणग्या दिल्या. &lt;ref name=&quot;Huffman&quot;/&gt; रिपब्लिकन देणगी, जॉन मॅककेनच्या रिपब्लिकन अध्यक्षीय मोहिमेसाठी $2,300, यावरून वाद निर्माण झाला की ठाणेदार कदाचित त्यांनी दावा केल्याप्रमाणे प्रगतीशील नसतील. &lt;ref name=&quot;POLmag18&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.politico.com/magazine/story/2018/06/24/shri-thanedar-profile-michigan-governor-2018-218831|title=The Bizarro-World Trump Storming Michigan Politics|date=24 June 2018|work=[[POLITICO Magazine]]|language=en|access-date=11 July 2018}}&lt;/ref&gt; 2018 च्या प्रचाराआधी ठाणेदार यांना भेटलेल्या राजकीय रणनीतीकारांनी असाही दावा केला की त्यांनी सुरुवातीला प्रश्न केला होता की त्यांना गव्हर्नेटरी शर्यतीत डेमोक्रॅट किंवा रिपब्लिकन म्हणून उभे रहायचे आहे का. &lt;ref name=&quot;Friess&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://politi.co/2tCL67U|title=The Bizarro-World Trump Storming Michigan Politics|last=Friess|first=Steve|date=June 24, 2018|website=POLITICO Magazine|language=en|access-date=2019-05-23}}&lt;/ref&gt; ठाणेदार यांनी दावे फेटाळून लावले, कारण हे रणनीतीकार आपल्यावर टीका करत आहेत कारण त्यांनी त्यांच्या कंपन्यांना काम दिले नाही. &lt;ref name=&quot;Friess&quot; /&gt; 2010 मध्ये बँक ऑफ अमेरिकाने तो व्यवसाय रिसीव्हरशिपमध्ये ठेवल्यानंतर प्रयोगशाळेतील प्राण्यांना त्याच्या पूर्वीच्या संशोधन सुविधांपैकी एका ठिकाणी सोडण्यात आल्याचा आरोपही त्याला झाला, ज्याचा त्याने इन्कार केला. &lt;ref name=&quot;Marans&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freep.com/story/news/local/michigan/2018/04/26/thanedar-denies-responsibility-beagles-abandoned-testing-lab-aniclin-2010/553523002/|title=Thanedar denies responsibility for beagles abandoned in testing lab in 2010|website=Detroit Free Press|language=en|access-date=2019-05-23}}&lt;/ref&gt;

या वादांमुळे ठाणेदारांच्या मोहिमेला धक्का बसला आणि ते पुन्हा ३०% मतदान करू शकले नाहीत. प्राथमिकमध्ये, त्याने [[डेट्रॉईट|डेट्रॉईट शहर]] जिंकले, परंतु राज्यभरात तिसरे स्थान पटकावले; त्याला 200,645 मते (17.7%) मिळाली, व्हिट्मरच्या 588,436 मते (52.0%) आणि अब्दुल अल-सईदच्या 342,179 मते (30.2%) नंतर तिसऱ्या क्रमांकावर आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mielections.us/election/results/2018PRI_CENR.html|title=2018 Michigan Official Primary Election Results – 08/07/2018|website=mielections.us|access-date=2019-05-23|archive-date=2023-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301220225/https://mielections.us/election/results/2018PRI_CENR.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://detroitmi.gov/document/august-7-2018-unofficial-primary-election-results|title=August 7, 2018 Unofficial Primary Election Results|website=City of Detroit|language=en|access-date=2019-05-23}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mielections.us/election/results/2018PRI_CENR.html|title=2018 Michigan Official Primary Election Results – 08/07/2018|website=mielections.us|access-date=2019-05-23|archive-date=2023-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301220225/https://mielections.us/election/results/2018PRI_CENR.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ठाणेदारांचा पाठिंबा डेट्रॉईट, फ्लिंट, इंकस्टर आणि पॉन्टियाक सारख्या मोठ्या [[आफ्रिकन अमेरिकन]] लोकसंख्येच्या शहरांमध्ये केंद्रित होता. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://detroitmi.gov/document/august-7-2018-unofficial-primary-election-results|title=August 7, 2018 Unofficial Primary Election Results|website=City of Detroit|language=en|access-date=2019-05-23}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gc4me.com/departments/county_clerks1/docs/Elections/201808/Canvass%20Results-8-8-2018%2001-54-09%20AM.pdf|title=Genesee County Michigan Primary Election Results}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://threadreaderapp.com/thread/1033088946316759040.html|title=Thread by @nwarikoo: &quot;Shri Thanedar said some have suggested he run for Detroit Mayor&quot;}}&lt;/ref&gt;

ठाणेदारांच्या प्रचारात डेमोक्रॅटिक किंवा रिपब्लिकन गव्हर्नेटरीय प्राथमिक निवडणूकीत इतर उमेदवारांपेक्षा जास्त पैसा खर्च झाला होता. त्याच्या मोहिमेवर खर्च केलेले अंदाजे $10.3 दशलक्ष प्राइमरीमधील सर्व उमेदवारांच्या एकत्रित खर्चाच्या जवळपास एक तृतीयांश होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freep.com/story/news/local/michigan/2018/09/07/thanedar-campaign-spending-michigan-governor/1216710002/|title=No regrets for Thanedar after spending $10.3M on failed bid for governor|last=Egan|first=Paul|date=7 September 2018|publisher=Detroit Free Press|access-date=15 November 2019}}&lt;/ref&gt;

=== 2020 मिशिगन हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह मोहीम ===
ऑगस्ट 2019 मध्ये, ठाणेदार यांनी मिशिगनच्या 3ऱ्या जिल्ह्यात, डेट्रॉईटच्या वरच्या पूर्वेकडील भागामध्ये राज्य प्रतिनिधीसाठी निवडणूक लढवण्यासाठी कागदपत्रे सादर केली. 4 ऑगस्ट 2020 रोजी त्यांनी या जागेसाठी डेमोक्रॅटिक प्राइमरी जिंकली. &lt;ref name=&quot;prim5&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.clickondetroit.com/decision-2020/2020/07/28/michigan-primary-election-results-for-state-house-district-3-on-aug-4-2020/|title=Michigan Primary Election Results for State House District 3 on Aug. 4, 2020|date=July 28, 2020|publisher=[[WDIV-TV]]|access-date=August 15, 2020}}&lt;/ref&gt; 3 नोव्हेंबर 2020 रोजी ठाणेदार यांची राज्यसभेवर निवड झाली. &lt;ref name=&quot;genelection&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://elections.ap.org/advmi/results/2020-11-03/state/MI/race/Y/raceid/23823|title=Michigan Elections Results - State House - District 3 - General|publisher=[[Advance Publications]]|access-date=November 4, 2020|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408061745/https://elections.ap.org/advmi/results/2020-11-03/state/MI/race/Y/raceid/23823|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्यांनी 1 जानेवारी 2021 रोजी पदभार स्वीकारला. &lt;ref name=&quot;ballot&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ballotpedia.org/Shri_Thanedar|title=Shri Thanedar|publisher=[[Ballotpedia]]|access-date=January 10, 2021}}&lt;/ref&gt;

== यूएस हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह ==

=== राजकीय पदे ===

==== सीरिया ====
2023 मध्ये, H.Con च्या बाजूने मतदान करणाऱ्या 56 डेमोक्रॅटमध्ये ठाणेदार एक होते. रा. 21, ज्याने अध्यक्ष [[जोसेफ बायडेन, जुनियर|जो बिडेन यांना]] 180 दिवसांच्या आत [[सीरिया|सीरियातून]] अमेरिकन सैन्य हटवण्याचे निर्देश दिले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.govtrack.us/congress/votes/118-2023/h136|title=H.Con.Res. 21: Directing the President, pursuant to section 5(c) of … -- House Vote #136 -- Mar 8, 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.usnews.com/news/politics/articles/2023-03-08/house-votes-down-bill-directing-removal-of-troops-from-syria|title=House Votes Down Bill Directing Removal of Troops From Syria|date=March 8, 2023|agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;

=== निवडणुका ===

==== 2022 ====
2022 मध्ये, ठाणेदार यांनी मिशिगनच्या 13 व्या काँग्रेसल जिल्ह्यासाठी निवडणूक लढवण्यासाठी राज्य सभागृहाची जागा सोडली. पदावर असलेल्या रशिदा तलैब यांनी त्यांचे घर 12 व्या जिल्ह्यात आणले आणि तेथे त्यांची पुन्हा निवड झाली. ठाणेदार यांनी राज्याचे सेनेटर अॅडम हॉलियर आणि इतरांना पराभूत करून खुली प्राथमिक स्पर्धा जिंकली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.detroitnews.com/story/news/politics/2022/08/02/michigan-district-13-primary-results-detroit-downriver-adam-hollier-portia-roberson-shri-thanedar/10191007002/|title=Rep. Shri Thanedar wins Democratic primary in 13th District race for Congress|last=Rahal|first=Sarah|date=August 2, 2022|website=[[The Detroit News]]|access-date=August 3, 2022}}&lt;/ref&gt; 8 नोव्हेंबरच्या सार्वत्रिक निवडणुकीत त्यांनी रिपब्लिकन उमेदवार मार्टेल बिविंग्ज यांचा पराभव केला.

=== कॉकस सदस्यत्व ===

* काँग्रेसल प्रोग्रेसिव्ह कॉकस &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.axios.com/2022/11/13/pramila-jayapal-progressive-democrats-caucus-power|title=Jayapal touts power of progressives after big midterm gains|last=Solender, Andrew|date=November 13, 2022|publisher=[[Axios (website)|Axios]]|access-date=December 4, 2022}}&lt;/ref&gt;
* न्यू डेमोक्रॅट युती &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://newdemactionfund.com/candidates|title=Endorsed Candidates|website=NewDem Action Fund|language=en-US|access-date=2022-12-03}}&lt;/ref&gt;

=== समिती नेमणूक ===

* होमलँड सुरक्षा समिती
* लघु व्यवसाय समिती

== आत्मचरित्र ==
ठाणेदार यांनी दोन आत्मचरित्रे लिहिली आहेत. ही 'श्री' ची इच्छा! (लिप्यंतरण: Hī Śrī Cī Icchā; इंग्रजी: ''This is Shri's Wish'' ) हे 2004 मध्ये प्रकाशित झालेले [[मराठी भाषा|मराठीतील]] आत्मचरित्र आहे. 2008 मध्ये, ठाणेदार यांनी स्वतःचे संस्मरण इंग्रजीमध्ये प्रकाशित केले, ''द ब्लू सूटकेस: ट्रॅजेडी अँड ट्रायम्फ इन अ इमिग्रंट्स लाइफ'' . &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[https://shrithanedar.com/wp-content/uploads/2017/02/BlueSuitcase.pdf The Blue Suitcase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231204161516/https://shrithanedar.com/wp-content/uploads/2017/02/BlueSuitcase.pdf |date=2023-12-04 }}{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://shrithanedar.com/book/|title=Book – Shri Thanedar|website=shrithanedar.com|access-date=2018-01-24|archive-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020823/https://shrithanedar.com/book/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== मराठी भाषेसाठी योगदान ==
पहिल्यांदा सेंट लुईसमध्ये मराठी मंडळाची स्थापना केली.

२००३ साली न्यूयॉकच्या मॅडीसन स्क्वेअर गार्डन मध्ये भरलेल्या बृहन्महाराष्ट्र मंडळ अधिवेशनाचे अध्यक्ष 

== बेळगावही महाराष्ट्राचाच की हो ==
[[बृहन्महाराष्ट्र मंडळ अधिवेशन|बृहन्महाराष्ट्र मंडळ अधिवेशनाचे]] अध्यक्षपदी असताना केलेल्या भाषणात श्री ठाणेदार म्हणाले &quot; मी बेळगावचा असल्याने लोक मला कानडी समजतात , पण मी मात्र स्वतःला महाराष्ट्राचा आणि मराठी मानतो. &quot; यावरती प्रमुख पाहुणे श्री. [[मनोहर जोशी]] पटकन  म्हणाले 'बेळगावही महाराष्ट्राचाच की हो!&quot;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==

[[वर्ग:मुंबई विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]]
[[वर्ग:मराठी लेखक]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:भारतीय वंशाच्या अमेरिकन व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९५५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती]]
[[वर्ग:भारतीय वंशाचे अमेरिकन नागरिक]]
[[वर्ग:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>l0mvudy9x4mpiezia2hjv70uxlqk8q7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लॉरेन्स (कॅन्सस)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>336050</id>
    <revision>
      <id>2716976</id>
      <parentid>2501213</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2716976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9541" sha1="aakj0zzn0rdyken87wbmnz9hj318f7u" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = लॉरेन्स (कॅन्सस)
| settlement_type = कॅन्ससमधील शहर
| image_skyline = Lawrence Douglas County Courthouse (2021).jpg
| image_caption = डग्लस काउंटी न्यायालय
| image_flag = 
| image_seal = Lawrence city seal.png

&lt;!-- Maps --&gt;| nickname = एलएफके,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Behind LFK: The acronym created by local printmaker and KU alumna|url=http://www.kansan.com/arts_and_culture/behind-lfk-the-acronym-created-by-local-printmaker-and-ku/article_8dc5971e-7248-11e5-953b-1344b0483548.html|website=kansan.com|date=October 14, 2015 |publisher=University Daily Kansan|access-date=October 3, 2018}}&lt;/ref&gt; लॅरीव्हिल&lt;ref&gt;E.g. {{cite web|title=Larryville Life|url=http://www2.ljworld.com/weblogs/LarryvilleLife/|website=LJWorld.com|publisher=Lawrence Journal-World|access-date=October 3, 2018}}&lt;/ref&gt;
| motto = राखेपासून अमरत्वाला&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legendsofamerica.com/ks-lawrence.html |title=Lawrence: From Ashes to Immortality|publisher=Legends of America|access-date=July 3, 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Images --&gt;| image_map = Douglas County Kansas Incorporated and Unincorporated areas Lawrence Highlighted.svg
| map_caption = [[कॅन्सस]] आणि [[डग्लस काउंटी (कॅन्सस)|डग्लस काउंटी]]मधील स्थान
| image_map1 = Map of Douglas Co, Ks, USA.png
| map_caption1 = डग्लस काउंटीचा नकाशा ([[:File:Kansas official transportation map legend.png|legend]])

&lt;!-- Location --&gt;| coordinates = {{coord|38|57|35|N|95|15|51|W|region:US-KS_type:city_source:GNIS|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = &lt;ref name=&quot;GNIS&quot;&gt;{{cite gnis2|479145|Lawrence, Kansas}}&lt;/ref&gt;
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = अमेरिका
| subdivision_type1 = [[अमेरिकेची राज्ये|राज्य]]
| subdivision_type2 = [[कॅन्ससमधील काउंटी|काउंटी]]
| subdivision_type3 = टाउनशिप
| subdivision_name1 = [[कॅन्सस]]
| subdivision_name2 = [[डग्लस काउंटी (कॅन्सस)|डग्लस काउंटी]]
| subdivision_name3 = &lt;!-- Established --&gt;
| established_title = स्थापना
| established_date = १८५४
| established_title1 = 
| established_date1 = 
| established_title2 = नगरपालिका स्थापना
| established_date2 = २० फेब्रुवारी, १८५८&lt;ref name=&quot;KS Inc dates&quot;&gt;{{cite web|url=https://kshs.org/research/pdfs/incorporated_cities_alphabetical_with_dates.pdf|title=Incorporated Cities Alphabetical with Dates|publisher=Kansas Historical Society|access-date=May 24, 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216093817/https://kshs.org/research/pdfs/incorporated_cities_alphabetical_with_dates.pdf|archive-date=December 16, 2018}} List of Cities in Kansas and their incorporation dates. Lawrence is in the 2nd column on the 4th page.&lt;/ref&gt;
| named_for = [[एमस ए. लॉरेन्स]]

&lt;!-- Government --&gt;| government_type = शहर समिती
| leader_title = महापौर
| leader_name = कोर्टनी शिपली&lt;ref name=&quot;CivicWeb 2022&quot;&gt;{{cite web |title=City of Lawrence Members |url=https://lawrenceks.civicweb.net/portal/members.aspx?id=10 |website=LawrenceKS.CivicWeb.net |publisher=iCompass |date=2022 |access-date=January 12, 2022 }}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = नगर व्यवस्थापक
| leader_name1 = क्रेग ओवेन्स&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lawrenceks.org/cmo/staff/|title=City Manager Staff|access-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029135829/https://lawrenceks.org/cmo/staff/|archive-date=2021-10-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Area --&gt;| unit_pref = Imperial

&lt;!-- Elevation --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;CenPopGazetteer2019&quot;&gt;{{cite web|title=2019 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_20.txt|publisher=युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो|access-date=July 24, 2020}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 90.57
| area_total_sq_mi = 34.97
| area_land_km2 = 88.42
| area_land_sq_mi = 34.14
| area_water_km2 = 2.14
| area_water_sq_mi = 0.83
| elevation_footnotes = &lt;ref name=gnis/&gt;
| elevation_ft = 991

&lt;!-- Population --&gt;| population_total = 94934
| population_as_of = २०२० जनगणना
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Census-2020-Profile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Census-2020-QF&quot;/&gt;
| population_density_km2 = 
| population_density_sq_mi = 
| population_est = ९५,२५६
| pop_est_as_of = २०२१
| pop_est_footnotes = &lt;ref name=&quot;USCensusEst2021&quot;/&gt;
| postal_code_type = [[झिप कोड]]
| postal_code = ६६०४४-६६०४७, ६६०४९
| area_code = ७८५
| area_code_type = 
| blank1_name_sec2 = सार्वजनिक वाहतूक
| blank1_info_sec2 = [[लॉरेन्स ट्रांझिट]]
| website = {{URL|https://lawrenceks.org/}}
}}
'''लॉरेन्स''' हे अमेरिकेच्या कॅन्सस राज्यातील मोठे शहर आहे. [[डग्लस काउंटी (कॅन्सस)|डग्लस काउंटी , कॅन्सस]]चे प्रशासकीय केन्द्र असलेले हे शहर राज्यातील सहाव्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे शहर आहे. लॉरेन्स [[इंटरस्टेट ७०|आय-७०]] महामार्गावर, [[कॅन्सस नदी|कॅन्सस]] आणि [[वाकारुसा नदी|वाकारुसा]] नद्यांच्या दरम्यान आहे. २०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ९४,९३४ होती. &lt;ref name=&quot;Census-2020-Profile&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://data.census.gov/cedsci/profile/Lawrence_city,_Kansas?g=1600000US2038900|title=Profile of Lawrence, Kansas in 2020|publisher=युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112234414/https://data.census.gov/cedsci/profile/Lawrence_city,_Kansas?g=1600000US2038900|archive-date=November 12, 2022|access-date=November 12, 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Census-2020-QF&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/lawrencecitykansas/POP010220|title=QuickFacts; Lawrence, Kansas; Population, Census, 2020 &amp; 2010|publisher=युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824025434/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/lawrencecitykansas/POP010220|archive-date=August 24, 2021|access-date=August 23, 2021}}&lt;/ref&gt; [[कॅन्सस विद्यापीठ]] आणि [[हॅस्केल इंडियन नेशन्स युनिव्हर्सिटी]] ही दोन विद्यापीठे येथे आहेत.
[[चित्र:Lawrence,_Kansas_skyline_2018.jpg|इवलेसे| शहराचा मध्यवर्ती भाग. [[कॅन्सस विद्यापीठ|कॅन्सस विद्यापीठा]]ची इमारत टेकडीच्या वरच्या उजव्या बाजूला दिसते आहे.]]

== लोकसंख्या ==
{{अमेरिकेची जनगणना|1860=1645|1870=8320|1880=8510|1890=9997|1900=10862|1910=12374|1920=12456|1930=13726|1940=14390|1950=23351|1960=32858|1970=45698|1980=52738|1990=65608|2000=80098|2010=87643|2020=94934|estyear=2021|estimate=95256|estref=&lt;ref name=&quot;USCensusEst2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-cities-and-towns.html |date=May 16, 2022|title=City and Town Population Totals: 2020-2021|publisher=युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो|accessdate=June 3, 2022}}&lt;/ref&gt;|align-fn=center|footnote=U.S. Decennial Census&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census.html|title=Census of Population and Housing|author=[[युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो]]|access-date=October 24, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;2010-2020&lt;ref name=&quot;Census-2020-QF&quot;/&gt;}}
[[चित्र:U.S._40_and_59_bridges_from_above.jpg|इवलेसे| [[कॅन्सस नदी]]वरील [[यूएस ४० आणि ५९ पूल|यूएस ४० आणि यूएस ५९ पूल]]]]
[[चित्र:AmtrakStation_crop.jpg|इवलेसे| [[लॉरेन्स रेल्वे स्थानक|लॉरेन्समधील अॅमट्रॅक स्टेशन]]]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:कॅन्ससमधील शहरे]]
[[वर्ग:डग्लस काउंटी (कॅन्सस)]]
[[वर्ग:इ.स. १८५८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>aakj0zzn0rdyken87wbmnz9hj318f7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सान ग्रेगोरियो (कॅलिफोर्निया)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340067</id>
    <revision>
      <id>2717134</id>
      <parentid>2501675</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10955" sha1="5ar2ft1rw4s00v0v5omazssjwdmt9fn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name = सान ग्रेगोरियो (कॅलिफोर्निया)
| native_name = &lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;
| other_name = 
| settlement_type = कॅलिफोर्नियातील वस्ती
| image_skyline = California 2008 - Rob 095.jpg
| imagesize = 
| image_caption = स्टेज रोड आणि कॅलिफोर्निया राज्य मार्ग ८४च्या कोपऱ्यावरील सान ग्रेगोरियोचे किराणा दुकान (मे, २००८)
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_seal = 
| seal_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = 
| blank_emblem_size = 
| nickname = 
| motto = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| image_map1 = 
| mapsize1 = 
| map_caption1 = 
| pushpin_map = USA California#USA&lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
| pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_mapsize = &lt;!-- Location ------------------&gt;
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|37|19|38|N|122|23|12|W|region:US_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = अमेरिका
| subdivision_type1 = [[अमेरिकेची राज्ये|राज्य]]
| subdivision_type2 = [[कॅलिफोर्नियामधील काउंटी|काउंटी]]
| subdivision_type3 = 
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name1 = [[कॅलिफोर्निया]]
| subdivision_name2 = [[सान मटेओ काउंटी (कॅलिफोर्निया)]]
| subdivision_name3 = 
| subdivision_name4 = &lt;!-- Politics -----------------&gt;
| established_title = &lt;!-- Settled --&gt;
| established_date = 
| established_title2 = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| established_date2 = 
| established_title3 = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3 = &lt;!-- Area    ---------------------&gt;
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1 = 
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_magnitude = 
| area_total_km2 = 43.3
| area_total_sq_mi = 16.7
| area_land_km2 = 43.3
| area_land_sq_mi = 16.7
| area_water_km2 = 0
| area_water_sq_mi = 0
| area_water_percent = 
| area_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_metro_km2 = 
| area_metro_sq_mi = 
| area_blank1_title = 
| area_blank1_km2 = 
| area_blank1_sq_mi = &lt;!-- Population   -----------------------&gt;
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = 20
| elevation_ft = 66
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;| population_total = 214
| population_as_of = 2010
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/DPDP1/8600000US94074 |title=Profile of General Population and Housing Characteristics: 2010 |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=2010 |website=2010 Demographic Profile Data |publisher=युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो |access-date=5 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150105101317/http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/DPDP1/8600000US94074 |archive-date=5 January 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 
| population_density_sq_mi = 
| population_urban = 
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| population_metro = 
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_blank1_title = 
| population_blank1 = 
| population_density_blank1_km2 = 
| population_density_blank1_sq_mi = &lt;!-- General information  ---------------&gt;
| population_note = [[2010 United States Census]]
| postal_code_type = [[ZIP code]]
| postal_code = ९४०७४
| area_code = ६५०
| website = 
| footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:1659577 |title=Feature Detail Report for: San Gregorio |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=19 January 1981 |website=Geographic Names Information System |publisher=United States Geological Survey |access-date=5 January 2015 }}{{मृत दुवा|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
}}
'''सान ग्रेगोरियो''' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] कॅलिफोर्निया राज्यातील एक वस्तीवजा गाव आहे. [[सान मटेओ काउंटी (कॅलिफोर्निया)|सान मटेओ काउंटीमधील]] या वस्तीची लोकसंख्या २१४ आहे.

सान ग्रेगोरियो [[हाफ मून बे (कॅलिफोर्निया)|हाफ मून बे]] शहराच्या दक्षिणेस असून समुद्रकिनाऱ्यापासून २ किमी (१ मैल) आत आहे. 

== हवामान ==
{{माहितीचौकट हवामान
|single line=yes|location=San Gregorio, California|Jan high C=15.6|Feb high C=15.7|Mar high C=15.6|Apr high C=16.7|May high C=17.7|Jun high C=19.5|Jul high C=21.1|Aug high C=21.7|Sep high C=22.5|Oct high C=21.4|Nov high C=18.2
|Dec high C=15.9|Jan high F=60.1|Feb high F=60.3|Mar high F=60.2|Apr high F=62.1|May high F=63.8|Jun high F=67.1|Jul high F=69.9|Aug high F=71.1|Sep high F=72.5|Oct high F=70.5|Nov high F=64.8|Dec high F=60.7|Jan low C=4.6
|Feb low C=5.3|Mar low C=5.7|Apr low C=5.9|May low C=7.8|Jun low C=9.0|Jul low C=10.3|Aug low C=10.6|Sep low C=9.6|Oct low C=7.4|Nov low C=5.4|Dec low C=3.9|Jan low F=40.3|Feb low F=41.6|Mar low F=42.2|Apr low F=42.6
|May low F=46.0|Jun low F=48.2|Jul low F=50.6|Aug low F=51.1|Sep low F=49.3|Oct low F=45.4|Nov low F=41.7|Dec low F=39.1|Jan precipitation mm=145|Feb precipitation mm=136|Mar precipitation mm=117
|Apr precipitation mm=50.8|May precipitation mm=21.6|Jun precipitation mm=7.4|Jul precipitation mm=3.3|Aug precipitation mm=5.1|Sep precipitation mm=10.4|Oct precipitation mm=42.4|Nov precipitation mm=99.8
|Dec precipitation mm=110.7|Jan precipitation inch=5.71|Feb precipitation inch=5.37|Mar precipitation inch=4.60|Apr precipitation inch=2.00|May precipitation inch=.85|Jun precipitation inch=.29
|Jul precipitation inch=.13|Aug precipitation inch=.20|Sep precipitation inch=.41|Oct precipitation inch=1.67|Nov precipitation inch=3.93|Dec precipitation inch=4.36
|source 1=&quot;Climatography of the United States,&quot; National Climatic Data Center (www.ncdc.noaa.gov)|date=August 2010
}}

या वस्तीला [[पोप ग्रेगोरी पहिला|पोप ग्रेगरी पहिल्याचे]] नाव दिलेलेआहे. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/1000californiapl00guddrich|title=California Place Names: The Origin and Etymology of Current Geographical Names|last=Erwin Gustav Gudde|publisher=University of California Press|year=1960|pages=C–286|id=GGKEY:403N5Z6QERG|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; १८५० च्या दशकात [[सान फ्रांसिस्को]]मधील श्रीमंत लोक येेथे मासेमारी, पर्यटन, शिकार, इ. साठी येत असत. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/californiacoasta00cali|title=California Coastal Resource Guide|last=California Coastal Commission|date=1 January 1987|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06186-6|page=[https://archive.org/details/californiacoasta00cali/page/179 179]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Regnery1976&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/enduringheritage00regn|title=An Enduring Heritage: Historic Buildings of the San Francisco Peninsula|last=Dorothy F. Regnery|date=1 January 1976|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-0918-7|pages=[https://archive.org/details/enduringheritage00regn/page/32 32]–33|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; त्याकाळी असलेली चिनी लोकांची येथील वस्ती अतिवृष्टीमुळे आलेल्या पुरात समुद्रात वाहून गेली. इमारत अजूनही उभी आहे, परंतु आता ते कार्यरत हॉटेल नाही. &lt;ref name=&quot;Regnery1976&quot; /&gt; एकोणिसाव्या शतकात, एक चिनी &lt;ref name=&quot;3Edition1966&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wYGaAAAAIAAJ&amp;pg=PA395|title=Historic Spots in California, Third Edition|last=Historic Spots in California, Third Edition|publisher=Stanford University Press|year=1966|isbn=978-0-8047-4020-3|pages=395–396|orig-year=First published 1932}}&lt;/ref&gt; सान ग्रेगोरियोमधील एकमेव किराणा दुकान १८८९पासून सतत उभे आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=sEAVBQAAQBAJ&amp;pg=PA176|title=Moon Northern California|last=Heather C. Liston|last2=Elizabeth Linhart Veneman|date=26 February 2013|publisher=Avalon Travel Publishing|isbn=978-1-61238-149-7|page=176}}{{मृत दुवा|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  सान ग्रेगोरियोमध्ये अनेक चित्रपट आणि दूरचित्रवाणीमालिकांचेचित्रण झालेले आहे. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Stacy Trevenon|url=http://www.hmbreview.com/community/filming-takes-place-under-big-top-in-san-gregorio/article_6ad5ca03-4ba5-51b8-b492-a7f9ebb0f3eb.html|title=Filming takes place under big top in San Gregorio|date=1 August 2007|work=Half Moon Bay Review|access-date=5 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702204934/https://www.hmbreview.com/community/filming-takes-place-under-big-top-in-san-gregorio/article_6ad5ca03-4ba5-51b8-b492-a7f9ebb0f3eb.html|archive-date=2018-07-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|30em}}

[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील वस्त्या]]
[[वर्ग:सान मटेओ काउंटी (कॅलिफोर्निया)]]</text>
      <sha1>5ar2ft1rw4s00v0v5omazssjwdmt9fn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साताऱ्याचे दुसरे शाहू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>341411</id>
    <revision>
      <id>2717108</id>
      <parentid>2606351</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2773" sha1="jungfb2uabnh9y8vk6bpd9squemctq3" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = छत्रपती शाहूराजे रामराजे भोसले (२रे) 
| पदवी = [[छत्रपती]] 
| चित्र = 
| चित्र_शीर्षक = 
| राजध्वज_चित्र = Rajah Sahuji of the Sisodya Clan, Who Ruled over Sattara in the Deccan.jpg| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक =
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १७७७|१७७७]] - [[इ.स. १८०८|१८०८]]  
| राज्यारोहण = छत्रपती पदाभिषेक 
| राज्याभिषेक = [[इ.स. १७७७|१७७७]]
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[सातारा]]
| पूर्ण_नाव = शाहूराजे रामराजे भोसले

| जन्म_दिनांक = [[१० मे]] [[इ.स. १७६३|१७६३ ]]  
| जन्म_स्थान = [[नाशिक]], [[महाराष्ट्र]] 
| मृत्यू_दिनांक = [[३ मे]] [[इ.स. १८०८|१८०८]]
| मृत्यू_स्थान = [[सातारा]], [[महाराष्ट्र]] 
| पूर्वाधिकारी = [[राजाराम दुसरे|रामराजे छत्रपती]] 
| राजपद_वारस = [[सवाई माधवराव पेशवे]] (१७७४-१७९५), &lt;br&gt; [[दुसरे बाजीराव पेशवे]] (१७९६-१८१८)
| राजपद_वारस_प्रकार =पेशवे 
| उत्तराधिकारी = [[छत्रपती प्रतापसिंह भोसले]]
| वडील = 
| आई = 
| पत्नी = 
| संतती = [[छत्रपती प्रतापसिंह भोसले]]
| राजवंश = [[भोसले]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य =  | राजचलन = [[होन]], [[शिवराई]] ([[सुवर्ण होन]], [[रुप्य होन]]??)
| तळटिपा = 
}}

[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:इ.स. १७६३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८०८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:भोसले घराणे]]
[[वर्ग:छत्रपती]]</text>
      <sha1>jungfb2uabnh9y8vk6bpd9squemctq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इस्माइल हनीयेह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>343761</id>
    <revision>
      <id>2717162</id>
      <parentid>2623009</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2928" sha1="f4goqjuvhw7jr6xxc0b9oev0d3vcsro" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
|deputy2=सालेह अल-अरौरी&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/hamas-appoints-alleged-west-bank-terror-chief-as-deputy-leader/|title=Hamas appoints West Bank terror chief as its deputy leader|publisher=The Times of Israel|date=5 October 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; {{small|(2017–2024)}}
|leader3=खालेद मेशाल
|party=[[हमास]]
|जन्म_तारीख={{birth date and age|1962|1|29|df=y}}
|मृत्युदिनांक=
|देश=[[पॅलेस्टाईन]]
|पद=[[गाझा पट्टी]]चे [[पंतप्रधान]]
|चित्र=
|चित्र नाव=Ismail Haniyeh in 2022.jpg
|चित्र शीर्षक=2022 मध्ये हनीयेह
}}

'''इस्माइल हनीयेह''' २९ जानेवारी १९६२ - ३१ जुलै २०२४) हा पॅलेस्टिनी राजकारणी होता जो हमासचा एक वरिष्ठ राजकीय नेता होता, तसेच हमासच्या राजकीय ब्युरोचा अध्यक्ष होता. २०२४ पर्यंत, हानियेह [[कतार|कतारच्या]] [[दोहा]] शहरात राहत होते. ३१ जुलै २०२४ रोजी त्यांची इराणमध्ये हत्या करण्यात आली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/world-news/who-is-hamas-chief-ismail-haniyah-enemy-number-one-of-israel/1912141|title=इजरायल का दुश्मन नंबर 1? कौन है इस्माइल हानिया जिसके हाथों में है हमास की कमान|date=2023-10-12|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2024-02-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aljazeera.com/features/2017/5/9/profile-ismail-haniya-hamas-political-chief|title=Profile: Ismail Haniya, Hamas’ political chief|website=अल जझीरा|language=en|access-date=2024-02-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://arab.news/rv3jt|title=Hamas chief Ismail Haniyeh assassinated in Iran|date=2024-07-31|website=Arab News|language=en|access-date=2024-07-31}}&lt;/ref&gt; 

हानियेहचा जन्म [[गाझा पट्टी|गाझा पट्टीतील]] अल-शाती निर्वासित छावणीत १९६२ मध्ये झाला होता.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:हमासचे नेते]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>f4goqjuvhw7jr6xxc0b9oev0d3vcsro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२४ महिला प्रीमियर लीग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>345136</id>
    <revision>
      <id>2717196</id>
      <parentid>2642235</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79637" sha1="s2s6ymnynk5z2qny55bk7rtsbqlizoj" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
|name=२०२४ भारतीय प्रीमियर लीग
|image= 
|fromdate=२३ फेब्रुवारी
|todate=१७ मार्च २०२४
|administrator=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]
|cricket format=[[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]
|tournament format=[[साखळी सामने|दुहेरी साखळी सामने]] आणि [[प्ले-ऑफ]]
|champions=[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
|count=१
|runner up=[[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
|participants=५ 
|matches=२२ 
|attendance=
| player of the series = [[दीप्ती शर्मा]] (युपी वॉरियर्झ)
| most runs = [[एलिस पेरी]] (रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर) (३४७)
| most wickets = [[श्रेयंका पाटील]] (रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर) (१३)
|website={{URL|wplt20.com}}
|previous_year=२०२३
|previous_tournament=२०२३ महिला प्रीमियर लीग
|next_year=२०२५
|next_tournament=२०२५ महिला प्रीमियर लीग
}}

'''२०२४ महिला प्रीमियर लीग''' (जी '''डब्ल्युपीएल २०२४''' आणि '''टाटा डब्ल्युपीएल २०२४''' म्हणूनही ओळखली जाते) ही [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (बीसीसीआय) द्वारे आयोजित केलेल्या महिलांच्या फ्रँचायझी [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]] लीग, [[महिला प्रीमियर लीग]]चा दुसरा हंगाम होता. पाच संघांचा समावेश असलेली ही स्पर्धा २३ फेब्रुवारी ते १७ मार्च २०२४ दरम्यान आयोजित करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.wplt20.com/news/bengaluru-and-delhi-to-host-tata-wpl-2024|trans-title=टाटा डब्ल्यूपीएल २०२४ चे आयोजन बंगळूर आणि दिल्ली येथे केले जाईल.|title=Bengaluru and Delhi to host TATA WPL 2024|date=१४ फेब्रुवारी २०२३|work=महिला प्रीमियर लीग|access-date=७ जानेवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;

अंतिम सामन्यात [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]ला पराभूत करून [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]ने विजेतेपद पटकावले. पुरुष आणि महिला दोन्ही स्पर्धांमध्ये मिळून रॉयल चॅलेंजर्स फ्रँचायझीचे हे पहिलेच विजेतेपद होते.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/wpl/royal-challengers-bangalore-wins-wpl-2024-womens-premier-league-beats-delhi-capitals-dc-vs-rcb-news/article67961118.ece |trans-title=स्मृती मंधानाच्या संघाने डब्ल्युपीएल २०२४ मध्ये दिल्ली कॅपिटल्सला हरवून, आरसीबीने सर्व लीगमध्ये आपले पहिले विजेतेपद पटकावले.|title= RCB wins its first title across leagues as Smriti Mandhana’s side beats DC in WPL 2024| date=१७ मार्च २०२४|work=स्पोर्टस्टार|access-date=७ जानेवारी २०२५}}&lt;/ref&gt;
== स्वरूप ==
२०२४ मध्ये पाच संघ खेळणार आहेत. या स्पर्धेत प्रत्येक संघ इतर प्रत्येक संघासोबत घरच्या आणि प्रतिस्पर्ध्याच्या मैदानावर, अशा [[साखळी सामने|दुहेरी साखळी पद्धती]]ने दोनदा खेळेल. दुहेरी राऊंड-रॉबिन लीगनंतर, एकूण गुणांच्या आधारावर अव्वल तीन संघ [[प्ले-ऑफ]]साठी पात्र ठरतील. सर्वाधिक गुण मिळवणारा संघ थेट अंतिम सामन्यासाठी पात्र ठरेल. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या क्रमांकाचे संघ एकमेकांशी (&quot;एलिमिनेटर&quot; सामन्यात) स्पर्धा करतील. एलिमिनेटर सामन्याचा विजेता अंतिम सामन्यात प्रवेश करेल.
=== वेळापत्रक ===
आयपीएल २०२४ च्या पहिल्या टप्प्याचे वेळापत्रक २४ जानेवारी २०२४ रोजी जाहीर करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wplt20.com/news/bengaluru-and-delhi-to-host-tata-wpl-2024 |trans-title=टाटा डब्ल्यूपीएल २०२४ चे आयोजन बंगळूर आणि दिल्ली येथे केले जाणार.|title= Bengaluru and Delhi to host TATA WPL 2024| date=१४ फेब्रुवारी २०२३|work=महिला प्रीमियर लीग |access-date=९ जानेवारी २०२६}}&lt;/ref&gt; या स्पर्धेच्या उद्घाटनाचा सामना २३ फेब्रुवारी २०२४ रोजी बंगळूरमधील [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]]वर गतविजेत्या [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]] आणि [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]] यांच्यात खेळला गेला. अंतिम सामना १७ मार्च २०२४ रोजी [[दिल्ली]]तील [[अरुण जेटली स्टेडियम]]वर खेळला गेला, ज्यात [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]ने [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्सचा]] ८ गडी राखून पराभव केला.

== खेळाडू बदल ==
या लिलावादरम्यान एकूण ३० खेळाडूंची विक्री झाली, त्यापैकी नऊ खेळाडू परदेशी होते.&lt;ref name = &quot;auction&quot;&gt;{{cite web |trans-title=२०२४ खेळाडूंचा लिलाव|title=2024 PLAYER AUCTION |url=https://www.wplt20.com/auction |work=wplt20 |access-date=७ जानेवारी २०२६ |date=९ डिसेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt;

{|  class=&quot;wikitable sortable&quot;
! खेळाडू !! देश !! संघ !! किंमत
|-
| {{sortname|ॲनाबेल|सदरलँड}} || {{crw|AUS}} || दिल्ली कॅपिटल्स || {{sort|200|{{INRConvert|2|c}}}}
|-
| {{sortname|अपर्णा|मंडल|nolink=y}} || {{crw|IND}} || दिल्ली कॅपिटल्स || {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|-
| {{sortname|अश्वनी|कुमारी|nolink=y}} || {{crw|IND}} || दिल्ली कॅपिटल्स ||  {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|-
| {{sortname|काशवी|गौतम}} || {{crw|IND}} || गुजरात जायंट्स || {{sort|200|{{INRConvert|2|c}}}}
|-
| {{sortname|फीबी|लिचफिल्ड}} || {{crw|AUS}} || गुजरात जायंट्स || {{sort|100|{{INRConvert|1|c}}}}
|-
| {{sortname|मेघना|सिंग}} || {{crw|IND}} || गुजरात जायंट्स || {{sort|30|{{INRConvert|30|l}}}}
|-
| {{sortname|लॉरेन|चीटल}} || {{crw|AUS}} || गुजरात जायंट्स || {{sort|30|{{INRConvert|30|l}}}}
|-
| {{sortname|वेदा|कृष्णमूर्ती}} || {{crw|IND}} || गुजरात जायंट्स || {{sort|30|{{INRConvert|30|l}}}}
|-
| {{sortname|प्रिया |मिश्रा}} || {{crw|IND}} || गुजरात जायंट्स || {{sort|20|{{INRConvert|20|l}}}}
|-
| {{sortname|त्रिषा|पूजिता|nolink=y}} || {{crw|IND}} || गुजरात जायंट्स || {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|-
| {{sortname|कॅथ्रिन|ब्राइस}} || {{crw|SCO}} || गुजरात जायंट्स || {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|-
| {{sortname|मन्नत|कश्यप|nolink=y}} || {{crw|IND}} || गुजरात जायंट्स || {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|-
| {{sortname|तरन्नुम|पठाण|nolink=y}} || {{crw|IND}} || गुजरात जायंट्स || {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|-
| {{sortname|शबनिम|इस्माइल}} || {{crw|SA}} || मुंबई इंडियन्स || {{sort|120|{{INRConvert|1.2|c}}}}
|-
| {{sortname|सजीवन|सजना|nolink=y}} || {{crw|IND}} || मुंबई इंडियन्स || {{sort|15|{{INRConvert|15|l}}}}
|-
| {{sortname|अमनदीप|कौर|nolink=y}} || {{crw|IND}} || मुंबई इंडियन्स || {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|-
| {{sortname|फातिमा|जाफर|nolink=y}} || {{crw|IND}} || मुंबई इंडियन्स || {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|-
| {{sortname|कीर्तना|बालकृष्णन|nolink=y}} || {{crw|IND}} || मुंबई इंडियन्स || {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|-
| {{sortname|एकता|बिष्ट}} || {{crw|IND}} || रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर || {{sort|60|{{INRConvert|60|l}}}}
|-
| {{sortname|जॉर्जिया|वेरहॅम}} || {{crw|AUS}} || रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर || {{sort|40|{{INRConvert|40|l}}}}
|-
| {{sortname|केट|क्रॉस}} || {{crw|ENG}} || रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर || {{sort|30|{{INRConvert|30|l}}}}
|-
| {{sortname|सभ्भीनेणी|मेघना}} || {{crw|IND}} || रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर || {{sort|30|{{INRConvert|30|l}}}}
|-
| {{sortname|सिमरन|बहादूर}} || {{crw|IND}} || रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर || {{sort|30|{{INRConvert|30|l}}}}
|-
| {{sortname|सोफी|मॉलिनू}} || {{crw|AUS}} || रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर || {{sort|30|{{INRConvert|30|l}}}}
|-
| {{sortname|शुभा|सतीश}} || {{crw|IND}} || रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर || {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|-
| {{sortname|वृंदा|दिनेश|nolink=y}} || {{crw|IND}} || युपी वॉरियर्झ || {{sort|130|{{INRConvert|1.3|c}}}}
|-
| {{sortname|डॅनी|वायाट-हॉज}} || {{crw|ENG}} || युपी वॉरियर्झ || {{sort|30|{{INRConvert|30|l}}}}
|-
| {{sortname|गौहर|सुलताना}} || {{crw|IND}} || युपी वॉरियर्झ || {{sort|30|{{INRConvert|30|l}}}}
|-
| {{sortname|पूनम|खेमनार|nolink=y}} || {{crw|IND}} || युपी वॉरियर्झ || {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|-
| {{sortname|सायमा|ठाकूर}} || {{crw|IND}} || युपी वॉरियर्झ || {{sort|10|{{INRConvert|10|l}}}}
|}
== संघ ==
* [[२०२३ महिला प्रीमियर लीग|मागील हंगामातील]] एकूण ६० खेळाडूंना त्यांच्या संघांनी कायम ठेवले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.wplt20.com/news/tata-wpl-2024-player-retention-list|trans-title=डब्ल्यूपीएल २०२४: डब्ल्यूपीएल २०२४ पूर्वी सर्व ५ संघांनी रिलीज केलेल्या महिला क्रिकेटपटूंची संपूर्ण यादी|title=WPL 2024: Full List Of Woman Cricketers Released By All 5 Teams Ahead Of WPL 2024 Auction|work=www.wplt20.com|access-date=२४ नोव्हेंबर २०२३ }} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left ;margin:auto;font-size:95%;&quot;
!दिल्ली कॅपिटल्स
!गुजरात जायंट्स
!मुंबई इंडियन्स 
!रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर
!युपी वॉरियर्झ
|-
| valign=&quot;top&quot; |
* [[मेग लॅनिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ॲलिस कॅप्सी]]
* [[ॲनाबेल सदरलँड]]
* [[अरुंधती रेड्डी]]
* [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]
* [[जेस जोनासन]]
* [[लॉरा हॅरिस (क्रिकेट खेळाडू)|लॉरा हॅरिस]]
* [[शफाली वर्मा]]
* [[राधा यादव]]
* [[शिखा पांडे]]
* [[मेरिझॅन कॅप]]
* [[स्नेहा दीप्ती]]
* [[पूनम यादव (क्रिकेट खेळाडू)|पूनम यादव]]
* [[मिन्नू मणी]]
* [[तानिया भाटिया]] ([[यष्टिरक्षक|य]])
* [[तितास साधू|तैसा साधू]]
* [[अपर्णा मंडल]]
* [[अश्वनी कुमारी]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[बेथ मूनी|बेथ मुनी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टिरक्षक|य]])
* [[ॲशली गार्डनर]]
* [[हर्लीन देओल]]
* [[दयालन हेमलता]]
* [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]]
* [[स्नेह राणा]]
* [[तनुजा कंवर]]
* [[शबनम शकील]]
* [[मेघना सिंग]]
* [[फीबी लिचफिल्ड]]
* [[तृषा पूजिता]]
* [[काशवी गौतम]]
* [[प्रिया मिश्रा]]
* [[कॅथ्रिन ब्राइस|कॅथरीन ब्राइस]]
* [[मन्नत कश्यप]]
* &lt;s&gt;[[लॉरेन चीटल]]&lt;/s&gt;
* [[वेदा कृष्णमूर्ती|वेद कृष्णमूर्ती]]
* [[तरन्नुम पठाण]]
* [[लिया ताहुहु|ली टाहुहू]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अमेलिया केर]]
* [[पूजा वस्त्रकार]]
* [[यस्तिका भाटिया]] ([[यष्टिरक्षक|य]])
* [[अमनजोत कौर]]
* [[सायका इशाक]]
* [[हेली मॅथ्यूस]]
* [[क्लोई ट्रायॉन]]
* [[हुमैरा काझी]]
* [[इसी वाँग]]
* [[नॅटली सायव्हर|नॅट सायव्हर-ब्रंट]]
* [[जिंतीमणी कलिता]]
* [[प्रियांका बाला]]
* [[शबनिम इस्माइल|शबनिम इस्माईल]]
* [[सजीवन सजना]]
* [[अमनदीप कौर]]
* [[फातिमा जफर]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[जॉर्जिया वेरहॅम]]
* [[सोफी डिव्हाइन]]
* [[एलिस पेरी]]
* [[रेणुका सिंग]]
* [[रिचा घोष|ऋचा घोष]] ([[यष्टिरक्षक|य]])
* [[इंद्राणी रॉय]]
* [[श्रेयंका पाटील]]
* [[कनिका आहुजा]]
* [[शोभना आशा]]
* [[नेडीन डी क्लर्क]]
* &lt;s&gt;[[हेदर नाइट]]&lt;/s&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/wpl-2024-rcb-heather-knight-pulls-out-south-africa-nadine-de-klerk-replacement-2494403-2024-01-27|trans-title=आरसीबीची हेदर नाईट डब्ल्यूपीएल २०२४ मधून बाहेर, तिच्या जागी दक्षिण आफ्रिकेच्या नादिन डी क्लर्कची निवड.|title=RCB’s Heather Knight pulls out of WPL 2024, South Africa’s Nadine de Klerk named replacement|website=इंडिया टुडे |access-date=२७ जानेवारी २०२४}}&lt;/ref&gt;
* [[एकता बिष्ट]]
* [[केट क्रॉस]]
* [[शुभा सतीश]]
* [[सभ्भीनेणी मेघना|सबभीनें मेघना]]
* [[सिमरन बहादूर]]
* [[सोफी मॉलिनू|सोफी मोलिनक्स]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[अलिसा हीली|अलिसा हिली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टिरक्षक|य]])
* [[चामरी अटापट्टू]]
* [[सोफी एसलस्टोन]]
* [[दीप्ती शर्मा]]
* [[ताहलिया मॅकग्रा]]
* [[अंजली सरवाणी]]
* [[राजेश्वरी गायकवाड]]
* [[पार्शवी चोप्रा]]
* [[श्वेता सेहरावत]]
* [[सोप्पधंडी यशश्री]]
* [[किरण नवगिरे]]
* [[ग्रेस हॅरिस]]
* &lt;s&gt;[[लॉरेन बेल]]&lt;/s&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.espncricinfo.com/story/up-warriorz-name-chamari-athapaththu-as-lauren-bell-s-replacement-for-wpl-2024-1418375|trans-title=वॉरियर्झने डब्ल्यूपीएल २०२४ साठी बेलच्या जागी अटपट्टूला संघात सामील केले.|title=Warriorz name Athapaththu as Bell's replacement for WPL 2024|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२७ जानेवारी २०२४}}&lt;/ref&gt;
* [[लक्ष्मी यादव]]
* [[वृंदा दिनेश]]
* [[डॅनियेल वायट]]
* [[पूनम खेमनार]]
* [[सायमा ठाकोर]]
* [[गौहर सुलताना]]
|}

== ठिकाणे ==
[[बंगळूर]] येथील [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]] आणि [[नवी दिल्ली]]येथील [[अरुण जेटली स्टेडियम|अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]] येथे साखळी सामने खेळवले गेले. बाद फेरीचे सामने अरुण जेटली स्टेडियमवर खेळवले गेले. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;margin:auto;&quot;
|+
![[बंगळूर]]
! rowspan=&quot;5&quot; |{{Location map+|India|float=center|caption=|places={{Location map~ |India |lat=28.61 |long=77.23 |label=[[दिल्ली]] |position=left}}
{{Location map~ |India |lat=12.96 |long=77.56 |label=[[बंगळूर]] |position=right}}}}
![[दिल्ली]]
|-
|[[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी मैदान]]
|[[अरुण जेटली स्टेडियम|अरुण जेटली मैदान]]
|-
|क्षमता: ३५,०००
|क्षमता: ३५,२००
|-
|[[चित्र:Chinnaswamy_Stadium.jpg|150x150अंश]]
|[[चित्र:India_vs_Afghanistan_on_11th_October_2023.jpg|145x145अंश]]
|}
== उद्घाटन समारंभ ==
उद्घाटन समारंभ २३ फेब्रुवारी रोजी [[बंगळूर]]मधील [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]]मध्ये पार पडला, ज्यात [[शाहरुख खान]], [[शाहिद कपूर]], [[कार्तिक आर्यन]], [[वरुण धवन]], [[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ​​आणि [[टायगर श्रॉफ]] यांनी सादरीकरण केले.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=२३ फेब्रुवारी २०२४|trans-title=डब्ल्यूपीएल २०२४ उद्घाटन सोहळ्याचे ठळक क्षण: शाहरुख खानने आपल्या परफॉर्मन्सने रंगमंच गाजवला, पाच कर्णधारांनी केली दुसऱ्या हंगामाची सुरुवात.|title=WPL 2024 opening ceremony Highlights: Shah Rukh Khan sets stage alight as five captains kickstart second season |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/wpl-opening-ceremony-2024-live-updates-shah-rukh-khan-tiger-shroff-shahid-kapoor-sidharth-malhotra-performance-101708685267425.html |access-date=७ जानेवारी २०२६|website=हिंदुस्तान टाइम्स  |language=en}}&lt;/ref&gt;

== साखळी सामने ==
=== गुणफलक  ===
&lt;section begin=PointsTable/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! width=&quot;35px&quot; | स्थान
! width=&quot;150px&quot; | संघ
! width=&quot;25px&quot; | {{abbr|सा|सामने}}
! width=&quot;25px&quot; | {{abbr|वि|विजय}}
! width=&quot;25px&quot; | {{abbr|प|पराभव}}
! width=&quot;25px&quot; | {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! width=&quot;25px&quot; | गुण
! width=&quot;50px&quot; | {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
! width=&quot;125px&quot; | पात्रता
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]] || ८ || ६ || २ || ० || '''१२''' || १.१९८ || [[२०२४ महिला प्रीमियर लीग#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी]] पात्र
|-style=&quot;background:#ffc;&quot; 
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]] || ८ || ५ || ३ || ० || '''१०''' || ०.०२४ || rowspan=2| [[२०२४ महिला प्रीमियर लीग#एलिमिनेटर|एलिमिनेटरसाठी]] पात्र
|-style=&quot;background:#ffc;&quot; 
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; |[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]|| ८ || ४ || ४ || ० || '''८''' || ०.३०६
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; |[[युपी वॉरियर्झ]] || ८ || ३ || ५ || ० || '''६''' || −०.३७१
|-
| ५ || style=&quot;text-align:left&quot; |[[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात जायंट्स]] || ८ || २ || ६ || ० || '''४'''  || −१.१५८
|}
&lt;small&gt;स्रोत: [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;t20wc26-pt&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-premier-league-2023-24-1411373/points-table-standings|trans-title=महिला प्रीमियर लीग २०२३/२४ - गुणफलक|title=Women's Premier League 2023/24 - Points Table|access-date=७ जानेवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;section end=PointsTable/&gt;

===सामन्यांचा सारांश===
&lt;section begin=MatchSummary/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border:none&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:185px; vertical-align:center;&quot;| संघ
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;width:5px;; border:none; background:white;&quot;|
! colspan=&quot;8&quot; | &lt;span शीर्षक=&quot;Played in round-robin format&quot;&gt;साखळी सामने&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;width:5px;; border:none; background:white;&quot;|
! colspan=&quot;2&quot; | &lt;span शीर्षक=&quot;Played in playoff format&quot;&gt;प्ले ऑफ&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;width:25px&quot;| १ 
! style=&quot;width:25px&quot; | २ 
! style=&quot;width:25px&quot; | ३ 
! style=&quot;width:25px&quot; | ४ 
! style=&quot;width:25px&quot; | ५ 
! style=&quot;width:25px&quot; | ६ 
! style=&quot;width:25px&quot; | ७ 
! style=&quot;width:25px&quot; | ८ 
! style=&quot;width:25px&quot; | {{abbr|ए|एलिमिनेटर}}
! style=&quot;width:25px&quot; | {{abbr|अं|अंतिम सामना}}
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; | [[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात जायंट्स]]
| {{nom|[[#सामना३|०]]}}
| {{nom|[[#सामना५|०]]}}
| {{nom|[[#सामना८|०]]}}
| {{nom|[[#सामना१०|०]]}}
| {{won|[[#सामना१३|२]]}}
| {{nom|[[#सामना१६|२]]}}
| {{won|[[#सामना१८|४]]}}
| {{nom|[[#सामना२०|४]]}}
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; | [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]] 
| {{nom|[[#सामना१|०]]}}
| {{won|[[#सामना४|२]]}}
| {{won|[[#सामना७|४]]}}
| {{won|[[#सामना१०|६]]}}
| {{won|[[#सामना१२|८]]}}
| {{nom|[[#सामना१५|८]]}}
| {{won|[[#सामना१७|१०]]}}
| {{won|[[#सामना२०|१२]]}}
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| {{nom|[[#सामना२२|प]]}}
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; |  [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]] 
| {{won|[[#सामना१|२]]}}
| {{won|[[#सामना३|४]]}}
| {{nom|[[#सामना६|४]]}}
| {{won|[[#सामना९|६]]}}
| {{nom|[[#सामना१२|६]]}}
| {{won|[[#सामना१४ |८]]}}
| {{won|[[#सामना१६|१०]]}}
| {{nom|[[#सामना१९|१०]]}}
| {{nom|[[#सामना२१|प]]}}
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; | [[युपी वॉरियर्झ]]
| {{nom|[[#सामना२|०]]}}
| {{nom|[[#सामना४|०]]}}
| {{won|[[#सामना६|२]]}}
| {{won|[[#सामना८|४]]}}
| {{nom|[[#सामना११|४]]}}
| {{nom|[[#सामना१४|४]]}}
| {{won|[[#सामना१५|६]]}}
| {{nom|[[#सामना१८|६]]}}
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
| style=&quot;background:#dcdcdc;&quot; |
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; | [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] 
| {{won|[[#सामना२|२]]}}
| {{won|[[#सामना४|४]]}}
| {{nom|[[#सामना६|४]]}}
| {{nom|[[#सामना८|४]]}}
| {{won|[[#सामना११|६]]}}
| {{nom|[[#सामना१३|६]]}}
| {{nom|[[#सामना१६|६]]}}
| {{won|[[#सामना१९|८]]}}
| {{won|[[#सामना२१|वि]]}}
| {{won|[[#सामना२२|वि]]}}
|-style=&quot;background:white;&quot;
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;background:white; border:none&quot; |
|- style=&quot;font-size:85%&quot;
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:white; border:none; vertical-align:center&quot; |
:'''माहिती''': सामन्याच्या शेवटी एकूण गुण
| colspan=&quot;2&quot; {{won|विजय}}
| colspan=&quot;2&quot; {{nom|पराभव}}
| colspan=&quot;3&quot; {{no result}}
|- style=&quot;font-size:85%&quot;
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:white; border:none; vertical-align:top&quot; |
:'''माहिती''': सामन्याची माहिती पाहण्यासाठी गुणांवर क्लिक करा.
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#dcdcdc; text-align:center; vertical-align:center&quot; | साखळी सामन्यात संघ बाद.
|}
&lt;section end=MatchSummary/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;white-space:nowrap&quot;
! style=&quot;text-align:center | पाहुणा संघ →
!rowspan=&quot;2&quot;| [[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात]]
!rowspan=&quot;2&quot;| [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली]] 
!rowspan=&quot;2&quot;| [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई]] 
!rowspan=&quot;2&quot;| [[युपी वॉरियर्झ|उ.प्रदेश]]
!rowspan=&quot;2&quot;| [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|बंगळूर]] 
|-
! यजमान संघ ↓
|-
! style=&quot;text-align:left;white-space:normal&quot; | [[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात जायंट्स]]
&lt;!--GUJARAT--&gt; | {{IPL Result | winner = null}}
&lt;!--DELHI--&gt; | {{IPL Result | winner = away | match = १०| margin = २५ धावा | team = दिल्ली}}
&lt;!--MUMBAI--&gt; | {{IPL Result | winner = away | match = ३ | margin = ५ गडी| team = मुंबई}}
&lt;!--UP--&gt; | {{IPL Result | winner = home | match = १८ | margin = ८ धावा | team = गुजरात}}
&lt;!--BANGALORE--&gt; | {{IPL Result | winner = home | match = १३ | margin = १९ धावा| team = गुजरात}}
|-
! style=&quot;text-align:left;white-space:normal&quot; | [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]] 
&lt;!--GUJARAT--&gt; | {{IPL Result | winner = home | match = २०| margin = ७ गडी| team = दिल्ली}}
&lt;!--DELHI--&gt; | {{IPL Result | winner = null}}
&lt;!--MUMBAI--&gt; | {{IPL Result | winner = home | match = १२ | margin = २९ धावा| team = मुंबई}}
&lt;!--UP--&gt; | {{IPL Result | winner = away | match = १५ | margin = १ धाव| team = उ.प्रदेश}}
&lt;!--BANGALORE--&gt; | {{IPL Result | winner = home | match = १७| margin =१ धाव| team = दिल्ली}}
|-
! style=&quot;text-align:left;white-space:normal&quot; | [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]] 
&lt;!--GUJARAT--&gt; | {{IPL Result | winner = home | match = १| margin = ४ गडी| team = मुंबई}}
&lt;!--DELHI--&gt; | {{IPL Result | winner = home | match = १६ | margin = ७ गडी| team = मुंबई}}
&lt;!--MUMBAI--&gt; | {{IPL Result | winner = null}}
&lt;!--UP--&gt; | {{IPL Result | winner = away | match = ६ | margin = ७ गडी| team = उ.प्रदेश}}
&lt;!--BANGALORE--&gt; | {{IPL Result | winner = away | match = १९ | margin = ७ गडी| team = बंगळूर}}
|-
! style=&quot;text-align:left;white-space:normal&quot; | [[युपी वॉरियर्झ]]
&lt;!--GUJARAT--&gt; | {{IPL Result | winner = home| match = ८ | margin = ६ गडी| team = उ.प्रदेश}}
&lt;!--DELHI--&gt; | {{IPL Result | winner = away | match = ४ | margin = ९ गडी| team = दिल्ली}}
&lt;!--MUMBAI--&gt; | {{IPL Result | winner = away | match = १४ | margin = ४२ धावा| team = मुंबई}}
&lt;!--UP--&gt; | {{IPL Result | winner = null}}
&lt;!--BANGALORE--&gt; | {{IPL Result | winner = away | match = ११ | margin = २३ धावा | team = बंगळूर}}
|-
! style=&quot;text-align:left;white-space:normal&quot; | [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] 
&lt;!--GUJARAT--&gt; | {{IPL Result | winner = home| match = ५| margin = ८ गडी| team = बंगळूर}}
&lt;!--DELHI--&gt; | {{IPL Result | winner = away | match = ७ | margin = २५ धावा| team = दिल्ली}}
&lt;!--MUMBAI--&gt; | {{IPL Result | winner = away | match = ९ | margin = ७ गडी| team = मुंबई}}
&lt;!--UP--&gt; | {{IPL Result | winner = home| match = २ | margin = २ धावा| team =  बंगळूर}}
&lt;!--BANGALORE--&gt; | {{IPL Result | winner = null}}
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;margin:0&quot;
| {{IPL Result | winner = home | margin = यजमान संघ विजयी}}
| {{IPL Result | winner = away | margin = पाहुणा संघ विजयी}}
| {{IPL Result | winner = aban | margin = सामना रद्द}}
|}
:{{resize|'''टिप''': सामन्याची माहिती पाहण्यासाठी निकालावर क्लिक करा.}}

=== सामने ===
{{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[भारतीय प्रमाणवेळ|भारतीय प्रमाणवेळा]] आहेत  ([[यूटीसी+०५:३०]]).}}

बीसीसीआयने २४ जानेवारी २०२४ रोजी सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर केले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

&lt;section begin=match1/&gt;{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना१}}'''सामना १'''
| date = २३ फेब्रुवारी २०२४
| time = २०:०० 
| night = y
| team1 = [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
| team2 = [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]]
| score1 = १७१/५ (२० षटके)
| runs1 = [[ॲलिस कॅप्सी]] ७५ (५३)
| wickets1 = [[नॅटली सायव्हर]] २/३३ (४ षटके)
| score2 = १७३/६ (२० षटके)
| runs2 = [[यस्तिका भाटिया]] ५७ (४५)
| wickets2 = [[ॲलिस कॅप्सी]] २/२३ (२ षटके)
| result = मुंबई इंडियन्स ४ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417716.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = अभिजीत बेंगेरी आणि [[वृंदा राठी]] 
| motm = [[हरमनप्रीत कौर]] (मुंबई इंडियन्स)
| toss = मुंबई इंडियन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}&lt;section end=match1/&gt;
----
&lt;section begin=match2/&gt;{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना२}}'''सामना २'''
| date = २४ फेब्रुवारी २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] 
| team2 = [[युपी वॉरियर्झ]]
| score1 = १५७/६ (२० षटके)
| runs1 = [[रिचा घोष]] ६२ (३७)
| wickets1 = [[राजेश्वरी गायकवाड]] २/२४ (४ षटके)
| score2 = १५५/७ (२० षटके)
| runs2 = [[ग्रेस हॅरिस]] ३८ (२३)
| wickets2 = [[आशा शोभना]] ५/२२ (४ षटके)
| result = रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर २ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417717.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = अभिजीत भट्टाचार्य आणि [[नारायणन जननी]] 
| motm = [[आशा शोभना]] (रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर)
| toss = युपी वॉरियर्झने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}&lt;section end=match2/&gt;
----
&lt;section begin=match3/&gt;{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना३}}'''सामना ३'''
| date = २५ फेब्रुवारी २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात जायंट्स]] 
| team2 = [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]]
| score1 = १२६/९ (२० षटके)
| runs1 = [[तनुजा कंवर]] २८ (२१)
| wickets1 = [[आमेलिया केर]] ४/१७ (४ षटके)
| score2 = १२९/५ (१८.१ षटके)
| runs2 = [[हरमनप्रीत कौर]] ४६[[नाबाद|*]] (४१)
| wickets2 = [[तनुजा कंवर]] २/२१ (४ षटके)
| result = मुंबई इंडियन्स ५ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417718.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = [[पुत्तरंगैया जयापाल]] आणि गायत्री वेणूगोपालन 
| motm = [[आमेलिया केर]] (मुंबई इंडियन्स)
| toss = मुंबई इंडियन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}&lt;section end=match3/&gt;
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना४}}'''सामना ४'''
| date = २६ फेब्रुवारी २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[युपी वॉरियर्झ]] 
| team2 = [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
| score1 = ११९/९  (२० षटके)
| runs1 = [[श्वेता सेहरावत]] ४५ (४२)
| wickets1 = [[राधा यादव]] ४/२० (४ षटके)
| score2 = १२३/१ (१४.३ षटके)
| runs2 = [[शफाली वर्मा]] ६४[[नाबाद|*]] (४३)
| wickets2 = [[सोफी एसलस्टोन]] १/३१ (३.३ षटके)
| result = दिल्ली कॅपिटल्स ९ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417719.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = मोहित कृष्णदास आणि पश्चिम पाठक
| motm = [[मेरिझॅन कॅप]] (दिल्ली कॅपिटल्स)
| toss = दिल्ली कॅपिटल्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना५}}'''सामना ५'''
| date = २७ फेब्रुवारी २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात जायंट्स]]
| team2 = [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] 
| score1 = १०७/७ (२० षटके)
| runs1 = [[दयालन हेमलता]] ३१[[नाबाद|*]] (२५)
| wickets1 = [[सोफी मॉलिनू]] ३/२५ (४ षटके)
| score2 = ११०/२ (१२.३ षटके)
| runs2 = [[स्मृती मंधाना]] ४३ (२७)
| wickets2 = [[ॲशली गार्डनर]] १/१५ (३ षटके)
| result = रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417720.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = पराशर जोशी आणि मोहम्मद रफी
| motm = [[रेणुका सिंग]] (रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर)
| toss = रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना६}}'''सामना ६'''
| date = २८ फेब्रुवारी २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]] 
| team2 = [[युपी वॉरियर्झ]]
| score1 = १६१/६ (२० षटके)
| runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ५५ (४७)
| wickets1 = [[ग्रेस हॅरिस]] १/२० (४ षटके)
| score2 = १६३/३ (१६.३ षटके)
| runs2 = [[किरण नवगिरे]] ५७ (३१)
| wickets2 = [[इसी वाँग]] २/३० (३ षटके)
| result = युपी वॉरियर्झ ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417721.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = अभिजीत बेंगेरी आणि [[वृंदा राठी]]
| motm = [[किरण नवगिरे]] (युपी वॉरियर्झ)
| toss = युपी वॉरियर्झने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना७}}'''सामना ७'''
| date = २९ फेब्रुवारी २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
| team2 = [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| score1 = १९४/५ (२० षटके)
| runs1 = [[शफाली वर्मा]] ५० (३१)
| wickets1 = [[सोफी डिव्हाइन]] २/२३ (३ षटके)
| score2 = १६९/९ (२० षटके)
| runs2 = [[स्मृती मंधाना]] ७४ (४३)
| wickets2 = [[जेस जोनासन]] ३/२१ (४ षटके)
| result = दिल्ली कॅपिटल्स २५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417722.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = अभिजीत भट्टाचार्य आणि [[नारायणन जननी]]
| motm = [[मेरिझॅन कॅप]] (दिल्ली कॅपिटल्स)
| toss = रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}
----

{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना८}}'''सामना ८'''
| date = १ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात जायंट्स]]
| team2 = [[युपी वॉरियर्झ]]
| score1 = १४२/५ (२० षटके)
| runs1 = [[फीबी लिचफिल्ड]] ३५ (२६)
| wickets1 = [[सोफी एसलस्टोन]] ३/२० (४ षटके)
| score2 = १४३/४ (१५.४ षटके)
| runs2 = [[ग्रेस हॅरिस]] ६०[[नाबाद|*]] (३३)
| wickets2 = [[तनुजा कंवर]] २/२३ (३ षटके)
| result = युपी वॉरियर्झ ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417723.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = [[पुत्तरंगैया जयापाल]] आणि गायत्री वेणूगोपालन 
| motm = [[ग्रेस हॅरिस]] (युपी वॉरियर्झ)
| toss = युपी वॉरियर्झने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना९}}'''सामना ९'''
| date = २ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| team2 = [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]]
| score1 = १३१/६ (२० षटके)
| runs1 = [[एलिस पेरी]] ४४[[नाबाद|*]] (३८)
| wickets1 = [[पूजा वस्त्रकार]] २/१४ (३ षटके)
| score2 = १३३/३ (१५.१ षटके)
| runs2 = [[आमेलिया केर]] ४०[[नाबाद|*]] (२४)
| wickets2 = [[श्रेयंका पाटील]] १/१५ (२ षटके)
| result = मुंबई इंडियन्स ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417724.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = मोहित कृष्णदास आणि पश्चिम पाठक
| motm = [[आमेलिया केर]] (मुंबई इंडियन्स)
| toss = मुंबई इंडियन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना१०}}'''सामना १०'''
| date = ३ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
| team2 = [[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात जायंट्स]]
| score1 = १६३/८ (२० षटके)
| runs1 = [[मेग लॅनिंग]] ५५ (४१)
| wickets1 = [[मेघना सिंग]] ४/३७ (४ षटके)
| score2 = १३८/८ (२० षटके)
| runs2 = [[ॲशली गार्डनर]] ४० (३१)
| wickets2 = [[राधा यादव]] ३/२० (४ षटके)
| result = दिल्ली कॅपिटल्स २५ धावांनी विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417725.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = पराशर जोशी आणि मोहम्मद रफी
| motm = [[जेस जोनासन]] (दिल्ली कॅपिटल्स)
| toss = गुजरात जायंट्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = दुसऱ्या डावात [[दयालन हेमलता]]च्या जागी [[सायली सातघरे]] (गुजरात जायंट्स) हिला 'कनकशन सब्स्टिट्यूट' म्हणून संधी देण्यात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=हेमलताच्या जागी सतघरे मैदानात उतरली आणि ती डब्ल्यूपीएलमधील पहिली 'कनकशन सब्सिट्यूट' ठरली.|title=Satghare comes in for Hemalatha to become the first concussion substitute in the WPL |url=https://www.espncricinfo.com/story/gujarat-giants-sayali-satghare-comes-in-for-d-hemalatha-as-the-first-concussion-substitute-in-the-wpl-1423415 |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ मार्च २०२४}}&lt;/ref&gt;
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना११}}'''सामना ११'''
| date = ४ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| team2 = [[युपी वॉरियर्झ]]
| score1 = १९८/३ (२० षटके)
| runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ८० (५०)
| wickets1 = [[सोफी एसलस्टोन]] १/२२ (४ षटके)
| score2 = १७५/८ (२० षटके)
| runs2 = [[अलिसा हीली]] ५५ (३८)
| wickets2 = [[आशा शोभना]] २/२९ (४ षटके)&lt;br&gt;[[सोफी मॉलिनू]] २/२९ (४ षटके)
| result = रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर २३ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417726.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = अभिजीत बेंगेरी आणि [[वृंदा राठी]]
| motm = [[स्मृती मंधाना]] (रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर)
| toss = युपी वॉरियर्झने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना१२}}'''सामना १२'''
| date = ५ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
| team2 = [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]]
| score1 = १९२/४ (२० षटके)
| runs1 = [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] ६९[[नाबाद|*]] (३३)
| wickets1 = [[पूजा वस्त्रकार]] १/२० (४ षटके)
| score2 = १६३/८ (२० षटके)
| runs2 = [[अमनजोत कौर]] ४२ (२७)
| wickets2 = [[जेस जोनासन]] ३/२१ (४ षटके)
| result = दिल्ली कॅपिटल्स २९ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417727.html धावफलक]
| venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]
| umpires = अभिजीत भट्टाचार्य आणि [[नारायणन जननी]]
| motm = [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] (दिल्ली कॅपिटल्स)
| toss = मुंबई इंडियन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना१३}}'''सामना १३'''
| date = ६ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात जायंट्स]]
| team2 = [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| score1 = १९९/५ (२० षटके)
| runs1 = [[बेथ मूनी]] ८५[[नाबाद|*]] (५१)
| wickets1 = [[सोफी मॉलिनू]] १/३२ ४ षटके)
| score2 = १८०/८ (२० षटके)
| runs2 = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] ४८ (२२)
| wickets2 = [[ॲशली गार्डनर]] २/२३ (४ षटके)
| result = गुजरात जायंट्स १९ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417728.html धावफलक]
| venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]
| umpires = [[पुत्तरंगैया जयपाल]] आणि गायत्री वेणूगोपालन 
| motm = [[बेथ मूनी]] (गुजरात जायंट्स)
| toss = गुजरात जायंट्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. 
| rain =
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना१४}}'''सामना १४'''
| date = ७ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]]
| team2 = [[युपी वॉरियर्झ]]
| score1 = १६०/६ (२० षटके)
| runs1 = [[नॅटली सायव्हर]] ४५ (३१)
| wickets1 = [[चामरी अटापट्टू]] २/२७ (४ षटके)
| score2 = ११८/९ (२० षटके)
| runs2 = [[दीप्ती शर्मा]] ५३* (३६)
| wickets2 = [[सायका इशाक]] ३/२७ (४ षटके)
| result = मुंबई इंडियन्स ४२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417729.html धावफलक]
| venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]
| umpires = मोहित कृष्णदास आणि पश्चिम पाठक
| motm = [[नॅटली सायव्हर]] (मुंबई इंडियन्स)
| toss = मुंबई इंडियन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना१५}}'''सामना १५'''
| date = ८ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[युपी वॉरियर्झ]]
| team2 = [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
| score1 = १३८/८ (२० षटके)
| runs1 = [[दीप्ती शर्मा]] ५९ (४८)
| wickets1 = [[राधा यादव]] २/१६ (३ षटके)
| score2 = १३७ (१९.५ षटके)
| runs2 = [[मेग लॅनिंग]] ६० (४६)
| wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ४/१९ (४ षटके)
| result = युपी वॉरियर्झ १ धावेने विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417730.html धावफलक]
| venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]
| umpires = पराशर जोशी आणि मोहम्मद रफी
| motm = [[दीप्ती शर्मा]] (दिल्ली कॅपिटल्स)
| toss = युपी वॉरियर्झने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[दीप्ती शर्मा]] (युपी वॉरियर्झ) [[महिला प्रीमियर लीग]]मध्ये [[हॅटट्रिक]] घेणारी पहिली भारतीय गोलंदाज ठरली.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://femalecricket.com/wpl-2024/38730-deepti-sharma-becomes-first-indian-bowler-to-pick-hat-trick-in-wpl.html | trans-title=दीप्ती शर्मा ठरली डब्ल्यूपीएलमध्ये हॅट-ट्रिक घेणारी पहिली भारतीय गोलंदाज. | title=Deepti Sharma becomes first Indian bowler to pick Hat-Trick in WPL | work=Female Cricket | date=९ मार्च २०२४ | accessdate=९ जानेवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना१६}}'''सामना १६'''
| date = ९ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात जायंट्स]]
| team2 = [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]]
| score1 = १९०/७ (२० षटके)
| runs1 = [[दयालन हेमलता]] ७४ (४०)
| wickets1 = [[सायका इशाक]] २/३१ (४ षटके)
| score2 = १९१/३ (१९.५ षटके)
| runs2 = [[हरमनप्रीत कौर]] ९५[[नाबाद|*]] (४८)
| wickets2 = [[तनुजा कंवर]] १/२१ (४ षटके)
| result = मुंबई इंडियन्स ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417731.html धावफलक]
| venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]
| umpires = अभिजीत बेंगेरी आणि [[वृंदा राठी]]
| motm = [[हरमनप्रीत कौर]] (मुंबई इंडियन्स)
| toss = गुजरात जायंट्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = ह्या सामन्याच्या परिणामी मुंबई इंडियन्स प्ले-ऑफसाठी पात्र.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-premier-league-2023-24-1411373/gujarat-giants-women-vs-mumbai-indians-women-16th-match-1417731/match-report |trans-title=हरमनप्रीतच्या जादुई खेळीने मुंबईने विजय खेचून आणला|title=Harmanpreet magic powers Mumbai heist |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |date=९ मार्च २०२४ |access-date=९ जानेवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना१७}}'''सामना १७'''
| date = १० मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
| team2 = [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| score1 = १८१/५ (२० षटके)
| runs1 = [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] ५८ (३६)
| wickets1 = [[श्रेयंका पाटील]] ४/२६ (४ षटके)
| score2 = १८०/७ (२० षटके)
| runs2 = [[रिचा घोष]] ५१ (२९)
| wickets2 = [[ॲलिस कॅप्सी]] १/५ (१ षटक)
| result = दिल्ली कॅपिटल्स १ धावेने विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417732.html धावफलक]
| venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]
| umpires = अभिजीत भट्टाचार्य आणि [[नारायणन जननी]]
| motm = [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] (दिल्ली कॅपिटल्स)
| toss = दिल्ली कॅपिटल्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = ह्या सामन्याच्या परिणामी दिल्ली कॅपिटल्स प्ले-ऑफसाठी पात्र.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-premier-league-2023-24-1411373/delhi-capitals-women-vs-royal-challengers-bangalore-women-17th-match-1417732/match-report |trans-title=थरारक सामन्यात कॅपिटल्सने प्लेऑफसाठी पात्र ठरल्याने घोषसाठी निराशा.|title=Heartbreak for Ghosh as Capitals qualify for playoffs in thriller |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१० मार्च २०२४ |access-date=९ जानेवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
----
{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना१८}}'''सामना १८'''
| date = ११ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात जायंट्स]]
| team2 = [[युपी वॉरियर्झ]]
| score1 = १५२/८ (२० षटके)
| runs1 = [[बेथ मूनी]] ७४[[नाबाद|*]] (५२)
| wickets1 = [[सोफी एसलस्टोन]] ३/३८ (४ षटके)
| score2 = १४४/५ (२० षटके)
| runs2 = [[दीप्ती शर्मा]] ८८[[नाबाद|*]] (६०)
| wickets2 = शबनम शकील ३/११ (४ षटके)
| result = गुजरात जायंट्स ८ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417733.html धावफलक]
| venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]
| umpires = [[पुत्तरंगैया जयापाल]] आणि गायत्री वेणूगोपालन 
| motm = शबनम शकील (गुजरात जायंट्स)
| toss = गुजरात जायंट्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}
----
&lt;section begin=match19/&gt;{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना१९}}'''सामना १९'''
| date = १२ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]]
| team2 = [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| score1 = ११३ (१९  षटके)
| runs1 = सजीवन सजना ३० (२१)
| wickets1 = [[एलिस पेरी]] ६/१५ (४ षटके)
| score2 = ११५/३२ (१५ षटके)
| runs2 = [[एलिस पेरी]] ४०[[नाबाद|*]] (३८)
| wickets2 = [[हेली मॅथ्यूस]] १/११ (२ षटके)
| result = रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417734.html धावफलक]
| venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]
| umpires = मोहित कृष्णदास आणि पश्चिम पाठक
| motm = [[एलिस पेरी]] (रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर)
| toss = रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = ह्या सामन्याच्या परिणामी रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर प्ले-ऑफसाठी पात्र.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-premier-league-2023-24-1411373/mumbai-indians-women-vs-royal-challengers-bangalore-women-19th-match-1417734/match-report |trans-title=पेरीने मुंबईला धूळ चारली, आरसीबी प्लेऑफमध्ये दाखल.|title=The Perry show floors Mumbai, puts RCB in playoffs |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१२ मार्च २०२४ |access-date=९ जानेवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}&lt;section end=match19/&gt;
----
&lt;section begin=match20/&gt;{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना२०}}'''सामना २०'''
| date = १३ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[गुजरात जायंट्स (मप्रीली)|गुजरात जायंट्स]]
| team2 = [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
| score1 = १२६/९ (२० षटके)
| runs1 = [[भारती फुलमाली]] ४२ (३६)
| wickets1 = [[मिन्नू मणी]] २/९ (२ षटके)
| score2 = १२९/३ (१३.१ षटके)
| runs2 = [[शफाली वर्मा]] ७१ (३७)
| wickets2 = [[तनुजा कंवर]] २/२० (४ षटके)
| result = दिल्ली कॅपिटल्स ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417735.html धावफलक]
| venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]
| umpires = पराशर जोशी आणि मोहम्मद रफी
| motm = [[शफाली वर्मा]] (दिल्ली कॅपिटल्स)
| toss = गुजरात जायंट्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = ह्या सामन्याच्या परिणामी दिल्ली कॅपिटल्स अंतिम सामन्यासाठी पात्र.
}}&lt;section end=match20/&gt;

== बाद फेरी ==
बाद फेरीतील सामने १५ ते १७ मार्च २०२४ दरम्यान [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] येथे खेळले गेले.

&lt;section begin=playoffs /&gt;
{{3TeamBracket
|score-width=150px
|team-width=240px

|RD1='''[[२०२४ महिला प्रीमियर लीग#एलिमिनेटर|एलिमिनेटर]]'''
|RD1-text1=१५ मार्च २०२४ {{en dash}} [[अरुण जेटली स्टेडियम|नवी दिल्ली]]
|RD1-seed1=२
|RD1-team1=[[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]]
|RD1-score1=१३०/६ (२० षटके)
|RD1-seed2='''३'''
|RD1-team2='''{{nobr|[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]}}'''
|RD1-score2='''{{nobr|१३५/६ (२० षटके)}}'''
|P1Winner=बंगळूर
|P1Margin=५ धावा
|P1Matchno=२१

|RD2='''[[२०२४ महिला प्रीमियर लीग#अंतिम सामना|अंतिम सामना]]'''
|RD2-text1=१७  मार्च २०२४ {{en dash}} [[अरुण जेटली स्टेडियम|नवी दिल्ली]]
|RD2-seed1=१
|RD2-team1=[[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
|RD2-score1=११३  (१८.३ षटके)
|RD2-seed2='''एवि'''
|RD2-team2='''{{nobr|[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]}}'''
|RD2-score2='''{{nobr|११५/२ (१९.३ षटके)}}'''
|FinalWinner=बंगळूर
|FinalMargin=८ गडी
|FinalMatchno=२२
}}&lt;section end=playoffs /&gt;
=== एलिमिनेटर ===
&lt;section begin=match21/&gt;{{Single-innings cricket match
| round = {{Anchor|सामना२१}}'''एलिमिनेटर'''
| date = १५ मार्च २०२४
| time = १९:३०
| night = y
| team1 = [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| team2 = [[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|मुंबई इंडियन्स]]
| score1 = १३५/६ (२० षटके)
| runs1 = [[एलिस पेरी]] ६६ (५०)
| wickets1 = [[हेली मॅथ्यूस]] २/१८ (४ षटके) &lt;br/&gt; [[नॅटली सायव्हर]] २/१८ (४ षटके)
| score2 = १३०/६ (२० षटके)
| runs2 = [[हरमनप्रीत कौर]] ३३ (३०)
| wickets2 = [[श्रेयंका पाटील]] २/१६ (४ षटके)
| result = रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर ५ धावणं विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417736.html धावफलक]
| venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]
| umpires = पराशर जोशी आणि गायत्री वेणूगोपालन 
| motm = [[एलिस पेरी]] (रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर)
| toss = रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = 
}}&lt;section end=match21/&gt;

=== अंतिम सामना===
&lt;section begin=match22/&gt;{{Single-innings cricket match
|round={{Anchor|सामना२२}}'''अंतिम सामना'''
|date=१७ मार्च २०२४
|time=१९:३०
|night=y
|team1=[[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
|team2=[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
|score1= ११३ (१८.३ षटके)
|runs1= [[शफाली वर्मा]] ४४ (२७)
|wickets1= [[श्रेयंका पाटील]] ४/१२ (३.३ षटके)
|score2= ११५/२ (१९.३ षटके)
|runs2= [[एलिस पेरी]] ३५[[नाबाद|*]] (३७)
|wickets2= [[शिखा पांडे]] १/११ (४ षटके)
|result= रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर ८ गडी राखून विजयी
|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1417737.html धावफलक]
|venue=[[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]
|umpires= अभिजीत भट्टाचार्य आणि गायत्री वेणूगोपालन 
|motm= [[सोफी मॉलिनू]] (रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर)
|toss= दिल्ली कॅपिटल्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
|rain=
|notes=
}}&lt;section end=match22/&gt;

== आकडेवारी ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+सर्वाधिक धावा
|-
! धावा !! खेळाडू !! संघ
|- bgcolor=orange
!३४७
| [[एलिस पेरी]]
| [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
|-
!३३१
| [[मेग लॅनिंग]]
| [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
|-
!३०९
| [[शफाली वर्मा]]
| [[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
|-
!३००
| [[स्मृती मंधाना]]
| [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
|-
!२९५
| [[दीप्ती शर्मा]]
| [[युपी वॉरियर्झ]]
|}
[https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-most-runs-career/women-s-premier-league-2023-24-15955 स्त्रोत]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+सर्वाधिक बळी
|- 
! बळी !! खेळाडू !! संघ
|- bgcolor=#D6ADFF
! १३
| [[श्रेयंका पाटील]]
| [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
|-
! १२
| [[आशा शोभना]]
| [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
|-
! १२
|[[सोफी मॉलिनू]]
|[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
|-
! ११
|[[जेस जोनासन]]
|[[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
|-
! ११
|[[मेरिझॅन कॅप]]
|[[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|दिल्ली कॅपिटल्स]]
|- class=sortbottom
! ११
|[[सोफी एसलस्टोन]]
|[[युपी वॉरियर्झ]]
|}
[https://www.espncricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/women-s-premier-league-2023-24-15955 स्त्रोत]

* सर्वाधिक षट्कार: [[शफाली वर्मा]] ([[दिल्ली कॅपिटल्स (मप्रीली)|डिसी]])
* सर्वोत्कृष्ट स्ट्राइक रेट: [[जॉर्जिया वेरहॅम]] ([[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|आयसीबी]])
* मोसमाचा झेल: [[सजीवन सजना]] ([[मुंबई इंडियन्स (मप्रीली)|एमआय]])
* मेन व्हॅल्यू प्लेयर: [[दीप्ती शर्मा]] ([[युपी वॉरियर्झ|युपीडब्ल्यू ]])
* फेअर प्ले: [[स्मृती मंधाना]] ([[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (मप्रीली)|आयसीबी]])

[https://www.hindustantimes.com/cricket/wpl-2024-full-list-of-awards-rcb-ellyse-perry-grabs-orange-cap-shreyanka-patil-takes-purple-deepti-sharma-mvp-101710730188479.html स्त्रोत]

== प्रक्षेपण ==
[[स्पोर्ट्स१८]] हे या हंगामासाठी टीव्ही प्रसारक होते, तर [[जिओसिनेमा]] हे डिजिटल प्रसारक होते.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=डब्ल्यूपीएल २०२४ लाईव्ह - महिला प्रीमियर लीग 2024 लाईव्ह कसे पाहावे {{!}} How To Watch|title=WPL 2024 Live - Women Premier League 2024 Live Kaise Dekhe {{!}} How To Watch | website=[[यूट्यूब]] |url=https://www.youtube.com/watch?v=PVq2HjM4tAI |language=en}}&lt;/ref&gt;
== हे सुद्धा पहा ==
* [[२०२४ आयपीएल]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
== बाह्यदुवे==
* {{Official website|https://www.wplt20.com/}}
* [https://www.espncricinfo.com/series/women-s-premier-league-2023-24-1411373 स्पर्धा मुख्यपान] [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]

{{महिला प्रीमियर लीग}}
[[वर्ग:भारतीय प्रीमियर लीग]]
[[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]]
[[वर्ग:महिला प्रीमियर लीग]]
[[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]
[[वर्ग:२०२४ महिला प्रीमियर लीग]]</text>
      <sha1>s2s6ymnynk5z2qny55bk7rtsbqlizoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>345773</id>
    <revision>
      <id>2717062</id>
      <parentid>2385586</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था */</comment>
      <origin>2717062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9012" sha1="0w86cuzlgkl1f369djptxjpc7hjtgtg" xml:space="preserve">{{बदल}}
== गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे  (९ जून १९१९–८ ऑगस्ट १९८७) ==
[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]&lt;nowiki/&gt;तील एक थोर शिक्षणमहर्षी. ‘बापूजी’ या नावाने परिचित. सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील रामापूर हे त्यांचे मूळ गाव. ज्ञानोजीराव आणि तानुबाई या दांपत्याचा गोविंद हा सर्वांत धाकटा मुलगा. बालपणीच ते मातृसुखाला आणि बारा वर्षांचे असताना पितृसुखाला मुकले.

बापूजी यांचे प्राथमिक शिक्षण रामापूर येथे झाले. [[सांगली]]  जिल्ह्यातील इस्लामपूर येथे त्यांनी मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी ते कोल्हापूर येथे प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंगमध्ये दाखल झाले. त्यांनी १९४५ मध्ये बी. ए. आणि १९४९ मध्ये बी. टी. या पदव्या संपादन केल्या. इस्लामपूर येथे मित्रांच्या सहकार्याने शिकत असतानाच त्यांनी ‘श्रीराम समाजसेवा मंडळ’ स्थापन केले. त्यामार्फत त्यांनी ठिकठिकाणी पंधरा प्राथमिक शाळा आणि गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुरू केले. भावी शिक्षणप्रसाराच्या कार्याचे हे बीजारोपण होते. २५ डिसेंबर १९४० रोजी [[बेळगाव|बेळगावचे]] नानासाहेब पाटील यांच्या कन्या सुशीला यांच्याबरोबर त्यांचा विवाह झाला. त्यांना तीन मुलगे व एक मुलगी आहे.

== कार्य ==
महाविद्यालयीन विद्यार्थिदशेत आप्पासाहेब पवार यांनी बापूजींवर म्हैसूर राज्यातील संस्थानांतर्गत सोंडूर संस्थानच्या इतिहास-संशोधनाची जबाबदारी सोपविली. बापूजींनी या संशोधनकार्याबरोबरच सोंडूरच्या राजपुत्रांचे राजगुरुपद आणि सल्लागार मंडळाचे सदस्य म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली. भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात महात्मा गांधीजींच्या चले जाव चळवळीत ते सहभागी झाले; तसेच सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीतही त्यांनी काम केले. सातारा जिल्हा विद्यार्थी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी तरुणांचे संघटन केले. तसेच त्यांनी सातारा जिल्ह्यातील क्रांतीवर इतिहासलेखन केले.

बापूजींनी [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] पायगौंडा (Bhaurao Patil Paygaunda) यांच्या रयत शिक्षण संस्थेत अध्यापक आणि मुख्याध्यापक म्हणून काम केले. या संस्थेचे ते आजीव सेवक होते. कर्मवीर भाऊराव पाटील गौरव समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गौरव निधी जमा केला. १९४८ मध्ये संत गाडगेबाबा यांच्या हस्ते हा निधी कर्मवीरांना अर्पण करण्यात आला.

== श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था ==

स्वतंत्रपणे काम करता यावे, म्हणून बापूजींनी ३१ डिसेंबर १९५४ रोजी ‘श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थे’ची नोंदणी केली. या संस्थेने ६ जून १९५५ रोजी कोल्हापूर, तासगाव, चाफळ, उंडाळे व तारळे या ठिकाणी माध्यमिक शाळा सुरू केल्या. [[कराड]] येथे अध्यापिका विद्यालय व वसतिगृहे सुरू केली. त्यांनी ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कारासाठी शिक्षणप्रसार’ हे संस्थेचे ब्रीद निश्चित केले.
* महाराष्ट्रातील १८ आणि कर्नाटकातील १ अशा एकूण १९ जिल्ह्यांतील खेड्यापाड्यांत, आदिवासी दुर्गम भागांत, उपेक्षित आणि विस्थापित समाजघटकांपर्यंत ज्ञानप्रसार केला.

[[गाडगे महाराज|संत गाडगेबाबां]]&lt;nowiki/&gt;चे शिष्य शिंदेमहाराज यांनी २३ डिसेंबर १९६८ रोजी ‘'''शिक्षणमहर्षी'''’ म्हणून त्यांना गौरविले. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे मुख्य कार्यालय कोल्हापूर येथे आहे. या संस्थेची १७० माध्यमिक विद्यालये; ६६ कनिष्ठ महाविद्यालये; १८ कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालये; ८ प्रशिक्षण महाविद्यालये; ३ बी. एड. कॉलेज; १ विधी महाविद्यालय; १ निवासी आश्रमशाळा आणि १९ वसतीगृहे अशी सुमारे ३३० शाखा आहेत (२०१९).

बापूजींच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना अनेक मानसन्मान मिळाले.
* श्री. छ. राजमाता सुमित्राराजे भोसले यांच्या अध्यक्षतेखाली [[यशवंत चव्हाण|यशवंतरावजी चव्हाण]] यांच्या शुभ हस्ते २७ एप्रिल १९८२ रोजी त्यांना मानपत्र प्रदान करून गौरव करण्यात आला.
महाराष्ट्र शासनाने त्यांना ‘दलित मित्र’ ही पदवी दिली. कोल्हापूरच्या [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठा]]&lt;nowiki/&gt;ने त्यांना ‘डी. लिट्.’ ही सन्मान्य पदवी दिली.

बापूजी यांचे अल्पशा आजाराने कोल्हापूर येथे निधन झाले.</text>
      <sha1>0w86cuzlgkl1f369djptxjpc7hjtgtg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717063</id>
      <parentid>2717062</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे  (९ जून १९१९–८ ऑगस्ट १९८७) */</comment>
      <origin>2717063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9011" sha1="2omjhfh7gyfzs1tx0r2jlzxnc3bx573" xml:space="preserve">{{बदल}}
[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]&lt;nowiki/&gt;तील एक थोर शिक्षणमहर्षी. ‘बापूजी’ या नावाने परिचित. सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील रामापूर हे त्यांचे मूळ गाव. ज्ञानोजीराव आणि तानुबाई या दांपत्याचा गोविंद हा सर्वांत धाकटा मुलगा. बालपणीच ते मातृसुखाला आणि बारा वर्षांचे असताना पितृसुखाला मुकले.
== गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे  (९ जून १९१९–८ ऑगस्ट १९८७) ==
बापूजी यांचे प्राथमिक शिक्षण रामापूर येथे झाले. [[सांगली]]  जिल्ह्यातील इस्लामपूर येथे त्यांनी मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी ते कोल्हापूर येथे प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंगमध्ये दाखल झाले. त्यांनी १९४५ मध्ये बी. ए. आणि १९४९ मध्ये बी. टी. या पदव्या संपादन केल्या. इस्लामपूर येथे मित्रांच्या सहकार्याने शिकत असतानाच त्यांनी ‘श्रीराम समाजसेवा मंडळ’ स्थापन केले. त्यामार्फत त्यांनी ठिकठिकाणी पंधरा प्राथमिक शाळा आणि गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुरू केले. भावी शिक्षणप्रसाराच्या कार्याचे हे बीजारोपण होते. २५ डिसेंबर १९४० रोजी [[बेळगाव|बेळगावचे]] नानासाहेब पाटील यांच्या कन्या सुशीला यांच्याबरोबर त्यांचा विवाह झाला. त्यांना तीन मुलगे व एक मुलगी आहे.

== कार्य ==
महाविद्यालयीन विद्यार्थिदशेत आप्पासाहेब पवार यांनी बापूजींवर म्हैसूर राज्यातील संस्थानांतर्गत सोंडूर संस्थानच्या इतिहास-संशोधनाची जबाबदारी सोपविली. बापूजींनी या संशोधनकार्याबरोबरच सोंडूरच्या राजपुत्रांचे राजगुरुपद आणि सल्लागार मंडळाचे सदस्य म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली. भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात महात्मा गांधीजींच्या चले जाव चळवळीत ते सहभागी झाले; तसेच सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीतही त्यांनी काम केले. सातारा जिल्हा विद्यार्थी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी तरुणांचे संघटन केले. तसेच त्यांनी सातारा जिल्ह्यातील क्रांतीवर इतिहासलेखन केले.

बापूजींनी [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] पायगौंडा (Bhaurao Patil Paygaunda) यांच्या रयत शिक्षण संस्थेत अध्यापक आणि मुख्याध्यापक म्हणून काम केले. या संस्थेचे ते आजीव सेवक होते. कर्मवीर भाऊराव पाटील गौरव समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गौरव निधी जमा केला. १९४८ मध्ये संत गाडगेबाबा यांच्या हस्ते हा निधी कर्मवीरांना अर्पण करण्यात आला.

== श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था ==

स्वतंत्रपणे काम करता यावे, म्हणून बापूजींनी ३१ डिसेंबर १९५४ रोजी ‘श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थे’ची नोंदणी केली. या संस्थेने ६ जून १९५५ रोजी कोल्हापूर, तासगाव, चाफळ, उंडाळे व तारळे या ठिकाणी माध्यमिक शाळा सुरू केल्या. [[कराड]] येथे अध्यापिका विद्यालय व वसतिगृहे सुरू केली. त्यांनी ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कारासाठी शिक्षणप्रसार’ हे संस्थेचे ब्रीद निश्चित केले.
* महाराष्ट्रातील १८ आणि कर्नाटकातील १ अशा एकूण १९ जिल्ह्यांतील खेड्यापाड्यांत, आदिवासी दुर्गम भागांत, उपेक्षित आणि विस्थापित समाजघटकांपर्यंत ज्ञानप्रसार केला.

[[गाडगे महाराज|संत गाडगेबाबां]]&lt;nowiki/&gt;चे शिष्य शिंदेमहाराज यांनी २३ डिसेंबर १९६८ रोजी ‘'''शिक्षणमहर्षी'''’ म्हणून त्यांना गौरविले. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे मुख्य कार्यालय कोल्हापूर येथे आहे. या संस्थेची १७० माध्यमिक विद्यालये; ६६ कनिष्ठ महाविद्यालये; १८ कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालये; ८ प्रशिक्षण महाविद्यालये; ३ बी. एड. कॉलेज; १ विधी महाविद्यालय; १ निवासी आश्रमशाळा आणि १९ वसतीगृहे अशी सुमारे ३३० शाखा आहेत (२०१९).

बापूजींच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना अनेक मानसन्मान मिळाले.
* श्री. छ. राजमाता सुमित्राराजे भोसले यांच्या अध्यक्षतेखाली [[यशवंत चव्हाण|यशवंतरावजी चव्हाण]] यांच्या शुभ हस्ते २७ एप्रिल १९८२ रोजी त्यांना मानपत्र प्रदान करून गौरव करण्यात आला.
महाराष्ट्र शासनाने त्यांना ‘दलित मित्र’ ही पदवी दिली. कोल्हापूरच्या [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठा]]&lt;nowiki/&gt;ने त्यांना ‘डी. लिट्.’ ही सन्मान्य पदवी दिली.

बापूजी यांचे अल्पशा आजाराने कोल्हापूर येथे निधन झाले.</text>
      <sha1>2omjhfh7gyfzs1tx0r2jlzxnc3bx573</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717064</id>
      <parentid>2717063</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था, कराड */</comment>
      <origin>2717064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9024" sha1="j65cmpqd0mw7dz2mizvg7na08e6bh9q" xml:space="preserve">{{बदल}}
[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]&lt;nowiki/&gt;तील एक थोर शिक्षणमहर्षी. ‘बापूजी’ या नावाने परिचित. सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील रामापूर हे त्यांचे मूळ गाव. ज्ञानोजीराव आणि तानुबाई या दांपत्याचा गोविंद हा सर्वांत धाकटा मुलगा. बालपणीच ते मातृसुखाला आणि बारा वर्षांचे असताना पितृसुखाला मुकले.
== गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे  (९ जून १९१९–८ ऑगस्ट १९८७) ==
बापूजी यांचे प्राथमिक शिक्षण रामापूर येथे झाले. [[सांगली]]  जिल्ह्यातील इस्लामपूर येथे त्यांनी मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी ते कोल्हापूर येथे प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंगमध्ये दाखल झाले. त्यांनी १९४५ मध्ये बी. ए. आणि १९४९ मध्ये बी. टी. या पदव्या संपादन केल्या. इस्लामपूर येथे मित्रांच्या सहकार्याने शिकत असतानाच त्यांनी ‘श्रीराम समाजसेवा मंडळ’ स्थापन केले. त्यामार्फत त्यांनी ठिकठिकाणी पंधरा प्राथमिक शाळा आणि गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुरू केले. भावी शिक्षणप्रसाराच्या कार्याचे हे बीजारोपण होते. २५ डिसेंबर १९४० रोजी [[बेळगाव|बेळगावचे]] नानासाहेब पाटील यांच्या कन्या सुशीला यांच्याबरोबर त्यांचा विवाह झाला. त्यांना तीन मुलगे व एक मुलगी आहे.

== कार्य ==
महाविद्यालयीन विद्यार्थिदशेत आप्पासाहेब पवार यांनी बापूजींवर म्हैसूर राज्यातील संस्थानांतर्गत सोंडूर संस्थानच्या इतिहास-संशोधनाची जबाबदारी सोपविली. बापूजींनी या संशोधनकार्याबरोबरच सोंडूरच्या राजपुत्रांचे राजगुरुपद आणि सल्लागार मंडळाचे सदस्य म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली. भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात महात्मा गांधीजींच्या चले जाव चळवळीत ते सहभागी झाले; तसेच सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीतही त्यांनी काम केले. सातारा जिल्हा विद्यार्थी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी तरुणांचे संघटन केले. तसेच त्यांनी सातारा जिल्ह्यातील क्रांतीवर इतिहासलेखन केले.

बापूजींनी [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] पायगौंडा (Bhaurao Patil Paygaunda) यांच्या रयत शिक्षण संस्थेत अध्यापक आणि मुख्याध्यापक म्हणून काम केले. या संस्थेचे ते आजीव सेवक होते. कर्मवीर भाऊराव पाटील गौरव समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गौरव निधी जमा केला. १९४८ मध्ये संत गाडगेबाबा यांच्या हस्ते हा निधी कर्मवीरांना अर्पण करण्यात आला.

== श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था, कराड==

स्वतंत्रपणे काम करता यावे, म्हणून बापूजींनी ३१ डिसेंबर १९५४ रोजी ‘श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थे’ची नोंदणी केली. या संस्थेने ६ जून १९५५ रोजी कोल्हापूर, तासगाव, चाफळ, उंडाळे व तारळे या ठिकाणी माध्यमिक शाळा सुरू केल्या. [[कराड]] येथे अध्यापिका विद्यालय व वसतिगृहे सुरू केली. त्यांनी ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कारासाठी शिक्षणप्रसार’ हे संस्थेचे ब्रीद निश्चित केले.
* महाराष्ट्रातील १८ आणि कर्नाटकातील १ अशा एकूण १९ जिल्ह्यांतील खेड्यापाड्यांत, आदिवासी दुर्गम भागांत, उपेक्षित आणि विस्थापित समाजघटकांपर्यंत ज्ञानप्रसार केला.

[[गाडगे महाराज|संत गाडगेबाबां]]&lt;nowiki/&gt;चे शिष्य शिंदेमहाराज यांनी २३ डिसेंबर १९६८ रोजी ‘'''शिक्षणमहर्षी'''’ म्हणून त्यांना गौरविले. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे मुख्य कार्यालय कोल्हापूर येथे आहे. या संस्थेची १७० माध्यमिक विद्यालये; ६६ कनिष्ठ महाविद्यालये; १८ कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालये; ८ प्रशिक्षण महाविद्यालये; ३ बी. एड. कॉलेज; १ विधी महाविद्यालय; १ निवासी आश्रमशाळा आणि १९ वसतीगृहे अशी सुमारे ३३० शाखा आहेत (२०१९).

बापूजींच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना अनेक मानसन्मान मिळाले.
* श्री. छ. राजमाता सुमित्राराजे भोसले यांच्या अध्यक्षतेखाली [[यशवंत चव्हाण|यशवंतरावजी चव्हाण]] यांच्या शुभ हस्ते २७ एप्रिल १९८२ रोजी त्यांना मानपत्र प्रदान करून गौरव करण्यात आला.
महाराष्ट्र शासनाने त्यांना ‘दलित मित्र’ ही पदवी दिली. कोल्हापूरच्या [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठा]]&lt;nowiki/&gt;ने त्यांना ‘डी. लिट्.’ ही सन्मान्य पदवी दिली.

बापूजी यांचे अल्पशा आजाराने कोल्हापूर येथे निधन झाले.</text>
      <sha1>j65cmpqd0mw7dz2mizvg7na08e6bh9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717065</id>
      <parentid>2717064</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था, कराड */</comment>
      <origin>2717065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9075" sha1="7hz0x5pyuetrlv8ccllbmw3usf7mov3" xml:space="preserve">{{बदल}}
[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]&lt;nowiki/&gt;तील एक थोर शिक्षणमहर्षी. ‘बापूजी’ या नावाने परिचित. सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील रामापूर हे त्यांचे मूळ गाव. ज्ञानोजीराव आणि तानुबाई या दांपत्याचा गोविंद हा सर्वांत धाकटा मुलगा. बालपणीच ते मातृसुखाला आणि बारा वर्षांचे असताना पितृसुखाला मुकले.
== गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे  (९ जून १९१९–८ ऑगस्ट १९८७) ==
बापूजी यांचे प्राथमिक शिक्षण रामापूर येथे झाले. [[सांगली]]  जिल्ह्यातील इस्लामपूर येथे त्यांनी मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी ते कोल्हापूर येथे प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंगमध्ये दाखल झाले. त्यांनी १९४५ मध्ये बी. ए. आणि १९४९ मध्ये बी. टी. या पदव्या संपादन केल्या. इस्लामपूर येथे मित्रांच्या सहकार्याने शिकत असतानाच त्यांनी ‘श्रीराम समाजसेवा मंडळ’ स्थापन केले. त्यामार्फत त्यांनी ठिकठिकाणी पंधरा प्राथमिक शाळा आणि गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुरू केले. भावी शिक्षणप्रसाराच्या कार्याचे हे बीजारोपण होते. २५ डिसेंबर १९४० रोजी [[बेळगाव|बेळगावचे]] नानासाहेब पाटील यांच्या कन्या सुशीला यांच्याबरोबर त्यांचा विवाह झाला. त्यांना तीन मुलगे व एक मुलगी आहे.

== कार्य ==
महाविद्यालयीन विद्यार्थिदशेत आप्पासाहेब पवार यांनी बापूजींवर म्हैसूर राज्यातील संस्थानांतर्गत सोंडूर संस्थानच्या इतिहास-संशोधनाची जबाबदारी सोपविली. बापूजींनी या संशोधनकार्याबरोबरच सोंडूरच्या राजपुत्रांचे राजगुरुपद आणि सल्लागार मंडळाचे सदस्य म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली. भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात महात्मा गांधीजींच्या चले जाव चळवळीत ते सहभागी झाले; तसेच सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीतही त्यांनी काम केले. सातारा जिल्हा विद्यार्थी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी तरुणांचे संघटन केले. तसेच त्यांनी सातारा जिल्ह्यातील क्रांतीवर इतिहासलेखन केले.

बापूजींनी [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] पायगौंडा (Bhaurao Patil Paygaunda) यांच्या रयत शिक्षण संस्थेत अध्यापक आणि मुख्याध्यापक म्हणून काम केले. या संस्थेचे ते आजीव सेवक होते. कर्मवीर भाऊराव पाटील गौरव समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गौरव निधी जमा केला. १९४८ मध्ये संत गाडगेबाबा यांच्या हस्ते हा निधी कर्मवीरांना अर्पण करण्यात आला.

== श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था, कराड==

स्वतंत्रपणे काम करता यावे, म्हणून बापूजींनी ३१ डिसेंबर १९५४ रोजी ‘श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थे’ची नोंदणी केली. या संस्थेने ६ जून १९५५ रोजी कोल्हापूर, तासगाव, चाफळ, उंडाळे व तारळे या ठिकाणी माध्यमिक शाळा सुरू केल्या. [[कराड]] येथे अध्यापिका विद्यालय व वसतिगृहे सुरू केली. त्यांनी ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कारासाठी शिक्षणप्रसार’ हे संस्थेचे ब्रीद निश्चित केले.
* महाराष्ट्रातील १८ आणि कर्नाटकातील १ अशा एकूण १९ जिल्ह्यांतील खेड्यापाड्यांत, आदिवासी दुर्गम भागांत, उपेक्षित आणि विस्थापित समाजघटकांपर्यंत ज्ञानप्रसार केला.

[[गाडगे महाराज|संत गाडगेबाबां]]&lt;nowiki/&gt;चे शिष्य शिंदेमहाराज यांनी २३ डिसेंबर १९६८ रोजी ‘'''शिक्षणमहर्षी'''’ म्हणून त्यांना गौरविले. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे मुख्य कार्यालय कोल्हापूर येथे आहे. या संस्थेची १७० माध्यमिक विद्यालये; ६६ कनिष्ठ महाविद्यालये; १८ कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालये; ८ प्रशिक्षण महाविद्यालये; ३ बी. एड. कॉलेज; १ विधी महाविद्यालय; १ निवासी आश्रमशाळा आणि १९ वसतीगृहे अशी सुमारे ३३० शाखा आहेत (२०१९).

बापूजींच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना अनेक मानसन्मान मिळाले.
* श्री. छ. राजमाता सुमित्राराजे भोसले यांच्या अध्यक्षतेखाली [[यशवंत चव्हाण|यशवंतरावजी चव्हाण]] यांच्या शुभ हस्ते २७ एप्रिल १९८२ रोजी त्यांना मानपत्र प्रदान करून गौरव करण्यात आला.
महाराष्ट्र शासनाने त्यांना ‘दलित मित्र’ ही पदवी दिली. कोल्हापूरच्या [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठा]]&lt;nowiki/&gt;ने त्यांना ‘डी. लिट्.’ ही सन्मान्य पदवी दिली.

बापूजी यांचे अल्पशा आजाराने ८ ऑगस्ट, १९८७ रोजी [[कोल्हापूर]] येथे निधन झाले.</text>
      <sha1>7hz0x5pyuetrlv8ccllbmw3usf7mov3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717066</id>
      <parentid>2717065</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9110" sha1="stwa7jn1noxnbbuw6gitrw12onuphz4" xml:space="preserve">{{बदल}}
[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]&lt;nowiki/&gt;तील एक थोर शिक्षणमहर्षी.
* ‘बापूजी’ या टोपणनावाने नावाने परिचित. 
सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील रामापूर हे त्यांचे मूळ गाव. ज्ञानोजीराव आणि तानुबाई या दांपत्याचा गोविंद हा सर्वांत धाकटा मुलगा. बालपणीच ते मातृसुखाला आणि बारा वर्षांचे असताना पितृसुखाला मुकले.

== गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे  (९ जून १९१९–८ ऑगस्ट १९८७) ==
बापूजी यांचे प्राथमिक शिक्षण रामापूर येथे झाले. [[सांगली]]  जिल्ह्यातील इस्लामपूर येथे त्यांनी मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी ते कोल्हापूर येथे प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंगमध्ये दाखल झाले. त्यांनी १९४५ मध्ये बी. ए. आणि १९४९ मध्ये बी. टी. या पदव्या संपादन केल्या. इस्लामपूर येथे मित्रांच्या सहकार्याने शिकत असतानाच त्यांनी ‘श्रीराम समाजसेवा मंडळ’ स्थापन केले. त्यामार्फत त्यांनी ठिकठिकाणी पंधरा प्राथमिक शाळा आणि गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुरू केले. भावी शिक्षणप्रसाराच्या कार्याचे हे बीजारोपण होते. २५ डिसेंबर १९४० रोजी [[बेळगाव|बेळगावचे]] नानासाहेब पाटील यांच्या कन्या सुशीला यांच्याबरोबर त्यांचा विवाह झाला. त्यांना तीन मुलगे व एक मुलगी आहे.

== कार्य ==
महाविद्यालयीन विद्यार्थिदशेत आप्पासाहेब पवार यांनी बापूजींवर म्हैसूर राज्यातील संस्थानांतर्गत सोंडूर संस्थानच्या इतिहास-संशोधनाची जबाबदारी सोपविली. बापूजींनी या संशोधनकार्याबरोबरच सोंडूरच्या राजपुत्रांचे राजगुरुपद आणि सल्लागार मंडळाचे सदस्य म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली. भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात महात्मा गांधीजींच्या चले जाव चळवळीत ते सहभागी झाले; तसेच सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीतही त्यांनी काम केले. सातारा जिल्हा विद्यार्थी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी तरुणांचे संघटन केले. तसेच त्यांनी सातारा जिल्ह्यातील क्रांतीवर इतिहासलेखन केले.

बापूजींनी [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] पायगौंडा (Bhaurao Patil Paygaunda) यांच्या रयत शिक्षण संस्थेत अध्यापक आणि मुख्याध्यापक म्हणून काम केले. या संस्थेचे ते आजीव सेवक होते. कर्मवीर भाऊराव पाटील गौरव समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गौरव निधी जमा केला. १९४८ मध्ये संत गाडगेबाबा यांच्या हस्ते हा निधी कर्मवीरांना अर्पण करण्यात आला.

== श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था, कराड==

स्वतंत्रपणे काम करता यावे, म्हणून बापूजींनी ३१ डिसेंबर १९५४ रोजी ‘श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थे’ची नोंदणी केली. या संस्थेने ६ जून १९५५ रोजी कोल्हापूर, तासगाव, चाफळ, उंडाळे व तारळे या ठिकाणी माध्यमिक शाळा सुरू केल्या. [[कराड]] येथे अध्यापिका विद्यालय व वसतिगृहे सुरू केली. त्यांनी ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कारासाठी शिक्षणप्रसार’ हे संस्थेचे ब्रीद निश्चित केले.
* महाराष्ट्रातील १८ आणि कर्नाटकातील १ अशा एकूण १९ जिल्ह्यांतील खेड्यापाड्यांत, आदिवासी दुर्गम भागांत, उपेक्षित आणि विस्थापित समाजघटकांपर्यंत ज्ञानप्रसार केला.

[[गाडगे महाराज|संत गाडगेबाबां]]&lt;nowiki/&gt;चे शिष्य शिंदेमहाराज यांनी २३ डिसेंबर १९६८ रोजी ‘'''शिक्षणमहर्षी'''’ म्हणून त्यांना गौरविले. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे मुख्य कार्यालय कोल्हापूर येथे आहे. या संस्थेची १७० माध्यमिक विद्यालये; ६६ कनिष्ठ महाविद्यालये; १८ कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालये; ८ प्रशिक्षण महाविद्यालये; ३ बी. एड. कॉलेज; १ विधी महाविद्यालय; १ निवासी आश्रमशाळा आणि १९ वसतीगृहे अशी सुमारे ३३० शाखा आहेत (२०१९).

बापूजींच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना अनेक मानसन्मान मिळाले.
* श्री. छ. राजमाता सुमित्राराजे भोसले यांच्या अध्यक्षतेखाली [[यशवंत चव्हाण|यशवंतरावजी चव्हाण]] यांच्या शुभ हस्ते २७ एप्रिल १९८२ रोजी त्यांना मानपत्र प्रदान करून गौरव करण्यात आला.
महाराष्ट्र शासनाने त्यांना ‘दलित मित्र’ ही पदवी दिली. कोल्हापूरच्या [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठा]]&lt;nowiki/&gt;ने त्यांना ‘डी. लिट्.’ ही सन्मान्य पदवी दिली.

बापूजी यांचे अल्पशा आजाराने ८ ऑगस्ट, १९८७ रोजी [[कोल्हापूर]] येथे निधन झाले.</text>
      <sha1>stwa7jn1noxnbbuw6gitrw12onuphz4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717067</id>
      <parentid>2717066</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शैक्षणिक कार्य */</comment>
      <origin>2717067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9136" sha1="1sid9rifk7df0iahamwp718wsnuni4m" xml:space="preserve">{{बदल}}
[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]&lt;nowiki/&gt;तील एक थोर शिक्षणमहर्षी.
* ‘बापूजी’ या टोपणनावाने नावाने परिचित. 
सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील रामापूर हे त्यांचे मूळ गाव. ज्ञानोजीराव आणि तानुबाई या दांपत्याचा गोविंद हा सर्वांत धाकटा मुलगा. बालपणीच ते मातृसुखाला आणि बारा वर्षांचे असताना पितृसुखाला मुकले.

== गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे  (९ जून १९१९–८ ऑगस्ट १९८७) ==
बापूजी यांचे प्राथमिक शिक्षण रामापूर येथे झाले. [[सांगली]]  जिल्ह्यातील इस्लामपूर येथे त्यांनी मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी ते कोल्हापूर येथे प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंगमध्ये दाखल झाले. त्यांनी १९४५ मध्ये बी. ए. आणि १९४९ मध्ये बी. टी. या पदव्या संपादन केल्या. इस्लामपूर येथे मित्रांच्या सहकार्याने शिकत असतानाच त्यांनी ‘श्रीराम समाजसेवा मंडळ’ स्थापन केले. त्यामार्फत त्यांनी ठिकठिकाणी पंधरा प्राथमिक शाळा आणि गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुरू केले. भावी शिक्षणप्रसाराच्या कार्याचे हे बीजारोपण होते. २५ डिसेंबर १९४० रोजी [[बेळगाव|बेळगावचे]] नानासाहेब पाटील यांच्या कन्या सुशीला यांच्याबरोबर त्यांचा विवाह झाला. त्यांना तीन मुलगे व एक मुलगी आहे.

== शैक्षणिक कार्य ==

महाविद्यालयीन विद्यार्थिदशेत आप्पासाहेब पवार यांनी बापूजींवर म्हैसूर राज्यातील संस्थानांतर्गत सोंडूर संस्थानच्या इतिहास-संशोधनाची जबाबदारी सोपविली. बापूजींनी या संशोधनकार्याबरोबरच सोंडूरच्या राजपुत्रांचे राजगुरुपद आणि सल्लागार मंडळाचे सदस्य म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली. भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात महात्मा गांधीजींच्या चले जाव चळवळीत ते सहभागी झाले; तसेच सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीतही त्यांनी काम केले. सातारा जिल्हा विद्यार्थी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी तरुणांचे संघटन केले. तसेच त्यांनी सातारा जिल्ह्यातील क्रांतीवर इतिहासलेखन केले.

बापूजींनी [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] पायगौंडा (Bhaurao Patil Paygaunda) यांच्या रयत शिक्षण संस्थेत अध्यापक आणि मुख्याध्यापक म्हणून काम केले. या संस्थेचे ते आजीव सेवक होते. कर्मवीर भाऊराव पाटील गौरव समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गौरव निधी जमा केला. १९४८ मध्ये संत गाडगेबाबा यांच्या हस्ते हा निधी कर्मवीरांना अर्पण करण्यात आला.

== श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था, कराड==

स्वतंत्रपणे काम करता यावे, म्हणून बापूजींनी ३१ डिसेंबर १९५४ रोजी ‘श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थे’ची नोंदणी केली. या संस्थेने ६ जून १९५५ रोजी कोल्हापूर, तासगाव, चाफळ, उंडाळे व तारळे या ठिकाणी माध्यमिक शाळा सुरू केल्या. [[कराड]] येथे अध्यापिका विद्यालय व वसतिगृहे सुरू केली. त्यांनी ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कारासाठी शिक्षणप्रसार’ हे संस्थेचे ब्रीद निश्चित केले.
* महाराष्ट्रातील १८ आणि कर्नाटकातील १ अशा एकूण १९ जिल्ह्यांतील खेड्यापाड्यांत, आदिवासी दुर्गम भागांत, उपेक्षित आणि विस्थापित समाजघटकांपर्यंत ज्ञानप्रसार केला.

[[गाडगे महाराज|संत गाडगेबाबां]]&lt;nowiki/&gt;चे शिष्य शिंदेमहाराज यांनी २३ डिसेंबर १९६८ रोजी ‘'''शिक्षणमहर्षी'''’ म्हणून त्यांना गौरविले. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे मुख्य कार्यालय कोल्हापूर येथे आहे. या संस्थेची १७० माध्यमिक विद्यालये; ६६ कनिष्ठ महाविद्यालये; १८ कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालये; ८ प्रशिक्षण महाविद्यालये; ३ बी. एड. कॉलेज; १ विधी महाविद्यालय; १ निवासी आश्रमशाळा आणि १९ वसतीगृहे अशी सुमारे ३३० शाखा आहेत (२०१९).

बापूजींच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना अनेक मानसन्मान मिळाले.
* श्री. छ. राजमाता सुमित्राराजे भोसले यांच्या अध्यक्षतेखाली [[यशवंत चव्हाण|यशवंतरावजी चव्हाण]] यांच्या शुभ हस्ते २७ एप्रिल १९८२ रोजी त्यांना मानपत्र प्रदान करून गौरव करण्यात आला.
महाराष्ट्र शासनाने त्यांना ‘दलित मित्र’ ही पदवी दिली. कोल्हापूरच्या [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठा]]&lt;nowiki/&gt;ने त्यांना ‘डी. लिट्.’ ही सन्मान्य पदवी दिली.

बापूजी यांचे अल्पशा आजाराने ८ ऑगस्ट, १९८७ रोजी [[कोल्हापूर]] येथे निधन झाले.</text>
      <sha1>1sid9rifk7df0iahamwp718wsnuni4m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717068</id>
      <parentid>2717067</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* शैक्षणिक कार्य */</comment>
      <origin>2717068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9138" sha1="n8afhr07ih28zt5vjrui1efl1thzmr6" xml:space="preserve">{{बदल}}
[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]&lt;nowiki/&gt;तील एक थोर शिक्षणमहर्षी.
* ‘बापूजी’ या टोपणनावाने नावाने परिचित. 
सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील रामापूर हे त्यांचे मूळ गाव. ज्ञानोजीराव आणि तानुबाई या दांपत्याचा गोविंद हा सर्वांत धाकटा मुलगा. बालपणीच ते मातृसुखाला आणि बारा वर्षांचे असताना पितृसुखाला मुकले.

== गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे  (९ जून १९१९–८ ऑगस्ट १९८७) ==
बापूजी यांचे प्राथमिक शिक्षण रामापूर येथे झाले. [[सांगली]]  जिल्ह्यातील इस्लामपूर येथे त्यांनी मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी ते कोल्हापूर येथे प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंगमध्ये दाखल झाले. त्यांनी १९४५ मध्ये बी. ए. आणि १९४९ मध्ये बी. टी. या पदव्या संपादन केल्या. इस्लामपूर येथे मित्रांच्या सहकार्याने शिकत असतानाच त्यांनी ‘श्रीराम समाजसेवा मंडळ’ स्थापन केले. त्यामार्फत त्यांनी ठिकठिकाणी पंधरा प्राथमिक शाळा आणि गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुरू केले. भावी शिक्षणप्रसाराच्या कार्याचे हे बीजारोपण होते. २५ डिसेंबर १९४० रोजी [[बेळगाव|बेळगावचे]] नानासाहेब पाटील यांच्या कन्या सुशीला यांच्याबरोबर त्यांचा विवाह झाला. त्यांना तीन मुलगे व एक मुलगी आहे.

== शैक्षणिक कार्य ==

महाविद्यालयीन विद्यार्थिदशेत आप्पासाहेब पवार यांनी बापूजींवर म्हैसूर राज्यातील संस्थानांतर्गत सोंडूर संस्थानच्या इतिहास-संशोधनाची जबाबदारी सोपविली. बापूजींनी या संशोधनकार्याबरोबरच सोंडूरच्या राजपुत्रांचे राजगुरुपद आणि सल्लागार मंडळाचे सदस्य म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली. भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात महात्मा गांधीजींच्या चले जाव चळवळीत ते सहभागी झाले; तसेच सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीतही त्यांनी काम केले. * सातारा जिल्हा विद्यार्थी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी तरुणांचे संघटन केले. तसेच त्यांनी सातारा जिल्ह्यातील क्रांतीवर इतिहासलेखन केले.

बापूजींनी [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] पायगौंडा (Bhaurao Patil Paygaunda) यांच्या रयत शिक्षण संस्थेत अध्यापक आणि मुख्याध्यापक म्हणून काम केले. या संस्थेचे ते आजीव सेवक होते. कर्मवीर भाऊराव पाटील गौरव समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गौरव निधी जमा केला. १९४८ मध्ये संत गाडगेबाबा यांच्या हस्ते हा निधी कर्मवीरांना अर्पण करण्यात आला.

== श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था, कराड==

स्वतंत्रपणे काम करता यावे, म्हणून बापूजींनी ३१ डिसेंबर १९५४ रोजी ‘श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थे’ची नोंदणी केली. या संस्थेने ६ जून १९५५ रोजी कोल्हापूर, तासगाव, चाफळ, उंडाळे व तारळे या ठिकाणी माध्यमिक शाळा सुरू केल्या. [[कराड]] येथे अध्यापिका विद्यालय व वसतिगृहे सुरू केली. त्यांनी ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कारासाठी शिक्षणप्रसार’ हे संस्थेचे ब्रीद निश्चित केले.
* महाराष्ट्रातील १८ आणि कर्नाटकातील १ अशा एकूण १९ जिल्ह्यांतील खेड्यापाड्यांत, आदिवासी दुर्गम भागांत, उपेक्षित आणि विस्थापित समाजघटकांपर्यंत ज्ञानप्रसार केला.

[[गाडगे महाराज|संत गाडगेबाबां]]&lt;nowiki/&gt;चे शिष्य शिंदेमहाराज यांनी २३ डिसेंबर १९६८ रोजी ‘'''शिक्षणमहर्षी'''’ म्हणून त्यांना गौरविले. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे मुख्य कार्यालय कोल्हापूर येथे आहे. या संस्थेची १७० माध्यमिक विद्यालये; ६६ कनिष्ठ महाविद्यालये; १८ कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालये; ८ प्रशिक्षण महाविद्यालये; ३ बी. एड. कॉलेज; १ विधी महाविद्यालय; १ निवासी आश्रमशाळा आणि १९ वसतीगृहे अशी सुमारे ३३० शाखा आहेत (२०१९).

बापूजींच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना अनेक मानसन्मान मिळाले.
* श्री. छ. राजमाता सुमित्राराजे भोसले यांच्या अध्यक्षतेखाली [[यशवंत चव्हाण|यशवंतरावजी चव्हाण]] यांच्या शुभ हस्ते २७ एप्रिल १९८२ रोजी त्यांना मानपत्र प्रदान करून गौरव करण्यात आला.
महाराष्ट्र शासनाने त्यांना ‘दलित मित्र’ ही पदवी दिली. कोल्हापूरच्या [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठा]]&lt;nowiki/&gt;ने त्यांना ‘डी. लिट्.’ ही सन्मान्य पदवी दिली.

बापूजी यांचे अल्पशा आजाराने ८ ऑगस्ट, १९८७ रोजी [[कोल्हापूर]] येथे निधन झाले.</text>
      <sha1>n8afhr07ih28zt5vjrui1efl1thzmr6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717069</id>
      <parentid>2717068</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <origin>2717069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9138" sha1="13uja5yqdb62ny1f7ohqg9ado7etc2h" xml:space="preserve">{{बदल}}
[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]&lt;nowiki/&gt;तील एक थोर शिक्षणमहर्षी.
* ‘बापूजी’ या टोपणनावाने नावाने परिचित. 
सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील रामापूर हे त्यांचे मूळ गाव. ज्ञानोजीराव आणि तानुबाई या दांपत्याचा गोविंद हा सर्वांत धाकटा मुलगा. बालपणीच ते मातृसुखाला आणि बारा वर्षांचे असताना पितृसुखाला मुकले.

== गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे  (९ जून १९१९–८ ऑगस्ट १९८७) ==
बापूजी यांचे प्राथमिक शिक्षण रामापूर येथे झाले. [[सांगली]]  जिल्ह्यातील इस्लामपूर येथे त्यांनी मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी ते कोल्हापूर येथे प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंगमध्ये दाखल झाले. त्यांनी १९४५ मध्ये बी. ए. आणि १९४९ मध्ये बी. टी. या पदव्या संपादन केल्या. इस्लामपूर येथे मित्रांच्या सहकार्याने शिकत असतानाच त्यांनी ‘श्रीराम समाजसेवा मंडळ’ स्थापन केले. त्यामार्फत त्यांनी ठिकठिकाणी पंधरा प्राथमिक शाळा आणि गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुरू केले. भावी शिक्षणप्रसाराच्या कार्याचे हे बीजारोपण होते. २५ डिसेंबर १९४० रोजी [[बेळगाव|बेळगावचे]] नानासाहेब पाटील यांच्या कन्या सुशीला यांच्याबरोबर त्यांचा विवाह झाला. त्यांना तीन मुलगे व एक मुलगी आहे.

== शैक्षणिक कार्य ==

महाविद्यालयीन विद्यार्थिदशेत आप्पासाहेब पवार यांनी बापूजींवर म्हैसूर राज्यातील संस्थानांतर्गत सोंडूर संस्थानच्या इतिहास-संशोधनाची जबाबदारी सोपविली. बापूजींनी या संशोधनकार्याबरोबरच सोंडूरच्या राजपुत्रांचे राजगुरुपद आणि सल्लागार मंडळाचे सदस्य म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली. भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात महात्मा गांधीजींच्या चले जाव चळवळीत ते सहभागी झाले; तसेच सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीतही त्यांनी काम केले.
* सातारा जिल्हा विद्यार्थी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी तरुणांचे संघटन केले. तसेच त्यांनी सातारा जिल्ह्यातील क्रांतीवर इतिहासलेखन केले.

बापूजींनी [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] पायगौंडा (Bhaurao Patil Paygaunda) यांच्या रयत शिक्षण संस्थेत अध्यापक आणि मुख्याध्यापक म्हणून काम केले. या संस्थेचे ते आजीव सेवक होते. कर्मवीर भाऊराव पाटील गौरव समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गौरव निधी जमा केला. १९४८ मध्ये संत गाडगेबाबा यांच्या हस्ते हा निधी कर्मवीरांना अर्पण करण्यात आला.

== श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था, कराड==

स्वतंत्रपणे काम करता यावे, म्हणून बापूजींनी ३१ डिसेंबर १९५४ रोजी ‘श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थे’ची नोंदणी केली. या संस्थेने ६ जून १९५५ रोजी कोल्हापूर, तासगाव, चाफळ, उंडाळे व तारळे या ठिकाणी माध्यमिक शाळा सुरू केल्या. [[कराड]] येथे अध्यापिका विद्यालय व वसतिगृहे सुरू केली. त्यांनी ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कारासाठी शिक्षणप्रसार’ हे संस्थेचे ब्रीद निश्चित केले.
* महाराष्ट्रातील १८ आणि कर्नाटकातील १ अशा एकूण १९ जिल्ह्यांतील खेड्यापाड्यांत, आदिवासी दुर्गम भागांत, उपेक्षित आणि विस्थापित समाजघटकांपर्यंत ज्ञानप्रसार केला.

[[गाडगे महाराज|संत गाडगेबाबां]]&lt;nowiki/&gt;चे शिष्य शिंदेमहाराज यांनी २३ डिसेंबर १९६८ रोजी ‘'''शिक्षणमहर्षी'''’ म्हणून त्यांना गौरविले. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे मुख्य कार्यालय कोल्हापूर येथे आहे. या संस्थेची १७० माध्यमिक विद्यालये; ६६ कनिष्ठ महाविद्यालये; १८ कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालये; ८ प्रशिक्षण महाविद्यालये; ३ बी. एड. कॉलेज; १ विधी महाविद्यालय; १ निवासी आश्रमशाळा आणि १९ वसतीगृहे अशी सुमारे ३३० शाखा आहेत (२०१९).

बापूजींच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना अनेक मानसन्मान मिळाले.
* श्री. छ. राजमाता सुमित्राराजे भोसले यांच्या अध्यक्षतेखाली [[यशवंत चव्हाण|यशवंतरावजी चव्हाण]] यांच्या शुभ हस्ते २७ एप्रिल १९८२ रोजी त्यांना मानपत्र प्रदान करून गौरव करण्यात आला.
महाराष्ट्र शासनाने त्यांना ‘दलित मित्र’ ही पदवी दिली. कोल्हापूरच्या [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठा]]&lt;nowiki/&gt;ने त्यांना ‘डी. लिट्.’ ही सन्मान्य पदवी दिली.

बापूजी यांचे अल्पशा आजाराने ८ ऑगस्ट, १९८७ रोजी [[कोल्हापूर]] येथे निधन झाले.</text>
      <sha1>13uja5yqdb62ny1f7ohqg9ado7etc2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717077</id>
      <parentid>2717069</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9142" sha1="82doiclq64oabrh6vaui1p92wtxlbwm" xml:space="preserve">{{बदल}}
[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]&lt;nowiki/&gt;तील एक थोर शिक्षणमहर्षी.
* ‘बापूजी’ या टोपणनावाने नावाने परिचित. 
सातारा जिल्ह्यातील [[पाटण]] तालुक्यातील रामापूर हे त्यांचे मूळ गाव. ज्ञानोजीराव आणि तानुबाई या दांपत्याचा गोविंद हा सर्वांत धाकटा मुलगा. बालपणीच ते मातृसुखाला आणि बारा वर्षांचे असताना पितृसुखाला मुकले.

== गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे  (९ जून १९१९–८ ऑगस्ट १९८७) ==
बापूजी यांचे प्राथमिक शिक्षण रामापूर येथे झाले. [[सांगली]]  जिल्ह्यातील इस्लामपूर येथे त्यांनी मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी ते कोल्हापूर येथे प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंगमध्ये दाखल झाले. त्यांनी १९४५ मध्ये बी. ए. आणि १९४९ मध्ये बी. टी. या पदव्या संपादन केल्या. इस्लामपूर येथे मित्रांच्या सहकार्याने शिकत असतानाच त्यांनी ‘श्रीराम समाजसेवा मंडळ’ स्थापन केले. त्यामार्फत त्यांनी ठिकठिकाणी पंधरा प्राथमिक शाळा आणि गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुरू केले. भावी शिक्षणप्रसाराच्या कार्याचे हे बीजारोपण होते. २५ डिसेंबर १९४० रोजी [[बेळगाव|बेळगावचे]] नानासाहेब पाटील यांच्या कन्या सुशीला यांच्याबरोबर त्यांचा विवाह झाला. त्यांना तीन मुलगे व एक मुलगी आहे.

== शैक्षणिक कार्य ==

महाविद्यालयीन विद्यार्थिदशेत आप्पासाहेब पवार यांनी बापूजींवर म्हैसूर राज्यातील संस्थानांतर्गत सोंडूर संस्थानच्या इतिहास-संशोधनाची जबाबदारी सोपविली. बापूजींनी या संशोधनकार्याबरोबरच सोंडूरच्या राजपुत्रांचे राजगुरुपद आणि सल्लागार मंडळाचे सदस्य म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली. भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात महात्मा गांधीजींच्या चले जाव चळवळीत ते सहभागी झाले; तसेच सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीतही त्यांनी काम केले.
* सातारा जिल्हा विद्यार्थी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी तरुणांचे संघटन केले. तसेच त्यांनी सातारा जिल्ह्यातील क्रांतीवर इतिहासलेखन केले.

बापूजींनी [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] पायगौंडा (Bhaurao Patil Paygaunda) यांच्या रयत शिक्षण संस्थेत अध्यापक आणि मुख्याध्यापक म्हणून काम केले. या संस्थेचे ते आजीव सेवक होते. कर्मवीर भाऊराव पाटील गौरव समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गौरव निधी जमा केला. १९४८ मध्ये संत गाडगेबाबा यांच्या हस्ते हा निधी कर्मवीरांना अर्पण करण्यात आला.

== श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था, कराड==

स्वतंत्रपणे काम करता यावे, म्हणून बापूजींनी ३१ डिसेंबर १९५४ रोजी ‘श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थे’ची नोंदणी केली. या संस्थेने ६ जून १९५५ रोजी कोल्हापूर, तासगाव, चाफळ, उंडाळे व तारळे या ठिकाणी माध्यमिक शाळा सुरू केल्या. [[कराड]] येथे अध्यापिका विद्यालय व वसतिगृहे सुरू केली. त्यांनी ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कारासाठी शिक्षणप्रसार’ हे संस्थेचे ब्रीद निश्चित केले.
* महाराष्ट्रातील १८ आणि कर्नाटकातील १ अशा एकूण १९ जिल्ह्यांतील खेड्यापाड्यांत, आदिवासी दुर्गम भागांत, उपेक्षित आणि विस्थापित समाजघटकांपर्यंत ज्ञानप्रसार केला.

[[गाडगे महाराज|संत गाडगेबाबां]]&lt;nowiki/&gt;चे शिष्य शिंदेमहाराज यांनी २३ डिसेंबर १९६८ रोजी ‘'''शिक्षणमहर्षी'''’ म्हणून त्यांना गौरविले. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे मुख्य कार्यालय कोल्हापूर येथे आहे. या संस्थेची १७० माध्यमिक विद्यालये; ६६ कनिष्ठ महाविद्यालये; १८ कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालये; ८ प्रशिक्षण महाविद्यालये; ३ बी. एड. कॉलेज; १ विधी महाविद्यालय; १ निवासी आश्रमशाळा आणि १९ वसतीगृहे अशी सुमारे ३३० शाखा आहेत (२०१९).

बापूजींच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना अनेक मानसन्मान मिळाले.
* श्री. छ. राजमाता सुमित्राराजे भोसले यांच्या अध्यक्षतेखाली [[यशवंत चव्हाण|यशवंतरावजी चव्हाण]] यांच्या शुभ हस्ते २७ एप्रिल १९८२ रोजी त्यांना मानपत्र प्रदान करून गौरव करण्यात आला.
महाराष्ट्र शासनाने त्यांना ‘दलित मित्र’ ही पदवी दिली. कोल्हापूरच्या [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठा]]&lt;nowiki/&gt;ने त्यांना ‘डी. लिट्.’ ही सन्मान्य पदवी दिली.

बापूजी यांचे अल्पशा आजाराने ८ ऑगस्ट, १९८७ रोजी [[कोल्हापूर]] येथे निधन झाले.</text>
      <sha1>82doiclq64oabrh6vaui1p92wtxlbwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717089</id>
      <parentid>2717077</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52310-38</username>
        <id>187943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2717089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9174" sha1="oes8jqn84ef8vrqv1y761visp50pd97" xml:space="preserve">{{बदल}}
[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]&lt;nowiki/&gt;तील एक थोर शिक्षणमहर्षी.
* ‘बापूजी’ या टोपणनावाने नावाने परिचित. 
सातारा जिल्ह्यातील [[पाटण तालुका|पाटण तालुक्यातील]] रामापूर हे त्यांचे मूळ गाव. ज्ञानोजीराव आणि तानुबाई या दांपत्याचा गोविंद हा सर्वांत धाकटा मुलगा. बालपणीच ते मातृसुखाला आणि बारा वर्षांचे असताना पितृसुखाला मुकले.

== गोविंदराव ज्ञानोजीराव साळुंखे  (९ जून १९१९–८ ऑगस्ट १९८७) ==
बापूजी यांचे प्राथमिक शिक्षण रामापूर येथे झाले. [[सांगली]]  जिल्ह्यातील इस्लामपूर येथे त्यांनी मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी ते कोल्हापूर येथे प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंगमध्ये दाखल झाले. त्यांनी १९४५ मध्ये बी. ए. आणि १९४९ मध्ये बी. टी. या पदव्या संपादन केल्या. इस्लामपूर येथे मित्रांच्या सहकार्याने शिकत असतानाच त्यांनी ‘श्रीराम समाजसेवा मंडळ’ स्थापन केले. त्यामार्फत त्यांनी ठिकठिकाणी पंधरा प्राथमिक शाळा आणि गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुरू केले. भावी शिक्षणप्रसाराच्या कार्याचे हे बीजारोपण होते. २५ डिसेंबर १९४० रोजी [[बेळगाव|बेळगावचे]] नानासाहेब पाटील यांच्या कन्या सुशीला यांच्याबरोबर त्यांचा विवाह झाला. त्यांना तीन मुलगे व एक मुलगी आहे.

== शैक्षणिक कार्य ==

महाविद्यालयीन विद्यार्थिदशेत आप्पासाहेब पवार यांनी बापूजींवर म्हैसूर राज्यातील संस्थानांतर्गत सोंडूर संस्थानच्या इतिहास-संशोधनाची जबाबदारी सोपविली. बापूजींनी या संशोधनकार्याबरोबरच सोंडूरच्या राजपुत्रांचे राजगुरुपद आणि सल्लागार मंडळाचे सदस्य म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली. भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात महात्मा गांधीजींच्या चले जाव चळवळीत ते सहभागी झाले; तसेच सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीतही त्यांनी काम केले.
* सातारा जिल्हा विद्यार्थी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी तरुणांचे संघटन केले. तसेच त्यांनी सातारा जिल्ह्यातील क्रांतीवर इतिहासलेखन केले.

बापूजींनी [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] पायगौंडा (Bhaurao Patil Paygaunda) यांच्या रयत शिक्षण संस्थेत अध्यापक आणि मुख्याध्यापक म्हणून काम केले. या संस्थेचे ते आजीव सेवक होते. कर्मवीर भाऊराव पाटील गौरव समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गौरव निधी जमा केला. १९४८ मध्ये संत गाडगेबाबा यांच्या हस्ते हा निधी कर्मवीरांना अर्पण करण्यात आला.

== श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था, कराड==

स्वतंत्रपणे काम करता यावे, म्हणून बापूजींनी ३१ डिसेंबर १९५४ रोजी ‘श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थे’ची नोंदणी केली. या संस्थेने ६ जून १९५५ रोजी कोल्हापूर, तासगाव, चाफळ, उंडाळे व तारळे या ठिकाणी माध्यमिक शाळा सुरू केल्या. [[कराड]] येथे अध्यापिका विद्यालय व वसतिगृहे सुरू केली. त्यांनी ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कारासाठी शिक्षणप्रसार’ हे संस्थेचे ब्रीद निश्चित केले.
* महाराष्ट्रातील १८ आणि कर्नाटकातील १ अशा एकूण १९ जिल्ह्यांतील खेड्यापाड्यांत, आदिवासी दुर्गम भागांत, उपेक्षित आणि विस्थापित समाजघटकांपर्यंत ज्ञानप्रसार केला.

[[गाडगे महाराज|संत गाडगेबाबां]]&lt;nowiki/&gt;चे शिष्य शिंदेमहाराज यांनी २३ डिसेंबर १९६८ रोजी ‘'''शिक्षणमहर्षी'''’ म्हणून त्यांना गौरविले. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे मुख्य कार्यालय कोल्हापूर येथे आहे. या संस्थेची १७० माध्यमिक विद्यालये; ६६ कनिष्ठ महाविद्यालये; १८ कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालये; ८ प्रशिक्षण महाविद्यालये; ३ बी. एड. कॉलेज; १ विधी महाविद्यालय; १ निवासी आश्रमशाळा आणि १९ वसतीगृहे अशी सुमारे ३३० शाखा आहेत (२०१९).

बापूजींच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना अनेक मानसन्मान मिळाले.
* श्री. छ. राजमाता सुमित्राराजे भोसले यांच्या अध्यक्षतेखाली [[यशवंत चव्हाण|यशवंतरावजी चव्हाण]] यांच्या शुभ हस्ते २७ एप्रिल १९८२ रोजी त्यांना मानपत्र प्रदान करून गौरव करण्यात आला.
महाराष्ट्र शासनाने त्यांना ‘दलित मित्र’ ही पदवी दिली. कोल्हापूरच्या [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठा]]&lt;nowiki/&gt;ने त्यांना ‘डी. लिट्.’ ही सन्मान्य पदवी दिली.

बापूजी यांचे अल्पशा आजाराने ८ ऑगस्ट, १९८७ रोजी [[कोल्हापूर]] येथे निधन झाले.</text>
      <sha1>oes8jqn84ef8vrqv1y761visp50pd97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>347888</id>
    <revision>
      <id>2717194</id>
      <parentid>2715544</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260006" sha1="1y3c1sit3vymg02sonqw2c6rrbitj1u" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२४ आयसीसी ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक
| image = 2024 ICC Men's T20 World Cup logo.svg
| imagesize =  
| caption = 
| administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]
| cricket format = [[२०-२० सामने|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने]]
| tournament format = गट फेरी, सुपर ८ आणि बाद फेरी
| host = {{flagcountry|WIN}}&lt;br/&gt;{{flagcountry|USA}}
| champions = {{cr|IND}}
| count = २
| participants = २०
| matches = ५०
| attendance = 
| player of the series = {{flagicon|IND}} [[जसप्रीत बुमराह]] 
| most runs = {{flagicon|AFG|२०१३}} [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] (२८१)
| most wickets = {{flagicon|AFG|२०१३}} [[फझलहक फारूखी]] (१७) &lt;br/&gt;{{flagicon|IND}} [[अर्शदीप सिंग]] (१७) 
| website = {{url|https://t20worldcup.com/}}
| previous_year = २०२२
| previous_tournament = २०२२ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक
| next_year = २०२६
| next_tournament = २०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक
| start_date           = १ 
| end_date             = २९ जून २०२४
|runners-up={{cr|SA}}
}}

२०२४ आयसीसी टी२० विश्वचषक ही [[आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक|टी२० विश्वचषक स्पर्धेची]] नववी आवृत्ती होती. एक द्विवार्षिक [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा]] पुरुषांच्या राष्ट्रीय संघांद्वारे लढवली गेली आणि आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (आयसीसी) द्वारे आयोजित केली गेली. सदर स्पर्धेचे आयोजन १ जून ते २९ जून २०२४ या कालावधीत [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज|वेस्ट इंडीज]] आणि [[यूएसए क्रिकेट|युनायटेड स्टेट्स]] या देशांनी केले.&lt;ref name=&quot;ci28jul23&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921|title=पुढील टी२० विश्वचषक ४ ते ३० जून २०२४ दरम्यान खेळवला जाणार|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728175902/https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921|archive-date=२८ जुलै २०२३|access-date=११ एप्रिल २०२४}}&lt;/ref&gt; आयसीसी विश्वचषक स्पर्धेत पहिल्यांदाच, अमेरिकेतील वेस्ट इंडीज व्यतिरिक्त इतर कोणत्याही देशात तसेच युनायटेड स्टेट्समध्ये सामने खेळवले गेले.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/61083748|title=२०२४ टी२० विश्वचषक: यूएसए आपोआप पात्र|work=बीबीसी स्पोर्ट|access-date=११ एप्रिल २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412134824/https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/61083748|archive-date=१२ एप्रिल २०२२|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

२०२२ च्या स्पर्धेत १६ संघांचा विस्तार करून, या स्पर्धेत विक्रमी २० संघ सहभागी झाले, त्यामध्ये दोन यजमान, २०२२ च्या आवृत्तीतील अव्वल आठ संघ, [[आयसीसी पुरुष टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|आयसीसी पुरुषांच्या आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]तील पुढील दोन संघ आणि प्रादेशिक पात्रता फेरीद्वारे निर्धारित आठ संघांचा समावेश केला गेला. [[कॅनडा क्रिकेट|कॅनडा]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] प्रथमच पुरुषांच्या टी२० विश्वचषकासाठी पात्र ठरले आहेत, तर [[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युनायटेड स्टेट्स]] सह-यजमान म्हणून प्रथमच सहभागी झाले. [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] हे गतविजेते होते&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2022-23-1298134/england-vs-pakistan-final-1298179/match-report|title=सॅम कुरन अँड बेन स्टोक्स द हिरोज ऑफ द फायनल ऍज इंग्लंड ब्रेक पाकिस्तान हार्ट्स|date=१३ नोव्हेंबर २०२२|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=१८ नोव्हेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118202331/https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2022-23-1298134/england-vs-pakistan-final-1298179/match-report|archive-date=१८ नोव्हेंबर २०२२|url-status=live}}&lt;/ref&gt; आणि [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक#उपांत्य२|उपांत्य सामन्यात]] भारताकडून पराभव पत्करावा लागला. भारताने [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]&lt;nowiki/&gt;ला ७ धावांनी पराभव करून दुसऱ्यांदा टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले आणि टी२० विश्व चषकातील सर्वाधिक विजेतेपदांसह [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] आणि [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]]&lt;nowiki/&gt;ची बरोबरी केली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/live-india-and-south-africa-face-off-in-t20-world-cup-final|title=दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या द्वंद्वयुद्धानंतर भारताचे टी२० विश्वचषकावर शिक्कामोर्तब|website=अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|url-status=live|access-date=२९ जून २०२४}}&lt;/ref&gt; स्पर्धेचा अंतिम सामना [[विराट कोहली]] आणि भारतीय कर्णधार [[रोहित शर्मा]] यांचा शेवटचा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/it-was-now-or-never-departing-kohli-celebrates-india-s-triumph|title=&quot;आता नाही तर कधीच नाही&quot;: शेवटचा सामना खेळणाऱ्या कोहलीकडून भारताचा विजय साजरा|website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|url-status=live|access-date=२९ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/rohit-sharma-t20i-retirement-virat-kohli-world-cup-triumph-barbados-2560206-2024-06-30|title=विराट कोहलीच्या पाठोपाठ रोहित शर्माची विश्वचषक जिंकल्यानंतर अंतरराष्ट्रीय टी२० मधून निवृत्तीची घोषणा.|website=इंडिया टुडे|url-status=live|access-date=३० जून २०२४}}&lt;/ref&gt;

== पार्श्वभूमी ==
[[आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] (ICC) द्वारे आयोजित पुरुषांच्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघांदरम्यान आयोजित एक व्यावसायिक [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा, दर दोन वर्षांनी आयोजित केली जाते. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेत]] खेळवली गेली होती. [[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;nowiki/&gt;मध्ये [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]] मध्ये झालेल्या याआधीच्या स्पर्धेत १६ संघांनी भाग घेतला होता. मागील आवृत्तीच्या अंतिम सामन्यात [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंडने]] [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]]&lt;nowiki/&gt;चा पराभव करून विजेतेपद मिळविले होते.

=== यजमान देशाची निवड ===
नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने (आय सी सी) घोषित केले की २०२४ पुरुषांचा टी२० विश्वचषक [[यूएसए क्रिकेट|युनायटेड स्टेट्स]] आणि [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज|वेस्ट इंडीजमध्ये]] खेळवला जाईल.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682|title=टी२० विश्वचषक आयोजन यूएसए करणार: आयसीसी २०२४-२०३१ पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|date=१६ नोव्हेंबर २०२१|publisher=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|access-date=१७ एप्रिल २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205110854/https://www.icc-cricket.com/news/2354682|archive-date=५ डिसेंबर २०२१|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] आणि [[यूएसए क्रिकेट]] यांनी दोन वर्षांच्या तयारीनंतर संयुक्त बोली सादर केली, ही दोन्ही संघटनांमधील धोरणात्मक भागीदारीचा भाग झाली.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usacricket.org/team-usa-men/cricket-west-indies-and-usa-cricket-hail-successful-joint-bid-to-host-icc-mens-t20-world-cup-in-2024/|title=क्रिकेट वेस्ट इंडीज आणि यूएसए क्रिकेटने २०२४ मध्ये आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आयोजित करण्याच्या यशस्वी संयुक्त बोलीचे स्वागत केले|date=१६ नोव्हेंबर २०२२|publisher=यूएसए क्रिकेट|access-date=१७ एप्रिल २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021081717/https://www.usacricket.org/team-usa-men/cricket-west-indies-and-usa-cricket-hail-successful-joint-bid-to-host-icc-mens-t20-world-cup-in-2024/|archive-date=२१ ऑक्टोबर २०२२|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

यूएसए क्रिकेटचे सह-यजमानपद युनायटेड स्टेट्समध्ये क्रिकेटचा विकास आणि प्रचार करण्यात मदत करण्याच्या प्रयत्नांचा एक भाग होता, जिथे खेळाचा चाहतावर्ग प्रामुख्याने दक्षिण आशियाई अमेरिकन लोकांचा आहे. या विश्वचषकापूर्वी, युनायटेड स्टेट्सने अधूनमधून फ्लोरिडा येथील [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]] येथे वेस्ट इंडीजच्या घरच्या सामन्यांचे आयोजन केले होते, तर २०२३ मध्ये [[मेजर लीग क्रिकेट]] म्हणून ओळखली जाणारी टी२० फ्रँचायझी लीग सुरू केली होती.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/10/24/business/cricket-media-streaming.html|title=मीडिया कंपनीज आय क्रिकेट-लविंग डायास्पोरा इन द युएस|last=नेरकर|first=संतूल|date=२४ ऑक्टोबर २०२३|website=द न्यू यॉर्क टाइम्स|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20231024142446/https://www.nytimes.com/2023/10/24/business/cricket-media-streaming.html|archive-date=२४ ऑक्टोबर २०२३|access-date=१४ एप्रिल २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

देशात क्रिकेट कधीच मुख्य प्रवाहात आले नसले तरी, युनायटेड स्टेट्स खेळाच्या सुरुवातीच्या इतिहासातील अनेक उल्लेखनीय घडामोडींशी संबंधित आहे, ज्यात पहिल्या आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामन्यात कॅनडाचे यजमानपद आहे, तसेच अमेरिकन क्रिकेटर [[बार्ट किंग]]&lt;nowiki/&gt;ला [[स्विंग गोलंदाजी]]&lt;nowiki/&gt;चे तंत्र विकसित करण्याचे श्रेय देण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=फररेल |first=मेलिंडा|title=द टी२० वर्ल्ड कप हॅज बॉट क्रिकेट टू द युएस, बट विल इट टेक ऑफ? |url=https://www.aljazeera.com/sports/2024/6/1/icc-t20-world-cup-2024-will-cricket-finally-take-off-in-north-america-usa-vs-canada |access-date=९ जून २०२४|website=[[अल जझीरा]] |language=en |archive-date=९ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609043241/https://www.aljazeera.com/sports/2024/6/1/icc-t20-world-cup-2024-will-cricket-finally-take-off-in-north-america-usa-vs-canada |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=२९ मे २०२४ |title=टी२० विश्वचषक: यूएसए मधील क्रिकेटचा इतिहास |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cekkjxlvpp8o |access-date=९ जून २०२४ |website=बीबीसी स्पोर्ट|language=en-GB |archive-date=९ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609043240/https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cekkjxlvpp8o |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== स्वरूप ===
२० पात्र संघ प्रत्येकी पाच संघांच्या चार गटात विभागले गेले; प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघांनी सुपर ८ फेरीत प्रवेश केला.&lt;ref name=&quot;ci28jul23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2913916|title=नवीन स्वरूप, नवीन स्थान: २०२४ टी२० विश्वचषक कसा दिसेल|date=२१ नोव्हेंबर २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121181532/https://www.icc-cricket.com/news/2913916|archive-date=२१ नोव्हेंबर २०२२|access-date=११ एप्रिल २०२४}}&lt;/ref&gt; या टप्प्यात, पात्रता संघ प्रत्येकी चारच्या दोन गटात विभागले गेले; प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरले, ज्यामध्ये दोन उपांत्य फेरी सामने आणि एक अंतिम सामना खेळविला गेला.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करेल: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|date=१६ नोव्हेंबर २०२१|publisher=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|access-date=११ एप्रिल २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205110854/https://www.icc-cricket.com/news/2354682|archive-date=५ डिसेंबर २०२१|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== वेळापत्रक ===
२८ जुलै २०२३ रोजी, आयसीसीने घोषणा केली की ही स्पर्धा ४ ते ३० जून २०२४ दरम्यान खेळवली जाईल.&lt;ref name=&quot;CWC&quot;&gt;{{cite news|title=पुढील पुरुष टी२० विश्वचषक ४ ते ३० जून २०२४ दरम्यान खेळवला जाणार|url=https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921 |access-date=१ जून २०२४|date=२८ जुलै २०२३|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|archive-date=२८ जुलै २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728175902/https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921|url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५ जानेवारी २०२४ रोजी सुधारित वेळापत्रक जाहीर करण्यात आले ज्यानुसार स्पर्धा १ ते २९ जून दरम्यान आयोजित केली गेली. एकूण ५५ सामने खेळवले गेले, त्यातील १२ सामने [[युनायटेड स्टेट्स]]मधील तीन शहरांमध्ये आणि उर्वरित सामने [[कॅरिबियन]]मधील सहा ठिकाणी आयोजित केले गेले.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/groups-fixtures-confirmed-for-icc-men-s-t20-world-cup-2024|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ साठी गट आणि सामने निश्चित|date=५ जानेवारी २०२४|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=१ जून २०२४|archive-date=१० मार्च २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310012104/https://www.icc-cricket.com/news/groups-fixtures-confirmed-for-icc-men-s-t20-world-cup-2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; १६ मे २०२४ रोजी, आयसीसीने जाहीर केले की सराव सामने २७ मे ते १ जून या कालावधीत आयोजित केले जातील.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/warm-up-fixtures-announced-for-the-icc-men-s-t20-world-cup-2024|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ साठी सराव सामन्यांची घोषणा|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=१ जून २०२४|date=१६ मे २०२४|archive-date=२७ मे २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527131541/https://www.icc-cricket.com/news/warm-up-fixtures-announced-for-the-icc-men-s-t20-world-cup-2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== बक्षिसाची रक्कम ===
आयसीसीने स्पर्धेसाठी ११.२५ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर्स बक्षीस रक्कम ठेवली. आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या नवव्या आवृत्तीत २० संघांच्या स्पर्धेतील विजेत्यांना किमान $२.४५ दशलक्ष, स्पर्धेच्या इतिहासातील सर्वोच्च पारितोषिक रक्कम, बार्बाडोसमधील केन्सिंग्टन ओव्हल येथे २९ जून रोजी ट्रॉफीसह मिळाली. उपांत्य फेरी आणि अंतिम फेरी वगळता प्रत्येक संघाला जिंकलेल्या प्रत्येक सामन्यासाठी $३१,१५४ इतकी रक्कम दिली गेली.&lt;ref&gt;{{cite news|date=३ जून २०२४|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ साठी जाहीर केलेली बक्षीसाची रक्कम आजवरच्या इतिहासातील सर्वात जास्त|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/highest-prize-money-announced-for-historic-icc-men-s-t20-world-cup-2024|access-date=४ जून २०२४|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|archive-date=४ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604035955/https://www.icc-cricket.com/media-releases/highest-prize-money-announced-for-historic-icc-men-s-t20-world-cup-2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:100%;text-align:right&quot;
|+२०२४ टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी बक्षिसाच्या रकमेचे वाटप
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |स्थान
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |संघ
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |बक्षिसाची रक्कम
|-
! scope=&quot;col&quot; |प्रत्येक संघासाठी
! scope=&quot;col&quot; |एकूण
|-
| align=&quot;left&quot; |विजेते
| align=&quot;center&quot; |१
|$२.४५ दशलक्ष
|$२.४५ दशलक्ष
|-
| align=&quot;left&quot; |उपविजेते
| align=&quot;center&quot; |१
|$१.२८ दशलक्ष
|$१.२८ दशलक्ष
|-
| align=&quot;left&quot; |उपांत्य फेरीतील संघ
| align=&quot;center&quot; |२
|$७८७,५००
|$१.५७५ दशलक्ष
|-
| align=&quot;left&quot; |४थे-८वे स्थान (सुपर ८)
| align=&quot;center&quot; |४
|$३८२,५००
|$१.५३ दशलक्ष
|-
| align=&quot;left&quot; |९वे-१२वे स्थान (गट फेरी)
| align=&quot;center&quot; |४
|$२४७,५००
|$०.९९ दशलक्ष
|-
| align=&quot;left&quot; |१३वे-२०वे स्थान (गट फेरी)
| align=&quot;center&quot; |८
|$२२५,०००
|$१.८० दशलक्ष
|-
| align=&quot;left&quot; |सामन्याचे विजेते
| align=&quot;center&quot; |५२
|$३१,१५४
|$१.६२ दशलक्ष
|-
! align=&quot;left&quot; |एकूण
! align=&quot;center&quot; |२०
! colspan=&quot;2&quot; |$११.२५ दशलक्ष
|}

=== मार्केटिंग ===
१९ मार्च रोजी [[न्यू यॉर्क सिटी]] मध्ये सुरू झालेल्या स्पर्धेपूर्वी आयसीसीने &quot;ट्रॉफी टूर&quot; आयोजित केली होती आणि चषक जगभरातील विविध ठिकाणी नेण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-men-s-t20-world-cup-2024-trophy-tour-starts-in-new-york|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ ट्रॉफी दौरा न्यूयॉर्कमध्ये सुरू|date=२६ मार्च २०२४|work=अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|access-date=२९ एप्रिल २०२४|archive-date=2024-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610140646/https://www.icc-cricket.com/news/icc-men-s-t20-world-cup-2024-trophy-tour-starts-in-new-york|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; माजी टी२० विश्वचषक चॅम्पियन [[युवराज सिंग]], [[ख्रिस गेल]], [[शाहिद आफ्रिदी]] आणि जमैकाचा धावपटू [[उसेन बोल्ट]] यांना स्पर्धेचे दूत म्हणून नियुक्त करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1144868/bolt-icc-men-t20-world-cup-ambassador|title=उसेन बोल्ट आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ दूत नियुक्त|date=२५ एप्रिल २०२४|website=www.insidethegames.biz|access-date=३ मे २०२४}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/yuvraj-singh-named-icc-men-s-t20-world-cup-2024-ambassador|title=युवराज सिंगच्या नावाची आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ दूत म्हणून घोषणा|date=२६ एप्रिल २०२४|work=अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट क्रिकेट|access-date=२९ एप्रिल २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;&gt;{{Cite web|url=https://www.sportingnews.com/in/cricket/news/icc-t20-world-cup-2024-list-ambassadors-world-t20/4f1178b1edc333487d8fd278|title=टी२० विश्वचषक २०२४ राजदूत: टी२० वर्ल्ड कपसाठी आयसीसी अम्बॅसेडर्सची यादी|date=२६ एप्रिल २०२४|work=द स्पोर्टींग न्यूज|access-date=२९ एप्रिल २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/former-pakistan-captain-revealed-as-tournament-ambassador-for-men-s-t20-world-cup-2024?sf188907884=1|title=पुरुषांच्या टी२० विश्वचषक २०२४ साठी टूर्नामेंट ॲम्बेसेडर म्हणून माजी पाकिस्तान कर्णधार प्रकट|date=२४ मे २०२४|work=आयसीसी|access-date=२४ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;

==पात्रता==
[[चित्र:2024 ICC Mens T20 World Cup Participating nations.svg|thumb|right|upright=2|{{legend|#000032|यजमान म्हणून पात्र}}
{{legend|#0000ff|[[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२ टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेमध्ये सर्वोत्तम ८ मध्ये स्थान मिळवून पात्र}}
{{legend|#01a2ff|[[आयसीसी पुरुष टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी]]नुसार पात्र}}
{{legend|#00ab00|प्रादेशिक पात्रता फेरीद्वारे पात्र}}
{{legend|#ffc900|प्रादेशिक पात्रता फेरीत सहभागी परंतु पात्र ठरू शकला नाही}}]]
{{main|२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया}}
[[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२ स्पर्धेतील]] अव्वल आठ संघ आणि दोन यजमान या स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरले. उर्वरित दोन जागा १४ नोव्हेंबर २०२२ पर्यंत ज्या संघाना आधीच स्थान मिळाले नव्हते अशा [[आयसीसी पुरुष टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|आयसीसी पुरुषांच्या आंतरराष्ट्रीय टी२० सांघिक क्रमवारीतील]] सर्वोत्कृष्ट क्रमवारीत असलेल्या संघांनी घेतली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/top-eight-teams-as-well-as-hosts-wi-and-usa-to-get-automatic-entry-into-2024-t20-world-cup-1310292|title=२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेत बारा संघाना आपोआप प्रवेश मिळणार|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410152032/https://www.espncricinfo.com/story/top-eight-teams-as-well-as-hosts-wi-and-usa-to-get-automatic-entry-into-2024-t20-world-cup-1310292|archive-date=१० एप्रिल २०२२|access-date=१० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2685209|title=डेन्मार्क, इटली २०२४ च्या टी२० विश्वचषकापासून एक पाऊल दूर. युरोप पात्रता सुरू|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721064609/https://www.icc-cricket.com/news/2685209|archive-date=२१ जुलै २०२२|access-date=२१ जुलै २०२२}}&lt;/ref&gt;

उर्वरित आठ जागा आयसीसीच्या प्रादेशिक पात्रता फेरीद्वारे भरण्यात आल्या, ज्यामध्ये आफ्रिका, आशिया आणि युरोपमधील दोन संघ, अमेरिका आणि पूर्व आशिया-पॅसिफिक गटातील प्रत्येकी एका संघाचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2571611|title=मार्की ICC इव्हेंटसाठी पात्रता मार्ग निश्चित|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410154219/https://www.icc-cricket.com/news/2571611|archive-date=१० एप्रिल २०२२|access-date=१० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;  मे २०२२ मध्ये, आयसीसीने युरोप, पूर्व आशिया-पॅसिफिक आणि आफ्रिकेसाठी उप-प्रादेशिक पात्रता मार्गांची पुष्टी केली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2637428|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ साठी पात्रता मार्ग जाहीर|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531130610/https://www.icc-cricket.com/news/2637428|archive-date=३१ मे २०२२|access-date=३१ मे २०२२}}&lt;/ref&gt;

जुलै २०२३ मध्ये, [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|युरोप पात्रता स्पर्धेतून]] [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयर्लंड]] आणि [[स्कॉटलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] हे पात्र ठरणारे पहिले दोन संघ झाले, त्यानंतर [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता|पूर्व आशिया-पॅसिफिक पात्रता]] स्पर्धेतून [[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पापुआ न्यू गिनी]]&lt;nowiki/&gt;चा क्रमांक लागतो.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/europe-region-qualifier-ireland-scotland-qualify-for-2024-men-s-t20-world-cup-1389593|title=आयर्लंड आणि स्कॉटलंडने २०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी आपले स्थान निश्चित केले|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108045653/https://www.espncricinfo.com/story/europe-region-qualifier-ireland-scotland-qualify-for-2024-men-s-t20-world-cup-1389593|archive-date=८ नोव्हेंबर २०२३|access-date=६ नोव्हेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/2024-mens-t20-world-cup-papua-new-guinea-qualify-from-east-asia-pacific-region-1389780|title=पापुआ न्यू गिनी २०२४ पुरुष टी२० विश्वचषकासाठी पात्र|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107060135/https://www.espncricinfo.com/story/2024-mens-t20-world-cup-papua-new-guinea-qualify-from-east-asia-pacific-region-1389780|archive-date=७ नोव्हेंबर २०२३|access-date=६ नोव्हेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt; [[२०२३ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|अमेरिका पात्रता]] स्पर्धेमधील त्यांच्या अंतिम सामन्यात [[बर्म्युडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बर्म्युडाचा]] पराभव करून [[कॅनडा क्रिकेट|कॅनडाने]] ऑक्टोबर २०२३ मध्ये त्यांची पात्रता निश्चित केली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-americas-region-final-2023-24-1399133/bermuda-vs-canada-12th-match-1399161/match-report|title=कॅनडा इतिहासात प्रथमच टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्र, धालीवाल, सना चमकले|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106055557/https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-americas-region-final-2023-24-1399133/bermuda-vs-canada-12th-match-1399161/match-report|archive-date=६ नोव्हेंबर २०२३|access-date=६ नोव्हेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt; त्या नंतरच्या महिन्यात, नेपाळमध्ये [[२०२३ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता|आशिया पात्रता]] स्पर्धेच्या अंतिम फेरीत पोहोचल्यानंतर [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ओमान]] पात्र ठरले,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/nepal-and-oman-qualify-for-2024-mens-t20-world-cup-1406860|title=नेपाळ आणि ओमान २०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्र|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103114658/https://www.espncricinfo.com/story/nepal-and-oman-qualify-for-2024-mens-t20-world-cup-1406860|archive-date=३ नोव्हेंबर २०२३|access-date=६ नोव्हेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt; त्यानंतर [[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] हे [[२०२२-२३ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|आफ्रिका पात्रता]] स्पर्धेत अव्वल दोन स्थान मिळवून पात्र ठरणारे अंतिम दोन संघ झाले. [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे]] हा एकमेव कसोटी खेळणारा देश पात्र ठरू शकला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/africa-region-qualifier-namibia-seal-their-spot-in-2024-t20-world-cup-1410937|title=२०२४ टी२० विश्वचषक स्पर्धेत नामिबियाचे स्थान निश्चित|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231128135144/https://www.espncricinfo.com/story/africa-region-qualifier-namibia-seal-their-spot-in-2024-t20-world-cup-1410937|archive-date=२८ नोव्हेंबर २०२३|access-date=२८ नोव्हेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/2024-mens-t20-world-cup-uganda-qualify-zimbabwe-knocked-out-1411119|title=झिम्बाब्वे २०२४ टी-२० विश्वचषकासाठी अपात्र; युगांडा पात्र|date=३० नोव्हेंबर २०२३|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130123359/https://www.espncricinfo.com/story/2024-mens-t20-world-cup-uganda-qualify-zimbabwe-knocked-out-1411119|archive-date=३० नोव्हेंबर २०२३|access-date=३० नोव्हेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt;
कॅनडा आणि युगांडा प्रथमच पुरुष टी२० विश्वचषकासाठी पात्र ठरले, तर युनायटेड स्टेट्सचा संघ सह-यजमान असल्याने प्रथमच पात्र ठरला.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/61083748|title=२०२४ टी२० विश्वचषक: युनायटेड स्टेट्स आपोआप पात्र|work=[[बीबीसी]]|date=१२ एप्रिल २०२२|access-date=३ जुलै २०२४|archive-date=१२ एप्रिल २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412134824/https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/61083748 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=टी२० विश्वचषक २०२४: तारखा, गट, मैदाने|work=[[एनडीटीव्ही]]|date=३० मे २०२४|access-date=३ जुलै २०२४|url=https://sports.ndtv.com/t20-world-cup-2024/t20-world-cup-2024-dates-groups-venues-everything-you-need-to-know-5779807#:~:text=The%202024%20ICC%20Men's%20T20,of%20the%20T20%20World%20Cup.|archive-date=३० मे २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530124703/https://sports.ndtv.com/t20-world-cup-2024/t20-world-cup-2024-dates-groups-venues-everything-you-need-to-know-5779807#:~:text=The%202024%20ICC%20Men's%20T20,of%20the%20T20%20World%20Cup.|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!पात्रता मार्ग
!दिनांक
!स्थळ
!संघ संख्या 
!पात्र संघ
|-
|यजमान
|१६ नोव्हेंबर २०२१
|—
| style=&quot;text-align:center&quot; |२
| nowrap=&quot;&quot; |{{cr|USA}}
{{cr|WIN}}
|-
| nowrap=&quot;&quot; |[[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२ आय.सी.सी. पुरुष]] 
[[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(आधीच्या स्पर्धेतील सर्वोत्तम ८ संघ)&lt;/small&gt;
|१२ नोव्हेंबर २०२२
|ऑस्ट्रेलिया
| style=&quot;text-align:center&quot; |८
| nowrap=&quot;&quot; |{{cr|AUS}}&lt;br&gt;{{cr|ENG}}&lt;br&gt;{{cr|SA}}&lt;br&gt;{{cr|NED}}&lt;br&gt;{{cr|NZ}}&lt;br&gt;{{cr|PAK}}&lt;br&gt;{{cr|IND}}&lt;br&gt;{{cr|SL}}
|-
|[[आयसीसी पुरुष टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]
|१४ नोव्हेंबर २०२२
|—
| style=&quot;text-align:center&quot; |२
| nowrap=&quot;&quot; |{{cr|AFG|२०१३}}
{{cr|BAN}}
|-
|[[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|युरोप पात्रता]]
|२०-२८ जुलै २०२३
|स्कॉटलंड 
| style=&quot;text-align:center&quot; |२
| nowrap=&quot;&quot; |{{cr|IRE}}
{{cr|SCO}}
|-
|[[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता|पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता]]
|२०-२९ जुलै २०२३
| nowrap=&quot;&quot; |पापुआ न्यू  गिनी
| style=&quot;text-align:center&quot; |१
| nowrap=&quot;&quot; |{{cr|PNG}}
|-
|[[२०२३ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|अमेरिका पात्रता]]
| nowrap=&quot;&quot; |३० सप्टेंबर - ७ ऑक्टोबर २०२३
|बर्म्युडा
| style=&quot;text-align:center&quot; |१
| nowrap=&quot;&quot; |{{cr|CAN}}
|-
|[[२०२३ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता|आशिया पात्रता]]
|३० सप्टेंबर - ५ नोव्हेंबर २०२३
|नेपाळ
| style=&quot;text-align:center&quot; |२
| nowrap=&quot;&quot; |{{cr|OMA}}
{{cr|NEP}}
|-
|[[२०२२-२३ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता|आफ्रिका पात्रता]]
|२२ - ३० नोव्हेंबर २०२३
|नामिबिया
| style=&quot;text-align:center&quot; |२
| nowrap=&quot;&quot; |{{cr|NAM}}
{{cr|UGA}}
|-
!एकूण
!
!
!२०
!
|}

== स्थळे ==
मे २०२३ मध्ये, सीडब्लूआयने [[कॅरिबियन]] प्रदेशातील देश आणि युनायटेड स्टेट्स या विश्वचषकाच्या सामन्यांचे आयोजन करण्यास इच्छुक असलेल्या देशांसाठी संपूर्ण बोली प्रक्रिया सुरू केली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/icc-mens-t20-world-cup-2024-caribbean-bid-process-takes-centre-stage/|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ कॅरिबियन बोली प्रक्रिया केंद्रस्थानी {{!}} विंडीज क्रिकेट बातम्या|website=विंडीज|access-date=१ डिसेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt; जुलै २०२३ मध्ये , आयसीसीने युनायटेड स्टेट्समधील लॉडरहिल, [[फ्लोरिडा]] येथील [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[नॉर्थ कॅरोलिना]]मधील [[मॉरिसव्हिल (नॉर्थ कॅरोलायना)|मॉरिसव्हिल]], येथील [[चर्च स्ट्रीट पार्क]], [[टेक्सास|टेक्सासमधील]] [[ग्रँड प्रेरी (टेक्सास)|ग्रँड प्रेरी]] येथील [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]] आणि [[द ब्राँक्स|द ब्राँक्स]], [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क]] मधील [[व्हॅन कोर्टलँड पार्क]] येथील तात्पुरते स्टेडियम ही चार ठिकाणे निवडली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921|title=पुढील पुरुष टी२० विश्वचषक ४ ते ३० जून २०२४ दरम्यान खेळवला जाणार|last=गोल्लापूडी|first=नागराज|date=२८ जुलै २०२३|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|access-date=१ डिसेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt; ब्रॉन्क्सच्या रहिवाशांनी व्हॅन कॉर्टलँड पार्क स्टेडियमवर आक्षेप घेतला, कारण ते पार्कमध्ये विस्तारित कालावधीसाठी सार्वजनिक प्रवेश प्रतिबंधित करेल, त्याच्या पर्यावरणीय परिणामाबद्दल चिंता दर्शविली आणि कार्यक्रमाच्या आर्थिक व्यवहार्यतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thecity.nyc/2023/08/21/community-oppose-cricket-stadium-bronx/|title=डझनभर ब्रॉन्क्स गटांचा व्हॅन कॉर्टलँड पार्कमधील ३४,००० आसन क्षमतेच्या क्रिकेट स्टेडियमवर आक्षेप|last=कस्टोडियन|first=जोनाथन|date=२१ ऑगस्ट २०२३|website=द सिटी - एनवायसी न्यूज|language=en-US|access-date=१ डिसेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/bronx-cricket-world-cup-stadium-van-cortlandt-park/|title=क्रिकेट विश्वचषकासाठी ब्रॉन्क्समध्ये उभारले जाणार तात्पुरते स्टेडियम, जन समुदायाकडून संमिश्र प्रतिक्रिया - सीबीएस न्यूयॉर्क|last=ओव्हरमायर|first=स्टीव्ह|date=१ सप्टेंबर २०२३|website=www.cbsnews.com|language=en-US|access-date=१ डिसेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt; २० सप्टेंबर २०२३ रोजी, आयसीसीने जाहीर केले की [[ग्रँड प्रेरी (टेक्सास)|ग्रँड प्रेरी]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] आणि [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क]] ही तीन अमेरिकी शहरे यजमान होती. त्याशिवाय [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)]] मधील [[लाँग आयलंड]] येथील [[आयझेनहॉवर पार्क]] हे ३४,००० आसनांचे तात्पुरते स्टेडियम बांधले गेले. स्पर्धेदरम्यान क्षमता दुप्पट करण्यासाठी सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क आणि ग्रँड प्रेरी स्टेडियमचा तात्पुरता मुख्य स्टँड आणि आदरातिथ्य क्षेत्रांसह विस्तार केला गेला.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/new-york-s-eisenhower-park-unlikely-to-host-any-international-games-before-t20-world-cup-1417076|title=आयसीसीने पुष्टी केली की न्यूयॉर्कच्या आयझेनहॉवर पार्क टी२० विश्वचषकापूर्वी आंतरराष्ट्रीय सामने आयोजित करणार नाही|last=गोल्लापूडी|first=नागराज|date=१७ जानेवारी २०२४|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|access-date=१८ जानेवारी २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bxtimes.com/cricket-stadium-nix-van-cortlandt/|title=क्रिकेट स्टेडियमच्या विरोधकांना आयसीसीच्या व्हॅन कॉर्टलँड पार्कच्या प्रस्तावाला नकार देण्याच्या निर्णयामुळे दिलासा, लाँग आयलंड साइटची निवड – ब्रॉन्क्स टाईम्स|last=बोतेल्लो|first=कॅमिली|date=२० सप्टेंबर २०२३|website=www.bxtimes.com|language=en-US|access-date=१ डिसेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/09/20/b605b1bb-ed64-4f6d-9482-9b274de1cb27/Modular-Stadium-Fact-Sheet.pdf|title=आयसीसी मेन्स टी२० वर्ल्ड कप २०२४ – मॉड्युलर स्टेडियम फॅक्ट शीट|access-date=३ जून २०२४|archive-date=2023-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002143111/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/09/20/b605b1bb-ed64-4f6d-9482-9b274de1cb27/Modular-Stadium-Fact-Sheet.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abc7ny.com/cricket-world-cup-nassau-county-eisenhower-park-van-cortlandt/13805087/|title=क्रिकेट टी२० विश्वचषकाचे ठिकाण नासाऊ काउंटीमध्ये बांधले जाणार, पहिल्या प्रस्तावित प्रमाणे ब्रॉन्क्स नाही|date=३ जून २०२४|website=एबीसी७ न्यू यॉर्क|language=en|access-date=१ डिसेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt;

२२ सप्टेंबर २०२३ रोजी, आयसीसीने घोषित केले की [[अँटिगा आणि बार्बुडा|अँटिग्वा आणि बार्बुडा]], [[बार्बाडोस]], [[डॉमिनिका]], [[गयाना]], [[सेंट लुसिया]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स]] आणि [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] ही ठिकाणे वेस्ट इंडीजमधील सामन्यांचे यजमान असतील.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/3694302|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ पश्चिमेकडे जात असताना कॅरिबियन, यूएसए स्थळांची पुष्टी|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=२२ सप्टेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt; [[ग्रेनेडा]], [[जमैका]] आणि [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस]] यांनी विश्वचषक स्पर्धेच्या यजमानपदासाठी बोली सादर केली नाही, जमैकाचे क्रीडा मंत्री ऑलिव्हिया ग्रेंज यांनी खर्चाच्या कारणास्तव बोली नाकारली.&lt;ref&gt;{{cite news|last=कस्टोडिओ|first=जोनाथन|date=२१ ऑगस्ट २०२३|title=डझनभर ब्रॉन्क्स गटांचा व्हॅन कॉर्टलँड पार्कमधील ३४,००० आसनांच्या क्रिकेट स्टेडियमवर आक्षेप|url=http://www.thecity.nyc/2023/08/21/community-oppose-cricket-stadium-bronx/|access-date=१ डिसेंबर २०२३|work=द सिटी|archive-date=२८ नोव्हेंबर २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20231128161834/https://www.thecity.nyc/2023/08/21/community-oppose-cricket-stadium-bronx/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=ओव्हरमायर|first=स्टीव्ह|date=१ सप्टेंबर २०२३|title=क्रिकेट विश्वचषकासाठी ब्रॉन्क्समध्ये तात्पुरते स्टेडियम बांधले जाणार, समुदायाच्या संमिश्र प्रतिक्रिया|url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/bronx-cricket-world-cup-stadium-van-cortlandt-park/|access-date=1 December 2023|work=सीबीएस न्यूयॉर्क |archive-date=६ जानेवारी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106225926/https://www.cbsnews.com/newyork/news/bronx-cricket-world-cup-stadium-van-cortlandt-park/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; नोव्हेंबर २०२३ मध्ये, असे वृत्त आले की त्रिनिदादचे [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], देशातील सर्वात महत्त्वाचे क्रिकेट मैदान, कोणत्याही विश्वचषक सामन्यांचे आयोजन करणार नाही आणि ते सामने [[सॅन फर्नांडो (त्रिनिदाद आणि टोबॅगो)|सॅन फर्नांडो]] येथील [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी|ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमीमध्ये]] हलवले जातील. [[क्वीन्स पार्क क्रिकेट क्लब|क्वीन्स पार्क क्रिकेट क्लबचे]] अध्यक्ष, निगेल कॅमाचो यांनी सांगितले की मुख्य स्पर्धा सुरू होण्यापूर्वी हे ठिकाण बहुधा सराव सामने आयोजित करेल. तसेच, डॉमिनिका सरकारने टूर्नामेंट सुरू होण्यापूर्वी स्थळाचा पायाभूत विकास पूर्ण करण्यास असमर्थता दर्शवून [[विंडसर पार्क|विंडसर पार्कवर]] विश्वचषक स्पर्धेचे कोणतेही सामने आयोजित न करण्याचा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/mens-t20-world-cup-2024-dominica-pulls-out-as-host-venue-1411178|title=डॉमिनिकाची टी२० विश्वचषक सामन्यांच्या यजमानपदातून माघार|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|access-date=३० मे २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://newsday.co.tt/2023/11/26/no-t20-world-cup-games-at-oval-brian-lara-venue-to-host-all-fixtures/|title=ओव्हलवर कोणतेही टी२० विश्वचषक सामने नाहीत, ब्रायन लारा मैदानावर सर्व सर्व सामने आयोजित|website=newsday.co.tt|language=en|access-date=३० मे २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20231128102520/https://newsday.co.tt/2023/11/26/no-t20-world-cup-games-at-oval-brian-lara-venue-to-host-all-fixtures/|archive-date=2023-11-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

डिसेंबर २०२३ मध्ये, आयसीसी आणि सीडब्लूआयच्या प्रतिनिधींच्या शिष्टमंडळाने कॅरिबियनमधील पुष्टी झालेल्या विश्वचषकाचे यजमान देश आणि युनायटेड स्टेट्समधील यजमान शहरांची दुसरी तपासणी केली, तसेच स्पर्धेसाठीचे सामने अंतिम केले. क्रिकेटमधील सर्वात कट्टर प्रतिस्पर्धी म्हणून मानले जाणारे भारत आणि पाकिस्तान संघांमधील गट फेरीतील सामन्याचे आयोजन लाँग आयलंड स्टेडियमने केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/icc-mens-t20-world-cup-west-indies-usa-2024|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक वेस्ट इंडीज आणि यूएसए २०२४: सीडब्लूआय आणि आयसीसी दोन आठवड्यांच्या सामन्यांच्या स्थळांच्या तपासणीसाठी|work=विंडीज क्रिकेट|access-date=३० मे २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=बार्टन|first=सायमन|url=https://www.theguardian.com/sport/2023/dec/14/new-york-to-host-india-v-pakistan-clash-in-2024-t20-world-cup|title=२०२४ टी२० विश्वचषकाचा भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना न्यूयॉर्कमध्ये आयोजित केला जाणार|date=१४ डिसेंबर २०२३|work=द गार्डियन|access-date=१५ डिसेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt; १७ जानेवारी २०२४ रोजी, आयसीसीने तात्पुरत्या लाँग आयलंड स्टेडियमच्या - [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]] -  प्रस्तावित डिझाइनचे अनावरण केले, जे मे २०२४ च्या अखेरीस स्पर्धेसाठी वेळेवर तयार केले गेले.&lt;ref&gt;{{cite news|last=गोल्लापूडी|first=नागराज|url=https://www.espncricinfo.com/story/new-york-s-eisenhower-park-unlikely-to-host-any-international-games-before-t20-world-cup-1417076|title=आयसीसीने जाहीर केले की न्यूयॉर्कचे आयझेनहॉवर पार्क टी२० विश्वचषकापूर्वी आंतरराष्ट्रीय सामने आयोजित करणार नाही|date=१७ जानेवारी २०२४|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en|access-date=३ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=हर्नांडेझ |first=क्रिस्टिअन |date=११ जून २०२४ |title=पुरुष टी२० क्रिकेट विश्वचषक: PMY गट, लोकसंख्या असलेले नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम विक्रमी वेळेत तयार करा |url=https://www.sportsvideo.org/2024/06/11/mens-t20-cricket-world-cup-pmy-group-populous-get-nassau-county-international-cricket-stadium-ready-in-record-time/ |access-date=१५ जून २०२४|website=स्पोर्ट्स व्हिडीओ ग्रुप|language=en |archive-date=१५ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240615001200/https://www.sportsvideo.org/2024/06/11/mens-t20-cricket-world-cup-pmy-group-populous-get-nassau-county-international-cricket-stadium-ready-in-record-time/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आयसीसी विश्वचषकादरम्यान वापरण्यात आलेले हे पहिले तात्पुरते ठिकाण होते.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;margin:auto;font-size:90%;&quot;
|+{{Flagicon|West Indies}} वेस्ट इंडीज
! colspan=&quot;3&quot; |{{location map+|Caribbean|float=center|width=350|caption=वेस्ट इंडीज मधील मैदाने|places=
{{location map~ |Caribbean|lat=14.081 |long=-60.953 |label=[[सेंट लुसिया]] |position=top}}
{{location map~ |Caribbean|lat=13.0947 |long=-59.6175 |label=[[बार्बाडोस]] |position=bottom}}
{{location map~ |Caribbean|lat=10.17 |long=-61.28|label=[[सॅन फर्नांडो, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो|त्रिनिदाद]] |position=left}}
{{location map~ |Caribbean|lat=17.1200 |long=-61.7797 |label=[[अँटिगा]] |position=top}}
{{location map~ |Caribbean|lat=6.8046 |long=-58.1551 |label=[[गयाना]] |position=top-left}}
{{location map~ |Caribbean|lat=13.0928 |long=-61.1330 |label=[[सेंट व्हिन्सेंट]] |position=left}}}}
|-
![[अँटिग्वा आणि बार्बुडा]]
![[बार्बाडोस]]
![[गयाना]]
|-
|[[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]]
|[[केन्सिंग्टन ओव्हल]]
|[[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]]
|-
|प्रेक्षकक्षमता: '''१०,०००'''
|प्रेक्षकक्षमता: '''२८,०००'''
|प्रेक्षकक्षमता: '''२०,०००'''
|-
|सामने: '''८'''
|सामने: '''९ (अंतिम)'''
|सामने: '''६ (उपांत्य)'''
|-
|[[चित्र:SVRStadium.jpg|175x175अंश]]
|[[चित्र:Kensington_Oval_yes.jpg|175x175अंश]]
|[[चित्र:Providence_Stadium_outside.jpg|175x175अंश]]
|-
![[सेंट लुसिया]]
![[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स]]
![[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
|-
|[[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान]]
|[[अर्नोस वेल मैदान]]
|[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]]
|-
|प्रेक्षकक्षमता: '''१५,०००'''
|प्रेक्षकक्षमता: '''१८,०००'''
|प्रेक्षकक्षमता: '''१५,०००'''
|-
|सामने: '''६'''
|सामने: '''५'''
|सामने: '''५ (उपांत्य सामना)'''
|-
|[[चित्र:Beausejour_Stadium_Cricket_St_Lucia.jpg|175x175अंश]]
|[[चित्र:Arnos_vale_ground.jpg|175x175अंश]]
|[[चित्र:Brian_Lara_Stadium.jpg|175x175अंश]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;margin:auto;font-size:90%;
|+{{Flagicon|USA}} अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने
|-
!colspan=&quot;3&quot; |{{location map+|USA|float=center|width=500|caption=अमेरिकेतील मैदाने|places=
{{location map~ |USA|lat=32.738773 |long=-97.003098 |label=[[टेक्सास]] |position=right}}
{{location map~ |USA |lat=26.956 |long=-80.1357 |label=[[फ्लोरिडा]] |position=left}}
{{location map~ |USA |lat=40.4249 |long=-73.3321 |label=[[न्यूयॉर्क]] |position=left}}|AlternativeMap=USA edcp location map lite.svg}}
|-
![[फ्लोरिडा]]
![[न्यू यॉर्क]]
![[टेक्सास]]
|-
|[[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]]
|[[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]]
|[[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]]
|-
|प्रेक्षकक्षमता: '''२५,०००'''{{efn|स्पर्धेदरम्यान तात्पुरती आसनव्यवस्था वापरून या स्टेडियमची क्षमता वाढवण्यात येणार आहे.|name=expand}}
|प्रेक्षकक्षमता: '''३४,०००'''
|प्रेक्षकक्षमता: '''१५,०००{{efn|name=expand}}'''
|-
|सामने: '''४''', आणि ३ सराव सामने
|सामने: '''८''', आणि १ सराव सामना
|सामने: '''४''', आणि ४ सराव सामने
|-
|[[चित्र:CBRegionalPark.jpg|175x175अंश]]
|[[चित्र:২০২৪ টি২০ বিশ্বকাপের সময় নাসাউ কাউন্টি আন্তর্জাতিক ক্রিকেট স্টেডিয়াম.jpg|175px]]
|[[चित्र:Quiktrip_airhogs1.jpg|175x175अंश]]
|}
{{Notelist}}

== संघ ==
{{main|२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक संघ}}
१ मे २०२४ पर्यंत आयसीसीकडे सादर करणे आवश्यक असलेल्या तात्पुरत्या पथकासह प्रत्येक संघाला १५ खेळाडूंचा एक संघ ठेवण्याची परवानगी होती. संघांना २५ मे २०२४ पर्यंत त्यांच्या संघांमध्ये बदल करण्याची परवानगी होती.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/sports/2024/04/26/t20-world-cup-2024-teams-deadline/73471289007/|title=२०२४ टी२० विश्वचषक: संघ कधी निश्चित केले जातील? आयसीसीची अंतिम मुदत झपाट्याने जवळ येत आहे|date=२६ एप्रिल २०२४|website=यूएसए टुडे|access-date=३ जुलै २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429030901/https://www.usatoday.com/story/sports/2024/04/26/t20-world-cup-2024-teams-deadline/73471289007/|archive-date=२९ एप्रिल २०२४|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cricket.com.au/news/3989959/every-squad-icc-mens-t20-world-cup-2024-usa-caribbean-player-lists-names-injuries-changes|title=पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेचा प्रत्येक संघ|date=२७ मे २०२४|website=क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया|access-date=१ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602045006/https://www.cricket.com.au/news/3989959/every-squad-icc-mens-t20-world-cup-2024-usa-caribbean-player-lists-names-injuries-changes|archive-date=२ जून २०२४|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

२९ एप्रिल २०२४ रोजी, [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा स्पर्धेसाठी त्यांचा संघ घोषित करणारा पहिला संघ होता.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/new-zealand-name-t20-world-cup-2024-squad|title=टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी न्यू झीलंडचा संघ जाहीर|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt; दुसऱ्या दिवशी [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान]],&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/afghanistan-announce-t20-world-cup-2024-squad|title=अफगाणिस्तानचा टी२० विश्वचषक संघ जाहीर|date=३० एप्रिल २०२४|publisher=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|access-date=१ मे २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240501063112/https://www.icc-cricket.com/news/afghanistan-announce-t20-world-cup-2024-squad|archive-date=१ मे २०२४|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ecb.co.uk/news/3990061|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी इंग्लंडचा प्राथमिक संघ|date=2022-11-24|website=www.ecb.co.uk|language=en|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt; [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/indias-t20-world-cup-2024-squad-announcement-bcci-set-for-selection-meeting/liveblog/109709626.cms|title=भारताचा टी२० विश्वचषक संघ: युझवेन्द्र चहल, संजू सॅमसन, रिषभ पंत संघामध्ये, लोकेश राहुलकडे दुर्लक्ष|date=2024-04-30|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt; [[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ओमान]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-captain-named-as-oman-put-forward-t20-world-cup-squad|title=नवीन कर्णधारासहित ओमानचा टी२० विश्वचषक संघ जाहीर|date=३० एप्रिल २०२४|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=१ मे २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240501124730/https://www.icc-cricket.com/news/a-new-captain-named-as-oman-put-forward-t20-world-cup-squad|archive-date=१ मे २०२४|url-status=live}}&lt;/ref&gt; आणि [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेने]] त्यांचे संघ जाहीर केले.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://cricket.co.za/2024/04/30/proteas-mens-squad-named-for-2024-t20-world-cup/|title=क्रिकेट दक्षिण आफ्रिकेचा संघ जाहीर|date=३० एप्रिल २०२४|work=क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका|access-date=१ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240503112337/https://cricket.co.za/2024/04/30/proteas-mens-squad-named-for-2024-t20-world-cup/|archive-date=३ मे २०२४|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; १ मे रोजी, [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] यांनीही त्यांचे संघ जाहीर केले.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/3990756/australia-squad-reveal-mens-t20-world-cup-2024-caribbean-usa-mitch-marsh-named-captain|title=&quot;ऑस्ट्रेलियाने टी२० विश्वचषक संघ जाहीर केला, मार्श नेतृत्व करणार&quot;|last=कॅमरून|first=लुईस|date=१ मे २०२४|website=Cricket Australia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/nepal-put-forward-squad-in-t20-world-cup-return|title=टी२० विश्वचषक स्पर्धेत पुनरागमन करणाऱ्या नेपाळच्या मजबूत संघ जाहीर|date=५ मे २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt; [[कॅनडा क्रिकेट|कॅनडाने]], त्यांच्या पदार्पणाच्या टी२० विश्वचषकासाठी, २ मे २०४ रोजी त्यांच्या संघाची घोषणा केली. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cricketcanada.org/news-detail/2960/Canada-announces-2024-ICC-Men%E2%80%99s-T20-World-Cup-squad|title=कॅनडातर्फे २०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक संघाची घोषणा|date=२ मे २०२४|work=क्रिकेट कॅनडा|access-date=२९ मे २०२४|archive-date=2024-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502043008/https://www.cricketcanada.org/news-detail/2960/Canada-announces-2024-ICC-Men%E2%80%99s-T20-World-Cup-squad|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; यजमान [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] आणि [[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युनायटेड स्टेट्स]] यांनी ३ मे २०२४ रोजी त्यांच्या संघांची घोषणा केली,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/co-hosts-west-indies-announce-squad-for-t20-world-cup|title=सह-यजमान वेस्ट इंडीजचा टी२० विश्वचषकासाठी संघ जाहीर|date=३ मे २०२४|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/world-cup-finalist-named-in-usa-t20-world-cup-2024-squad|title=यूएसए टी२० विश्वचषक २०२४ संघात विश्वचषक अंतिम फेरीतील खेळाडूची निवड|date=३ मे २०२४|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;  तर [[स्कॉटलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] आणि नवोदित [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] यांनी ६ मे २०२४ रोजी त्यांचे संघ जाहीर केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/key-players-return-to-scotland-s-squad-for-t20-world-cup|title=टी२० विश्वचषकासाठी स्कॉटलंडच्या संघात प्रमुख खेळाडूंचे पुनरागमन|date=६ मे २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/uganda-name-squad-for-historic-t20-world-cup-appearance|title=ऐतिहासिक टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी युगांडाचा संघ जाहीर|date=६ मे २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt; [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयर्लंड]] आणि [[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पापुआ न्यू गिनी]] यांनी त्यांचे संघ ७ मे २०२४ रोजी जाहीर केले, तर [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेने]] ९ मे २०२४ रोजी त्यांच्या संघाची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/ireland-announce-squad-for-icc-men-s-t20-world-cup-2024|title=आयर्लंडने आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ साठी संघ जाहीर केला|date=७ मे २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/papua-new-guinea-stick-with-experience-in-t20-world-cup-2024-squad|title=पापुआ न्यू गिनी टी२० विश्वचषक २०२४ साठी अनुभवी खेळाडूंचा चिकटून|date=७ मे २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-name-star-studded-squad-for-icc-men-s-t20-world-cup-2024?sf188382583=1|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४साठी श्रीलंकेकडून स्टार-स्टडेड संघाची घोषणा|date=९ मे २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt; [[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबियाने]] १० मे २०२४ रोजी त्यांच्या संघाची घोषणा केली आणि [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्सने]] १३ मे २०२४ रोजी त्यांच्या संघाची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/erasmus-to-skipper-as-namibia-name-squad-for-t20-world-cup|title=टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी नामिबियाचा संघ जाहीर, इरास्मूस कर्णधार|date=१० मे २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/big-names-miss-out-as-netherlands-announce-squad-for-t20-world-cup|title=टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी नामिबियाचा संघ जाहीर, मोठ्या खेळाडूंना वगळले|date=१३ मे २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt; [[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बांगलादेशने]] १४ मे २०२४ रोजी त्यांचा संघ जाहीर केला आणि २४ मे २०२४ रोजी या स्पर्धेसाठी त्यांचा संघ जाहीर करणारा [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] अंतिम संघ ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/shanto-to-lead-bangladesh-s-squad-for-t20-world-cup?sf188479758=1|title=टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी बांगलादेशचे नेतृत्व शांतोकडे|date=१४ मे २०२४|website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/pakistan-name-15-member-t20-world-cup-squad?sf189015291=1|title=पाकिस्तानकडून टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी १५ नावांचा संघ जाहीर|date=२४ मे २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;

== सामना अधिकारी ==
३ मे २०२४ रोजी, आयसीसीने स्पर्धेच्या पहिल्या टप्प्यासाठी सामनाधिकारी आणि पंचांची यादी जाहीर केली.&lt;ref name=&quot;ICC&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/match-officials-revealed-for-the-icc-men-s-t20-world-cup-2024|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ साठी सामना अधिकाऱ्यांनी खुलासा केला|date=३ मे २०२४|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|access-date=३ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;

'''सामनाधिकारी'''
{{div col|colwidth=20em|content=
* {{Flagicon|ZIM}} [[अँडी पायक्रॉफ्ट]]
* {{Flagicon|IND}} [[जवागल श्रीनाथ]]
* {{Flagicon|NZ}} [[जेफ क्रोव]]
* {{Flagicon|AUS}} [[डेव्हिड बून]]
* {{Flagicon|WIN}} [[रिची रिचर्डसन]]
* {{Flagicon|SL}} [[रंजन मदुगले]]
}}
'''पंच'''
{{div col|colwidth=20em|content=
* {{Flagicon|AUS}} [[पॉल रायफेल]]
* {{Flagicon|AUS}} [[रॉड टकर]]
* {{Flagicon|AUS}} [[सॅम नोजास्की]]
* {{Flagicon|BAN}} [[शारफुदौला]]
* {{Flagicon|ENG}} [[ॲलेक्स व्हार्फ]]
* {{flagicon|ENG}} [[मायकेल गॉफ]]
* {{Flagicon|ENG}} [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]]
* {{Flagicon|ENG}} [[रिचर्ड केटलबोरो]]
* {{Flagicon|IND}} [[जयरामण मदनगोपाळ]]
* {{Flagicon|IND}} [[नितीन मेनन]]
* {{Flagicon|NZ}} [[क्रिस गॅफने]]
* {{Flagicon|NZ}} [[क्रिस ब्राउन]]
* {{Flagicon|PAK}} [[अहसान रझा]]
* {{Flagicon|PAK}} [[आसिफ याकूब]]
* {{Flagicon|PAK}} [[राशिद रियाझ]]
* {{Flagicon|SA}} [[अलाहुद्दीन पालेकर]]
* {{Flagicon|SA}} [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]]
* {{Flagicon|SL}} [[कुमार धर्मसेना]]
* {{Flagicon|WIN}} [[जोएल विल्सन]]
* {{Flagicon|ZIM}} [[लँग्टन रुसेरे]]
}}

==सराव सामने==
२७ मे ते १ जून २०२४ या कालावधीत सराव सामने खेळवले गेले, ज्यात स्पर्धेतील बहुतांश संघांचा समावेश होता. इंग्लड, दक्षिण आफ्रिका, पाकिस्तान आणि न्यू झीलंड ह्या संघानी कोणतेही सराव सामने  खेळले नाहीत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/warm-up-fixtures-announced-for-the-icc-men-s-t20-world-cup-2024?sf188549109=1|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ साठी सराव सामन्यांची घोषणा|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=३१ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;
{{hidden begin|title=सामने|titlestyle=background:lightblue;}}
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=२७ मे २०२४|वेळ=१०:३०|संघ१={{cr-rt|CAN}}|संघ२={{cr|NEP}}|धावसंख्या१=१८३/७ (२० षटके)|धावा१=[[निकोलस किर्टन]] ५२ (३९)|बळी१=[[अविनाश बोहरा]] २/२७ (३ षटके)|धावसंख्या२=१२० (१९.३ षटके)|धावा२=[[कुशल मल्ल]] ३७ (३०)|बळी२=[[डिलन हेलीगर]] ४/२० (२.३ षटके)|निकाल=कॅनडा ६३ धावांनी विजयी|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434090.html धावफलक]|स्थळ=[[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस]], [[टेक्सास]]|पंच=जर्मेन लिंडो (यूएसए) आणि रुशन सॅम्युअल्स (वे.इं.)|सामनावीर=|toss=नेपाळ, क्षेत्ररक्षण.|rain=}}

----

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=२७ मे २०२४|वेळ=१५:००|संघ१={{cr-rt|PNG}}|संघ२={{cr|OMA}}|धावसंख्या१=१३७/९ (२० षटके)|धावा१=[[लेगा सियाका]] २८ (२४)|बळी१=[[अकिब इल्यास]] ३/२२ (४ षटके)|धावसंख्या२=१४१/७ (१९.१ षटके)|धावा२=[[झीशान मकसूद]] ४५ (४२)|बळी२=[[आले नाओ]] २/२२ (३ षटके)|निकाल=ओमान ३ गडी राखून विजयी|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434091.html धावफलक]|स्थळ=[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[सॅन फर्नांडो]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]|पंच=ख्रिस्तोफर टेलर (वे.इं) आणि कार्ल टकेट (वे.इं)|सामनावीर=|toss=ओमान, क्षेत्ररक्षण.|rain=}}

----

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=२७ मे २०२४|वेळ=१९:००|night=y|संघ१={{cr-rt|UGA}}|संघ२={{cr|NAM}}|धावसंख्या१=१३४/८ (२० षटके)|धावा१=[[रॉजर मुकासा]] ५३[[नाबाद|*]] (४१)|बळी१=[[जॅक ब्रासेल]] २/१६ (४ षटके)|धावसंख्या२=१३५/५ (१८.५ षटके)|धावा२=[[निको डेव्हिन]] ५४ (३४)|बळी२=[[हेन्री सेन्योंडो]] २/१४ (३ षटके)|निकाल=नामिबिया ५ गडी राखून विजयी|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434092.html धावफलक]|स्थळ=[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[सॅन फर्नांडो]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]|पंच=[[झाहीद बसरथ]] (वे.इं) आणि [[डेइटन बटलर]] (वे.इं)|सामनावीर=[[निको डेव्हिन]] (नामिबिया)|toss=नामिबिया, क्षेत्ररक्षण.|rain=}}

----

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=२८ मे २०२४|वेळ=१०:३०|संघ१={{cr-rt|NED}}|संघ२={{cr|SL}}|धावसंख्या१=१८१/५ (२० षटके)|धावा१=[[मायकेल लेविट]] ५५ (२८)|बळी१=[[दिलशान मदुशंका]] २/३९ (४ षटके)|धावसंख्या२=१६१ (१८.५ षटके)|धावा२=[[वनिंदु हसरंगा]] ४३ (१५)|बळी२=[[आर्यन दत्त]] ३/२० (२ षटके)|निकाल=नेदरलँड्स २० धावांनी विजयी|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434093.html धावफलक]|स्थळ=[[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[लॉडरहिल]], [[फ्लोरिडा]]|पंच=आदित्य गज्जर (यूएसए) आणि तारकेश्वर राव (भा)|सामनावीर=|toss=श्रीलंका, क्षेत्ररक्षण.|rain=}}

----

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=२८ मे २०२४|वेळ=१०:३०|संघ१={{cr-rt|BAN}}|संघ२={{cr|USA}}|धावसंख्या१=|धावा१=|बळी१=|धावसंख्या२=|धावा२=|बळी२=|निकाल=सामना रद्द|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434094.html धावफलक]|स्थळ=[[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस]], [[टेक्सास]]|पंच=ओवेन ब्राउन (यूएसए) आणि जर्मेन लिंडो (यूएसए)|सामनावीर=|toss=नाणेफेक नाही|rain=खराब हवामानामुळे सामना रद्द.}}

----

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=२८ मे २०२४|वेळ=१९:००|night=y|संघ१={{cr-rt|NAM}}|संघ२={{cr|AUS}}|धावसंख्या१=११९/९ (२० षटके)|धावा१=[[झेन ग्रीन]] ३८ (३०)|बळी१=[[ॲडम झाम्पा]] ३/२५ (४ षटके)|धावसंख्या२=१२३/३ (१० षटके)|धावा२=[[डेव्हिड वॉर्नर]] ५४[[नाबाद|*]] (२१)|बळी२=[[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] २/१६ (२ षटके)|निकाल=ऑस्ट्रेलिया ७ गडी राखून विजयी|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434095.html धावफलक]|स्थळ=[[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]|पंच=ख्रिस्तोफर टेलर (वे.इं) आणि कार्ल टकेट (वे.इं)|सामनावीर=  [[डेव्हिड वॉर्नर]] (ऑ)|toss=ऑस्ट्रेलिया, क्षेत्ररक्षण.|rain=}}

----

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=२९ मे २०२४|वेळ=१३:००|संघ१={{cr-rt|OMN}}|संघ२={{cr|AFG|२०१३}}|धावसंख्या१=१५४/३ (२० षटके)|धावा१=[[अकिब इल्यास]] ६६[[नाबाद|*]] (४८)|बळी१=[[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] १/२३ (२ षटके)|धावसंख्या२=|धावा२=|बळी२=|निकाल=अनिर्णित|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434097.html धावफलक]|स्थळ=[[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]|पंच=[[झाहीद बसरथ]] (वे.इं) आणि [[डेइटन बटलर]] (वे.इं)|सामनावीर=|toss=अफगाणिस्तान, क्षेत्ररक्षण.|rain=पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.}}

----

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=३० मे २०२४|वेळ=१०:३०|संघ१={{cr-rt|USA}}|संघ२={{cr|NEP}}|धावसंख्या१=|धावा१=|बळी१=|धावसंख्या२=|धावा२=|बळी२=|निकाल=अनिर्णित|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434098.html धावफलक]|स्थळ=[[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस]], [[टेक्सास]]|पंच=ओवेन ब्राउन (यूएसए) आणि रुशन सॅम्युअल्स (वे.इं)|सामनावीर=|toss=अमेरिका, फलंदाजी|rain=  पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही.}}

----

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=३० मे २०२४|वेळ=१०:३०|संघ१={{cr-rt|UGA}}|संघ२={{cr|SCO}}|धावसंख्या१=९०/५ (१८ षटके)|धावा१=[[रियाजत अली शाह]] २२ (३४)|बळी१=[[साफयान शरीफ]] २/१६ (३ षटके)|धावसंख्या२=२७/० (१.५ षटके)|धावा२=[[ओली हेयर्स]] 20[[नाबाद|*]] (7)|बळी२=|निकाल=अनिर्णित|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434099.html धावफलक]|स्थळ=[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[सॅन फर्नांडो]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]|पंच=ख्रिस्तोफर टेलर (वे.इं) आणि कार्ल टकेट (वे.इं)|सामनावीर=|toss=स्कॉटलंड, क्षेत्ररक्षण.|rain=पावसामुळे प्रत्येकी १८ षटकांचा सामना खेळविण्यात आला.

* पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.}}

----

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=३० मे २०२४|वेळ=१५:००|संघ१={{cr-rt|NED}}|संघ२={{cr|CAN}}|धावसंख्या१=|धावा१=|बळी१=|धावसंख्या२=|धावा२=|बळी२=|निकाल=सामना रद्द|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434100.html धावफलक]|स्थळ=[[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस]], [[टेक्सास]]|पंच=जर्मेन लिंडो (यूएसए) आणि रुशन सॅम्युअल्स (वे.इं)|सामनावीर=|toss=नाणेफेक नाही.|rain=पावसामुळे सामना होऊ शकला नाही.}}

----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ३० मे २०२४
| वेळ = १५:००
| संघ१ = {{cr-rt|PNG}}
| संघ२ = {{cr|NAM}}
| धावसंख्या१ = १०९/७ (२० षटके)
| धावा१ = [[सेसे बाउ]] २९ (२५)
| बळी१ = [[डेव्हिड वाइझ]] २/८ (३ षटके)
| धावसंख्या२ = ९३/६ (१६.५ षटके)
| धावा२ = [[यान फ्रायलिंक]] ३६ (३९)
| बळी२ = [[आले नाओ]] २/९ (२ षटके)
| निकाल = नामिबिया ३ धावांनी विजयी([[डकवर्थ–लुईस–स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]])
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434101.html धावफलक]
| स्थळ =[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[सॅन फर्नांडो]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| पंच = ख्रिस्तोफर टेलर (वे.इं) आणि कार्ल टकेट (वे.इं)
| सामनावीर = 
| toss = नामिबिया, क्षेत्ररक्षण.
| rain = नामिबिया समोर ९१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले.
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ३० मे २०२४
| वेळ = १९:००
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|WIN}}
| संघ२ = {{cr|AUS}}
| धावसंख्या१ = २५७/४ (२० षटके)
| धावा१ = [[निकोलस पूरन]] ७५ (२५)
| बळी१ = [[ॲडम झाम्पा]] २/६२ (४ षटके)
| धावसंख्या२ = २२२/७ (२० षटके)
| धावा२ = [[जॉश इंग्लिस]] ५५ (३०)
| बळी२ = [[गुडाकेश मोती]] २/३१ (४ षटके)
| निकाल = वेस्ट इंडीज ३५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434102.html धावफलक]
| स्थळ =[[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| पंच = [[झाहीद बसरथ]] (वे.इं) आणि [[डेइटन बटलर]] (वे.इं)
| सामनावीर = [[निकोलस पूरन]] (वे.इं)
| toss = ऑस्ट्रेलिया, क्षेत्ररक्षण.
| rain = 
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ३१ मे २०२४
| वेळ = १०:३०
| संघ१ = {{cr-rt|SL}}
| संघ२ = {{cr|IRE}}
| धावसंख्या१ = १६३/८ (२० षटके)
| धावा१ = [[अँजेलो मॅथ्यूस]] ३२[[नाबाद|*]] (३०)
| बळी१ = [[बॅरी मॅककार्थी]] २/३१ (२.४ षटके)
| धावसंख्या२ = १२२ (१८.२ षटके)
| धावा२ = [[कर्टिस कॅम्फर]] २६ (२६)
| बळी२ = [[दासुन शनाका]] ४/२३ (३.२ षटके)
| निकाल = श्रीलंका ४१ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434103.html धावफलक]
| स्थळ =[[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[लॉडरहिल]], [[फ्लोरिडा]]
| पंच = आदित्य गज्जर (यूएसए) आणि [[तारकेश्वर राव]] (भा)
| सामनावीर = 
| toss = आयर्लंड, क्षेत्ररक्षण
| rain = 
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ३१ मे २०२४
| वेळ = १०:३०
| संघ१ = {{cr-rt|AFG|२०१३}}
| संघ२ = {{cr|SCO}}
| धावसंख्या१ = १७८/८ (२० षटके)
| धावा१ = [[गुल्बदीन नाइब]] ६९ (३०)
| बळी१ = [[क्रिस सोल]] ३/३५ (४ षटके)
| धावसंख्या२ = १२३/९ (२० षटके)
| धावा२ = [[मार्क वॅट]] ३४ (२५)
| बळी२ = [[करीम जनत]] २/१३ (२ षटके)
| निकाल = अफगाणिस्तान ५५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434104.html धावफलक]
| स्थळ =[[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| पंच = [[झाहीद बसरथ]] (वे.इं) आणि [[डेइटन बटलर]] (वे.इं)
| सामनावीर = [[गुल्बदीन नाइब]] (अ)
| toss = अफगाणिस्तान, फलंदाजी
| rain = 
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १ जून २०२४
| वेळ = १०:३०
| संघ१ = {{cr-rt|IND}}
| संघ२ = {{cr|BAN}}
| धावसंख्या१ = १८२/५ (२० षटके)
| धावा१ = [[रिषभ पंत]] ५३ (३२)
| बळी१ = [[महमुद्दुला]] १/१६ (२ षटके)
| धावसंख्या२ = १२२/९ (२० षटके)
| धावा२ = [[महमुद्दुला]] ४० (२८)
| बळी२ = [[अर्शदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|अर्शदीप सिंग]] (२० षटके)
| निकाल = भारत ६० धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434105.html धावफलक]
| स्थळ =[[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ईस्ट मिडो ]], [[न्यूयॉर्क]]
| पंच = [[क्रिस ब्राउन]] (न्यूझी) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं)
| सामनावीर = 
| toss = भारत, फलंदाजी
| rain = 
}}

{{hidden end}}

==गट फेरी==
आयसीसीने ५ जानेवारी २०२४ रोजी गट आणि त्याचे सामने जाहीर केले, १ ते १७ जून २०२४ या कालावधीत गट टप्प्यातील सामने खेळवले गेले. २० संघांना प्रत्येकी पाच अशा चार गटात विभागले गेले होते आणि प्रत्येक संघ गटातील इतर संघांशी सामने खेळाला. असे एकूण ४० सामने गट फेरीत खेळवले गेले.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/fixtures-revealed-for-historic-icc-men-s-t20-world-cup-2024-in-west-indies-and-the-usa|title=वेस्ट इंडीज आणि यूएसए मधील ऐतिहासिक आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ साठी सामने जाहीर|date=५ जानेवारी २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=१ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601062529/https://www.icc-cricket.com/news/fixtures-revealed-for-historic-icc-men-s-t20-world-cup-2024-in-west-indies-and-the-usa|archive-date=१ जून २०२४|url-status=live}}&lt;/ref&gt; १ जून रोजी, सुरुवातीच्या सामन्यात ग्रँड प्रेरी स्टेडियमवर युनायटेड स्टेट्साचा सामना  पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० खेळणाऱ्या कॅनडाशी झाला.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/usa-vs-can-live-score-icc-t20-world-cup-2024-match-01-united-states-vs-canada-scorecard-updates-9366150/|title=यूएसए वि कॅनडा हायलाइट्स, आयसीसी टी२० विश्वचषक २०२४: युनायटेड स्टेट्सने डल्लासमध्ये कॅनडाचा ७ गडी राखून पराभव|date=२ जून २०२४|newspaper=[[द इंडियन एक्स्प्रेस]]|access-date=७ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240607025731/https://indianexpress.com/article/sports/cricket/usa-vs-can-live-score-icc-t20-world-cup-2024-match-01-united-states-vs-canada-scorecard-updates-9366150/|archive-date=७ जून २०२४|url-status=live}}&lt;/ref&gt; दक्षिण आफ्रिका आणि श्रीलंका यांच्यात ३ जून रोजी न्यू यॉर्क येथील नासाऊ काउंटी स्टेडियमवरील पहिला आंतरराष्ट्रीय सामना खेळवण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/this-is-unacceptable-icc-ripped-apart-for-terrible-drop-in-new-york-pitch-after-low-scoring-sl-vs-sa-t20-world-cup-match-101717463458932.html|title='हे अस्वीकार्य आहे': कमी स्कोअरिंग श्रीलंका विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका सामन्यानंतर न्यूयॉर्कच्या ड्रॉप-इन खेळपट्टीसाठी आयसीसीने 'भयंकर' असा शेरा दिला|date=४ जून २०२४|newspaper=[[द हिंदुस्थान टाइम्स]]|access-date=४ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604023853/https://www.hindustantimes.com/cricket/this-is-unacceptable-icc-ripped-apart-for-terrible-drop-in-new-york-pitch-after-low-scoring-sl-vs-sa-t20-world-cup-match-101717463458932.html|archive-date=४ जून २०२४|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक गट}}

===गट अ===
{{२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक गट अ}}

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १ जून २०२४{{anchor|सामना१}}
| वेळ = १९:३०
| day =
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|CAN}}
| संघ२ = {{cr|USA}}
| धावसंख्या१ =१९४/५ (२० षटके) 
| धावा१ =[[नवनीत धालीवाल]] ६१ (४४) 
| बळी१ =[[हरमीत सिंग बधन]] १/२७ (४ षटके) 
| धावसंख्या२ =१९७/३ (१७.४ षटके) 
| धावा२ =[[ॲरन जोन्स]] ९४[[नाबाद|*]] (९०) 
| बळी२ =[[डिलन हेलीगर]] १/१९ (३ षटके) 
| निकाल =अमेरिका ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415701.html धावफलक]
| स्थळ =[[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस]], [[टेक्सास]]
| पंच = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[शारफुदौला]] (बां)
| सामनावीर =[[ॲरन जोन्स]] (अमेरिका)
| toss =अमेरिका, क्षेत्ररक्षण 
| rain =
| टीपा =[[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युनायटेड स्टेट्स]] आणि [[कॅनडा क्रिकेट|कॅनडा]] या दोन्ही संघांनी टी२० विश्वचषकात पदार्पण केले.&lt;ref name=A1&gt;{{Cite web |last=ICC |date=२ जून २०२४|title=टी२० विश्वचषकात कॅनडावर अमेरिकेच्या विजयाचे सर्व विक्रम |url=https://www.icc-cricket.com/news/all-the-records-from-usa-s-milestone-triumph-over-canada-at-t20-world-cup |access-date=४ जून २०२४|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
* सर्व फॉरमॅटमध्ये युनायटेड स्टेट्सचा हा पहिला विश्वचषक सामना विजय होता.&lt;ref name=A1 /&gt;
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ५ जून २०२४{{anchor|सामना८}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|IRE}}
| संघ२ = {{cr|IND}}
| धावसंख्या१ =९६ (१६ षटके) 
| धावा१ =[[गेराथ डिलेनी]] २६ (१४) 
| बळी१ =[[हार्दिक पंड्या]] ३/२७ (४ षटके) 
| धावसंख्या२ =९७/२ (१२.२ षटके) 
| धावा२ =[[रोहित शर्मा]] ५२[[नाबाद|*]] (३७) 
| बळी२ =[[बेन व्हाइट]] १/६ (१ षटक) 
| निकाल =भारत ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415708.html धावफलक]
| स्थळ =[[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ईस्ट मिडो]], [[न्यूयॉर्क]]
| पंच = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझी) आणि [[ॲलेक्स व्हार्फ]] (इं)
| सामनावीर = [[जसप्रीत बुमराह]] (भा)
| toss =भारत, गोलंदाजी 
| rain =
| टीपा =[[रोहित शर्मा]]ने (भारत) [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मध्ये त्याच्या  ४,००० धावा&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/t20-world-cup-2024/story/t20-world-cup-2024-ind-vs-ire-rohit-sharma-men-t20is-ireland-2549554-2024-06-05 |title=टी२० विश्वचषक: रोहित शर्मा पुरुषांच्या आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये ४००० धावा करणारा तिसरा फलंदाज ठरला. |work=इंडिया टुडे|access-date=५ जून २०२४}}&lt;/ref&gt; आणि [[आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक|टी२० विश्वचषक स्पर्धे]]तील १,००० धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricket.com/news/rohit-sharma-becomes-third-player-to-score-1000-t20-world-cup-runs-652024-1717607434354|title=रोहित शर्मा टी२० विश्वचषक स्पर्धेमध्ये १००० धावा करणारा तिसरा फलंदाज ठरला.|work=क्रिकेट.कॉम|access-date=५ जून २०२४|archive-date=2024-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240605174404/https://www.cricket.com/news/rohit-sharma-becomes-third-player-to-score-1000-t20-world-cup-runs-652024-1717607434354|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[विराट कोहली]] नंतर दोन्ही पराक्रम करणारा तो दुसरा भारतीय ठरला. त्याने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये ६०० षटकार, आयसीसी स्पर्धांमध्ये १०० षटकार आणि आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये ३०० विजय पूर्ण केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/rohit-sharma-becomes-first-player-in-history-to-achieve-miraculous-record-in-international-cricket-2024-06-05-935408 |title=रोहित शर्माचा विश्वविक्रम,आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये मोठा टप्पा गाठणारा पहिला खेळाडू ठरला|work=इंडिया टीव्ही |access-date=५ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;
* [[ऋषभ पंत]] (भारत) ने [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मध्ये १००० धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://olympics.com/en/news/t20-world-cup-2024-india-vs-ireland-cricket-match-group-a-result-score |title=भारत वि आयर्लंड, टी२० विश्वचषक २०२४: भारताचा आयर्लंडवर आठ गडी राखून विजय मिळवून मोहिमेला सुरुवात |work=ऑलिम्पिक्स |access-date=६ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;
* [[रोहित शर्मा]]ने [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मध्ये भारतीय कर्णधार म्हणून सर्वाधिक विजय मिळवण्याचा [[महेंद्रसिंग धोनी]]चा विक्रम मोडला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/t20-world-cup-2024/story/rohit-sharma-ms-dhoni-india-most-successful-t20i-captain-2549586-2024-06-05 |title=एमएस धोनीचा विक्रम मोडून रोहित शर्मा भारताचा सर्वात यशस्वी टी२० कर्णधार बनला|work=इंडिया टुडे|access-date=८ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ६ जून २०२४{{anchor|सामना११}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|PAK}}
| संघ२ = {{cr|USA}}
| धावसंख्या१ =१५९/७ (२० षटके)
| धावा१ =[[बाबर आझम]] ४४ (४३) 
| बळी१ =[[नोशतुश केंजीगे]] ३/३० (४ षटके) 
| धावसंख्या२ =१५९/३ (२० षटके) 
| धावा२ =[[मोनांक पटेल]] ५० (३८) 
| बळी२ =[[मोहम्मद आमिर]] १/२५ (४ षटके)
| निकाल =सामना बरोबरी (अमेरिका [[सुपर ओव्हर]] मध्ये विजयी)
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415711.html धावफलक]
| स्थळ =[[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस]], [[टेक्सास]]
| पंच = [[मायकेल गॉफ]] (इं) आणि [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (द आ)
| सामनावीर =[[मोनांक पटेल]] (अ)
| toss =अमेरिका, क्षेत्ररक्षण 
| rain =
| टीपा =आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये पाकिस्तान आणि युनायटेड स्टेट्स आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.{{cn|date=June 2024}}
* [[बाबर आझम]] (पाक) हा आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सर्वाधिक धावा करणारा खेळाडू ठरला, त्याने [[विराट कोहली]]ला मागे टाकले.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=बाबर आझमने विराट कोहलीवर टी२० मध्ये सर्वोच्च धावा म्हणून आघाडी घेतली-स्कोअरर |url=https://www.thenews.com.pk/latest/1197611-babar-azam-takes-lead-over-virat-kohli-as-t20is-highest-run-scorer|access-date=७ जून २०२४ |website=www.thenews.com.pk |language=en}}&lt;/ref&gt;
* हा युनायटेड स्टेट्सचा आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये पाकिस्तानविरुद्धचा पहिला विजय होता.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-06 |title=यूएसएकडून थरारक सुपर ओव्हरमध्ये ढिसाळ पाकिस्तानचा पराभव |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/united-states-of-america-vs-pakistan-11th-match-group-a-1415711/match-report |access-date=७ जून २०२४ |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en}}&lt;/ref&gt;
* सुपर ओव्हर: युनायटेड स्टेट्स १८/१, पाकिस्तान १३/१
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ७ जून २०२४{{anchor|सामना१३}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|CAN}}
| संघ२ = {{cr|IRE}}
| धावसंख्या१ =१३७/७ (२० षटके) 
| धावा१ =[[निकोलस किर्टन]] ४९ (३५) 
| बळी१ =[[बॅरी मॅककार्थी]] २/२४ (४ षटके) 
| धावसंख्या२ =१२५/७ (२० षटके) 
| धावा२ =[[मार्क अडायर]] ३४ (२४) 
| बळी२ =[[जेरेमी गॉर्डन]] २/१६ (४ षटके) 
| निकाल =कॅनडा १२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415713.html धावफलक]
| स्थळ =[[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ईस्ट मिडो]], [[न्यूयॉर्क]]
| पंच = [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑ)
| सामनावीर =[[निकोलस किर्टन]] (कॅ)
| toss =आयर्लंड, गोलंदाजी 
| rain =
| टीपा =कॅनडाचा हा टी२० विश्वचषक स्पर्धेतील पहिला विजय
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ९ जून २०२४{{anchor|सामना१९}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|IND}}
| संघ२ = {{cr|PAK}}
| धावसंख्या१ =११९ (१९ षटके) 
| धावा१ =[[ऋषभ पंत]] ४२ (३१) 
| बळी१ =[[हॅरीस रौफ]] ३/२१ (३ षटके) 
| धावसंख्या२ =११३/७ (२० षटके) 
| धावा२ =[[मोहम्मद रिझवान]] ३१ (४४) 
| बळी२ =[[जसप्रीत बुमराह]] ३/१४ (४ षटके) 
| निकाल =भारत ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415719.html धावफलक]
| स्थळ =[[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ईस्ट मिडो]], [[न्यूयॉर्क]]
| पंच = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ)
| सामनावीर =[[जसप्रीत बुमराह]] (भा) 
| toss =पाकिस्तान, क्षेत्ररक्षण 
| rain =
| टीपा =हा सामन्यासाठी मैदानात ३४,०२८ प्रेक्षक उपस्थित होते. युनायटेड स्टेट्समधील क्रिकेट सामन्यासाठी ही सर्वात जास्त उपस्थिती होती.
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ११ जून २०२४{{anchor|सामना२२}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|CAN}}
| संघ२ = {{cr|PAK}}
| धावसंख्या१ =१०६/७ (२० षटके) 
| धावा१ =[[ॲरन जॉन्सन]] ५२ (४४)
| बळी१ =[[मोहम्मद आमिर]] २/१३ (४ षटके) 
| धावसंख्या२ =१०७/३ (१७.३ षटके) 
| धावा२ =[[मोहम्मद रिझवान]] ५३[[नाबाद|*]] (५३) 
| बळी२ =[[डिलन हेलीगर]] २/१८ (४ षटके) 
| निकाल =पाकिस्तान ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415722.html धावफलक]
| स्थळ =[[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ईस्ट मिडो]], [[न्यूयॉर्क]]
| पंच = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (द आ) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑ)
| सामनावीर =[[मोहम्मद आमिर]] (पा)
| toss =पाकिस्तान, क्षेत्ररक्षण 
| rain =
| टीपा =[[हॅरीस रौफ]]ने (पा) आपला १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० बळी घेतला &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/t20-world-cup/pak-vs-can-haris-rauf-100-wickets-t20is-third-fastest-record-stats-pakistan-v-canada-t20-world-cup-2024/article68277234.ece|title=पाकिस्तान वि कॅनडा: कॅनडा विरुद्धच्या टी२० विश्वचषक २०२४ सामन्यात आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये १०० गाडी बाद करणारा हारिस रौफ हा तिसरा जलद विकेट घेणारा खेळाडू ठरला.|work=स्पोर्टस्टार|access-date=१० जून २०२४}}&lt;/ref&gt;
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १२ जून २०२४{{anchor|सामना२५}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|USA}}
| संघ२ = {{cr|IND}}
| धावसंख्या१ =११०/८ (२० षटके) 
| धावा१ =[[नितीश कुमार (क्रिकेट खेळाडू)|नितीश कुमार]] २७ (२३) 
| बळी१ =[[अर्शदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|अर्शदीप सिंग]] ४/९ (४ षटके) 
| धावसंख्या२ =१११/३ (१८.२ षटके) 
| धावा२ =[[सूर्यकुमार यादव]] ५०[[नाबाद|*]] (४९) 
| बळी२ =[[सौरभ नेत्रावळकर]] २/१८ (४ षटके) 
| निकाल =भारत ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415725.html धावफलक]
| स्थळ =[[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ईस्ट मिडो]], [[न्यूयॉर्क]]
| पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ)
| सामनावीर =[[अर्शदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|अर्शदीप सिंग]] (भा) 
| toss =भारत, क्षेत्ररक्षण 
| rain =
| टीपा =भारत आणि यूएसए दरम्यानचा हा पहिलाच आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.
*ह्या सामन्याच्या निकालामुळे भारत सुपर ८ फेरीसाठी पात्र.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=स्पोर्टस्टार |first=टीम|date=१२ जून २०२४|title=यूएसए वि भारत, टी२० विश्वचषक २०२४: भारत युनायटेड स्टेट्सला हरवून सुपर ८ साठी पात्र |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/t20-world-cup/india-vs-usa-ind-qualifies-super-8-teams-t20-wc-2024-group-a/article68281148.ece |access-date=१३ जून २०२४|website=स्पोर्टस्टार|language=en}}&lt;/ref&gt; 
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १४ जून २०२४{{anchor|सामना३०}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|USA}}
| संघ२ = {{cr|IRE}}
| धावसंख्या१ = 
| धावा१ = 
| बळी१ = 
| धावसंख्या२ = 
| धावा२ = 
| बळी२ = 
| निकाल =सामना रद्द
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415730.html धावफलक]
| स्थळ =[[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[लॉडरहिल]], [[फ्लोरिडा]]
| पंच = [[शारफुदौला]] (बां) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ)
| सामनावीर =
| toss =नाणेफेक नाही
| rain =
| टीपा =ह्या सामन्याच्या निकालामुळे अमेरिका सुपर ८ फेरीसाठी पात्र तर कॅनडा, आयर्लंड आणि पाकिस्तान स्पर्धेतून बाद.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=स्मिथ|first=रॉब|date=१४ जून २०२४|title=आयर्लंड विरुद्धचा सामना पावसामुळे रद्द झाल्याने अमेरिका सुपर आठ फेरीसाठी पात्र|url=https://www.theguardian.com/sport/live/2024/jun/14/usa-v-ireland-t20-cricket-world-cup-live |access-date=१५ जून २०२४|work=द गार्डियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
|पाऊस=पावसामुळे सामना रद्द}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १५ जून २०२४{{anchor|सामना३३}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|CAN}}
| संघ२ = {{cr|IND}}
| धावसंख्या१ = 
| धावा१ = 
| बळी१ = 
| धावसंख्या२ = 
| धावा२ = 
| बळी२ = 
| निकाल =सामना रद्द
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415733.html धावफलक]
| स्थळ =[[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[लॉडरहिल]], [[फ्लोरिडा]]
| पंच = [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं) आणि [[शारफुदौला]] (बां)
| सामनावीर =
| toss = 
| rain =
| टीपा =
|पाऊस=पावसामुळे सामना होऊ शकला नाही}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १६ जून २०२४{{anchor|सामना३६}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|IRE}}
| संघ२ = {{cr|PAK}}
| धावसंख्या१ =१०६/९ (२० षटके) 
| धावा१ =[[गेराथ डिलेनी]] ३१ (१९) 
| बळी१ =[[इमाद वसीम]] ३/८ (४ षटके) 
| धावसंख्या२ =१११/७ (१८.५ षटके) 
| धावा२ =[[बाबर आझम]] ३२[[नाबाद|*]] (३४) 
| बळी२ =[[बॅरी मॅककार्थी]] ३/१४ (४ षटके) 
| निकाल =पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415736.html धावफलक]
| स्थळ =[[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[लॉडरहिल]], [[फ्लोरिडा]]
| पंच = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझी) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ)
| सामनावीर =[[शाहीन आफ्रिदी]]
| toss =पाकिस्तान, क्षेत्ररक्षण 
| rain =
| टीपा =
}}

===गट ब===
{{२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक गट ब}}

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = २ जून २०२४{{anchor|सामना३}}
| वेळ = २०:३०
| day = 
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|OMA}}
| संघ२ = {{cr|NAM}}
| धावसंख्या१ =१०९ (१९.४ षटके) 
| धावा१ =[[खालिद काईल]] ३४ (३९) 
| बळी१ =[[रुबेन ट्रम्पलमान]] ४/२१ (४ षटके) 
| धावसंख्या२ =१०९/६ (२० षटके) 
| धावा२ =[[यान फ्रायलिंक]] ४५ (४८) 
| बळी२ =[[मेहरान खान]] ३/७ (३ षटके) 
| निकाल =सामना बरोबरीत (नामिबिया [[सुपर ओव्हर]] मध्ये विजयी)
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415703.html धावफलक]
| स्थळ =[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाऊन]], [[बार्बाडोस]]
| पंच = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[जोएल विल्सन]] (वे.इं)
| सामनावीर =[[डेव्हिड वाइझ]] (ना)
| toss =नामिबिया, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =सुपर ओव्हर: नामिबिया २१/०, ओमान १०/१
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ४ जून २०२४{{anchor|सामना६}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|SCO}}
| संघ२ = {{cr|ENG}}
| धावसंख्या१ =९०/० (१० षटके)
| धावा१ =मायकेल जोन्स ४५[[नाबाद|*]] (३०)
| बळी१ =
| धावसंख्या२ =
| धावा२ =
| बळी२ =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415706.html धावफलक]
| स्थळ =[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाऊन]], [[बार्बाडोस]]
| पंच = [[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| सामनावीर =
| toss =स्कॉटलंड, फलंदाजी
| rain =
| टीपा =पावसामुळे सामना प्रत्येकी १० षटकांचा करण्यात आला.
*पावसामुळे इंग्लंडला १० षटकांत १०९ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले.
*पावसामुळे पुढे खेळ होऊ शकला नाही.
|निकाल=अनिर्णित}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ५ जून २०२४{{anchor|सामना१०}}
| वेळ = २०:३०
| day = 
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|AUS}}
| संघ२ = {{cr|OMA}}
| धावसंख्या१ =१६४/५ (२० षटके)
| धावा१ =[[मार्कस स्टोइनिस]] ६६[[नाबाद|*]] (३५)
| बळी१ =[[मेहरान खान]] २/३८ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =१२५/८ (२० षटके)
| धावा२ =[[आयान खान]] ३६ (३०)
| बळी२ =[[मार्कस स्टोइनिस]] ३/१९ (३ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415710.html धावफलक]
| स्थळ =[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाऊन]], [[बार्बाडोस]]
| पंच = [[जोएल विल्सन]] (वे.इं) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| सामनावीर =[[मार्कस स्टोइनिस]] (ऑ)
| toss =ओमान, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =
|निकाल=ऑस्ट्रेलिया ३९ धावांनी विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ६ जून २०२४{{anchor|सामना१२}}
| वेळ = १५:००
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|NAM}}
| संघ२ = {{cr|SCO}}
| धावसंख्या१ =१५५/९ (२० षटके)
| धावा१ =[[गेरहार्ड इरास्मुस]] ५२ (३१)
| बळी१ =[[ब्रॅड व्हील]] ३/३३ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =१५७/५ (१८.३ षटके)
| धावा२ =[[रिची बेरिंग्टन]] ४७[[नाबाद|*]] (३५)
| बळी२ =[[गेरहार्ड इरास्मुस]] २/२९ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415712.html धावफलक]
| स्थळ =[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाऊन]], [[बार्बाडोस]]
| पंच = [[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा)
| सामनावीर =[[मायकेल लीस्क]] (स्कॉ)
| toss =नामिबिया, फलंदाजी
| rain =
| टीपा =
|निकाल=स्कॉटलंड ५ गडी राखून विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ८ जून २०२४{{anchor|सामना१७}}
| वेळ = १३:००
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|AUS}}
| संघ२ = {{cr|ENG}}
| धावसंख्या१ =२०१/७ (२० षटके)
| धावा१ =[[डेव्हिड वॉर्नर]] ३९ (१६)
| बळी१ =[[क्रिस जॉर्डन]] २/४४ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =१६५/६ (२० षटके)
| धावा२ =[[जोस बटलर]] ४२ (२८)
| बळी२ =[[पॅट कमिन्स]] २/२३ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415717.html धावफलक]
| स्थळ =[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाऊन]], [[बार्बाडोस]]
| पंच = [[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[जोएल विल्सन]] (वे.इं)
| सामनावीर =[[ॲडम झाम्पा]] (ऑ)
| toss =इंग्लंड, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =[[क्रिस जॉर्डन]] त्याचा आंतरराष्ट्रीय टी२० मधील १००वा बळी घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=९ जून २०२४|date=९ जून २०२४|title='ही' कामगिरी करणारा ख्रिस जॉर्डन हा केवळ दुसरा इंग्लिश गोलंदाज ठरला आहे|url=https://cricket.one/cricket-news/chris-jordan-becomes-only-the-second-english-bowler-to-achieve-this-feat/6665253cfdc09c66a532ab76|website=वनक्रिकेट|archive-date=2024-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609053152/https://cricket.one/cricket-news/chris-jordan-becomes-only-the-second-english-bowler-to-achieve-this-feat/6665253cfdc09c66a532ab76|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|निकाल=ऑस्ट्रेलिया ३६ धावांनी विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ९ जून २०२४{{anchor|सामना२०}}
| वेळ = १३:००
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|OMA}}
| संघ२ = {{cr|SCO}}
| धावसंख्या१ =१५०/७ (२० षटके)
| धावा१ =[[प्रतीक आठवले]] ५४ (४०)
| बळी१ =[[साफयान शरीफ]] २/४० (४ षटके)
| धावसंख्या२ =१५३/३ (१३.१ षटके)
| धावा२ =[[ब्रँडन मॅकमुलेन]] ६१[[नाबाद|*]] (३१)
| बळी२ =[[बिलाल खान]] १/१२ (२.१ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match1415720.html धावफलक]
| स्थळ =[[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साऊंड]], [[अँटिगा]]
| पंच = [[क्रिस ब्राउन]] (न्यूझी) आणि [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (द आ)
| सामनावीर =[[ब्रँडन मॅकमुलेन]] (स्कॉ)
| toss =ओमान, फलंदाजी
| rain =
| टीपा =ह्या सामन्याच्या निकालामुळे ओमान स्पर्धेतून बाद.
|निकाल=स्कॉटलंड ७ गडी राखून विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ११ जून २०२४{{anchor|सामना२४}}
| वेळ = २०:३०
| day = 
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|NAM}}
| संघ२ = {{cr|AUS}}
| धावसंख्या१ =७२ (१७ षटके)
| धावा१ =[[गेरहार्ड इरास्मुस]] ३६ (४३)
| बळी१ =[[ॲडम झाम्पा]] ४/१२ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =७४/१ (५.४ षटके)
| धावा२ =[[ट्रॅव्हिस हेड]] ३४[[नाबाद|*]] (१७)
| बळी२ =[[डेव्हिड वाइझ]]
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415724.html धावफलक]
| स्थळ =[[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साऊंड]], [[अँटिगा]]
| पंच = [[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[राशिद रियाझ]] (पा)
| सामनावीर =[[ॲडम झाम्पा]] (ऑ)
| toss =ऑस्ट्रेलिया, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =[[ॲडम झाम्पा]] हा आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये १०० बळी घेणारा पहिला ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=१२ जून २०२४|title=ॲडम झाम्पाने इतिहास रचला, १०० गडी  बादकरणारा घेणारा पहिला ऑस्ट्रेलियन खेळाडू ठरला.|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/adam-zampa-creates-history-becomes-first-aussie-to-take-100-wickets-in-t20is-article-110924210 | work=टाइम्स नाऊ}}&lt;/ref&gt;
* ह्या सामन्याच्या निकालामुळे ऑस्ट्रेलिया सुपर ८ साठी पात्र तर नामिबिया स्पर्धेबाहेर.
|निकाल=ऑस्ट्रेलिया ९ गडी राखून विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १३ जून २०२४{{anchor|सामना२८}}
| वेळ = १५:००
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|OMA}}
| संघ२ = {{cr|ENG}}
| धावसंख्या१ =४७ (१३.२ षटके)
| धावा१ =[[शोएब खान]] ११ (२३)
| बळी१ =[[आदिल रशीद]] ४/११ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =५०/२ (३.१ षटके)
| धावा२ =[[जोस बटलर]] २४[[नाबाद|*]] (८)
| बळी२ =[[कलीमुल्लाह]] १/१० (१ षटक)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415727.html धावफलक]
| स्थळ =[[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साऊंड]], [[अँटिगा]]
| पंच = [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| सामनावीर =[[आदिल रशीद]] (इं)
| toss =इंग्लड, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =
|निकाल=इंग्लंड ८ गडी राखून विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १५ जून २०२४{{anchor|सामना३४}}
| वेळ = १३:००
| day = y
| daynight =
| night = 
| संघ१ = {{cr-rt|ENG}}
| संघ२ = {{cr|NAM}}
| धावसंख्या१ =१२२/५ (१० षटके)
| धावा१ =[[हॅरी ब्रूक]] ४७[[नाबाद|*]] (२०)
| बळी१ =[[रुबेन ट्रम्पलमान]] २/३१ (२ षटके)
| धावसंख्या२ =८४/३ (१० षटके)
| धावा२ =[[मायकेल व्हान लिंगेन]] ३३ (२९)
| बळी२ =[[जोफ्रा आर्चर]] १/१० (१ षटक)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415734.html धावफलक]
| स्थळ =[[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साऊंड]], [[अँटिगा]]
| पंच = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (द आ) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि)
| सामनावीर =[[हॅरी ब्रूक]] (इं)
| toss =नामिबिया, फलंदाजी
| rain =
| टीपा =नामिबियासमोर १० षटकांमध्ये १२६ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले.
|निकाल=इंग्लड ४१ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]])|पाऊस=पावसामुळे सामना प्रत्येकी १० षटकांचा करण्यात आला.}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १५ जून २०२४{{anchor|सामना३५}}
| वेळ = २०:३०
| day =
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|SCO}}
| संघ२ = {{cr|AUS}}
| धावसंख्या१ =१८०/५ (२० षटके)
| धावा१ =[[ब्रँडन मॅकमुलेन]] ६० (३४)
| बळी१ =[[ग्लेन मॅक्सवेल]] २/४४ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =१८६/५ (१९/४ षटके)
| धावा२ =[[ट्रॅव्हिस हेड]] ६८ (४९)
| बळी२ =[[मार्क वॅट]] २/३४ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415735.html धावफलक]
| स्थळ =[[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान]], [[ग्रॉस आयलेट]], [[सेंट लुसिया]]
| पंच = [[मायकेल गॉफ]] (इं) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| सामनावीर =[[मार्कस स्टोइनिस]] (ऑ)
| toss =
| rain =
| टीपा =ह्या सामन्याच्या निकालामुळे इंग्लड सुपरत ८ फेरीसाठी पात्र तर स्कॉटलंड स्पर्धेतून बाहेर.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-16 |title=टी२० विश्वचषक २०२४: ऑस्ट्रेलियाने स्कॉटलंडचा पराभव केल्यामुळे इंग्लंड सुपर ८ साठी पात्र|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/t20-world-cup-2024-england-qualify-for-super-8-as-australia-beat-scotland-13782972.html |access-date=१६ जून २०२४|website=फर्स्टपोस्ट|language=en-us}}&lt;/ref&gt;
|निकाल=ऑस्ट्रेलिया ५ गडी राखून विजयी}}

===गट क===
{{२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक गट क}}

{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = २ जून २०२४{{anchor|सामना२}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|PNG}}
| संघ२ = {{cr|WIN}}
| धावसंख्या१ =१३६/८ (२० षटके)
| धावा१ =[[सेसे बाउ]] ५० (४३)
| बळी१ =[[आंद्रे रसेल]] २/१९ (३ षटके)
| धावसंख्या२ =१३७/५ (१९ षटके)
| धावा२ =[[रॉस्टन चेझ]] ४२[[नाबाद|*]] (२७)
| बळी२ =[[आसाद वल्ला]] २/२८ (४ षटके)
| निकाल =वेस्ट इंडीज ५ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415702.html धावफलक]
| स्थळ =[[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[जॉर्जटाऊन]], [[गयाना]]
| पंच = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (द आ) आणि [[राशिद रियाझ]] (पा)
| सामनावीर =[[रॉस्टन चेझ]] (वे)
| toss =वेस्ट इंडीज, फलंदाजी
| rain =
| टीपा =
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ३ जून २०२४{{anchor|सामना५}}
| वेळ = २०:३०
| day = 
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|AFG|२०१३}}
| संघ२ = {{cr|UGA}}
| धावसंख्या१ =१८३/५ (२० षटके)
| धावा१ =[[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ७६ (४५)
| बळी१ =[[ब्रायन मसाबा]] २/२१ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =५८ (१६ षटके)
| धावा२ =[[रॉबिन्सन ओबुया]] १४ (२५)
| बळी२ =[[फझलहक फारूखी]] ५/९ (४ षटके)
| निकाल=अफगाणिस्तान १२५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415705.html धावफलक]
| स्थळ =[[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[जॉर्जटाऊन]], [[गयाना]]
| पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[अहसान रझा]] (पा)
| सामनावीर =[[फझलहक फारूखी]] (अ)
| toss =युगांडा, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =[[फझलहक फारूखी]]चे (अ) पहिल्यांदा ५ आंतरराष्ट्रीय टी२० बळी
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ५ जून २०२४{{anchor|सामना९}}
| वेळ = १९:३०
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|PNG}}
| संघ२ = {{cr|UGA}}
| धावसंख्या१ =७७ (१९.१ षटके)
| धावा१ =[[हिरी हिरी]] १५ (१९)
| बळी१ =[[फ्रँक सुबुगा]] २/४ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =७८/७ (१८.२ षटके)
| धावा२ =[[रियाजत अली शाह]] ३३ (५६)
| बळी२ =[[आले नाओ]] २/१६ (४ षटके)
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415709.html धावफलक]
| स्थळ =[[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[जॉर्जटाऊन]], [[गयाना]]
| पंच = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (द आ) आणि [[राशिद रियाझ]] (पा)
| सामनावीर =[[रियाजत अली शाह]] (यु)
| toss =युगांडा, क्षेत्ररक्षण
| टीपा =
|निकाल=युगांडा ३ गडी राखून विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ७ जून २०२४{{anchor|सामना१४}}
| वेळ = १९:३०
| day = 
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|AFG|२०१३}}
| संघ२ = {{cr|NZ}}
| धावसंख्या१ =१५९/६ (२० षटके)
| धावा१ =[[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ८० (५६)
| बळी१ =[[ट्रेंट बोल्ट]] २/२२ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =७५ (१५.२ शतके))
| धावा२ =[[ग्लेन फिलिप्स]] १८ (१८)
| बळी२ =[[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] ४/१७ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415714.html धावफलक]
| स्थळ =[[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[जॉर्जटाऊन]], [[गयाना]]
| पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[अहसान रझा]] (पा)
| सामनावीर =[[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] (अ)
| toss =न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये अफगाणिस्तानचा हा न्यू झीलंड विरुद्ध पहिलाच विजय
|निकाल=अफगाणिस्तान ८४ धावांनी विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ८ जून २०२४{{anchor|सामना१८}}
| वेळ = २०:३०
| day =
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|WIN}}
| संघ२ = {{cr|UGA}}
| धावसंख्या१ =१७३/५ (२० षटके)
| धावा१ =[[जॉन्सन चार्ल्स]] ४४ (४२)
| बळी१ =[[ब्रायन मसाबा]] २/३१ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =३९ (१२ षटके)
| धावा२ =[[जुमा मियागी]] १३[[नाबाद|*]] (२०)
| बळी२ =[[अकिल होसीन]] ५/११ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415718.html धावफलक]
| स्थळ =[[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[जॉर्जटाऊन]], [[गयाना]]
| पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[राशिद रियाझ]] (पा)
| सामनावीर =[[अकिल होसीन]] (वे)
| toss =वेस्ट इंडीज, फलंदाजी
| rain =
| टीपा =[[अकिल होसीन]]ने (वे)  [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मध्ये पहिले पाच बळी घेतले.
*आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील वेस्ट इंडीजचा हा धावांच्या फरकाने सर्वात मोठा विजय.
|निकाल=वेस्ट इंडीज १३४ धावांनी विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १२ जून २०२४{{anchor|सामना२६}}
| वेळ = २०:३०
| day =
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|WIN}}
| संघ२ = {{cr|NZ}}
| धावसंख्या१ =१४९/९ (२० षटके)
| धावा१ =[[शेरफेन रुदरफोर्ड]] ६८[[नाबाद|*]] (३९)
| बळी१ =[[ट्रेंट बोल्ट]] ३/१६ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =१३६/९ (२० षटके)
| धावा२ =[[ग्लेन फिलिप्स]] ४० (३३)
| बळी२ =[[अल्झारी जोसेफ]] ४/१९ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415726.html धावफलक]
| स्थळ =[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[सॅन फर्नांडो]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| पंच = [[अहसान रझा]] (पा) आणि [[ॲलेक्स व्हार्फ]] (इं)
| सामनावीर =[[शेरफेन रुदरफोर्ड]] (वे)
| toss =न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =ह्या सामन्याच्या निकालामुळे वेस्ट इंडीज सुपर ८ फेरीसाठी पात्र
|निकाल=वेस्ट इंडीज १३ धावांनी विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १३ जून २०२४{{anchor|सामना२९}}
| वेळ = २०:३०
| day =
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|PNG}}
| संघ२ = {{cr|AFG|२०१३}}
| धावसंख्या१ =९५ (१९/५ षटके)
| धावा१ =[[किपलीन डोरिगा]] २७ (३२)
| बळी१ =[[फझलहक फारूखी]] ३/१६ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =१०१/३ (१५.१ षटके)
| धावा२ =[[गुल्बदीन नाइब]] ४९[[नाबाद|*]] (३६)
| बळी२ =[[सिमो कमिआ]] १/१६ (३ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415729.html धावफलक]
| स्थळ =[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[सॅन फर्नांडो]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| पंच = [[मायकेल गॉफ]] (इं) आणि [[ॲलेक्स व्हार्फ]] (इं)
| सामनावीर =[[फझलहक फारूखी]] (अ)
| toss =अफगाणिस्तान, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =ह्या सामन्याच्या निकालामुळे अफगाणिस्तान सुपर ८ फेरीसाठी पात्र तर न्यू झीलंड, युगांडा आणि पापुआ न्यू गिनी स्पर्धेतून बाद
|निकाल=अफगाणिस्तान ७ गडी राखून विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १४ जून २०२४{{anchor|सामना३२}}
| वेळ = २०:३०
| day =
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|UGA}}
| संघ२ = {{cr|NZ}}
| धावसंख्या१ =४० (१८.४ षटके)
| धावा१ =[[केनेथ वैसवा]] ११ (१८)
| बळी१ =[[टिम साउथी]] ३/४ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =४१/१ (५.२ षटके)
| धावा२ =[[डेव्हन कॉन्वे]] २२[[नाबाद|*]] (१५)
| बळी२ =[[रियाजत अली शाह]] १/१० (१ षटक)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415732.html धावफलक]
| स्थळ =[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[सॅन फर्नांडो]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| पंच = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ)
| सामनावीर =[[टिम साउथी]] (न्यू)
| toss =
| rain =
| टीपा =
|निकाल=न्यू झीलंड ९ गडी राखून विजयी|नाणेफेक=न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १७ जून २०२४{{anchor|सामना३९}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|PNG}}
| संघ२ = {{cr|NZ}}
| धावसंख्या१ =७८ (१९.४ षटके)
| धावा१ =[[चार्ल्स अमिनी]] १७ (२५)
| बळी१ =[[लॉकी फर्ग्युसन]] ३/० (४ षटके)
| धावसंख्या२ =७९/३ (१२.२ षटके)
| धावा२ =[[डेव्हन कॉन्वे]] ३५ (३२)
| बळी२ =[[कबुआ मोरिया]] २/४ (२.२ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415739.html धावफलक]
| स्थळ =[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[सॅन फर्नांडो]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| पंच = [[पॉल रायफेल]] (ऑ) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि)
| सामनावीर =[[लॉकी फर्ग्युसन]] (न्यू)
| toss =
| rain =
| टीपा =ट्रेंट बोल्ट (न्यू) त्याचा शेवटचा आंतरराष्ट्रीय टी२०  सामना खेळला.
* लॉकी फर्ग्युसन (न्यू) हा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात सलग चार निर्धाव षटके टाकणारा दुसरा गोलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=१७ जून २०२४|title=न्यू झीलंड वि पापुआ न्यू गिनी: लॉकी फर्ग्युसनने टी२० विश्वचषकाच्या इतिहासात गोलंदाजाने चार निर्धाव शतके टाकण्याची पहिली घटना नोंदवली|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/t20-world-cup/lockie-ferguson-records-most-maiden-overs-in-t20-world-cup-history-nz-vs-png/article68301382.ece |work=स्पोर्टस्टार}}&lt;/ref&gt;
|निकाल=न्यू झीलंड ७ गडी राखून विजयी|नाणेफेक=न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १७ जून २०२४{{anchor|सामना४०}}
| वेळ = २०:३०
| day = 
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|WIN}}
| संघ२ = {{cr|AFG|२०१३}}
| धावसंख्या१ =२१८/५ (२० षटके)
| धावा१ =[[निकोलस पूरन]] ९८ (५३)
| बळी१ =[[गुल्बदीन नाइब]] २/१४ (२ षटके)
| धावसंख्या२ =११४ (१६.२ षटके)
| धावा२ =[[इब्राहिम झद्रान]] ३८ (२८)
| बळी२ =[[ओबेड मकॉय]] ३/१४ (३ षटके)
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415740.html धावफलक]
| स्थळ =[[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान]], [[ग्रॉस आयलेट]], [[सेंट लुसिया]]
| पंच = [[क्रिस ब्राउन]] (न्यूझी) आणि [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (द आ)
| सामनावीर = [[निकोलस पूरन]] (वे) 
| toss =
| rain =
| टीपा =
|निकाल=वेस्ट इंडीज १०४ धावांनी विजयी|नाणेफेक=अफगाणिस्तान, क्षेत्ररक्षण}}

===गट ड===
{{२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक गट ड}}
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ३ जून २०२४{{anchor|सामना४}}
| वेळ = १०:३०
| day = 
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|SL}}
| संघ२ = {{cr|SA}}
| धावसंख्या१ =७७ (१९.१ षटके)
| धावा१ =[[कुशल मेंडिस]] १९ (३०)
| बळी१ =[[ॲनरिक नॉर्त्ये]] ४/७ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =८०/४ (१६.२ षटके)
| धावा२ =[[क्विंटन डी कॉक]] २० (२७)
| बळी२ =[[वनिंदु हसरंगा]] २/२२ (३.२ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415704.html धावफलक]
| स्थळ =[[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ईस्ट मिडो]], [[न्यूयॉर्क]]
| पंच = [[क्रिस ब्राउन]] (न्यूझी) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं)
| सामनावीर =[[ॲनरिक नॉर्त्ये]] (द आ)
| toss =श्रीलंका, फलंदाजी
| rain =
| टीपा =ह्या मैदानावरील हा पहिलाच टी२० सामना.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/this-is-unacceptable-icc-ripped-apart-for-terrible-drop-in-new-york-pitch-after-low-scoring-sl-vs-sa-t20-world-cup-match-101717463458932.html |title='धिस इस अनएक्सेपटेबल': आयसीसी रिप्प्ड अपार्ट फॉर 'टेरिबल' ड्रॉप-इन न्यू यॉर्क पीच आफ्टर लो स्कोरिंग SL vs SA T20WC मॅच |work=हिंदुस्थान टाइम्स|access-date=४ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;
*आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट मधील श्रीलंकेची हि सर्वात कमी धावसंख्या.&lt;ref&gt;&lt;{{cite web |url=https://www.tbsnews.net/sports/sri-lanka-bundled-out-77-against-sa-their-lowest-total-t20i-history-867866 |title=श्रीलंकेचा संघ दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध ७७ धावांत आटोपला, हि त्यांची टी२०आं इतिहासातील सर्वात कमी धावसंख्या आहे|work=द बिजजेस स्टॅंडर्ड|access-date=४ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ४ जून २०२४{{anchor|सामना७}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|NEP}}
| संघ२ = {{cr|NED}}
| धावसंख्या१ =१०६ (१९.२ षटके)
| धावा१ =[[रोहित कुमार]] ३५ (३७)
| बळी१ =[[लोगन व्हान बीक]] ३/१८ (३.२ षटके)
| धावसंख्या२ =१०९/४ (१८.४ षटके)
| धावा२ =[[मॅक्स ओ'दाउद]] ५४[[नाबाद|*]] (४८)
| बळी२ =[[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] १/६ (२ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415707.html धावफलक]
| स्थळ =[[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस]], [[टेक्सास]]
| पंच = [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ)
| सामनावीर =[[टिम प्रिंगल]] (ने)
| toss =नेदरलँड्स, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =
|निकाल=नेदरलँड्स ६ गडी राखून विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ७ जून २०२४{{anchor|सामना१५}}
| वेळ = १९:३०
| day = 
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|SL}}
| संघ२ = {{cr|BAN}}
| धावसंख्या१ =१२४/९ (२० षटके)
| धावा१ =[[पथुम निसंका]] ४७ (२८)
| बळी१ =[[मुस्तफिझुर रहमान]] ३/१७ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =१२५ (१९ षटके)
| धावा२ =[[तौहीद ह्रिदोय]] ४० (२०)
| बळी२ =[[नुवान थुशारा]] ४/१८ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415715.html धावफलक]
| स्थळ =[[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[डॅलस]], [[टेक्सास]]
| पंच = [[मायकेल गॉफ]] (इं) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ)
| सामनावीर =[[रिशाद हुसेन]] (बां)
| toss =बांगलादेश, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =टी२० विश्वचषक स्पर्धेत बांगलादेशचा श्रीलंकेविरुद्ध हा पहिलाच विजय
|निकाल=बांगलादेश २ गडी राखून विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ८ जून २०२४{{anchor|सामना१६}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|NED}}
| संघ२ = {{cr|SA}}
| धावसंख्या१ =१०३/९ (२० षटके)
| धावा१ =[[सायब्रँड एंजेलब्रेक्ट]] ४० (४५)
| बळी१ =[[ओटनील बार्टमन]] ४/११ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =१०६/६ (१८.५ षटके)
| धावा२ =[[डेव्हिड मिलर]] ५९[[नाबाद|*]] (५१)
| बळी२ =[[व्हिव्हियन किंग्मा]] २/१२ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415716.html धावफलक]
| स्थळ =[[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ईस्ट मिडो]], [[न्यूयॉर्क]]
| पंच = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझी) आणि [[शारफुदौला]] (बां)
| सामनावीर =[[डेव्हिड मिलर]] (द)
| toss =दक्षिण आफ्रिका, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =
|निकाल=दक्षिण आफ्रिका ४ गडी राखून विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १० जून २०२४{{anchor|सामना२१}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|SA}}
| संघ२ = {{cr|BAN}}
| धावसंख्या१ =११३/६ (२० षटके)
| धावा१ =[[हाइनरिक क्लासेन]] ४६ (४४)
| बळी१ =[[तंझीम हसन साकिब]] ३/१८ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =१०९/७ (२० षटके)
| धावा२ =[[तौहीद ह्रिदोय]] ३७ (३४)
| बळी२ =[[केशव महाराज]] ३/२७ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415721.html धावफलक]
| स्थळ =[[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ईस्ट मिडो]], [[न्यूयॉर्क]]
| पंच = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑ)
| सामनावीर =[[हाइनरिक क्लासेन]] (द आ)
| toss =दक्षिण आफ्रिका, फलंदाजी
| rain =
| टीपा =
|निकाल=दक्षिण आफ्रिका ४ धावांनी विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = ११ जून २०२४{{anchor|सामना२३}}
| वेळ = १९:३०
| day = 
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|NEP}}
| संघ२ = {{cr|SL}}
| धावसंख्या१ =
| धावा१ =
| बळी१ =
| धावसंख्या२ =
| धावा२ =
| बळी२ =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415723.html धावफलक]
| स्थळ =[[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[लॉडरहिल]], [[फ्लोरिडा]]
| पंच = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझी) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं)
| सामनावीर =
| toss =नाही
| rain =
| टीपा =ह्या सामन्याच्या निकालामुळे दक्षिण आफ्रिका सुपर ८ फेरीसाठी पात्र
|निकाल=सामना रद्द|पाऊस=पावसामुळे सामना रद्द}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १३ जून २०२४{{anchor|सामना२७}}
| वेळ = १०:३०
| day = y
| daynight =
| night =
| संघ१ = {{cr-rt|BAN}}
| संघ२ = {{cr|NED}}
| धावसंख्या१ =१५९/५ (२० षटके)
| धावा१ =[[शाकिब अल हसन]] ६४[[नाबाद|*]] (४६)
| बळी१ =[[पॉल व्हॅन मीकीरन]] २/१५ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =१३४/८ (२० षटके)
| धावा२ =[[सायब्रँड एंजेलब्रेक्ट]] ३३ (२२)
| बळी२ =[[रिशाद हुसेन]] ३/३३ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415728.html धावफलक]
| स्थळ =[[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स|सेंट व्हिन्सेंट]]
| पंच = [[क्रिस ब्राउन]] (न्यूझी) आणि [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा)
| सामनावीर =[[शाकिब अल हसन]] (बां)
| toss =नेदरलँड्स, क्षेत्ररक्षण
| rain =
| टीपा =ह्या सामन्याच्या निकालामुळे श्रीलंका स्पर्धेतून बाद.
|निकाल=बांगलादेश २५ धावांनी विजयी}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १४ जून २०२४{{anchor|सामना३१}}
| वेळ = १९:३०
| day =
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|SA}}
| संघ२ = {{cr|NEP}}
| धावसंख्या१ =११५/७ (२० षटके)
| धावा१ =[[रीझा हेंड्रिक्स]] ४३ (४९)
| बळी१ =[[कुशल भुर्टेल]] ४/१९ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =११४/७ (२० षटके)
| धावा२ =[[आसिफ शेख]] ४२ (४९)
| बळी२ =[[तबरेझ शम्सी]] ४/१९ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415731.html धावफलक]
| स्थळ =[[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स|सेंट व्हिन्सेंट]]
| पंच = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[जोएल विल्सन]] (वे.इं)
| सामनावीर =[[तबरेझ शम्सी]] (द)
| toss =
| rain =
| टीपा =ह्या सामन्याच्या निकालामुळे नेपाळ स्पर्धेतून बाद.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-15 |title=दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध नेपाळ थेट धावफलक, टी२० विश्वचषक २०२४: इतिहास रचण्यात नेपाळ १ मीटरने (आणि एका धावेने) कमी पडला |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/south-africa-vs-nepal-live-score-t20-world-cup-2024-match-31-today-sa-vs-nep-latest-scorecard-updates-9393435/ |access-date=१५ जून २०२४|website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}&lt;/ref&gt;
|निकाल=दक्षिण आफ्रिका १ धावेने विजयी|नाणेफेक=नेपाळ, क्षेत्ररक्षण}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १६ जून २०२४{{anchor|सामना३७}}
| वेळ = १९:३०
| day = 
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|BAN}}
| संघ२ = {{cr|NEP}}
| धावसंख्या१ =१०६ (१९.३ षटके)
| धावा१ =[[शाकिब अल हसन]] १७ (२२)
| बळी१ =[[सोमपाल कामी]] २/१० (३ षटके)
| धावसंख्या२ =८५ (१९.२ षटके)
| धावा२ =[[कुशल मल्ल]] २७ (४०)
| बळी२ =[[तंझीम हसन साकिब]] ४/७ (४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415737.html धावफलक]
| स्थळ =[[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स|सेंट व्हिन्सेंट]]
| पंच = [[सॅम नोजास्की]] (ऑ) आणि [[अहसान रझा]] (पा)
| सामनावीर =[[तंझीम हसन साकिब]] (बां)
| rain =
| टीपा =संदीप लामिछानेने (ने) त्याचा आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील १०० वा बळी घेतला.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=संदीप लामिछाने, आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सर्वात जलद १०० गडी बाद करणारा दुसरा गोलंदाज ठरला |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/t20-world-cup/sandeep-lamichhane-100-t20i-wickets-nepal-vs-bangladesh-t20-world-cup-2024-stats-records-cricket-news/article68299066.ece |access-date=१६ जून २०२४|work=स्पोर्टस्टार|language=en}}&lt;/ref&gt; 
*ह्या सामन्याच्या निकालामुळे बांगलादेश सुपर आठ फेरीसाठी पात्र तर नेदरलँड्स स्पर्धेतून बाहेर.
|निकाल=बांगलादेश २१ धावांनी विजयी|नाणेफेक=नेपाळ, क्षेत्ररक्षण}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| दिनांक = १६ जून २०२४{{anchor|सामना३८}}
| वेळ = २०:३०
| day =
| daynight =
| night = y
| संघ१ = {{cr-rt|SL}}
| संघ२ = {{cr|NED}}
| धावसंख्या१ =२०१/६ (२० षटके)
| धावा१ =[[चरिथ असलंका]] ४६ (२१)
| बळी१ =[[लोगन व्हान बीक]] २/४५ (४ षटके)
| धावसंख्या२ =११८ (१६.४ षटके)
| धावा२ =[[मायकेल लेविट]] ३१ (२३)
| बळी२ =[[नुवान थुशारा]] ३/२४ (३.४ षटके)
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415738.html धावफलक]
| स्थळ =[[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान]], [[ग्रॉस आयलेट]], [[सेंट लुसिया]]
| पंच = [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (द आ) आणि [[ॲलेक्स व्हार्फ]] (इं)
| सामनावीर =[[चरिथ असलंका]] (श्री)
| toss =
| rain =
| टीपा =
|निकाल=श्रीलंका ८३ धावांनी विजयी
|नाणेफेक=नेदरलँड्स, क्षेत्ररक्षण
}}

==सुपर ८==
गट फेरीमधील प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघांना सुपर ८ टप्प्यात चार संघांच्या दोन गटांमध्ये ठेवण्यात आले होते. सुपर ८ टप्प्यात, प्रत्येक संघ गटातील इतरांशी राऊंड-रॉबिन म्हणून खेळेल, प्रत्येक गटातील शीर्ष दोन संघानी बाद फेरीमध्ये प्रवेश केला.&lt;ref name=&quot;CWC&quot; /&gt; ग्रुप स्टेजपासून सुपर ८ पर्यंत एकही गुण पुढे नेला गेला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/znofzpw3btrqudr8seqd.pdf|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक, २०२४|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610115930/https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/znofzpw3btrqudr8seqd.pdf|archive-date=१० जून २०२४|access-date=१० जून २०२४}}&lt;/ref&gt; स्पर्धेपूर्वी, सुपर ८ टप्प्यात आठ मानांकित संघ  होते: गट १ मध्ये ऑस्ट्रेलिया, भारत, न्यू झीलंड आणि श्रीलंका आणि गट २ मध्ये इंग्लंड, पाकिस्तान, दक्षिण आफ्रिका आणि वेस्ट इंडीज.&lt;ref&gt;{{cite news|author=अभिमन्यू बसू|url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-2024-frequently-asked-questions-faqs-1435161|title=टी२० विश्वचषक २०२४ नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न: वेळ, ठिकाणे आणि बरेच काही|date=२७ मे २०२४|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=११ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240611051246/https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-2024-frequently-asked-questions-faqs-1435161|archive-date=११ जून २०२४|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=विग्मोर|first=टीम|url=https://www.telegraph.co.uk/cricket/2024/01/04/t20-world-cup-fixtures-draw-west-indies-groups-england/|title=२०२४ च्या टी२० विश्वचषकाच्या ड्रॉवर पहिली नजर|date=४ जानेवारी २०२४|work=द टेलिग्राफ|access-date=४ जानेवारी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240104224650/https://www.telegraph.co.uk/cricket/2024/01/04/t20-world-cup-fixtures-draw-west-indies-groups-england/|archive-date=४ जानेवारी २०२४|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/t20-world-cup-2024-super-8-qualified-teams-schedule-date-india-vs-australia-9391821/|title=टी२० विश्वचषक २०२४ सुपर ८: पात्र संघ, वेळापत्रक, सामन्याची तारीख आणि ठिकाणे|date=१४ जून २०२४|publisher=द इंडियन एक्स्प्रेस|access-date=१४ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614034318/https://indianexpress.com/article/sports/cricket/t20-world-cup-2024-super-8-qualified-teams-schedule-date-india-vs-australia-9391821/|archive-date=१४ जून २०२४|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मानांकित संघ जर गट फेरीतून पुढे गेले आणि त्यांच्या गटात ते प्रथम किंवा द्वितीय क्रमांकावर असले तरीही त्यांना पूर्व-निर्धारित स्थानांवर ठेवले गेले.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{cite news|last1=विग्मोर|first1=टीम|url=https://www.telegraph.co.uk/cricket/2024/01/04/t20-world-cup-fixtures-draw-west-indies-groups-england/|title=एक्सक्लुसिव्ह: फर्स्ट लूक ऍट ड्रॉ फॉर २०२४ टी२० वर्ल्ड कप|date=४ जानेवारी २०२४|work=द टेलिग्राफ|access-date=४ जानेवारी २०२४}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |पात्रता
! colspan=&quot;2&quot; |सुपर ८
|-
!गट अ
!गट ब
|-
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text align:center&quot; |'''[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक#गट फेरी|गट फेरी]] मधून अग्रेसर'''
&lt;small&gt;(८ अग्र संघ)&lt;/small&gt;
|{{Cr|IND|नाव=}}{{efn|भारताला अ१ स्थान पूर्वनिश्चित करण्यात आले होते आणि ते पात्र झाले.&lt;ref&gt;{{cite news|date=१२ जून २०२४|title=यूएसए वि भारत, टी२० विश्वचषक २०२४: भारत युनायटेड स्टेट्सला हरवून सुपर 8 साठी पात्र |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/t20-world-cup/india-vs-usa-ind-qualifies-super-8-teams-t20-wc-2024-group-a/article68281148.ece|access-date=१३ जून २०२४|work=स्पोर्टस्टार}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Cr|USA}}{{efn|युनायटेड स्टेट्स पात्र ठरले आणि त्यांनी अ२ पोझिशन घेतली, जी मूळत: पाकिस्तानला आधीच दिली गेली होती, जे पात्र होण्यात अपयशी ठरले.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=स्मिथ|first=रॉब|date=१४ जून २०२४|title=आयर्लंडविरुद्ध धुव्वा उडवल्यानंतर यूएसए सुपर ८ साठी पात्र ठरले: टी२० क्रिकेट विश्वचषक – जसे घडले तसे |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2024/jun/14/usa-v-ireland-t20-cricket-world-cup-live |access-date=१५ जून २०२४|work=द गार्डियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|{{Cr|AUS}}{{efn|ऑस्ट्रेलियाला ब२ स्थान पूर्वनिश्चित आले होते आणि ते पात्र ठरले.&lt;ref name=&quot;CNBC&quot;&gt;{{cite news|date=१२ जून २०२४|title=ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण आफ्रिका हे टी२० विश्वचषकाच्या सुपर ८ टप्प्यासाठी पात्र ठरणारे पहिले संघ ठरले - सीएनबीसी टीव्ही१८|url=https://www.cnbctv18.com/sports/australia-and-south-africa-become-first-teams-to-qualify-for-super-8-stage-of-t20-world-cup-19427304.htm |access-date=१२ जून २०२४|work=सीएनबीसी टीव्ही१८}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Cr|ENG}}{{efn|इंग्लंडला ब१ स्थान पूर्वनिश्चित आले होते आणि ते पात्र ठरले.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-16 |title=टी२० विश्वचषक २०२४: ऑस्ट्रेलियाने स्कॉटलंडचा पराभव केल्यामुळे इंग्लंड सुपर ८ साठी पात्र ठरला |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/t20-world-cup-2024-england-qualify-for-super-8-as-australia-beat-scotland-13782972.html |access-date=१६ जून २०२४|website=फर्स्टपोस्ट|language=en-us}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|{{Cr|AFG|नाव=|variant=२०१३}}{{efn|अफगाणिस्तान पात्र ठरली आणि त्यांनी क१ स्थान मिळवले, जे मूळत: न्यू झीलंडला आधीच देण्यात आले होते, जे पात्रता मिळवण्यात अपयशी ठरले.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://crictoday.com/cricket/daily-cricket-news/afghanistan-qualify-for-super-8-stage-of-icc-t20-world-cup-2024-new-zealand-eliminated/|title=अफगाणिस्तान आयसीसी टी२० विश्वचषक २०२४ च्या सुपर ८ टप्प्यासाठी पात्र, न्यू झीलंड बाद |date=१४ जून २०२४|access-date=१४ जून २०२४|work=क्रिक टुडे}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Cr|WIN}}{{efn|वेस्ट इंडीजला क२ स्थान पूर्वनिश्चित करण्यात आले होते आणि ते पात्र ठरले.&lt;ref&gt;{{cite news|title=न्यू झीलंडवर १३ धावांनी विजय मिळवल्यानंतर वेस्ट इंडीज सुपर ८ साठी पात्र|url=https://sports.ndtv.com/t20-world-cup-2024/west-indies-qualify-for-super-8s-after-13-run-win-over-new-zealand-5879320|access-date=१३ जून २०२४|date=१३ जून २०२४|work=[[एनडीटीव्ही]]|archive-date=2024-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613093441/https://sports.ndtv.com/t20-world-cup-2024/west-indies-qualify-for-super-8s-after-13-run-win-over-new-zealand-5879320|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|{{Cr|BAN}}{{efn|बांगलादेश पात्र ठरले आणि त्यांनी ड२ स्थान मिळवले, जे मूळत: श्रीलंकेला आधीच देण्यात आले होते, जे पात्र होण्यास अपयशी ठरले. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=टी२० विश्वचषक सुपर ८ मध्ये बांगलादेश अंतिम स्थानावर शिक्कामोर्तब, चाहत्यांना प्रश्न &quot;पाकिस्तान कुठे आहे?&quot; {{!}} क्रिकेट बातम्या |url=https://sports.ndtv.com/t20-world-cup-2024/bangladesh-seal-final-spot-in-t20-world-cup-super-8s-fans-question-where-is-pakistan-5906395 |access-date=१८ जून २०२४ |website=NDTVSports.com |language=en |archive-date=2024-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240618111206/https://sports.ndtv.com/t20-world-cup-2024/bangladesh-seal-final-spot-in-t20-world-cup-super-8s-fans-question-where-is-pakistan-5906395 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sports.ndtv.com/t20-world-cup-2024/sri-lanka-knocked-out-of-t20-world-cup-2024-bangladesh-close-in-on-super-eight-berth-with-25-run-win-over-netherlands-5884790|title=श्रीलंका टी२० विश्वचषक २०२४ मधून बाहेर|date=१३ जून २०२४|access-date=१३ जून २०२४|work=[[एनडीटीव्ही]]|archive-date=2024-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627034341/https://sports.ndtv.com/t20-world-cup-2024/sri-lanka-knocked-out-of-t20-world-cup-2024-bangladesh-close-in-on-super-eight-berth-with-25-run-win-over-netherlands-5884790|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Cr|SA}}{{efn|दक्षिण आफ्रिकेला ड१ स्थान पूर्वनिश्चित करण्यात आले होते आणि ते पात्र ठरले.&lt;ref name=&quot;CNBC&quot;/&gt;}}
|}
{{notelist}}

===गट १===
{{२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक गट १}}
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
|दिनांक=२० जून २०२४{{anchor|सामना४३}}
|वेळ=१०:३०
|daynight=
|संघ१={{Cr|AFG|२०१३}}
|संघ२={{Cr-rt|IND}}
|धावसंख्या१= १८१/८ (२० षटके)
|धावा१=[[सूर्यकुमार यादव]] ५३ (२८)
|बळी१=[[राशीद खान]] ३/२६ (४ षटके)
|धावसंख्या२=१३२ (२० षटके)
|धावा२=[[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] २६ (२०)
|बळी२=[[जसप्रीत बुमराह]] ३/७ (४ षटके)
|निकाल=भारत ४७ धावांनी विजयी
|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415743.html धावफलक]
|स्थळ=[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाऊन]], [[बार्बाडोस]]
|पंच= [[पॉल रायफेल]] (ऑ) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ)
|सामनावीर=[[सूर्यकुमार यादव]] (भा)
|नाणेफेक=भारत, फलंदाजी
|rain=
|टीपा=
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
|दिनांक=२० जून २०२४
|वेळ=२०:३०
|daynight=
|night=y
|संघ१={{Cr|AUS}}
|संघ२={{Cr-rt|BAN}}
|धावसंख्या१=१४०/८ (२० षटके)
|धावा१=[[नजमुल हुसैन शान्तो]] ४१ (३६)
|बळी१=[[पॅट कमिन्स]] ३/२९ (४ षटके) 
|धावसंख्या२=१००/२ (११.२ षटके)
|धावा२=[[डेव्हिड वॉर्नर]] ५३[[नाबाद|*]] (३५)
|बळी२=[[रिशाद हुसेन]] २/२३ (३ षटके)
|निकाल=ऑस्ट्रेलिया २८ धावांनी विजयी ([[डीएलएस पद्धत]])
|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415744.html धावफलक]
|स्थळ=[[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साऊंड]], [[अँटिगा]]
|पंच= [[मायकेल गॉफ]] (इं) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं)
|सामनावीर=[[पॅट कमिन्स]] (ऑ)
|नाणेफेक=ऑस्ट्रेलिया, क्षेत्ररक्षण
|rain=
|टीपा=[[पॅट कमिन्स]] (ऑ) ने आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये पहिली हॅट्ट्रिक घेतली&lt;ref&gt;{{Cite web |title=पॅट कमिन्सचा टी२० विश्वचषकातील हॅटट्रिकसह इतिहास, रेकॉर्ड बुकमध्ये प्रवेश. {{!}} क्रिकेट बातम्या पहा |url=https://sports.ndtv.com/cricket/pat-cummins-makes-history-with-t20-world-cup-hat-trick-enters-record-books-watch-5935817 |access-date=2024-06-21 |website=एनडीटीव्हीस्पोर्ट्स.कॉम |language=en |archive-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621031721/https://sports.ndtv.com/cricket/pat-cummins-makes-history-with-t20-world-cup-hat-trick-enters-record-books-watch-5935817 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि असे करणारा तो चौथा ऑस्ट्रेलियई गोलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=टी२० विश्वचषक २०२४ मधील पहिली हॅट्ट्रिक कमिन्सची |url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-2024-australia-fast-bowler-pat-cummins-stars-with-hat-trick-against-bangladesh-1439994 |access-date=२१ जून २०२४|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en}}&lt;/ref&gt;
|पाऊस=आस्ट्रेलियाच्या डावादरम्यान आलेल्या पावसामुळे ऑस्ट्रेलियाचे लक्ष्य ११.२ शतकांमध्ये ७२ इतके करण्यात आले.
*पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
|दिनांक=२२ जून २०२४{{anchor|सामना४७}}
|वेळ=१०:३०
|daynight=
|संघ१={{Cr-rt|IND}}
|संघ२={{Cr|BAN}}
|धावसंख्या१=१९६/५ (२० षटके)
|धावा१=[[हार्दिक पंड्या]] ५०[[नाबाद|*]] (२७)
|बळी१=[[तंझीम हसन साकिब]] २/३२ (४ षटके)
|धावसंख्या२=१४६/८ (२० षटके)
|धावा२=[[नजमुल हुसैन शान्तो]] ४० (३२)
|बळी२=[[कुलदीप यादव]] ३/१९ (४ षटके)
|निकाल=भारत ५० धावांनी विजयी
|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415747.html धावफलक]
|स्थळ=[[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साऊंड]], [[अँटिगा]]
|पंच=[[मायकेल गॉफ]] (इं) आणि [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (द)
|सामनावीर=[[हार्दिक पंड्या]] (भा)
|नाणेफेक=बांगलादेश, क्षेत्ररक्षण
|rain=
|टीपा=[[शाकिब अल हसन]] हा टी२० विश्वचषक स्पर्धेमध्ये ५० गडी बाद करणारा पहिलाच गोलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२२ जून २०२४|date=२२ जून २०२४|title=शाकिब अल हसन टी२० विश्वचषक स्पर्धेमध्ये ५० गडी बाद करणारा पहिलाच गोलंदाज.|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/t20-world-cup/ind-vs-ban-shakib-al-hasan-record-50-wickets-t20-world-cup-stats-india-v-bangladesh-rohit-sharma/article68320741.ece/ |website=स्पोर्टस्टार}}&lt;/ref&gt;
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
|दिनांक=२२ जून २०२४
|वेळ=२०:३०
|daynight=
|night=y
|संघ१={{Cr|AFG|२०१३}}
|संघ२={{Cr|AUS}}
|धावसंख्या१=१४८/६ (२० षटके)
|धावा१=[[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ६० (४९)
|बळी१=[[पॅट कमिन्स]] ३/२८ (४ षटके)
|धावसंख्या२=१२७ (१९.२ षटके)
|धावा२=[[ग्लेन मॅक्सवेल]] ५९ (४१)
|बळी२=[[गुल्बदीन नाइब]] ४/२० (४ षटके)
|निकाल=अफगाणिस्तान २१ धावांनी विजयी
|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415748.html धावफलक]
|स्थळ=[[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स|सेंट व्हिन्सेंट]]
|पंच=[[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (द)
|सामनावीर=[[गुल्बदीन नाइब]] (अ)
|नाणेफेक=ऑस्ट्रेलिया, क्षेत्ररक्षण
|rain=
|टीपा=[[पॅट कमिन्स]] (ऑ) ने आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सलग दुसरी हॅट्ट्रिक घेतली आणि टी२० विश्वचषक स्पर्धेत  एकापेक्षा जास्त हॅट्ट्रिक घेणारा एकमेव खेळाडू ठरला. एकूणच या स्पर्धेतील ही दुसरी हॅट्ट्रिक होती आणि टी२० विश्वचषक इतिहासातील आठवी हॅट्ट्रिक होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=23 June 2024 |title=टी२० विश्वचषक स्पर्धेत सलग दुसऱ्या हॅट्ट्रिकसह कमिन्सने रचला इतिहास  |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/cummins-creates-history-with-second-consecutive-t20-world-cup-hat-trick |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}&lt;/ref&gt;
*आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये अफगाणिस्तानचा ऑस्ट्रेलियाविरुद्धचा हा पहिला विजय होता.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२३ जून २०२४|title=ऑस्ट्रेलिया वि अफगाणिस्तान: टी२० विश्वचषक स्पर्धेतील आव्हान जिवंत ठेवण्यासाठी अफगाणिस्तानचा ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध ऐतिहासिक विजय |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/t20-world-cup-australia-afghanistan-history-gurbaz-maxwell-2556817-2024-06-23 |website=इंडिया टुडे}}&lt;/ref&gt;}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
|दिनांक=२४ जून २०२४{{anchor|सामना५१}}
|वेळ=१०:३०
|daynight=
|संघ१={{Cr-rt|AUS}}
|संघ२={{Cr|IND}}
|धावसंख्या१=१८१/८ (२० षटके)
|धावा१=[[रोहित शर्मा]] ९२ (४१)
|बळी१=[[मिचेल स्टार्क]] २/४५ (४ षटके)
|धावसंख्या२=१३४ (२० षटके)
|धावा२=[[ट्रॅव्हिस हेड]] ७६ (४३)
|बळी२=[[अर्शदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|अर्शदीप सिंग]] ३/३७ (४ षटके)
|निकाल=भारत २४ धावांनी विजयी
|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415751.html धावफलक]
|स्थळ=[[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान]], [[ग्रॉस आयलेट]], [[सेंट लुसिया]]
|पंच= [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं)
|सामनावीर=[[सूर्यकुमार यादव]] (भा)
|नाणेफेक=ऑस्ट्रेलिया, क्षेत्ररक्षण
|rain=
|टीपा=[[रोहित शर्मा]] (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये २०० षटकार मारणारा पहिला खेळाडू ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२४ जून २०२४|title=भारत वि ऑस्ट्रेलिया, टी२० विश्वचषक २०२४: रोहित शर्मा आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये २०० षटकार मारणारा पहिलाच फलंदाज|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/t20-world-cup/rohit-sharma-most-sixes-t20i-record-stats-ind-vs-aus-t20-world-cup/article68328504.ece |work=स्पोर्टस्टार}}&lt;/ref&gt; बाबर आझमला मागे टाकत तो आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सर्वाधिक धावा करणारा खेळाडू बनला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२४ जून २०२४|title=स्टॅट पॅक: रोहित शर्माची ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध विध्वंसक खेळी, बाबर आझमला टाकले मागे|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/t20-world-cup-2024-india-vs-australia-rohit-sharma-stat-pack-2557533-2024-06-24 |work=इंडिया टुडे}}&lt;/ref&gt;
या सामन्याच्या परिणामी भारत उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२४ जून २०२४ |title=भारत वि ऑस्ट्रेलिया: १९ नोव्हेंबरचा बदला २४ जूनला; कांगारूंना चिरडून टीम इंडिया सेमी फायनलमध्ये |url=https://news18marathi.com/sport/ind-vs-aus-t20-world-cup-2024-super-8-team-india-won-match-by-24-runs-against-australia-and-qualified-for-semi-final-mhpp-1204032.html |work=न्यूज१८ मराठी |archive-date=2024-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240625054733/https://news18marathi.com/sport/ind-vs-aus-t20-world-cup-2024-super-8-team-india-won-match-by-24-runs-against-australia-and-qualified-for-semi-final-mhpp-1204032.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
|दिनांक=२४ जून २०२४
|वेळ=२०:३०
|daynight=
|night=y
|संघ१={{Cr|AFG|२०१३}}
|संघ२={{Cr|BAN}}
|धावसंख्या१=११५/५ (२० षटके)
|धावा१=[[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ४३ (५५)
|बळी१=[[रिशाद हुसेन]] ३/२६ (४ षटके)
|धावसंख्या२=१०५ (१७.५ षटके)
|धावा२=[[लिटन दास]] ५४[[नाबाद|*]] (४९)
|बळी२=[[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]]
|निकाल=अफगाणिस्तान ८ गडी राखून विजयी ([[डीएलएस पद्धत]]
|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415752.html धावफलक]
|स्थळ=[[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स|सेंट व्हिन्सेंट]]
|पंच=[[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि)
|सामनावीर=
|नाणेफेक=अफगाणिस्तान, फलंदाजी
|rain=
|टीपा=[[राशिद खान]] (अ) ने आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये १५०वा गडी बाद केला.
*या सामन्याच्या परिणामी अफगाणिस्तान उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरले तर ऑस्ट्रेलिया आणि बांगलादेश स्पर्धेबाहेर पडले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lokmat.com/cricket/news/t20-world-cup-2024-afg-vs-ban-live-match-updates-afghanistan-beat-bangladesh-to-enter-semi-finals-rashid-khan-takes-4-wickets-to-keep-australia-out-of-the-tournament-a-a755/|title=AFG vs BAN : राशिदचा 'चौकार'! ऑस्ट्रेलिया हद्दपार; अफगाणिस्तान सेमीफायनलमध्ये, बांगलादेश चीतपट|access-date=२५ जून २०२४|website=लोकमत.कॉम}}&lt;/ref&gt;
*बांगलादेशविरुद्ध अफगाणिस्तानचा टी२० विश्वचषकातील हा पहिला विजय ठरला.
*अफगाणिस्तान त्यांच्या क्रिकेट इतिहासात प्रथमच कोणत्याही मोठ्या आयसीसी स्पर्धेच्या उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरला.
|पाऊस=पावसामुळे बांगलादेश समोर १९ षटकांमध्ये ११४ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले}}

=== गट २ ===
{{साचा:२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक गट २}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=१९ जून २०२४{{anchor|सामना४१}}|वेळ=१०:३०|daynight=|संघ१={{Cr-rt|SA}}|संघ२={{Cr|USA}}|धावसंख्या१=१९४/४ (२० षटके)|धावा१=[[क्विंटन डी कॉक]] ७४ (४०)|बळी१=[[सौरभ नेत्रावळकर]] २/२१ (४ षटके)|धावसंख्या२=१७६/६ (२० षटके)|धावा२=[[अँड्रीझ गॉस]] ८०[[नाबाद|*]] (४७)|बळी२=[[कागिसो रबाडा]] ३/१८ (४ षटके)|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415741.html धावफलक]|स्थळ=[[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साऊंड]], [[अँटिगा]]|पंच=[[क्रिस गॅफने]] (न्यू) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं)|सामनावीर=[[क्विंटन डी कॉक]]|नाणेफेक=|rain=|टीपा=|निकाल=दक्षिण आफ्रिका १८ धावांनी विजयी|नाणेफेक=अमेरिका, क्षेत्ररक्षण}}
----{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=१९ जून २०२४|वेळ=२०:३०|daynight=|night=y|संघ१={{Cr-rt|WIN}}|संघ२={{Cr|ENG}}|धावसंख्या१=१८०/४(२० षटके)|धावा१=[[जॉन्सन चार्ल्स]] ३८ (३४)|बळी१=[[मोईन अली]] १/१५ (२ षटके)|धावसंख्या२=१८१/२ (१७.३ षटके)|धावा२=[[फिल सॉल्ट]] ८७[[नाबाद|*]] (४७)|बळी२=[[रॉस्टन चेझ]] १/१९ (३ षटके)|निकाल=इंग्लंड ८ गडी राखून विजयी|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415742.html धावफलक]|स्थळ=[[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान]], [[ग्रॉस आयलेट]], [[सेंट लुसिया]]|पंच=[[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[अहसान रझा]] (पा)|सामनावीर=[[फिल सॉल्ट]] (इं)|नाणेफेक=इंग्लंड, क्षेत्ररक्षण|rain=|टीपा=}}
----{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=२१ जून २०२४{{anchor|सामना४५}}|वेळ=१०:३०|daynight=|संघ१={{Cr-rt|SA}}|संघ२={{Cr|ENG}}|धावसंख्या१=१६३/६ (२० षटके)|धावा१=[[क्विंटन डी कॉक]]  ६५ (३८)|बळी१=[[जोफ्रा आर्चर]] ३/४० (४ षटके)|धावसंख्या२=१५६/६ (२० षटके)|धावा२=[[हॅरी ब्रूक]] ५३ (३७)|बळी२=[[केशव महाराज]] २/२५ (४ षटके)|निकाल=दक्षिण आफ्रिका ७ धावांनी विजयी|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415745.html धावफलक]|स्थळ=[[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान]], [[ग्रॉस आयलेट]], [[सेंट लुसिया]]|पंच=[[क्रिस ब्राउन]] (न्यू) आणि [[शारफुदौला]] (बां)|सामनावीर=[[क्विंटन डी कॉक]] (द)|नाणेफेक=इंग्लड, क्षेत्ररक्षण|rain=|टीपा=}}
----{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=२१ जून २०२४|वेळ=२०:३०|daynight=|night=y|संघ१={{Cr-rt|USA}}|संघ२={{Cr|WIN}}|धावसंख्या१=१२८ (१९.५ षटके)|धावा१=[[अँड्रीझ गॉस]] २९ (१६)|बळी१=[[रॉस्टन चेझ]] ३/१९ (४ षटके)|धावसंख्या२=१३०/१ (१०.५ षटके)|धावा२=[[शई होप]] ८२[[नाबाद|*]] (३९)|बळी२=[[हरमीत सिंग बधन]] १/१८ (२ षटके)|निकाल=वेस्ट इंडीज ९ गडी राखून विजयी|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415746.html धावफलक]|स्थळ=[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाऊन]], [[बार्बाडोस]]|पंच=[[अलाहुद्दीन पालेकर]] (द) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ)|सामनावीर=|नाणेफेक=वेस्ट इंडीज, क्षेत्ररक्षण|rain=|टीपा=वेस्ट इंडीज आणि अमेरिकेदरम्यानचा हा पहिलाच आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.}}
----{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=२३ जून २०२४|वेळ=१०:३०|daynight=|संघ१={{Cr-rt|USA}}|संघ२={{Cr|ENG}}|धावसंख्या१=११५ (१८.५ षटके)|धावा१=[[नितीश कुमार (क्रिकेट खेळाडू)|नितीश कुमार]] ३० (२४)|बळी१=[[क्रिस जॉर्डन]] ४/१० (२.५ षटके)|धावसंख्या२=११७/० (९.४ षटके)|धावा२=[[जोस बटलर]] ८३[[नाबाद|*]] (३८)|बळी२=|निकाल=इंग्लंड १० गडी राखून विजयी|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415749.html धावफलक]|स्थळ=[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाऊन]], [[बार्बाडोस]]|पंच=[[क्रिस गॅफने]] (न्यू) आणि [[जोएल विल्सन]] (वे)|सामनावीर=[[आदिल रशीद]] (इं)|नाणेफेक=इंग्लंड, क्षेत्ररक्षण|rain=|टीपा=आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये इंग्लंड आणि युनायटेड स्टेट्स आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.
*[[क्रिस जॉर्डन]] (इंग्लंड) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये पहिली हॅटट्रिक घेतली आणि टी२० विश्वचषकात हॅट्ट्रिक घेणारा पहिला इंग्लिश खेळाडू ठरला. एकूणच स्पर्धेतील ही तिसरी हॅटट्रिक होती आणि टी२० विश्वचषकाच्या इतिहासातील नववी हॅटट्रिक होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२३ जून २०२४|title=इंग्लड वि अमेरिका: ख्रिस जॉर्डन टी२० विश्वचषक २०२४ मध्ये हॅट्ट्रिक घेणारा दुसरा गोलंदाज ठरला. |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/t20-world-cup/chris-jordan-hattrick-record-t20-world-cup-2024-eng-vs-usa-stats/article68324922.ece |work=स्पोर्टस्टार}}&lt;/ref&gt;
*या सामन्याच्या परिणामी इंग्लंड उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरला तर अमेरिका बाहेर पडली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२४ जून २०२४|title=इंग्लंडने ९.४ षटकांत विजय मिळवला, उपांत्य फेरीत प्रवेश पक्का केला! आफ्रिका, विंडीजवर दडपण.|url=https://www.lokmat.com/cricket/news/t20-world-cup-2024-eng-vs-uae-live-england-becomes-the-first-team-to-qualify-into-semis-in-t20i-world-cup-2024-beat-usa-in-94-overs-a-a593/ |work=लोकमत}}&lt;/ref&gt;}}
----{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने|दिनांक=२३ जून २०२४{{anchor|सामना५०}}|वेळ=२०:३०|daynight=|night=y|संघ१={{Cr-rt|WIN}}|संघ२={{Cr|SA}}|धावसंख्या१=१३५/८ (२० षटके)|धावा१=[[रॉस्टन चेझ]] ५२ (४२)|बळी१=[[तबरेझ शम्सी]] ३/२७ (४ षटके)|धावसंख्या२=१२४/७ (१६.१ षटके)|धावा२=[[ट्रिस्टन स्टब्स]] २९ (२७)|बळी२=[[रॉस्टन चेझ]] ३/१२ (३ षटके)|निकाल=इंग्लड ३ गडी राखून विजयी|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415750.html धावफलक]|स्थळ=[[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साऊंड]], [[अँटिगा]]|पंच=[[रॉड टकर]] (ऑ) आणि [[ॲलेक्स व्हार्फ]] (इं)|सामनावीर=[[तबरेझ शम्सी]] (द)|नाणेफेक=दक्षिण आफ्रिका, क्षेत्ररक्षण|rain=|टीपा=या सामन्याच्या परिणामी दक्षिण आफ्रिकेने उपांत्य फेरीत प्रवेश केला तर वेस्ट इंडीज स्पर्धेबाहेर.|पाऊस=दक्षिण आफ्रिकेच्या डावादरम्यान आलेल्या पावसामुळे दक्षिण आफ्रिकेसमोर विजयासाठी १७ शतकांमध्ये १२३ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले.}}

==बाद फेरी==
[[File:Axar Patel in PMO New Delhi.jpg|thumb|भारताच्या [[अक्षर पटेल]]ला  (२०१९ मध्ये छायाचित्र) दुसऱ्या उपांत्य सामन्यासाठी सामनावीर पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले]]
आयसीसीने नमूद केले की जर भारत उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरला तर ते [[गयाना]] येथील [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]] येथे खेळतील.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/mens-t20-world-cup-2024-india-allotted-second-semi-final-on-june-27-in-providence-guyana-1433782?platform=amp|title=टी२० विश्वचषक २०२४ - २७ जून रोजी भारताला गयाना उपांत्य फेरीचे वाटप करण्यात आले|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|url-status=live|access-date=१४ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;
{{4TeamBracket
|team-width=150px
|score-width=120px
|RD1='''[[#उपांत्य फेरी|उपांत्य सामने]]'''
|RD1-text1=
|RD1-seed1='''अ२'''
|RD1-team1='''{{Cr|SA}}'''
|RD1-score1='''६०/१ (८.५ षटके)'''
|RD1-seed2=ब१
|RD1-team2={{Cr|AFG|२०१३}}
|RD1-score2=५६ (११.५ षटके)
|RD1-text2=
|RD1-seed3='''अ१'''
|RD1-team3='''{{Cr|IND}}'''
|RD1-score3='''१७१/७ (२० षटके)'''
|RD1-seed4=ब२
|RD1-team4={{Cr|ENG}}
|RD1-score4=१०३ (१६.४ षटके)
|RD2='''[[#अंतिम|अंतिम सामना]]'''
|RD2-text2=
|RD2-seed1=उसा१वि
|RD2-team1={{Cr|SA}}
|RD2-score1=१६९/८ (२० षटके)
|RD2-seed2=उसा२वि
|RD2-team2='''{{Cr|IND}}
|RD2-score2='''१७६/६ (२० षटके)
}}

===उपांत्य फेरी===
पहिल्या उपांत्य सामन्यात, अफगाणिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. अफगाणिस्तानचा संपूर्ण संघ ११.५ षटकांत अवघ्या ५६ धावा काढून बाद झाला. दक्षिण आफ्रिकेने ८.५ षटकांत ६० धावांचे लक्ष्य एका गड्याच्या मोबदल्यात सहज पार केले. दक्षिण आफ्रिका [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या अंतिम फेरीत पोहोचण्याची ही पहिलीच वेळ होती. अफगाणिस्तानसाठीही ही ऐतिहासिक नीचांकी धावसंख्या होती आणि टी२० क्रिकेट मधील त्यांची आतापर्यंतची सर्वात कमी धावसंख्या आहे. अफगाणिस्तानची धावसंख्या आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक उपांत्य फेरीतील देखील आतापर्यंतची सर्वात कमी धावसंख्या होती. ३ अफगाणी विकेट घेतल्याबद्दल दक्षिण आफ्रिकेचा अष्टपैलू खेळाडू [[मार्को यान्सिन]]ला सामनावीराचा पुरस्कार देण्यात आला.

दुस-या उपांत्य सामन्यात, पावसामुळे प्रभावित झालेल्या डावात भारताने ७ गडी गमावून १७१ धावा केल्या. भारतीय कर्णधार [[रोहित शर्मा]]ने ३० चेंडूत ५७ धावा केल्या तर इंग्लंडच्या ख्रिस जॉर्डनने ३ षटकात ३७ धावांच्या मोबदल्यात ३ गडी बाद केले. त्यानंतर १९ चेंडूत २५ धावा करणाऱ्या [[हॅरी ब्रूक]]चा इंग्लंडचा डाव १६.४ षटकांत १०३ धावांत आटोपला. भारताच्या [[कुलदीप यादव]]ने ४ षटकात १९ धावा देत ३ गडी बाद केले. भारतीय फिरकीपटू [[अक्षर पटेल]]ला सामनावीर पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यापूर्वी २००७ मध्ये स्पर्धा जिंकल्यानंतर आणि २०१४ मध्ये उपविजेते राहिल्यानंतर भारत त्यांच्या तिसऱ्या टी२० विश्वचषक अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरला.
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
|दिनांक=२६ जून २०२४{{anchor|उपांत्य१}}
|वेळ=२०:३०
|daynight=
|night=y
|संघ१= {{Cr-rt|AFG|२०१३}}
|धावसंख्या१=५६ (११.५ षटके)
|धावा१=[[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] १० (१२)
|बळी१=[[तबरेझ शम्सी]] ३/६ (१.५ षटके)
|संघ२= {{Cr|SA}}
|धावसंख्या२=६०/१ (८.५ षटके)
|धावा२=[[रीझा हेंड्रिक्स]] २९[[नाबाद|*]] (२५)
|बळी२=[[फझलहक फारूखी]]
|निकाल=दक्षिण आफ्रिका ९ गडी राखून विजयी 
|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415753.html धावफलक]
|स्थळ=[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[सॅन फर्नांडो]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
|पंच=[[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[नितीन मेनन]] (भा)
|सामनावीर=[[मार्को यान्सिन]] (द)
|नाणेफेक=अफगाणिस्तान, फलंदाजी
|टीपा=अफगाणिस्तान प्रथमच आयसीसी स्पर्धेच्या उपांत्य फेरीत खेळला.
*अफगाणिस्तानने टी२० विश्वचषक उपांत्य फेरीतील सर्वात कमी धावसंख्या नोंदवली.
*दक्षिण आफ्रिका प्रथमच आयसीसी विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरली.
}}
----
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
|दिनांक=२७ जून २०२४{{anchor|उपांत्य२}}
|वेळ=१०:३०
|daynight=
|संघ१={{Cr-rt|IND}}
|धावसंख्या१=१७१/७ (२० षटके)
|धावा१=[[रोहित शर्मा]] ५७ (३९)
|बळी१=[[क्रिस जॉर्डन]] ३/३७ (३ षटके)
|संघ२={{Cr|ENG}}
|धावसंख्या२=१०३ (१६.४ षटके)
|धावा२=[[हॅरी ब्रूक]] २५ (१९)
|बळी२=[[कुलदीप यादव]] ३/१९ (४ षटके)
|निकाल=भारत ६८ धावांनी विजयी
|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415754.html धावफलक]
|स्थळ=[[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[जॉर्जटाऊन]], [[गयाना]]
|पंच=[[क्रिस गॅफने]] (न्यू) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ)
|सामनावीर=[[अक्षर पटेल]] (भा)
|नाणेफेक=इंग्लड, क्षेत्ररक्षण
|टीपा=
}}

===अंतिम===
{{Main|२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना}}
[[File:Virat Kohli in PMO New Delhi.jpg|thumb|[[विराट कोहली]] याने अंतिम सामन्यात [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारता]]साठी सर्वाधिक धावा केल्या (५९ चेंडूत ७६ धावा) आणि त्याला सामनावीराचा पुरस्कार देण्यात आला.]]
नाणेफेक गमावल्यानंतर दक्षिण आफ्रिकेने कर्णधार [[रोहित शर्मा]], [[ऋषभ पंत]] आणि [[सूर्यकुमार यादव]] या तीन आघाडीच्या फलंदाजांना झटपट बाद करून चांगली सुरवात केली. मात्र, [[विराट कोहली]] आणि [[अक्षर पटेल]] यांनी ५व्या गड्यासाठी ७२ धावांची भागीदारी रचली, त्यात पटेलने ४७ धावांचे योगदान दिले. कोहलीची ७६ धावांच्या खेळी आणि उशीराने आलेल्या [[शिवम दुबे]]च्या २७ धावांच्या योगदानामुळे भारताला ७ बाद १७६ धावांपर्यंत मजल मारता आली, जी टी२० विश्वचषकाच्या अंतिम सामनातील आतापर्यंतची पहिल्या डावातील सर्वोच्च धावसंख्या आहे.

धावांचा पाठलाग करणाऱ्या दक्षिण आफ्रिकेने सुरुवातीच्या दोन गडी लवकर गमावले, परंतु [[क्विंटन डी कॉक]] आणि [[ट्रिस्टन स्टब्स]] यांनी संघाची धावसंख्या १०६ पर्यंत घेऊन जाण्यात यश मिळविले. ते दोघेही बाद झाल्यानंतर, [[हाइनरिक क्लासेन]]ने विश्वचषकाच्या अंतिम सामन्यात अक्षर पटेलने टाकलेल्या १५व्या षटकात २४ धावा केल्या. यावेळी दक्षिण आफ्रिकेला विजयासाठी ३० चेंडूत ३० धावांची गरज होती आणि त्यांचे सहा गडी शिल्लक होत्या. मात्र, [[अर्शदीप सिंग]], [[जसप्रीत बुमराह]] आणि [[हार्दिक पंड्या]] यांनी शेवटच्या ५ षटकांमध्ये प्रभावी गोलंदाजी केली. पंड्याने १७व्या षटकात क्लासेनला बाद केले, बुमराहने १८व्या षटकात [[मार्को यान्सिन]]ला बाद केले तर अंतिम षटकाच्या पहिल्या चेंडूवर पंड्याने शेवटचा ओळखला जाणारा फलंदाज [[डेव्हिड मिलर]]ला बाद केले. तळाचे फलंदाज भारताच्या धावसंख्येला ओलांडू शकले नाहीत आणि दक्षिण आफ्रिकेचा त्यांचा डाव ८ बाद १६९ धावांवर संपला. त्यांना ७ धावांनी पराभव पत्करावा लागला.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=आयसीसी |title=सामने {{!}} आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक, २०२४|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/matches/239657/south-africa-vs-india |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |website=आयसीसी |language=en}}&lt;/ref&gt;

या विजयामुळे [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धेनंतर भारताचे पहिले आयसीसी विजेतेपद, [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेनंतरचे त्यांचे पहिले विश्वचषक विजेतेपद आणि त्यांचे दुसरे [[टी२० विश्वचषक]] विजेतेपद ([[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] पहिले विजेतेपद होते) मिळविले. कोहलीच्या खेळीने त्याला सामनावीराचा पुरस्कार मिळाला, तर [[जसप्रीत बुमराह]]ला मालिकावीराचा पुरस्कार मिळाला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |title=भारताने २०२४ टी२० विश्वचषक जिंकला, बुमराह, हार्दिकने अंतिम सामान्यामध्ये दक्षिण आफ्रिकेला ७ धावांनी हरवले|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-win-t20-world-cup-2024-stun-south-africa-by-7-runs-in-final-9423182/ |website=द इंडियन एक्सप्रेस}}&lt;/ref&gt;  [[विराट कोहली|कोहली]], [[रोहित शर्मा|शर्मा]] आणि [[रवींद्र जाडेजा|जडेजा]] यांनी अंतिम सामन्यानंतर [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] प्रकारामधून निवृत्ती जाहीर केली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२ ऑगस्ट २०२४|title=विराट कोहलीच्या पाठोपाठ रोहित शर्माची विश्वचषक जिंकल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय टी२० निवृत्तीची घोषणा.|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/rohit-sharma-t20i-retirement-virat-kohli-world-cup-triumph-barbados-2560206-2024-06-30 |website=इंडिया टुडे}}&lt;/ref&gt; या स्पर्धेच्या समाप्तीसोबत भारतीय क्रिकेट संघाचे प्रशिक्षक म्हणून [[राहुल द्रविड]]चा कार्यकाळ संपला कारण त्यांचा करार २०२३ च्या क्रिकेट विश्वचषकानंतर या टी२० विश्वचषकापर्यंत वाढवण्यात आला होता.
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
|दिनांक=२९ जून २०२४
|वेळ=१०:३०
|daynight=
|संघ१={{Cr-rt|IND}}
|धावसंख्या१=१७६/७ (२० षटके)
|धावा१=[[विराट कोहली]] ७६ (५९)
|बळी१=[[केशव महाराज]] २/२३ (३ षटके)
|संघ२={{Cr|SA}}
|धावसंख्या२=१६९/८ (२० षटके)
|धावा२=[[हाइनरिक क्लासेन]] ५२ (२७)
|बळी२=[[हार्दिक पंड्या]] ३/२० (३ षटके)
|निकाल=भारत ७ गडी राखून विजयी
|report=[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html धावफलक]
|स्थळ=[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाऊन]], [[बार्बाडोस]]
|पंच=[[क्रिस गॅफने]] (न्यू) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं)
|सामनावीर=[[विराट कोहली]] (भा)
|toss=भारत, फलंदाजी
|टीपा=दक्षिण आफ्रिका टी२० विश्वचषक अंतिम सामन्यासाठी पहिल्यांदाच पात्र ठरली होती.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=अफगाणिस्तानला पराभूत करून दक्षिण आफ्रिकेचा पुरुष विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीमध्ये प्रवेश |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/afghanistan-vs-south-africa-1st-semi-final-1415753/match-report |access-date=२९ जून २०२४|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[हार्दिक पंड्या]]चा (भा) हा १००व आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=२९ जून २०२४ |title=हार्दिक पंड्याचा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना, भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका टी२० विश्वचषक २०२४ अंतिम सामन्यादरम्यान पराक्रम {{!}} 🏏 LatestLY |url=https://www.latestly.com/socially/sports/cricket/hardik-pandya-features-in-his-100th-t20-international-achieves-feat-during-ind-vs-sa-icc-t20-world-cup-2024-final-6073741.html |access-date=२९ जून २०२४|website=LatestLY |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[विराट कोहली]], [[रोहित शर्मा]] आणि [[रवींद्र जडेजा]] (भारत) ह्या तिघांचा हा शेवटचा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२९ जून २०२४ |title=&quot;आता नाही तर कधीच नाही&quot;: शेवटचा सामना खेळणाऱ्या कोहलीकडून भारताचा विजय साजरा. |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/it-was-now-or-never-departing-kohli-celebrates-india-s-triumph |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० जून २०२४ |title=टी२० विश्वचषक विजयानंतर रवींद्र जडेजाची आंतरराष्ट्रीय टी२० मधून निवृत्तीची घोषणा|url=https://www.icc-cricket.com/news/ravindra-jadeja-announces-t20i-retirement-after-t20-world-cup-victory |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}&lt;/ref&gt;
* [[रोहित शर्मा]] (भारत) हा टी२० विश्वचषक दोनदा जिंकणारा पहिला भारतीय खेळाडू,&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० जून २०२४ |title=भारताने टी२० विश्वचषक २०२४ जिंकून   रोहित शर्माने इतिहास रचला, ३ विश्वविक्रम मोडले|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/rohit-sharma-scripts-history-breaks-3-world-records-after-india-win-t20-world-cup-2024-title-article-111369319 |website=टाइम्स नाऊ}}&lt;/ref&gt; कपिल देव आणि एमएस धोनी नंतर एक मोठी आयसीसी स्पर्धा जिंकणारा भारताचा तिसरा कर्णधार&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२९ जून २०२४ |title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका अंतिम सामना २०२४: रोहित शर्मा, कपिल देव आणि एमएस धोनीनंतर आयसीसी विश्वचषक जिंकणारा तिसरा कर्णधार बनला |url=https://m.economictimes.com/news/sports/india-vs-sa-final-2024-rohit-sharma-becomes-the-third-captain-after-kapil-dev-and-ms-dhoni-to-lift-icc-world-cup/articleshow/111369492.cms |website=द इकॉनॉमिक टाइम्स}}&lt;/ref&gt; आणि ५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने जिंकणारा पहिला कर्णधार ठरला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=टी२० विश्वचषक अंतिम सामना: रोहित शर्मा, ५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने जिंकणारा पहिला कर्णधार ठरला |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/t20-world-cup-2024-final-rohit-sharma-captain-50-t20-wins-9423328/ |agency=द इंडियन एक्स्प्रेस |publisher=स्पोर्ट्स डेस्क|date=३० जून २०२४}}&lt;/ref&gt;
* [[अर्शदीप सिंग]] (भारत) याची [[टी२० विश्वचषक]]ाच्या एकाच आवृत्तीत सर्वाधिक (१७) बळी घेण्याच्या [[फझलहक फारूखी]]च्या विक्रमाची बरोबरी केली.
* [[२०२१ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] मध्ये ऑस्ट्रेलियाने केलेल्या १७२ धावसंख्येला मागे टाकत भारताने टी२० विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत सर्वाधिक (१७६) धावा केल्या.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=२९ जून २०२४ |title=टी२० विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत भारताने सर्वाधिक धावसंख्येची नोंद केली |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-mens-t20-world-cup/india-register-highest-team-total-in-t20-world-cup-final/articleshow/111368485.cms |access-date=२९ जून २०२४ |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;
* भारताने त्यांचे दुसरे टी२० विश्वचषक विजेतेपद मिळविले, आणि सर्वात जास्त स्पर्धा विजय मिळविणाऱ्या वेस्ट इंडीज आणि इंग्लंडची बरोबरी केली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२९ जून २०२४ |title=भारताने २०२४ चा टी२० विश्वचषक जिंकला, रोमहर्षक अंतिम सामान्यामध्ये बुमराह, हार्दिकच्या पराक्रमावर दक्षिण आफ्रिकेला ७ धावांनी हरवले |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-win-t20-world-cup-2024-stun-south-africa-by-7-runs-in-final-9423182/ |website=द इंडियन एक्स्प्रेस}}&lt;/ref&gt;
* ८ सामने न गमावता टी२० विश्वचषक जिंकणारा भारत हा पहिला संघ बनला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० जून २०२४ |title=रोहित शर्मा आणि सहकाऱ्यांनी अपराजित राहून भारतासाठी टी२० विश्वचषक २०२४ची ट्रॉफी उचलली |url=https://www.livemint.com/sports/cricket-news/rohit-sharma-and-co-lift-t20-world-cup-2024-trophy-for-india-as-unbeaten-team-11719689448580.html |website=मिंट}}&lt;/ref&gt;
}}

==आकडेवारी==
{{main|२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक आकडेवारी}}
===सर्वाधिक धावा===
{{#section:२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक आकडेवारी|mr}}
===सर्वाधिक बळी===
{{#section:२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक आकडेवारी|mw}}
===स्पर्धा संघ===
{{#section:२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक आकडेवारी|tt}}

== प्रसारक ==
स्पर्धेचे प्रसारणाचे हक्क विविध प्रसारकांना दिले गेले:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/broadcasters-confirmed-for-ninth-edition-of-t20-world-cup|title=T20 विश्वचषक कोठे पाहायचा? नवव्या आवृत्तीसाठी ब्रॉडकास्टर्सच्या नावांची पुष्टी केली|website=icc-cricket.com|language=en|access-date=२९ मे २०२४}}&lt;/ref&gt;
{{div col}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!देश
!वाहिनी/चॅनेल
|-
|[[अफगाणिस्तान]]
|एरियाना दूरचित्रवाणी नेटवर्क (एटीएन)
|-
|[[ऑस्ट्रेलिया]]
|ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
|[[बांगलादेश]]
|नागोरीक टीव्ही 
टॉफी (स्ट्रीमिंग सर्विस)
|-
|[[कॅरेबियन]]
|ईसपीएन कॅरेबियन
|-
|[[भारत]]
|स्टार स्पोर्ट्स 
[[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]
|-
|[[हाँग काँग]]
| rowspan=&quot;2&quot; |ॲस्ट्रो सुपरस्पोर्ट
|-
|[[मलेशिया]]
|-
|[[मध्य पूर्व आणि उत्तर आफ्रिका]]
|एतीसलात बाय इअँड
|-
|[[नेदरलँड्स]]
|नेदरलँडसे ओमरोप स्टिचिंग (एनओएस)
|-
|[[न्यू झीलंड]]
|स्काय स्पोर्ट (न्यू झीलंड)
|-
|[[पाकिस्तान]]
|पीटीव्ही स्पोर्ट्स 
पीटीव्ही होम 
पीटीव्ही नॅशनल
टेन स्पोर्ट्स
|-
|[[सिंगापूर]]
|स्टारहब
|-
|[[श्रीलंका]]
|शक्ती टीव्ही 
सीरसा टीव्ही 
टीव्ही १ (श्रीलंकेचा टीव्ही चॅनेल)
|-
|[[उप सहारा आफ्रिका]]
|सुपरस्पोर्ट
|-
|[[आयर्लंडचे प्रजासत्ताक]]
| rowspan=&quot;2&quot; |स्काय स्पोर्ट्स
|-
|[[युनायटेड किंग्डम]]
|-
|[[कॅनडा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |विलो (टीव्ही चॅनेल)
|-
|[[युनायटेड स्टेट्स]]
|-
|जगात इतरत्र
|[[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी.टीव्ही]] 
(विनामूल्य थेट प्रक्षेपण)
|}
{{div col end}}

== नोंदी ==
==संदर्भ==
{{संदर्भयादी|2}}

==बाह्य दुवे==
* {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://t20worldcup.com/}}
* [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166 मालिका मुख्यपान इएसपीएन क्रिकइन्फोवर]
{{२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक}}
{{ICC World Twenty20}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४}}
[[वर्ग:२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|*]]</text>
      <sha1>1y3c1sit3vymg02sonqw2c6rrbitj1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्री देव रामेश्वर मंदिर (गिर्ये)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>349779</id>
    <revision>
      <id>2717123</id>
      <parentid>2428255</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3011" sha1="phdi2kcder5qo5d52lkv01r56kgqtjb" xml:space="preserve">[[File:गिर्ये देवगड येथील मंदिरातील शिवलिंग.jpg|thumb|गिर्ये देवगड येथील मंदिरातील शिवलिंग]]
'''श्री देव रामेश्वर मंदिर''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] जिल्ह्यातील [[देवगड]] तालुक्यातील ऐतिहासिक शिव मंदिर आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaar.in/historic-sri-dev-rameshwar-temple/|title=ऐतिहासिक श्री देव रामेश्वर मंदिर|date=2023-03-18|website=Prahaar.in|language=en-US|access-date=2024-05-27}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=dhtzBAAAQBAJ&amp;pg=PT138&amp;dq=rameshwar+temple+girye&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjX-oLW662GAxV_avUHHTejCzQQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&amp;q=rameshwar%20temple%20girye&amp;f=false|title=Sea Forts of India|last=Chilka|first=Amit|date=2014-09-08|publisher=Osmora Incorporated|isbn=978-2-7659-0361-1|language=en}}&lt;/ref&gt;

==ऐतिहासिक महत्व==
[[File:रामेश्वर मंदिर गिर्ये देवगड.jpg|thumb|रामेश्वर मंदिर गिर्ये देवगड]]
गिर्ये गावातील हे मंदिर स्वराज्याचे आरमार प्रमुख सरखेल [[कान्होजी आंग्रे]] आणि त्यांच्या मुलांनी या मंदिराची पुनर्बांधणी केली असे मानले जाते. या मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर चित्रकला दिसून येते ज्यामध्ये पौराणिक प्रसंग चित्रित केलेले दिसून येतात.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==चित्रदालन==
&lt;gallery&gt;
File:देवळाच्या भिंतीवरील अभिषेकलक्ष्मीचे चित्र.jpg|देवळाच्या भिंतीवरील अभिषेकलक्ष्मीचे चित्र
File:रामेश्वर मंदिर गिर्ये देवगड भित्तीचित्रे.jpg|रामेश्वर मंदिर गिर्ये देवगड भित्तीचित्रे
&lt;/gallery&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील हिंदू मंदिरे]]
[[वर्ग:देवगड तालुका]]</text>
      <sha1>phdi2kcder5qo5d52lkv01r56kgqtjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२४</title>
    <ns>0</ns>
    <id>350424</id>
    <revision>
      <id>2717100</id>
      <parentid>2715217</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25956" sha1="0ex0v6i93jrtf3tz5i0aaqnfbzvcf1k" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२४
| team1_image                  = Flag of Sri Lanka.svg
| team1_name                   = श्रीलंका
| team2_image                  = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg
| team2_name                   = वेस्ट इंडीज 
| from_date                    = १५
| to_date                      = २८ जून २०२४
| team1_captain                = [[चामरी अटपट्टू]]
| team2_captain                = [[हेली मॅथ्यूज]]&lt;ref name=&quot;HM&quot; group=&quot;n&quot;&gt;दुसऱ्या आणि तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात [[शेमेन कॅम्पबेल]]ने वेस्ट इंडीजचे नेतृत्व केले.&lt;/ref&gt;
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 3
| team2_ODIs_won               = 0
| team1_ODIs_most_runs         = [[विश्मी गुणरत्ने]] (१३४)
| team2_ODIs_most_runs         = [[चेडियन नेशन]] (६४)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[कविशा दिलहारी]] (७)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[करिष्मा रामहॅराक]] (४)
| player_of_ODI_series         = [[विश्मी गुणरत्ने]] (श्रीलंका)
| no_of_twenty20s              = 3
| team1_twenty20s_won          = 1
| team2_twenty20s_won          = 2
| team1_twenty20s_most_runs    = [[हर्षिता मादवी|हर्षिता समरविक्रम]] (७७)
| team2_twenty20s_most_runs    = [[हेली मॅथ्यूज]] (१०८)
| team1_twenty20s_most_wickets = [[चामरी अटपट्टू]] (५)
| team2_twenty20s_most_wickets = [[अफय फ्लेचर]] (८)
| player_of_twenty20_series    = [[हेली मॅथ्यूज]] (वेस्ट इंडीज)
}}
[[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीजच्या महिला क्रिकेट संघा]]ने जून २०२४ मध्ये [[श्रीलंका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेविरुद्ध]] तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] (टी२०आ) सामने खेळण्यासाठी श्रीलंकेचा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thepapare.com/schedule-announced-for-west-indies-womens-tour-of-sri-lanka-2024/ |title=Schedule announced for West Indies Women’s tour of Sri Lanka 2024 |work=ThePapare |access-date=18 May 2024 |date=16 May 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://womencricket.com/2024/05/17/sri-lanka-to-host-west-indies-for-the-womens-white-ball-series-in-june/ |title=Sri Lanka to host West Indies for the Women’s white-ball series in June |work=Women Cricket |access-date=18 May 2024 |date=17 May 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/sri-lanka-women-to-host-west-indies-for-three-odis-and-three-t20is-in-june-1433995 |title=Sri Lanka Women to host West Indies for three ODIs and three T20Is in June |work=ESPNcricinfo |access-date=18 May 2024 |date=16 May 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kaieteurnewsonline.com/2024/05/18/sri-lanka-women-to-host-west-indies-for-three-odis-and-three-t20is-next-month/ |title=Sri Lanka Women to host West Indies for three ODIs and three T20Is next month |work=Kaieteur News |access-date=18 May 2024 |date=18 May 2024 }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; वनडे मालिका [[२०२२-२०२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]चा भाग झाली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-to-host-west-indies-for-white-ball-series-in-june |title=Sri Lanka to host West Indies for white-ball series in June |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=18 May 2024 |date=17 May 2024}}&lt;/ref&gt; [[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]] स्पर्धा आणि&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://newsday.co.tt/2024/05/18/west-indies-women-to-tour-sri-lanka-from-june-15-28/ |title=West Indies women to tour Sri Lanka from June 15-28 |work=Trinidad and Tobago Newsday |access-date=18 May 2024 |date=18 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623134833/https://newsday.co.tt/2024/05/18/west-indies-women-to-tour-sri-lanka-from-june-15-28/ |archive-date=2024-06-23 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक]] स्पर्धेसाठी श्रीलंकेच्या तयारीपूर्वी टी२०आ मालिका दोन्ही संघांच्या तयारीचा भाग झाली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cricketaddictor.com/cricket-news/sri-lanka-women-to-host-west-indies-women-for-white-ball-series-as-preparation-for-asia-cup-2024/ |title=Sri Lanka women to host West Indies women for white-ball series as preparation for Asia Cup 2024 |work=Cricket Addictor |access-date=18 May 2024 |date=17 May 2024}}&lt;/ref&gt; मे २०२४ मध्ये, [[श्रीलंका क्रिकेट]] (एसएलसी) ने या दौऱ्यासाठीचे सामने निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://srilankacricket.lk/2024/05/west-indies-womens-tour-of-sri-lanka-2024/ |title=West Indies Women’s Tour of Sri Lanka 2024 |work=Sri Lanka Cricket |access-date=18 May 2024 |date=16 May 2024}}&lt;/ref&gt;

मूलतः एकदिवसीय मालिका [[गॅले]] येथील [[गॅले आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]]वर खेळली जाणार होती.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/41952-west-indies-to-tour-sri-lanka-from-15-june-for-3-odi-and-3-t20i.html |title=West Indies to tour Sri Lanka from 15 June for 3 ODI and 3 T20I |work=Female Cricket |access-date=23 June 2024}}&lt;/ref&gt; तथापि, नंतर ते [[हंबनटोटा]] येथील [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]]ध्ये हलवण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://srilankacricket.lk/2024/06/west-indies-womens-tour-of-sri-lanka-2024-match-schedule/ |title=West Indies Women’s Tour of Sri Lanka 2024 {{!}} Match Schedule |work=Sri Lanka Cricket |access-date=23 June 2024 |date=7 June 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://srilankacricket.lk/2024/06/west-indies-womens-tour-of-sri-lanka-2024-2/ |title=West Indies Women’s Tour of Sri Lanka 2024 |work=Sri Lanka Cricket |access-date=11 June 2024}}&lt;/ref&gt;

श्रीलंकेने एकदिवसीय मालिका ३-० ने जिंकून व्हाईटवॉश मिळवला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-women-vs-west-indies-women-2024-1436883/sri-lanka-women-vs-west-indies-women-3rd-odi-1436888/match-report |title=Athapaththu 91, Nisansala five-for help Sri Lanka seal 3-0 win |work=ESPNcricinfo |access-date=21 June 2024}}&lt;/ref&gt; [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २००८-०९|२००८ मधील त्यांच्या मालिकेनंतरच्या]] फॉरमॅटमध्ये श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीजवर पहिला मालिका विजय होता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/44483-chamari-athapaththu-and-co-end-16-years-wait-to-claim-an-odi-series-win-over-west-indies.html |title=Chamari Athapaththu and co. end 16 years wait to claim an ODI series win over West Indies |work=Female Cricket |access-date=18 June 2024}}&lt;/ref&gt;

पहिल्या टी२०आ मध्ये, [[चामरी अटपट्टू]]च्या कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजीमुळे श्रीलंकेने ४ गडी राखून विजय मिळवला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thepapare.com/west-indies-womens-tour-of-sri-lanka-2024-1st-t20i-match-report/ |title=Athapaththu’s career-best figures help Sri Lanka go 1-0 up in T20I series |work=ThePapare |access-date=24 June 2024}}&lt;/ref&gt; [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१५|२०१५ मध्ये वेस्ट इंडीजच्या दौऱ्यानंतरचा]] वेस्ट इंडीजवरचा हा पहिलाच विजय होता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-women-vs-west-indies-women-2024-1436883/sri-lanka-women-vs-west-indies-women-1st-t20i-1436889/match-report |title=Athapaththu, Priyadharshani set up Sri Lanka's first T20I win over West Indies since 2015 |work=ESPNcricinfo |access-date=24 June 2024}}&lt;/ref&gt; [[अफय फ्लेचर]]ने घेतलेल्या चार विकेट्समुळे पावसाने प्रभावित झालेली दुसरी टी२०आ जिंकून वेस्ट इंडीजला मालिका बरोबरीत आणण्यास मदत केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-women-vs-west-indies-women-2024-1436883/sri-lanka-women-vs-west-indies-women-2nd-t20i-1436890/match-report |title=Afy Fletcher, Stafanie Taylor help West Indies draw level in rain-affected game |work=ESPNcricinfo |access-date=26 June 2024}}&lt;/ref&gt; [[शेमेन कॅम्पबेल]] नाबाद ४१ धावा [[हेली मॅथ्यूज]] ४९ धावांच्या जोरावर वेस्ट इंडीजने तिसरा टी२०आ ६ गडी राखून जिंकून टी२०आ मालिका २-१ ने जिंकली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-women-vs-west-indies-women-2024-1436883/sri-lanka-women-vs-west-indies-women-3rd-t20i-1436891/match-report |title=Campbelle, Taylor, Matthews give West Indies 2-1 series win over Sri Lanka |work=ESPNcricinfo |access-date=28 June 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/130892/matthews-campbelle-guide-west-indies-to-series-clinching-win |title=Matthews, Campbelle guide West Indies to series-clinching win |work=Cricbuzz |access-date=28 June 2024}}&lt;/ref&gt;

==खेळाडू==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |{{crw|SL}}
! {{crw|WIN}}
|-
!वनडे&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-womens-odi-squad-announced-for-west-indies-series/ |title=Sri Lanka Women’s ODI squad announced for West Indies series |work=The Papare |access-date=12 June 2024 |date=11 June 2024}}&lt;/ref&gt;
!टी२०आ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-womens-t20i-squad-announced-for-west-indies-series/ |title=Sri Lanka Women’s T20I squad announced for West Indies series |work=The Papare |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt;
!वनडे आणि टी२०आ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/squad-announced-for-west-indies-womens-tour-to-sri-lanka/ |title=Squad announced for West Indies women's tour to Sri Lanka |work=[[Cricket West Indies]] |access-date=7 June 2024 |date=31 May 2024}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot; 
|
* [[चामरी अटपट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* [[निलाक्षी डी सिल्वा]]
* [[कविशा दिलहारी]]
* [[विश्मी गुणरत्ने]]
* [[हंसिमा करुणारत्ने]]
* [[काव्या कविंदी]]
* [[अचिनी कुलसूर्या]]
* [[सुगंधिका कुमारी]]
* [[सचिनी निसनसला]]
* [[हसिनी परेरा]]
* [[उदेशिका प्रबोधनी]]
* [[इनोशी प्रियदर्शनी]]
* [[ओशाडी रणसिंगे]]
* [[इनोका रणवीरा]]
* [[हर्षिता मादवी|हर्षिता समरविक्रम]]
* [[अनुष्का संजीवनी]] ([[यष्टिरक्षक]])
|
* [[चामरी अटपट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* [[निलाक्षी डी सिल्वा]]
* [[कविशा दिलहारी]]
* [[इमेशा दुलानी]]
* [[शशिनी गिम्हणी]]
* [[विश्मी गुणरत्ने]]
* [[अमा कांचना]]
* [[काव्या कविंदी]]
* [[सुगंधिका कुमारी]]
* [[सचिनी निसनसला]]
* [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टिरक्षक]])
* [[हसिनी परेरा]]
* [[इनोशी प्रियदर्शनी]]
* [[ओशाडी रणसिंगे]]
* [[हर्षिता मादवी|हर्षिता समरविक्रम]]
* रश्मिका शिववंडी
|
* [[हेली मॅथ्यूज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]])
* [[आलिया ॲलेने]]
* [[शमिलिया कोनेल]]
* [[अफय फ्लेचर]]
* [[चेरी-ॲन फ्रेझर]]
* [[शबिका गजनबी]]
* [[शिनेल हेन्री]]
* [[झैदा जेम्स]]
* [[कियाना जोसेफ]]
* [[चेडियन नेशन]]
* [[करिष्मा रामहॅराक]]
* [[स्टॅफनी टेलर]]
* [[रशादा विल्यम्स]] ([[यष्टिरक्षक]])
* [[केट विल्मोट]]
|}

==एकदिवसीय मालिका==
===पहिली वनडे===
{{Single-innings cricket match
| date = १५ जून २०२४
| time = १०:००
| daynight = 
| team1 = {{crw-rt|WIN}}
| team2 = {{crw|SL}}
| score1 = १९५ (४७.१ षटके)
| runs1 = [[हेली मॅथ्यूज]] ३८ (५३)
| wickets1 = [[सुगंधिका कुमारी]] ३/३० (९ षटके)
| score2 = १९८/४ (३४.१ षटके)
| runs2 = [[हर्षिता मादवी|हर्षिता समरविक्रम]] ४४[[नाबाद|*]] (५३)
| wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] २/२२ (६ षटके)
| result = श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436886.html धावफलक]
| venue = [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]]
| umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[डेदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका)
| motm = 
| toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = महिला चॅम्पियनशिप गुण: श्रीलंका २, वेस्ट इंडीज ०.
}}

===दुसरी वनडे===
{{Single-innings cricket match
| date = १८ जून २०२४
| time = १०:००
| daynight = 
| team1 = {{crw-rt|WIN}}
| team2 = {{crw|SL}}
| score1 = ९२ (३१ षटके)
| runs1 = [[रशादा विल्यम्स]] २४ (६२)
| wickets1 = [[कविशा दिलहारी]] ४/२० (६ षटके)
| score2 = ९३/५ (२१.२ षटके)
| runs2 = [[विश्मी गुणरत्ने]] ५० (५०)
| wickets2 = [[करिष्मा रामहॅराक]] २/२९ (५.२ षटके)
| result = श्रीलंका ५ गडी राखून विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436887.html धावफलक]
| venue = [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]]
| umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[लायडन हानीबल]] (श्रीलंका)
| motm = 
| toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = महिला चॅम्पियनशिप गुण: श्रीलंका २, वेस्ट इंडीज ०.
* [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २००८-०९|२००८]] नंतर श्रीलंकन ​​महिलांचा वेस्ट इंडीज महिलांविरुद्धचा हा पहिला एकदिवसीय मालिका विजय होता.
}}

===तिसरी वनडे===
{{Single-innings cricket match
| date = २१ जून २०२४
| time = १०:००
| daynight = 
| team1 = {{crw-rt|SL}}
| team2 = {{crw|WIN}}
| score1 = २७५/६ (५० षटके)
| runs1 = [[चामरी अटपट्टू]] ९१ (१०६)
| wickets1 = [[करिष्मा रामहॅराक]] २/४६ (१० षटके)
| score2 = ११५ (३४.५ षटके)
| runs2 = [[चेडियन नेशन]] ४६ (५७)
| wickets2 = [[सचिनी निसनसला]] ५/२८ (५.५ षटके)
| result = श्रीलंकेचा १६० धावांनी विजय झाला
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436888.html धावफलक]
| venue = [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]]
| umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[डेदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका)
| motm = [[सचिनी निसनसला]] (श्रीलंका)
| toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = महिला चॅम्पियनशिप गुण: श्रीलंका २, वेस्ट इंडीज ०.
}}

==टी२०आ मालिका==
===पहिली टी२०आ===
{{Single-innings cricket match
| date = २४ जून २०२४
| time = १०:००
| night = 
| team1 = {{crw-rt|WIN}}
| team2 = {{crw|SL}}
| score1 = १३४/८ (२० षटके)
| runs1 = [[हेली मॅथ्यूज]] ३० (३०)
| wickets1 = [[चामरी अटपट्टू]] ४/२९ (४ षटके)
| score2 = १३७/६ (१८.४ षटके)
| runs2 = [[विश्मी गुणरत्ने]] ३५ (२५)
| wickets2 = [[अफय फ्लेचर]] २/२९ (४ षटके)
| result = श्रीलंका ४ गडी राखून विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436889.html धावफलक]
| venue = [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]]
| umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[प्रगीथ राम्बुकवेल्ला]] (श्रीलंका)
| motm = 
| toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}

===दुसरा टी२०आ===
{{Single-innings cricket match
| date = २६ जून २०२४
| time = १०:००
| night = 
| team1 = {{crw-rt|SL}}
| team2 = {{crw|WIN}}
| score1 = ८९/४ (१५.२ षटके)
| runs1 = [[चामरी अटपट्टू]] २६ (२५)
| wickets1 = [[अफय फ्लेचर]] ४/२३ (३.२ षटके)
| score2 = ९९/४ (१४.१ षटके)
| runs2 = [[हेली मॅथ्यूज]] २९ (२९)
| wickets2 = [[चामरी अटपट्टू]] १/१८ (२.१ षटके)
| result = वेस्ट इंडीज ६ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]])
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436890.html धावफलक]
| venue = [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]]
| umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[निमाली परेरा]] (श्रीलंका)
| motm = 
| toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे वेस्ट इंडीजला १५ षटकांत ९९ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले होते.
| notes = 
}}

===तिसरी टी२०आ===
{{Single-innings cricket match
| date = २८ जून २०२४
| time = १०:००
| night = 
| team1 = {{crw-rt|SL}}
| team2 = {{crw|WIN}}
| score1 = १४१/७ (२० षटके)
| runs1 = [[चामरी अटपट्टू]] ३८ (३८)
| wickets1 = [[आलिया ॲलेने]] २/२५ (४ षटके)&lt;br /&gt;[[अफय फ्लेचर]] २/२५ (४ षटके)
| score2 = १४२/४ (१९.५ षटके)
| runs2 = [[हेली मॅथ्यूज]] ४९ (४०)
| wickets2 = [[काव्या कविंदी]] २/२७ (३.५ षटके)
| result = वेस्ट इंडीज ६ गडी राखून विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436891.html धावफलक]
| venue = [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]]
| umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[डेदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका)
| motm = [[शेमेन कॅम्पबेल]] (वेस्ट इंडीज)
| toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-women-vs-west-indies-women-2024-1436883 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपृष्ठ]

{{श्रीलंका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}}
{{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४}}
{{२०२२-२०२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप}}
{{श्रीलंकेचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२४}}
[[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग: वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे श्रीलंका दौरे]]</text>
      <sha1>0ex0v6i93jrtf3tz5i0aaqnfbzvcf1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:ऑस्ट्रेलियाचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे</title>
    <ns>10</ns>
    <id>354827</id>
    <revision>
      <id>2717343</id>
      <parentid>2652346</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <origin>2717343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11795" sha1="d51nql4f1cljoog783nxvj7mkxukal6" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ऑस्ट्रेलियाचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे
| title = ऑस्ट्रेलियाचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे
| state = collapsed
|listclass = hlist

| list1 = {{navbox|subgroup
| above = '''महिला कसोटी आणि महिला मर्यादित षटकांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे'''

| group2 = [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंड महिला]]
| list2 =
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, १९३४-३५|१९३४–३५]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, १९४८-४९|१९४८–४९]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९५७-५८|१९५७–५८]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९६८-६९|१९६८–६९]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८४-८५|१९८४–८५]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९१-९२|१९९१–९२]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९९-२०००|१९९९–२०००]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००२-०३|२००२–०३]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, २००७-०८|२००७–०८]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१३-१४|२०१३–१४]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१७-१८|२०१७–१८]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२१-२२|२०२१–२२]]
* [[२०२४-२५ महिला ॲशेस मालिका|२०२४-२५]]

| group3 = [[दक्षिण आफ्रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका महिला]]
| list3 =
* [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९८-९९|१९९८–९९]]
* [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१६-१७|२०१६–१७]]

| group4 = [[न्यू झीलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|न्यूझीलंड महिला]]
| list4 =
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९५६-५७|१९५६–५७]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९७१-७२|१९७१–७२]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९७८-७९|१९७८–७९]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८४-८५|१९८४–८५]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८६-८७|१९८६–८७]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९०-९१|१९९०–९१]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९२-९३|१९९२–९३]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९५-९६|१९९५–९६]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९७-९८|१९९७–९८]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९९-२०००|१९९९–२०००]]
* [[२००१-०२ रोझ बाउल मालिका|२००१–०२]]
* [[२००३-०४ रोझ बाउल मालिका|२००३–०४]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००४-०५|२००४–०५]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००६-०७|२००६–०७]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००७|२००७]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००८-०९|२००८–०९]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००९|२००९]]
* [[२०१०-११ रोझ बाउल मालिका|२०१०–११]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०११-१२|२०११–१२]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१६-१७|२०१६–१७]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१८-१९|२०१८–१९]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२०-२१|२०२०–२१]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२४-२५|२०२४–२५]]

| group5 = [[पाकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान महिला]]
| list5 =
* [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, १९९६–९७|१९९६-९७]]
* [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१४|२०१४]]
* [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२२-२३|२०२२–२३]]

| group6 = [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघ|बांगलादेश महिला]]
| list6 =
* [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|२०२६–२७]]

| group7 = [[भारतीय महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारतीय महिला]]
| list7 =
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, १९७६–७७|१९७६-७७]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९०-९१|१९९०–९१]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, २००५–०६|२००५-०६]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००८-०९|२००८–०९]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१५-१६|२०१५–१६]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२१-२२|२०२१–२२]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२४-२५|२०२४–२५]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२५–२६|२०२५–२६]]

| group8 = [[वेस्ट इंडीज महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला]]
| list8 =
* [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१४-१५|२०१४–१५]]

| group9 = [[श्रीलंका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका महिला]]
| list9 =
* [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१९-२०|२०१९–२०]]

}}
| list2 = {{navbox|subgroup
| above = '''स्पर्धा आयोजित केल्या'''

| group8 = अनेक संघ
| list8 =
* [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८]]
* [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००९]]
* [[२०२० ऑस्ट्रेलिया महिला तिरंगी मालिका|२०२०]]
* [[२०२० आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२०]]
}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट टूर नेव्हिगेशनल बॉक्स]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d51nql4f1cljoog783nxvj7mkxukal6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>355352</id>
    <revision>
      <id>2717305</id>
      <parentid>2714389</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25400" sha1="gwlyxc4az4cz4nx1i06c37873pvhhjt" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
२६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी स्वीकारलेल्या [[भारताचे संविधान|राज्यघटनेच्या]] तरतुदींनुसार '''१९५१-५२ लोकसभाच्या निवडणुका''' घेण्यात आल्या. संविधानाचा स्वीकार केल्यानंतर, संविधान सभा अंतरिम संसद म्हणून काम करत राहिली, तर [[जवाहरलाल नेहरू]] यांच्या नेतृत्वाखाली एक अंतरिम मंत्रिमंडळ निर्माण झाले होते. १९४९ मध्ये निवडणूक आयोगाची निर्मिती करण्यात आली आणि मार्च १९५० मध्ये [[सुकुमार सेन]] यांची पहिले [[भारताचे मुख्य निवडणूक आयुक्त|मुख्य निवडणूक आयुक्त]] म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. एका महिन्यानंतर संसदेने लोकप्रतिनिधी कायदा मंजूर केला ज्याने संसद आणि राज्य विधानसभेच्या निवडणुका कशा घेतल्या जातील हे ठरवले.&lt;ref name=&quot;Guha&quot;/&gt;

[[लोकसभा|लोकसभेच्या]] ४८९ जागा २५ राज्यांतील ४०१ मतदारसंघांमध्ये वाटल्या गेल्या होत्या. बहुसंख्येने मतदानाच्या पद्धतीचा वापर करून ३१४ मतदारसंघामधुन एक सदस्य निवडणार  होते. ८६ मतदारसंघांनी दोन सदस्य निवडले, एक सर्वसाधारण प्रवर्गातून आणि एक [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती किंवा अनुसूचित जमाती]] मधुन. एका मतदारसंघातून तीन प्रतिनिधी नोवडले गेले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1951/VOL_1_51_LS.PDF|title=General Election of India 1951, List of Successful Candidate|publisher=Election Commission of India|page=6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008191615/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1951/VOL_1_51_LS.PDF|archive-date=8 October 2014|access-date=12 January 2010}}&lt;/ref&gt; बहु-आसन मतदारसंघ समाजातील मागासलेल्या घटकांसाठी राखीव जागा म्हणून तयार केले गेले आणि १९६० मध्ये रद्द केले गेले. संविधानाने यावेळी दोन अँग्लो-इंडियन सदस्यांना [[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या राष्ट्रपतींनी]] नामनिर्देशित करण्याची तरतूद केली होती.

लोकसभेच्या जागांसाठी एकूण १,९४९ उमेदवार रिंगणात होते. प्रत्येक उमेदवाराला मतदान केंद्रावर वेगळ्या रंगाची मतपेटी देण्यात आली होती, ज्यावर उमेदवाराचे नाव आणि चिन्ह लिहिले होते. १६,५०० लिपिकांना सहा महिन्यांच्या करारावर मतदार यादी टाईप आणि संकलित करण्यासाठी नियुक्त करण्यात आले होते आणि छपाईसाठी अंदाजे ३८०,००० रीम पेपर वापरण्यात आले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.scoopwhoop.com/This-Is-How-The-First-General-Elections-Were-Held-In-Independent-India/|title=This Is How The First General Elections Were Held in Independent India|last=Pareek|first=Shabdita|date=2016-01-25|website=ScoopWhoop|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221230604/https://www.scoopwhoop.com/This-Is-How-The-First-General-Elections-Were-Held-In-Independent-India/|archive-date=21 December 2018|access-date=2018-12-21}}&lt;/ref&gt; [[भारताची जनगणना १९५१|१९५१ च्या जनगणनेनुसार]] ३६१,०८८,०९० लोकसंख्येपैकी एकूण १७३,२१२,३४३ मतदारांची ( [[जम्मू आणि काश्मीर (संस्थान)|जम्मू आणि काश्मीर]] वगळून) नोंदणी झाली, ज्यामुळे ती त्यावेळची सर्वात मोठी निवडणूक ठरली. २१ वर्षांवरील सर्व भारतीय नागरिक मतदानासाठी पात्र होते.

कडक वातावरण आणि आव्हानात्मक रसद यामुळे ही निवडणूक  ६८ टप्प्यात पार पडली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiatimes.com/news/india/interesting-facts-about-indias-first-general-elections-144418.html|title=Interesting Facts About India's First General Elections|date=2014-04-28|website=indiatimes.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221230737/https://www.indiatimes.com/news/india/interesting-facts-about-indias-first-general-elections-144418.html|archive-date=21 December 2018|access-date=2018-12-21}}&lt;/ref&gt; एकूण १९६,०८४ मतदान केंद्रे स्थापन करण्यात आली होती व त्यापैकी २७,५२७ केंद्रे महिलांसाठी राखीव होती. बहुसंख्य मतदान १९५२ च्या सुरुवातीस झाले, परंतु [[हिमाचल प्रदेश|हिमाचल प्रदेशने]] १९५१ मध्ये मतदान केले कारण फेब्रुवारी आणि मार्चमध्ये तेथील हवामान सामान्यतः प्रतिकूल होते. &lt;ref name=&quot;DH&quot;&gt;[http://www.deccanherald.com/content/289003/indias-first-voter-himachal-pradesh.html India's first voter in Himachal Pradesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706100617/http://www.deccanherald.com/content/289003/indias-first-voter-himachal-pradesh.html}}, by Gautam Dhmeer, in the ''[[डेक्कन हेराल्ड]]''; published 30 October 2012; retrieved 7 April 2014&lt;/ref&gt; उर्वरित राज्यांनी फेब्रुवारी-मार्च १९५२ मध्ये मतदान केले, [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] वगळता जेथे १९६७ पर्यंत लोकसभेच्या जागांसाठी मतदान झाले नाही.&lt;ref name=&quot;Guha&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=India After Gandhi: The History of the World's Largest Democracy|url=https://archive.org/details/indiaaftergandhi0000rama_g6k5|last=Ramachandra Guha|publisher=Harper Collins|year=2008|isbn=978-0-06-095858-9}}&lt;/ref&gt;

निवडणुकांचा परिणाम हा [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] साठी मोठा विजय नोंदवणारा ठरला, ज्याला ४५% मते मिळाली आणि ४८९ पैकी ३६४ जागा जिंकल्या. दुसऱ्या क्रमांकावर असलेल्या सोशलिस्ट पार्टीला केवळ ११% मते मिळाली आणि त्यांनी बारा जागा जिंकल्या. [[जवाहरलाल नेहरू]] हे देशाचे पहिले लोकशाही पद्धतीने निवडून आलेले पंतप्रधान झाले.

== प्रतिस्पर्धी पक्ष ==
एकूण ५३ पक्ष आणि ५३३ अपक्षांनी ४८९ जागांवर निवडणूक लढवली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/general-elections-308073-2016-02-10|title=First general elections in India: All you need to know|date=10 February 2016|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721131533/https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/general-elections-308073-2016-02-10|archive-date=21 July 2021|access-date=2018-12-21}}&lt;/ref&gt;

अनेक मंत्र्यांनी आपल्या पदांचे राजीनामे देऊन निवडणूक लढवण्यासाठी स्वतःचे पक्ष स्थापन केले. [[श्यामाप्रसाद मुखर्जी]] यांनी ऑक्टोबर १९५१ मध्ये [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाची]] स्थापना केली आणि कायदा मंत्री [[बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|अनुसूचित जाती फेडरेशनचे]] पुनरुज्जीवन केले (ज्याला नंतर [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] असे नाव देण्यात आले). नेहरूंशी मतभेद झाल्याने काँग्रेस पक्षाचे अध्यक्ष [[पुरुषोत्तम दास टंडन]] यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला.&lt;ref name=&quot;Weiner2015&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=xz_WCgAAQBAJ&amp;pg=PR11|title=Party Politics in India|last=Weiner|first=Myron|date=8 December 2015|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-1-4008-7841-3|pages=78–79|author-link=Myron Weiner|access-date=5 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330152556/https://books.google.com/books?id=xz_WCgAAQBAJ&amp;pg=PR11#v=onepage&amp;q&amp;f=false|archive-date=30 March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;indianexpress1&quot;&gt;Varshney, Ashutosh. 28 March 2015. &quot;[http://indianexpress.com/article/opinion/columns/faults-and-lines/99/ Faults and lines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181216031455/https://indianexpress.com/article/opinion/columns/faults-and-lines/99/}}.&quot; ''[[इंडियन एक्सप्रेस]]''. Retrieved on 16 June 2020.&lt;/ref&gt;

इतर पक्ष जे आघाडीवर येऊ लागले त्यात किसान मजदूर प्रजा परिषदेचा समावेश होता, ज्याचे प्रमुख प्रवर्तक [[आचार्य कृपलानी]] होते. [[राममनोहर लोहिया]] आणि [[जयप्रकाश नारायण]] यांच्या नेतृत्वाखालील समाजवादी पक्ष ; आणि [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] तयार झाले. तथापि, या लहान पक्षांना भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या विरोधात निवडणूक भूमिका मांडता आली नाही.

== निकाल ==
[[File:Lok Sabha Zusammensetzung 1952.svg|300px|इवलेसे]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ भारताचा निकाल&lt;ref&gt;[https://eci.gov.in/files/file/4111-general-election-1951-vol-i-ii/?do=download&amp;r=9734&amp;confirm=1&amp;t=1&amp;csrfKey=6df04992cf2c2fe96a9487465b425663 ECI]&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |राजकीय पक्ष
! मते
! जागा
|-
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} | || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || ४,७६,६५,९५१ || ३६४
|-
| bgcolor={{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}} | || [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] || ३४,८७,४०१ || १६
|-
| bgcolor=green | || [[समाजवादी पक्ष (भारत)]] || ३४,८७,४०१ || १६
|-
| bgcolor=orange | || [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]] || ६१,३५,९७८ || ९
|-
| || [[पीपल्स डेमोक्रेटिक फ्रंट (हैदराबाद)]] || १३,६७,४०४ || ७
|- 
| bgcolor=Magenta | || [[अखिल भारतीय गणतंत्र परिषद]] || ९,५९,७४९ || ६
|-
| bgcolor={{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}} | || [[शिरोमणी अकाली दल]] || १०,४७,६११ || ४
|-
| bgcolor=orange | || [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा|हिंदू महासभा]] || १०,०३,०३४ || ४
|-
| bgcolor={{अपक्ष/meta/color}} | || अपक्ष || १,६८,५०,०८९ || ३७
|-
| || नामांकित || - || १०
|-
! || वैध मते || १०,५९,५०,०८३ || ४९९
|-
| || वैध मतदार || १७,३२,१२,३४३ || -
|-
|}
दहा सदस्यांची नामांकनाने नियुक्ती करण्यात आली. [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीरचे]] प्रतिनिधित्व करणारे सहा, अँग्लो-इंडियन्सचे प्रतिनिधीत्व करणारे दोन, [[आसाम|आसाममधील]] भाग बी आदिवासी भागाचे प्रतिनिधित्व करणारे एक आणि [[अंदमान आणि निकोबार बेटे|अंदमान आणि निकोबार बेटांचे]] प्रतिनिधित्व करणारे एक.

===राज्यानुसार निकाल===
{| class=wikitable style=&quot;text-align:center; font-size: 0.9em;&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; |राज्य
! rowspan=&quot;3&quot; |एकूण&lt;br&gt;जागा
! colspan=&quot;13&quot; |जिंकलेल्या जागा
|-
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|आयएनसी]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|सीपीआय]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |[[सोशलिस्ट पार्टी (भारत, १९४८)|एसपीआय]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |[[किसान मजदूर प्रजा पार्टी|केएमपीपी]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |[[पीपल्स डेमोक्रेटिक फ्रंट (हैदराबाद)|पीडीएफ]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |[[ऑल इंडिया गणतंत्र परिषद|जीपी]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |[[भारतीय जनसंघ|बीजेएस]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |[[अखिल भारतीय राम राज्य परिषद|आरआरपी]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|एससीएफ]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |[[कृषिकर लोक पार्टी|केएलपी]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |इतर
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |अपक्ष
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:40px;&quot; |नियुक्त
|-
! style=&quot;background:{{party color|Indian National Congress}};&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Communist Party of India}};&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Socialist Party (India, 1948)}};&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Kisan Mazdoor Praja Party}};;&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|People's Democratic Front (Hyderabad)}};&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|All India Ganatantra Parishad}};;&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Bharatiya Jana Sangh}};;&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Akhil Bharatiya Ram Rajya Parishad}};;&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Scheduled Castes Federation}};;&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Krishikar Lok Party}};;&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Others}};;&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Independent}};;&quot; |
!
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[अंदमान आणि निकोबार बेटे]]
!1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|1
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[आसाम]]
!13
|11
|
|1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|1
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[अजमेर राज्य|अजमेर]]
!2
|2
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[भोपाळ राज्य (१९४९-१९५६)|भोपाळ]]
!2
|2
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[बिहार]]
!55
|45
|
|3
|
|
|
|
|
|
|
|6
|1
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[बिलासपूर राज्य (१९५०-१९५४)|बिलासपूर]]
!1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|1
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[बॉम्बे राज्य|बॉम्बे]]
!45
|40
|
|
|
|
|
|
|
|1
|
|1
|3
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[कूर्ग राज्य|कूर्ग]]
!1
|1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[दिल्ली]]
!4
|3
|
|
|1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[हिमाचल प्रदेश]]
!3
|3
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[हैदराबाद राज्य (१९४८-१९५६)|हैदराबाद]]
!25
|14
|
|1
|
|7
|
|
|
|1
|
|1
|1
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]]
!6
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|6
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[कच्छ राज्य|कच्छ]]
!2
|2
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[मध्य भारत]]
!11
|9
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|2
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[मध्य प्रदेश]]
!29
|27
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|2
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[मद्रास राज्य|मद्रास]]
!75
|35
|8
|2
|6
|
|
|
|
|
|
|9
|15
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[मणिपूर]]
!2
|1
|
|1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[मैसूर राज्य|मैसूर]]
!11
|10
|
|
|1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[ओरिसा]]
!20
|11
|1
|1
|
|
|6
|
|
|
|
|
|1
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[पटियाला आणि ईस्ट पंजाब स्टेट्स युनियन|पेप्सू]]
!5
|2
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|2
|1
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[पूर्व पंजाब|पंजाब]]
!18
|16
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|2
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[राजस्थान]]
!20
|9
|
|
|
|
|
|1
|3
|
|1
|
|6
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[सौराष्ट्र (राज्य)|सौराष्ट्र]]
!6
|6
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[त्रावणकोर-कोचीन]]
!12
|6
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|2
|4
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[त्रिपुरा]]
!2
|
|2
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[उत्तर प्रदेश]]
!86
|81
|
|2
|
|
|
|
|
|
|
|1
|2
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[विंध्य प्रदेश]]
!6
|4
|
|1
|1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[पश्चिम बंगाल]]
!34
|21
|5
|
|
|
|
|2
|
|
|
|3
|
|
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |[[अँग्लो-इंडियन लोक|अँग्लो-इंडियन्स]]
!2
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|2
|-
! style=&quot;text-align: left;&quot; |एकूण
!499
!364
!16
!12
!9
!7
!6
!3
!3
!2
!1
!29
!37
!10
|-
! colspan=&quot;15&quot; |
|-
| colspan=&quot;15&quot; |स्रोत: [https://web.archive.org/web/20140404203355/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1951/VOL_1_51_LS.PDF ईसीआय]
|}

== लक्षणीय पराभव ==
प्रथम कायदा मंत्री [[बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचा [[उत्तर मध्य मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|मुंबई (उत्तर मध्य)]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://zeenews.india.com/news/general-elections-2014/election-anecdote-when-br-ambedkar-lost-in-first-lok-sabha-polls_929706.html|title=(reserved seat)|date=4 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216062618/http://zeenews.india.com/news/general-elections-2014/election-anecdote-when-br-ambedkar-lost-in-first-lok-sabha-polls_929706.html|archive-date=16 February 2016|access-date=26 January 2016}}&lt;/ref&gt; मतदारसंघात [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|अनुसूचित जाती फेडरेशनचे]] उमेदवार म्हणून त्यांचे अल्प-ज्ञात माजी सहाय्यक आणि काँग्रेसचे उमेदवार [[नारायण सदोबा काजरोळकर]] यांनी पराभव केला. आंबेडकरांच्या १,२३,५७६ मतांच्या तुलनेत काजरोळकरांना १,३८,१३७ मते मिळाली.&lt;ref name=&quot;Guha&quot;/&gt; त्यानंतर आंबेडकरांनी [[राज्यसभा सदस्य]] म्हणून संसदेत प्रवेश केला. लोकसभेत प्रवेश करण्याच्या दुसऱ्या प्रयत्नात त्यांनी १९५४ मध्ये [[भंडारा लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा]] येथून पोटनिवडणूक लढवली, परंतु पुन्हा काँग्रेसच्या भाऊराव बोरकर यांच्याकडून पराभव पत्करावा लागला.

[[आचार्य कृपलानी]] उत्तर प्रदेशातील [[फैजाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैजाबादमधून]] किसान मजदूर प्रजा पक्षाचे उमेदवार म्हणून पराभूत झाले, परंतु त्यांच्या पत्नी [[सुचेता कृपलानी]]  यांनी [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्लीत]] काँग्रेस उमेदवार मनमोहिनी सहगल यांचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Patronage as Politics in South Asia|last=David Gilmartin|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2014|isbn=978-1-107-05608-4|editor-last=Anastasia Pivliavsky|pages=151–152|chapter=Chapter 5: The paradox of patronage and the people's sovereignty}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{भारतामधील निवडणुका}}

[[वर्ग:भारतीय लोकसभा निवडणुका]]
[[वर्ग:१ ली लोकसभा]]
[[वर्ग:१९५१ मधील भारत]]</text>
      <sha1>gwlyxc4az4cz4nx1i06c37873pvhhjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हरीश झांट्ये</title>
    <ns>0</ns>
    <id>355695</id>
    <revision>
      <id>2717167</id>
      <parentid>2560415</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5615" sha1="sc7hxrgukcm2xn7f8f6ymr6e51ezba5" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''हरीश नारायण प्रभू झांट्ये''' (२२ सप्टेंबर १९३५ - २० मार्च २०२१) हे एक भारतीय राजकारणी होते ज्यांनी [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा लोकसभा]]  मतदारसंघातून [[दहावी लोकसभा|१० व्या लोकसभेचे]] सदस्य म्हणून काम केले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://resultuniversity.com/election/panaji-lok-sabha|title=Panaji Lok Sabha Election Result|website=Result University}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/elections/goa-lok-sabha-election-results-2021/north-goa|title=North Goa (Goa) Elections Results 2021|website=NDTV|language=en|access-date=2022-12-16}}&lt;/ref&gt; मेम विधानसभा मतदारसंघातून ते [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य होते.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.goavidhansabha.gov.in/uploads/members/97_promember_Zantye04.pdf|title=HARISH PRABHU ZANTYE|website=Goa Legislative Assembly}}&lt;/ref&gt; त्यांनी गोवा सरकारमध्ये समाजकल्याण मंत्री म्हणूनही काम केले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iHpuAAAAMAAJ&amp;q=harish|title=Cabinet Government in Goa, 1961-1993: A Chronicled Analysis of 30 Years of Government and Politics in Goa|last=Fernandes|first=Aureliano|date=1997|publisher=Maureen &amp; Camvet Publishers|language=en}}&lt;/ref&gt; ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] राजकारणी होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://loksabhadocs.nic.in/Synop/17/VI/19SynPDFpdf.pdf|title=Lok Sabha Synopsis of Debates|website=Lok Sabha Documents}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
त्यांचा जन्म २२ सप्टेंबर १९३५ रोजी [[मालवण]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात]] झाला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; त्यांनी १५ फेब्रुवारी १९६६ रोजी पुष्पा यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना एक मुलगा आणि तीन मुली होत्या.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://loksabhaph.nic.in/writereaddata/biodata_1_12/3566.htm|title=Member's Bioprofile|website=Lok Sabha|access-date=2022-12-16}}&lt;/ref&gt; राजकारणी प्रवीण झांट्ये यांचे ते वडील आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/goa-minister-lobo-quits-bjp-ahead-of-expected-entry-into-congress-101641800248362.html|title=Goa minister, another MLA quit BJP|date=2022-01-10|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-12-16}}&lt;/ref&gt; २० मार्च २०२१ रोजी वयाच्या ८६ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/harish-zantye-former-mp-minister-passes-away-at-86/articleshow/81609451.cms|title=Harish Zantye, former MP, minister passes away at 86|date=21 March 2021|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2024-08-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navhindtimes.in/2021/03/21/goanews/ex-north-goa-mp-harish-zantye-passes-away-at-86/|title=Ex-North Goa MP Harish Zantye passes away at 86 {{!}} The Navhind Times|website=Nav Hind Times|language=en-US|access-date=2022-12-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dtnext.in/national/2021/03/20/former-goa-minister-harish-zantye-dies|title=Former Goa minister Harish Zantye dies|website=DT Next|language=en|access-date=2022-12-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.heraldgoa.in/Goa/Former-minister-MP-Harish-Zantye-no-more/172540|title=Former minister, MP Harish Zantye no more|website=oHeraldo|access-date=2022-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216102508/https://www.heraldgoa.in/Goa/Former-minister-MP-Harish-Zantye-no-more/172540|archive-date=2022-12-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:उत्तर गोव्याचे खासदार]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:माएमचे आमदार]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>sc7hxrgukcm2xn7f8f6ymr6e51ezba5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आंधळा मारतो डोळा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>356011</id>
    <revision>
      <id>2717232</id>
      <parentid>2559386</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53541-15</username>
        <id>188171</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2717232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2767" sha1="oextfc9u502khf2o67p55detduc7e5d" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट
| नाव = आंधळा मारतो डोळा
| छायाचित्र = 
| चित्र रुंदी = 
| चित्र शीर्षक = 
| निर्मिती वर्ष = १९७३
| भाषा = मराठी
| इतर भाषा =
| देश = भारत
| निर्मिती = [[दादा कोंडके]]
| दिग्दर्शन = दिनेश(प्रभाकर पेंढारकर)
| कथा = [[दादा कोंडके]]
| पटकथा =जगदीश खेबुडकर 
| संवाद =दिनेश(प्रभाकर पेंढारकर) 
| संकलन = 
| छाया = 
| कला = 
| गीते =शाहिर दादा कोंडके, जगदिश खेबूडकर 
| संगीत =प्रभाकर जोग 
| ध्वनी = 
| पार्श्वगायन =जयवंत कुलकर्णी, उषा मंगेशकर,आशा भोसले 
| नृत्यदिग्दर्शन = 
| वेशभूषा = 
| रंगभूषा = 
| साहस दृष्ये = 
| ॲनिमेशन = 
| विशेष दृक्परिणाम = 
| प्रमुख कलाकार = [[दादा कोंडके]], अंजना मुमताज,रजनी चव्हाण, धुमाळ,
| प्रदर्शन तारीख = १९७३
| वितरक=विजय कोंडके 
| अवधी = 
| पुरस्कार = 
| निर्मिती_खर्च = 
| उत्पन्न = 
| संकेतस्थळ दुवा = 
| तळटिपा = 
| imdb_id = 
| amg_id = 
}}'''आंधळा मारतो डोळा''' हा १९७३ मध्ये प्रदर्शत झालेला मराठी चित्रपट आहे. यात [[दादा कोंडके]] आणि [[उषा चव्हाण|अंजना मुमताज]]&lt;nowiki/&gt;यांनी प्रमुख भूमिका केल्या होत्या.

=कलाकार=
अंजना मुमताज(मांजरेकर)

सरस्वती बोडस

रजनी चव्हाण

जयश्री दानवे

दामोदर गायकवाड

[[अरुणा इराणी]]

[[दादा कोंडके]]

भालचंद्र कुलकर्णी

गुलाब मोकासी

संपत निकम

शांता तांबे

{{विस्तार}}

[[वर्ग:इ.स. १९७० मधील मराठी चित्रपट]]</text>
      <sha1>oextfc9u502khf2o67p55detduc7e5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राम राम गंगाराम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>356044</id>
    <revision>
      <id>2717233</id>
      <parentid>2489818</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53541-15</username>
        <id>188171</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2717233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6363" sha1="hpjj7frs07h7cdczcb5uxez8878bp44" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट
| नाव = राम राम रंगाराम
| छायाचित्र = 
| चित्र रुंदी = 
| चित्र शीर्षक = 
| निर्मिती वर्ष = १९७५
| भाषा = मराठी
| इतर भाषा =
| देश = भारत
| निर्मिती = [[दादा कोंडके]]
| दिग्दर्शन = [[गोविंद कुलकर्णी]]
| कथा = [[राजेश मुजुमदार]]
| कलाकार = [[दादा कोंडके]], 
[[अशोक सराफ]], 
[[अंजना मुमताज]], 
[[उषा चव्हाण]], 
[[रत्नमाला]]
| संवाद = 
| संकलन = 
| छाया = [[अरविंद लाड]]
| कला = 
| गीते = 
| संगीत = [राम लक्ष्मण]]
| ध्वनी = 
| पार्श्वगायन = 
| नृत्यदिग्दर्शन = 
| उत्पादन कंपनी = [[दादा कोंडके प्रॉडक्शन]]
| रंगभूषा = 
| साहस दृष्ये = 
| ॲनिमेशन = 
| विशेष दृक्परिणाम = 
| प्रमुख कलाकार = [[दादा कोंडके]], [[उषा चव्हाण]], [[भालचंद्र कुलकर्णी]], [[निळू फुले]], [[गणपत पाटील]]
| प्रदर्शन तारीख = ५ मार्च १९७७
| वितरक= 
| अवधी = 
| पुरस्कार = 
| निर्मिती_खर्च = 
| उत्पन्न = 
| संकेतस्थळ दुवा = 
| तळटिपा = 
| imdb_id = 
| amg_id = 
}}'''राम राम रंगाराम''' हा १९७७ मध्ये प्रदर्शत झालेला मराठी चित्रपट आहे. यात [[दादा कोंडके]], [[अशोक सराफ]] आणि [[उषा चव्हाण]] यांनी प्रमुख भूमिका केल्या होत्या.
गंगाराम विस कलमी नावाच्या या चित्रपटात आणीबाणीच्या काळात इंदिरा गांधींच्या वीस-सूत्री आर्थिक कार्यक्रमाचा संदर्भ देण्यात आला होता आणि हे चित्रच राजकीय व्यंगचित्र होते. यामुळे चित्रपटाच्या सेन्सॉरच्या समस्यांना कारणीभूत ठरले असावे. या नवीन शीर्षकाखाली, अंशतः पुन्हा संपादित केलेली आवृत्ती प्रकाशित केली गेली. 

==कथा==
त्याच्या श्रीमंत काकांच्या निधनानंतर, गंगारामला वारसाहक्काने दशलक्ष डॉलर्स मिळतात आणि मुंबईत राहण्यासाठी त्याचे गाव सोडले, जिथे त्याला त्याच्या आईच्या अज्ञानाचा आणि त्याच्या काकांच्या अप्रामाणिक व्यवस्थापकाशी सामना करावा लागतो. निराश होऊन, तो पैसे देऊन गावाकडे आणि त्याच्या प्रिय गंगीकडे परततो.

==कलाकार==
# गंगारामच्या भूमिकेत [[दादा कोंडके]]
# [[उषा चव्हाण]] गंगीच्या भूमिकेत
# [[अशोक सराफ]] म्हमदू खाटीक
# अंजनाच्या भूमिकेत अंजना मुमताज
# सुंदराबाईच्या भूमिकेत [[रत्‍नमाला (अभिनेत्री)|रत्नमाला]]
# [[भगवानदादा]] गंगाराम काका म्हणून
# गंगारामच्या मावशीच्या भूमिकेत [[आशा पाटील]]
# मोहन कोटीवान
# दीनानाथ टाकळकर
# कुंदनकुमार

==गाणी==
[[राम लक्ष्मण]] यांनी संगीत दिले असून ध्वनिमुद्रण [[बी एन शर्मा]] यांनी केले आहे. गाण्याचे बोल [[दादा कोंडके]] आणि [[राजेश मजुमदार]] यांनी गायक [[उषा मंगेशकर]] , [[महेंद्र कपूर]] यांच्यासोबत लिहिले होते . 
{| class=&quot;wikitable&quot;
!न.
!शिर्षक
!गायक
!लांबी
|-
|१
|बकरीचा समाधानी लागलाय लाला
| [[उषा मंगेशकर]]
|३:०३
|-
|२
|म्होरा हो गंगूबाई
|[[उषा मंगेशकर]], [[महेंद्र कपूर]]
|३:३८
|-
|३
|आला महाराजा
|[[महेंद्र कपूर]]
|३:१७
|-
|४
|गेला वरची झाली तुझ्या
|[[महेंद्र कपूर]]
|३:३४
|-
|५
|गेला वरची झाली तुझ्या
|[[उषा मंगेशकर]], [[महेंद्र कपूर]]
|३:३६
|-
|६
|नकी डोली छन
|[[उषा मंगेशकर]]
|३:३४
|-
|७
|गंगू तरुण तुझ बेफाम
|[[उषा मंगेशकर]], [[महेंद्र कपूर]]
|४.०५
|}

==संदर्भ==

==बाह्य दुवे==

{{विस्तार}}

[[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील मराठी चित्रपट]]</text>
      <sha1>hpjj7frs07h7cdczcb5uxez8878bp44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पळवा पळवी (चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>356046</id>
    <revision>
      <id>2717235</id>
      <parentid>2507768</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53541-15</username>
        <id>188171</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2717235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6638" sha1="291rg7lg3bawpr07qcka5uqsah0xnms" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट
| नाव = पळवा पळवी
| छायाचित्र = 
| चित्र रुंदी = 
| चित्र शीर्षक = 
| निर्मिती वर्ष = १९९०
| भाषा = मराठी
| इतर भाषा =
| देश = [[भारत]]
| निर्मिती = [[विजय कोंडके]]
| दिग्दर्शन = [[दादा कोंडके]]
| कथा = [[दादा कोंडके]]
| पटकथा = 
| संवाद = 
| संकलन = 
| छाया = 
| कला = 
| गीते = 
| संगीत = [[महेंद्र कपूर]], [[अनुपमा देशपांडे]]
| ध्वनी = 
| पार्श्वगायन = 
| नृत्यदिग्दर्शन = 
| उत्पादन कंपनी = ज्योती आर्ट्स प्रॉडक्शन
| रंगभूषा = 
| साहस दृष्ये = 
| ॲनिमेशन = 
| विशेष दृक्परिणाम = 
| प्रमुख कलाकार = [[दादा कोंडके]], [[उषा चव्हाण]], भालचंद्र कुलकर्णी, [[निळू फुले]], [[गणपत पाटील]]
| प्रदर्शन तारीख = १९९०
| वितरक= 
| अवधी = 
| पुरस्कार = 
| निर्मिती_खर्च = 
| उत्पन्न = 
| संकेतस्थळ दुवा = 
| तळटिपा = 
| imdb_id = 
| amg_id = 
}}

'''पळवा पळवी''' हा १९९० चा [[दादा कोंडके]] दिग्दर्शित आणि [[ज्योती आर्ट्स प्रॉडक्शन]]च्या बॅनरखाली [[विजय कोंडके]] निर्मितभारतीय मराठी-भाषेतील विनोदी चित्रपट आहे. चित्रपटात [[दादा कोंडके]] आणि [[उषा चव्हाण]] यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. संगीत [[राम लक्ष्मण]] यांनी दिले आहे आणि गाणी [[महेंद्र कपूर]] आणि [[अनुपमा देशपांडे]] यांनी दिली आहेत, बीएन शर्मा यांनी रेकॉर्ड केली आहे.

== प्लॉट ==
संपादित करा
एक स्थानिक मुलगी आणि एक पुरुष प्रेमात पडतात, परंतु आर्थिक अडचणींमुळे नंतरचे एका श्रीमंत माणसाशी लग्न करतात तेव्हा त्यांचे ब्रेकअप होते. त्रासलेल्या प्रियकराला पटकन कळते की मुलीला तिच्या जोडीदाराकडून वाईट वागणूक दिली जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=Pala palvi|title=https://indiancine.ma/AFCE|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== कलाकार ==

* शिरप्याच्या भूमिकेत [[दादा कोंडके]]
* हौसा म्हणून [[उषा चव्हाण]]
* मुनीमजींच्या भूमिकेत [[राघवेंद्र कडकोळ]]
* चोले गुरुजींच्या भूमिकेत दीनानाथ टाकळकर
* सावकर म्हणून दिनकर इनामदार
* मौसीच्या भूमिकेत [[आशा पाटील]] , फुलाबाई
* हवालदार म्हणून भालचंद्र कुलकर्णी
* वसंत शिंदे
* छब्बूराव नागरेच्या भूमिकेत [[राहुल सोलापूरकर]]
* काकूच्या भूमिकेत शांता इनामदार

== साउंड ट्रॅक ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |पालवी पालवी
|-
! colspan=&quot;2&quot; |द्वारे साउंडट्रॅक अल्बम
रामलक्ष्मण
|-
!सोडले
|१९९१ 
|-
!स्टुडिओ
|बॉम्बे ध्वनी सेवा
|-
!शैली
|वैशिष्ट्यपूर्ण चित्रपट साउंडट्रॅक
|-
!लांबी
|२६ : २४
|-
!भाषा
|मराठी
|-
!लेबल
|इश्तार संगीत
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; |अधिकृत ऑडिओ
|-
| colspan=&quot;2&quot; |पालवा पालवी -्््््
|}
हा अल्बम रामलक्ष्मण यांनी संगीतबद्ध केला आहे , महेंद्र कपूर आणि अनुपमा देशपांडे यांनी गायला आहे . बॉम्बे साउंड सर्व्हिसमध्ये बीएन शर्मा यांनी गाणी रेकॉर्ड केली आहेत, तर विजया सिने साऊंडमध्ये अश्विन वाव्हळ यांनी ध्वनीमुद्रण केले आहे. 

== गाणी ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!न. 
!शीर्षक
!गायक
!लांबी
|-
|१
|&quot;नको धंदा अन् चाकरी&quot;
|महेंद्र कपूर
|४:३५
|-
|2
|&quot;चिंचा बोर केली रताळ&quot;
|अनुपमा देशपांडे
|४:१७
|-
|3
|&quot;तुझ्या हिरीचे पाणी लाय देव&quot;
|महेंद्र कपूर, अनुपमा देशपांडे
|३:४४
|-
|4
|&quot;अगा हौसा भर दिवस&quot;
|महेंद्र कपूर, अनुपमा देशपांडे
|४:५४
|-
|५
|&quot;बाजार आहे बँड&quot;
|महेंद्र कपूर, अनुपमा देशपांडे
|४:५८
|-
|6
|&quot;देना एकच मुका&quot;
|महेंद्र कपूर, अनुपमा देशपांडे
|४:०६
|}
{{विस्तार}}

[[वर्ग:इ.स. १९७० मधील मराठी चित्रपट]]</text>
      <sha1>291rg7lg3bawpr07qcka5uqsah0xnms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आली अंगावर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>356156</id>
    <revision>
      <id>2717234</id>
      <parentid>2490260</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53541-15</username>
        <id>188171</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2717234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3059" sha1="aeced7frouuloxkv2o6b88iry1exr9p" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट
| नाव = आली अंगावर
| छायाचित्र = 
| चित्र रुंदी = 
| चित्र शीर्षक = 
| निर्मिती वर्ष = १९८२
| भाषा = मराठी
| इतर भाषा =
| देश = भारत
| निर्मिती = 
| दिग्दर्शन = [[दादा कोंडके]]
| कथा = [[दादा कोंडके]]
| पटकथा = [[राजेश मुजुमदार]]
| संवाद = 
| संकलन = 
| छाया = [[अरविंद लाड]]
| कला = 
| गीते = 
| संगीत = 
| ध्वनी = 
| पार्श्वगायन = 
| नृत्यदिग्दर्शन = 
| वेशभूषा = 
| रंगभूषा = 
| साहस दृष्ये = 
| ॲनिमेशन = 
| विशेष दृक्परिणाम = 
| प्रमुख कलाकार = [[दादा कोंडके]], [[उषा चव्हाण]], [[भालचंद्र कुलकर्णी]], [[निळू फुले]], [[गणपत पाटील]]
| प्रदर्शन तारीख = १९८२
| वितरक= 
| अवधी = 
| पुरस्कार = 
| निर्मिती_खर्च = 
| उत्पन्न = 
| संकेतस्थळ दुवा = 
| तळटिपा = 
| imdb_id = 
| amg_id = 
}}
'''आली अंगावर''' हा १९८२ मध्ये प्रदर्शत झालेला मराठी चित्रपट आहे. यात [[दादा कोंडके]] आणि [[उषा चव्हाण]] यांनी प्रमुख भूमिका केल्या होत्या.

==कलाकार== 
[[दादा कोंडके]] 

[[उषा चव्हाण]] 

[[शरद तळवलकर]] 

[[रत्‍नमाला (अभिनेत्री)|रत्नमाला]] 

मोहन कोठीवान, वसंत शिंदे, [[गणपत पाटील]], दीनानाथ टाकळकर, हांडे पाटील, संपत निकम, दिनकर इनामदार, बापूसाहेब गावडे, कुंदन, दत्ता, सुलोचनाबाई काळे, भगवान 

==गीते==

१) गेली कुठ गांवना बोलल्याबिगर ऱ्हावंना

२) वेळ आली बाका तिथं देव करी काय हो

३) अग राणी भरल्यात दोन्ही माठ गळतय पाणी

४) जड वाटे भारी मजला मागु कशी

५) साखर झोपेमधी मी असताना अवचित आला तुम्ही. 

६) अग इमला तुझा माझा जोडा भारी जमला</text>
      <sha1>aeced7frouuloxkv2o6b88iry1exr9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१९५१-५२ मधील भारतातील निवडणुका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>357975</id>
    <revision>
      <id>2717304</id>
      <parentid>2621572</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36009" sha1="112itti4yc0ivd84u3dsey7r2yfnqt5" xml:space="preserve">इ.स. १९५१-५२ दरम्यान [[भारत]] देशात झालेल्या सार्वत्रिक निवडणुकांचा तपशील येणेप्रमाणे: 

==राष्ट्रपती निवडणूक==
{{मुख्यलेख|भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, १९५२}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारीख
! निवडणूक पूर्व राष्ट्रपती
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
! निर्वाचित राष्ट्रपती
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| २ मे १९५२
| [[राजेंद्र प्रसाद|डॉ. राजेंद्र महादेवसहाय प्रसाद]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} width=&quot;10px&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[राजेंद्र प्रसाद|डॉ. राजेंद्र महादेवसहाय प्रसाद]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} width=&quot;10px&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|}

* ^ - हंगामी राष्ट्रपती

==उपराष्ट्रपती निवडणूक==
{{मुख्यलेख|भारतीय उपराष्ट्रपती निवडणूक, १९५२}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारीख
! निवडणूक पूर्व राष्ट्रपती
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
! निर्वाचित राष्ट्रपती
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| १२ मे १९५२
| colspan=&quot;3&quot; | ''नवीन पद''
| [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन|डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन वीरस्वामी]]
| bgcolor={{अपक्ष/meta/color}} width=&quot;10px&quot; |
| [[अपक्ष]]
|}
==लोकसभा सार्वत्रिक निवडणूक==
{{मुख्यलेख|१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारिख
! निवडणूक पूर्व पंतप्रधान
! colspan=&quot;2&quot; | निवडणूक पूर्व सरकार 
! निर्वाचित पंतप्रधान 
! colspan=&quot;2&quot; | निर्वाचित सरकार
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| २५ ऑक्टोबर १९५१ ते २१ फेब्रुवारी १९५२
| [[जवाहरलाल नेहरू|ॲड. जवाहरलाल मोतीलाल नेहरू]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[जवाहरलाल नेहरू|ॲड. जवाहरलाल मोतीलाल नेहरू]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|}

* ^ - हंगामी पंतप्रधान
==राज्य विधानसभा सार्वत्रिक निवडणूक==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारिख
! राज्य
! निवडणूक पूर्व मुख्यमंत्री
! colspan=&quot;2&quot; | निवडणूक पूर्व सरकार 
! निर्वाचित मुख्यमंत्री
! colspan=&quot;2&quot; | निर्वाचित सरकार
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| १९ फेब्रुवारी १९५२
| [[राजस्थान विधानसभा निवडणूक १९५२|राजस्थान]]
| [[जय नारायण व्यास|जय नारायण सेवारामजी व्यास]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[टीका राम पालीवाल]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| rowspan=&quot;8&quot; |२६ मार्च १९५२
| [[बिहार विधानसभा निवडणूक १९५२|बिहार]]
| [[श्री कृष्ण सिन्हा|डॉ. श्री कृष्ण सिन्हा]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[श्री कृष्ण सिन्हा|डॉ. श्री कृष्ण सिन्हा]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५२|बॉम्बे]]
| [[बाळ गंगाधर खेर|ॲड. बाळ गंगाधर खेर]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[मोरारजी देसाई|मोरारजी रणछोडजी देसाई]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[मध्य भारत विधानसभा निवडणूक १९५२|मध्य भारत]]
| [[तखतमल जैन]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[मिश्रीलाल बालचंद गंगवाल]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|मध्य प्रदेश]]
| [[रविशंकर शुक्ला|रविशंकर जगन्नाथ शुक्ला]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[रविशंकर शुक्ला|रविशंकर जगन्नाथ शुक्ला]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[म्हैसूर विधानसभा निवडणूक १९५२|म्हैसूर]]
| [[के. चेंगलराया रेड्डी|ॲड. क्यासंबल्ली चेंगलराया रेड्डी]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[केंगल हनुमंतैया|ॲड. केंगल हनुमंतैया]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[पंजाब विधानसभा निवडणूक १९५२|पंजाब]]
| colspan=&quot;3&quot; | ''राष्ट्रपती राजवट''
| [[भीमसेन सच्चर|ॲड. भीमसेन राजिंदर सच्चर]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[सौराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९५२|सौराष्ट्र]]
| [[यू.एन. ढेबर|ॲड. उच्छांग्राई नवलशंकर ढेबर]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[यू.एन. ढेबर|ॲड. उच्छांग्राई नवलशंकर ढेबर]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[विंध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|विंध्य प्रदेश]]
| colspan=&quot;3&quot; | ''नवीन राज्य''
| [[शंभूनाथ शुक्ला]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| rowspan=&quot;19&quot; |२७ मार्च १९५२
| [[अजमेर विधानसभा निवडणूक १९५२|अजमेर]]
| colspan=&quot;3&quot; | ''नवीन राज्य''
| [[हरिभाऊ उपाध्याय]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[आसाम विधानसभा निवडणूक १९५२|आसाम]]
| [[बिष्णुराम मेधी|ॲड. बिष्णुराम सोनराम मेधी]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[बिष्णुराम मेधी|ॲड. बिष्णुराम सोनराम मेधी]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[भोपाळ विधानसभा निवडणूक १९५२|भोपाळ]]
| colspan=&quot;3&quot; | ''नवीन राज्य''
| [[शंकर दयाळ शर्मा|डॉ. शंकर दयाळ शर्मा]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[कूर्ग विधानसभा निवडणूक १९५२|कूर्ग]]
| colspan=&quot;3&quot; | ''नवीन राज्य''
| [[सी.एम. पुनाचा|चेप्पुदिरा मुथाना पुनाचा]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[दिल्ली विधानसभा निवडणूक १९५२|दिल्ली]]
| colspan=&quot;3&quot; | ''नवीन राज्य''
| [[ब्रह्म प्रकाश (राजकारणी)|ब्रह्म प्रकाश]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[हिमाचल प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|हिमाचल प्रदेश]]
| colspan=&quot;3&quot; | ''नवीन राज्य''
| [[यशवंत सिंह परमार|डॉ. यशवंत सिंह परमार]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[हैदराबाद विधानसभा निवडणूक १९५२|हैदराबाद]]
| [[मुल्लाथ कडिंगी वेल्लोडी]] ^
| bgcolor={{अपक्ष/meta/color}} |
| [[अपक्ष]]
| [[पुल्लमराजू रामकृष्णराव बर्गला|ॲड. पुल्लमराजू रामकृष्णराव बर्गला]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| rowspan=&quot;4&quot; | [[मद्रास विधानसभा निवडणूक १९५२|मद्रास]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[पी.एस. कुमारस्वामी राजा]] ^
| rowspan=&quot;4&quot; bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| rowspan=&quot;4&quot; |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] 
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| bgcolor={{तमिळनाडू टॉयलर्स पक्ष/meta/color}} |
| [[तमिळनाडू टॉयलर्स पक्ष]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| bgcolor={{कॉमनवील पक्ष/meta/color}} |
| [[कॉमनवील पक्ष]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| bgcolor={{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}} |
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|मद्रास राज्य मुस्लिग लीग]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| [[ओरिसा विधानसभा निवडणूक १९५२|ओरिसा]]
| [[नबकृष्ण चौधरी|नबकृष्ण गोकुलनंद चौधरी]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[नबकृष्ण चौधरी|नबकृष्ण गोकुलनंद चौधरी]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| rowspan=&quot;4&quot; | [[पतियाळा आणि पूर्व पंजाब राज्य संघ विधानसभा निवडणूक १९५२|पतियाळा आणि पूर्व पंजाब राज्य संघ]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[रघबीरसिंह]] ^
| rowspan=&quot;4&quot; bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| rowspan=&quot;4&quot; |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[गियान सिंह ररेवाला]] 
| bgcolor={{अपक्ष/meta/color}} |
| [[अपक्ष]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| bgcolor={{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}} |
| [[शिरोमणी अकाली दल]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| bgcolor={{किसान मजदूर प्रजा पक्ष/meta/color}} |
| [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| bgcolor={{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}} |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; | [[त्रावणकोर-कोचिन विधानसभा निवडणूक १९५२|त्रावणकोर-कोचिन]]
| rowspan=&quot;3&quot; |[[सी. केसवन]] ^
| rowspan=&quot;3&quot; bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| rowspan=&quot;3&quot; |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=&quot;3&quot; |[[ए.जे. जॉन|ॲड. ए.जे. जॉन]] 
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| bgcolor={{त्रावणकोर तमिळनाडू काँग्रेस/meta/color}} |
| [[त्रावणकोर तमिळनाडू काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| bgcolor={{केरळ समाजवादी पक्ष/meta/color}} |
| [[केरळ समाजवादी पक्ष]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| २८ मार्च १९५२
| [[उत्तर प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|उत्तर प्रदेश]]
| [[गोविंद वल्लभ पंत|ॲड. गोविंद वल्लभ पंत]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[गोविंद वल्लभ पंत|ॲड. गोविंद वल्लभ पंत]] 
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| ३१ मार्च १९५२
| [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक १९५२|पश्चिम बंगाल]]
| [[बिधन चंद्र रॉय|डॉ. बिधनचंद्र प्रकाशचंद्र रॉय]] ^
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[बिधन चंद्र रॉय|डॉ. बिधनचंद्र प्रकाशचंद्र रॉय]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|}

* ^ - हंगामी मुख्यमंत्री

==लोकसभा पोट-निवडणुका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! तारीख
! मतदारसंघ
! राज्य/कें.प्र.
! मूळ खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! पोट-निवडणूक कारण
! निर्वाचित खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
|-
| १
| rowspan=&quot;26&quot;|''दिनांक अज्ञात''
| [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर शिबासागर-लखीमपूर]]
| [[आसाम]]
| सुरेंद्रनाथ बोर्गोहेन
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| कारण अज्ञात
| [[बिमला प्रसाद चालिहा]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| २
| [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम मुझफ्फरपूर]]
| rowspan=&quot;4&quot;|[[बिहार]]
| [[चंदेश्वर प्रसाद नारायण सिंह]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| कारण अज्ञात
| [[ठाकूर जुगल किशोर सिन्हा]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|३
| rowspan=&quot;2&quot;|[[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर-पुर्णिया]]
| [[अनुपलाल मेहता]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| कारण अज्ञात
| [[आचार्य कृपलानी]]
| bgcolor={{प्रजा सोशलिस्ट पार्टी/meta/color}} |
| [[प्रजा सोशलिस्ट पक्ष]]
|-
| [[किराई मुशाहर]]
| bgcolor={{समाजवादी पक्ष (भारत)/meta/color}} |
| [[समाजवादी पक्ष (भारत)]]
| कारण अज्ञात
| [[किराई मुशाहर]]
| bgcolor={{प्रजा सोशलिस्ट पार्टी/meta/color}} |
| [[प्रजा सोशलिस्ट पक्ष]]
|-
| ४
| [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया-संथल परगणे]]
| [[भगत झा]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| कारण अज्ञात
| [[एच. बेंजामिन]]
| bgcolor={{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}} |
| [[झारखंड पक्ष]]
|-
| ५
| [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]]
| [[बॉम्बे]]
| [[अनंत सावळाराम नांदकर]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| निधन
| [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| ६
| [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुंद]]
| rowspan=&quot;5&quot;|[[मध्य प्रदेश]]
| [[शिवदास बिसेस्वर डागा]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| निधन
| [[मगनलाल राधाकृष्ण बागडी]]
| bgcolor={{किसान मजदूर प्रजा पक्ष/meta/color}} |
| [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]]
|-
| ७
| [[बिलासपूर-दुर्ग-रायपूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-१९५७)|बिलासपूर-दुर्ग-रायपूर]]
| [[गुरू अगमदास]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| निधन
| [[मिनिमाता गुरू अगमदास]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| ८
| rowspan=&quot;2&quot;|[[भंडारा लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा]]&lt;ref name=&quot;2ndbye&quot; group=&quot;n&quot;&gt;काहीकाळातच पुन्हा पोट-निवडणूक झाली.&lt;/ref&gt;
| [[चतुरभुज विठ्ठलदास जसानी]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| निधन
| [[अशोक रणजितराम मेहरा]]
| bgcolor={{प्रजा सोशलिस्ट पार्टी/meta/color}} |
|[[प्रजा सोशलिस्ट पक्ष]]
|-
| ९
| [[भाऊराव बोरकर]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| निधन
| [[अनुसुया भाऊराव बोरकर]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १०
| [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]]
| [[सय्यद अहमद]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| कारण अज्ञात
| [[विष्णु हरी कामत]]
| bgcolor={{प्रजा सोशलिस्ट पार्टी/meta/color}} |
|[[प्रजा सोशलिस्ट पक्ष]]
|-
| ११
| [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]]
| rowspan=&quot;4&quot;|[[मद्रास]]
| [[टी.ए. रामलिंगम चेट्टियार]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| निधन
| [[एन.एम. लिंगम]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १२
| [[अरुप्पुकोट्टाई लोकसभा मतदारसंघ|अरुप्पुकोट्टाई]]
| [[उक्किरापंडी मुथुरामलिंगा थेवर]]
| bgcolor={{फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}} |
| [[फॉरवर्ड ब्लॉक|फॉरवर्ड ब्लॉक (मार्क्सवादी)]]
| राजीनामा
| [[एम.डी. रामस्वामी]]
| bgcolor={{फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}} |
| [[फॉरवर्ड ब्लॉक|फॉरवर्ड ब्लॉक (मार्क्सवादी)]]
|-
| १३
| [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नुल]]
| [[एच. सीताराम रेड्डी]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| कारण अज्ञात
| [[वाय. गडीलिंगणा गौड]]
| bgcolor={{प्रजा सोशलिस्ट पार्टी/meta/color}} |
| [[प्रजा सोशलिस्ट पक्ष]]
|-
| १४
| [[श्रीविल्लीपुत्तूर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीविल्लीपुत्तूर]]
| [[के. कामराज]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| राजीनामा
| [[एस.एस. नटराजन]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १५
| [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]]
| [[ओडिशा]]
| [[हरेकृष्ण महताब]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| राजीनामा
| [[बिरकिशोर रे]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १६
| [[फजिल्का-सिरसा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-१९५७)|फजिल्का-सिरसा]]
| [[पंजाब]]
| [[आत्मा सिंह नामधारी]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| कारण अज्ञात
| [[इक्बाल सिंह (राजकारणी, जन्म १९२३)|इक्बाल सिंह]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १७
| [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद पश्चिम]]
| rowspan=&quot;6&quot;|[[उत्तर प्रदेश]]
| [[श्री प्रकाश]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| राजीनामा
| [[पुरुषोत्तम दास टंडन]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १८
| rowspan=&quot;2&quot;|[[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर सेंट्रल]]&lt;ref name=&quot;2ndbye&quot; group=&quot;n&quot;&gt;काहीकाळातच पुन्हा पोट-निवडणूक झाली.&lt;/ref&gt;
| [[हरिहरनाथ शास्त्री]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| राजीनामा
| [[शिवनारायण टंडन]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९
| [[शिवनारायण टंडन]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| कारण अज्ञात
| [[राजाराम शास्त्री]]
| bgcolor={{प्रजा सोशलिस्ट पार्टी/meta/color}} |
| [[प्रजा सोशलिस्ट पक्ष]]
|-
| २०
| [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ सेंट्रल]]
| [[विजयालक्ष्मी पंडित]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| राजीनामा
| [[शिवराजवती नेहरु]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| २१
| [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व बहराईच]]
| [[रफी अहमद किडवई]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| निधन
| [[डी.पी. सिंह]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| २२
| [[उत्तर गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-१९५७)|उत्तर गोरखपूर]]
| [[हरि शंकर प्रसाद]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| कारण अज्ञात
| [[शिब्बनलाल सक्सेना]]
| bgcolor={{अपक्ष/meta/color}} |
| [[अपक्ष]]
|-
| २३
| [[दक्षिण-पूर्व कलकत्ता लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-१९५७)|दक्षिण-पूर्व कलकत्ता]]
| rowspan=&quot;3&quot;|[[पश्चिम बंगाल]]
| [[श्यामाप्रसाद मुखर्जी|डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी]]
| bgcolor={{अखिल भारतीय जन संघ/meta/color}} |
| [[अखिल भारतीय जन संघ]]
| निधन
| [[सधनचंद्र गुप्ता]]
| bgcolor={{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}} |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|-
| २४
| [[नबाद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|नबाद्वीप]]
| [[लक्ष्मीकांत मैत्र]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| कारण अज्ञात
| [[इला पाल चौधरी]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| २४
| [[मिदनापूर-झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-१९५७)|मिदनापूर-झारग्राम]]
| [[भरतलाल तुडु]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| कारण अज्ञात
| [[सुबोधचंद्र हंसडा]]
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
{{भारतामधील निवडणुका}}

 
[[वर्ग:भारतामधील निवडणुका]]
[[वर्ग:१९५१ मधील भारत]]</text>
      <sha1>112itti4yc0ivd84u3dsey7r2yfnqt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुदर्शन रापतवार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>358448</id>
    <revision>
      <id>2717136</id>
      <parentid>2707937</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23887" sha1="2zxseotar2tqomrluvfa144jceyosas" xml:space="preserve">{{बदल}}
''' सुदर्शन रापतवार''' हे मराठी [[पत्रकार]], [[लेखक]] आणि सामाजिक विषयांवर लेखन करणारे अभ्यासक आहेत. त्यांनी पत्रकारिता, समाजविषयक [[लेखक|लेखन]] आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात कार्य केले आहे. त्यांच्या लेखनात [[ग्रामीण साहित्य|ग्रामीण]] समाजजीवन, सांस्कृतिक परंपरा, सामाजिक प्रश्न आणि समकालीन घडामोडी यांचा प्रामुख्याने समावेश आढळतो.{{संदर्भ हवा}}

== प्रारंभिक जीवन व कुटुंब ==
रापतवार यांचा जन्म [[अंबाजोगाई]] येथे झाला. त्यांचे वडील नरहर रापतवार हे शासकीय शाळेत [[शिक्षक]] म्हणून कार्यरत होते. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपचे]] स्वर्गीय नेते [[प्रमोद महाजन]] यांचे वडील व्यंकटेश देविदास महाजन यांच्यासोबत [[शिक्षक]] होते.{{संदर्भ हवा}} नरहर रापतवार यांनी प्रतिकूल परिस्थितीत शिक्षण पूर्ण केले. तत्कालीन [[मुघल साम्राज्य|मुघल]] राजवटीच्या काळात त्यांनी [[अंबाजोगाई]] ते [[हैदराबाद]] असा प्रवास पायी करून मॅट्रिकची परीक्षा दिली आणि ती अव्वल गुणांनी उत्तीर्ण केली. नरहर रापतवार हे [[मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन|मराठवाडा मुक्तीसंग्राम]] चळवळीत सक्रिय सहभागी होते. या आंदोलनात त्यांनी [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] यांच्या समवेत कार्य केले. [[स्वातंत्र्य]] नंतर त्यांना [[स्वातंत्र्यसैनिक]] सन्मान योजने तर्फे मानधन प्राप्त हॉट असे. असा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://play.google.com/store/books/details?id=mZAuEQAAQBAJ&amp;pli=1|title=सहज सुचलं म्हणून..!|last=रापतवार|first=सुदर्शन|date=2024-11-15|publisher=Madhyam Publication's|isbn=978-81-902787-8-2|language=mr}}&lt;/ref&gt; 

रापतवार यांनी आपल्या पत्रकारितेच्या कारकिर्दीची सुरुवात '''[[नांदेड]]''' येथील ''गोदातीर समाचार'' या दैनिकात '''कंपोजिटर''' (कंपोजिट प्रेस) म्हणून केली. त्यानंतर त्यांनी ''मराठवाडा साथी'', ''चंपावती पत्रिका'', ''लोकपत्र, विवेक सिंधु,'' आणि ''[[लोकमत]]'' या दैनिकांमध्ये विविध पदांवर काम केले.''[[लोकमत]]'' दैनिकात त्यांनी सुमारे '''१५ वर्षे''' सेवा दिली. याशिवाय त्यांनी ''[[पुढारी (वृत्तपत्र)|पुढारी]]'', ''[[एकमत]]'' आणि ''[[दिव्य मराठी]]'' या दैनिकांसाठीही कार्य केले.{{संदर्भ हवा}}

== पत्रकारितेतील केलेले काम ==
रापतवार यांनी पत्रकारितेच्या क्षेत्रात गेली ४ दशकांपासून कार्यरत आहेत.{{संदर्भ हवा}} त्यांनी विविध वृत्तपत्रे, नियतकालिके आणि माध्यमांसाठी लेखन केले असून त्यांच्या लिखाणाचा विषय सामाजिक, सांस्कृतिक आणि समकालीन घडामोडी यांवर आधारित आहे.
* कंपोजिट प्रेस
* तालुका प्रतिनिधी
* उपविभागीय प्रतिनिधी
* ब्युरो चीफ
* विभागीय प्रतिनिधी
* संपादक

== साहित्य व प्रकाशन ==
रापतवार यांनी [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषेत लेखन केले असून त्यांचे [[लेखांकन (वाणिज्य)|लेख]] आणि [[पुस्तक|पुस्तके]] विविध विषयांवर आधारित आहेत. त्यांच्या लिखाणात समाजातील बदल, लोकजीवन, सांस्कृतिक मूल्ये आणि अनुभवप्रधान मांडणी यांचा समावेश आहे. त्यांचे लेखन काही पुस्तकांमधून तसेच संकलनांमधून प्रकाशित झाले आहे. सहज सुचलं म्हणून हे त्यांचे लेखनकार्य मानले जाते, ज्यामध्ये त्यांनी विविध विषयांवरील अनुभव आणि निरीक्षणे मांडली आहेत.{{संदर्भ हवा}}

* असामान्य
* मंदिरांचे गाव&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://play.google.com/store/books/details?id=hZAuEQAAQBAJ|title=मंदिराचे गाव|last=रापतवार|first=सुदर्शन|date=2024-08-15|publisher=Madhyam Publication|isbn=978-81-902787-7-5|language=mr}}&lt;/ref&gt;
* सहज सुचलं म्हणून&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://play.google.com/store/books/details?id=mZAuEQAAQBAJ|title=सहज सुचलं म्हणून..!|last=रापतवार|first=सुदर्शन|date=2024-11-15|publisher=Madhyam Publication's|isbn=978-81-902787-8-2|language=mr}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार व सन्मान ==
सुदर्शन रापतवार यांना पत्रकारिता, शोधवार्ता लेखन आणि सामाजिक क्षेत्रातील कार्यासाठी विविध संस्थांकडून अनेक पुरस्कार व सन्मान प्राप्त झाले आहेत. त्यांच्या आजवरच्या कार्याची दखल घेत देण्यात आलेले प्रमुख पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत: &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dgipr.maharashtra.gov.in/awards|title=उत्कृष्ट पत्रकारिता पुरस्कार|date=2024-01-05|website=माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय|language=mr|access-date=2024-12-16|archive-date=2024-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215182440/https://dgipr.maharashtra.gov.in/awards|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dgipr.maharashtra.gov.in/awards|title=उत्कृष्ट पत्रकारिता पुरस्कार|date=2024-01-05|website=माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय|language=mr|access-date=2024-12-15|archive-date=2024-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215182437/https://dgipr.maharashtra.gov.in/awards|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhartiyamahitiadhikar.com/news-details.aspx?id=26605|title=नानक साई च्या घुमान साहित्य सभेचे स|website=www.bhartiyamahitiadhikar.com|access-date=2024-12-15}}{{मृत दुवा|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.satyamarathinews.com/node/69|title=सुदर्शन रापतवार भक्त नामदेव साहित्य पुरस्काराने सन्मानित {{!}} Satya Marathi News|website=www.satyamarathinews.com|access-date=2024-12-15}}{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

# '''राणाप्रताप पुरस्कार (१९९१)'''   निपक्षपाती आणि वस्तुनिष्ठ लेखनाबद्दल ''राणाप्रताप क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळा''च्या वतीने प्रदान करण्यात आलेला पुरस्कार.
# '''कै. [[अनंतराव भालेराव]] विशेषवार्ता द्वितीय पुरस्कार (१९९७)'''   ''[[धाराशिव|उस्मानाबाद]] जिल्हा पत्रकार संघा''च्या वतीने शोधवार्ता विभागातील कार्यासाठी देण्यात आलेला द्वितीय पुरस्कार.
# '''कै. [[अनंतराव भालेराव]] विशेषवार्ता प्रथम पुरस्कार (१९९८)'''   ''[[धाराशिव|उस्मानाबाद]] जिल्हा पत्रकार संघा''च्या वतीने [[मराठवाडा]] विभागातील विशेषवार्ता विभागासाठी देण्यात आलेला प्रथम पुरस्कार.
# '''[[अरुणा असफ अली]] प्रथम पुरस्कार'''   [[बीड]] जिल्ह्यातील ''तेलगाव'' येथील '''[[अरुणा असफ अली|''अरुणा असफ अली'']]''' ''फाउंडेशन'' आणि ''जागृती सेवाभावी संस्था'' यांच्या वतीने शोधवार्ता विभागासाठी देण्यात आलेला पुरस्कार.
# '''अंकुर विशेषवार्ता प्रथम पुरस्कार'''   अकोला येथील ''अंकुर साहित्य संघा''च्या वतीने देण्यात येणारा राज्यस्तरीय विशेषवार्ता प्रथम पुरस्कार.
# '''मराठवाडा गौरव पुरस्कार (१९९९)'''   [[किरण बेदी]] यांच्या ''नवज्योती दिल्ली पोलीस फाउंडेशन'' आणि ''नवकिरण नशामुक्ती संस्था, [[अंबाजोगाई]]'' यांच्या वतीने पत्रकारिता व सामाजिक क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल प्रदान करण्यात आलेला पुरस्कार.
# '''उत्कृष्ट सामाजिक कार्यकर्ता पुरस्कार (२०००)'''   ''समता प्रतिष्ठान''च्या वतीने ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसैनिक कै. वामनराव ठाकूर यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ देण्यात आलेला पुरस्कार.
# '''पत्रपंडित पा. वा. गाडगीळ पुरस्कार (२००२)'''   ''दैनिक [[लोकमत]]''च्या वतीने आयोजित पत्रपंडित पा. वा. गाडगीळ स्मृती शोधवार्ता स्पर्धेत राज्यस्तरावर प्रथम क्रमांकाचा पुरस्कार.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathisrushti.com/articles/marathi-editor-paa-vaa-gadgil/|title=मराठी संपादक पां. वा. गाडगीळ – Marathisrushti Articles|website=www.marathisrushti.com|access-date=2025-12-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bahuvidh.com/punashcha/23929|title=रशियन क्रांतीचे परिणाम - भाग दुसरा - पां. वा. गाडगीळ - बेकारीनिवारण ही सरकारची जबाबदारी होय हें तत्त्व आतां मान्य झालें आहे. बहुविध - निवडक, उत्तम, आशयघन व संपादित मजकुर चोखंदळ वाचकांसाठी|website=बहुविध|language=mr|access-date=2025-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106054224/https://bahuvidh.com/punashcha/23929|archive-date=2026-01-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
# '''समर्थन शिष्यवृत्ती पुरस्कार (२००२)'''   ''समर्थन प्रतिष्ठान, नवी [[मुंबई]]'' यांच्या वतीने देण्यात येणारा राज्यस्तरीय पुरस्कार.
# '''डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर]] राष्ट्रीय फेलोशिप पुरस्कार (२००२)'''   ''अखिल भारतीय दलित साहित्य अकादमी, नवी दिल्ली'' यांच्या वतीने पत्रकारिता व सामाजिक क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल प्रदान करण्यात आलेला पुरस्कार.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bdsakademi.com/about-us.php|title=BDSAkademi Bharatiya Dalit Sahitya Academy|website=www.bdsakademi.com|access-date=2025-12-22}}&lt;/ref&gt;
# '''पत्रपंडित पुरस्कार (२००३)'''   ''राष्ट्रीय कलागुण गौरव प्रतिष्ठान'' आणि ''विचारज्योत पब्लिकेशन, पुणे'' यांच्या वतीने वृत्तपत्र क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्यासाठी देण्यात आलेला राज्यस्तरीय पुरस्कार.
# '''समर्थन मानवी हक्क वार्ता पुरस्कार (२००९)'''   ''समर्थन प्रतिष्ठान, नवी मुंबई'' यांच्या वतीने असंघटित कामगार, बालमजूर व कष्टकरी वर्गासाठी केलेल्या पत्रकारितेच्या कार्याबद्दल देण्यात आलेला राज्यस्तरीय पुरस्कार. 'समर्थन प्रतिष्ठान संवाद पुरस्कार'
# '''चौथास्तंभ पुरस्कार (२०१३)'''   ''अप्रतिम मीडिया'' या संस्थेच्या वतीने पत्रकारिता क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्यासाठी देण्यात आलेला पुरस्कार.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apratimmedia.in/en/home-en/|title=Home|website=Apratim Media|language=en-US|access-date=2025-12-22}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/maharashtra/satara/jivandhar-chavan-pudhari-gets-state-level-darpan-award-sk95|title=Jivandhar Chavan: ‘पुढारी‌’चे जीवनधर चव्हाण यांना राज्यस्तरीय ‌‘दर्पण‌’ पुरस्कार जाहीर|last=वृत्तसेवा|first=पुढारी|date=2025-12-08|website=Pudhari News|language=mr|access-date=2025-12-22}}&lt;/ref&gt;
# '''जीवन गौरव पुरस्कार (२०२२)''' [[केज तालुका|केज]] येथील ''झुंझार पत्रकार संघा''च्या वतीने देण्यात आलेला जीवन गौरव पुरस्कार
# '''आदर्श पत्रकार पुरस्कार (२०२२)'''   स्वामी विवेकानंद सामाजिक प्रतिष्ठान, पट्टीवडगाव (ता. परळी) यांच्या वतीने स्व. भानुदास मारोती जाधव (गुरुजी) यांच्या सातव्या पुण्यस्मरणानिमित्त आयोजित कार्यक्रमात प्रदान करण्यात आलेला आदर्श पत्रकार पुरस्कार.
# '''[[संत नामदेव]] साहित्य पुरस्कार (२०२४)'''    ''[[हुजूर साहेब|हजुर साहिब]] [[नांदेड]] व नानक साई फाउंडेशन, [[नांदेड]]'' यांच्या वतीने ४ फेब्रुवारी २०२४ रोजी आयोजित [[नामदेव|संत नामदेव]] मराठी साहित्य संमेलन, [[नांदेड]] येथे प्रदान करण्यात आलेला साहित्य पुरस्कार.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nandedtoday.com/%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%95-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%88-%e0%a4%9a%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%98%e0%a5%81%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%a4/,%20https://nandedtoday.com/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%88-%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4/|title=नानक साई च्या घुमान साहित्य सभेचे संत नामदेव साहित्य पुरस्कार जाहीर! - NANDED TODAY|last=nandedtoday|date=2024-01-31|language=en-US|access-date=2025-12-22}}{{मृत दुवा|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/haryana/kurukshetra/nanak-sai-foundations-bhagat-namdev-ghuman-darshan-yatra-will-come-to-kurukshetra-on-november-3-makkar-kurukshetra-news-c-45-1-kur1001-143560-2025-10-09|title=नानक साई फाऊंडेशन की भगत नामदेव घुमान दर्शन यात्रा तीन नवंबर को कुरुक्षेत्र आएगी : मक्कड़|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2025-12-22}}&lt;/ref&gt;
# '''संत गुरुदेव जीवन गौरव पुरस्कार (२०२५)'''    [[अंबाजोगाई]] तालुक्यातील ''[[घाटनांदुर]]'' येथील ''गुरुदास सेवा आश्रम'' यांच्या वतीने पत्रकारिता व सामाजिक क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल प्रदान करण्यात आलेला पुरस्कार.

== भूमिका   ==
सुदर्शन रापतवार महाराष्ट्र राज्य मराठी पत्रकार संघाचे मराठवाडा विभागीय सरचिटणीस म्हणून काम पहिले आहे. [[मराठवाडा साहित्य परिषद]] शाखा [[अंबाजोगाई साहित्य संमेलन|११व्या अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाचे]] स्वागताध्यक्षपदी रापतवार हे होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newstoday24.co.in/?p=8312|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन विविध उपक्रमांचे आयोजन - NEWS 24 TODAY|date=2024-07-09|language=en-US|access-date=2024-12-15|archive-date=2025-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926003346/https://newstoday24.co.in/?p=8312|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HBED_20241214_3_8 |title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi &amp; Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2024-12-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zunjarnews.com/latest-news/2807/|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाचे उद्या होणार उद्घाटन, नागरीकांना सहभागी होण्याचे स्वागताध्यक्ष सुदर्शन रापतवार यांचे आवाहन|last=आंबेकर ९४२२९३१४२१|first=दत्तात्रय|date=2024-12-13|website=Zunjar News {{!}} Marathi News Portal in Maharashtra State {{!}} Top News {{!}}|language=en-US|access-date=2024-12-15}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ   ==
&lt;references /&gt;{{अविचलवर्ग:रापतवार,सुदर्शन}}
[[वर्ग:मराठी पत्रकार]]
[[वर्ग:पत्रकार]]
[[वर्ग:लेखक]]</text>
      <sha1>2zxseotar2tqomrluvfa144jceyosas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुनीती देवी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>361266</id>
    <revision>
      <id>2717137</id>
      <parentid>2710756</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15542" sha1="oufke8l7o5z1f744snw3uwgslug8o8j" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''सुनीती देवी''' '''[[ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर|सीआयई]]''' (३० सप्टेंबर १८६४ &amp;#x2013; १० नोव्हेंबर १९३२) या ब्रिटिश भारतातील [[कूच बिहार]] या [[संस्थान|संस्थानाच्या]] महाराणी होत्या.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://lafayette.org.uk/coo2484a.html|title=Sitter: H.H. Maharani Sunity Devi|publisher=Lafayette Negative Archive}}&lt;/ref&gt;

== सुरुवातीचे जीवन ==
त्या प्रसिद्ध [[ब्राह्मो समाज]] सुधारणावादी, [[कोलकाता|कलकत्त्याचे]] [[केशवचंद्र सेन]] आणि जगन्मोहिनी सेन यांच्या कन्या होत्या.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Keshub Chunder Sen |url=https://www.britannica.com/biography/Keshub-Chunder-Sen |publisher=[[इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका]] |access-date=२०२६-०८-१५}}&lt;/ref&gt; १८७८ मध्ये, जेव्हा त्या केवळ चौदा वर्षांच्या होत्या, तेव्हा त्यांचा विवाह [[कूच बिहार संस्थान|कूचबिहारचे]] महाराजा [[नृपेंद्र नारायण]] (१८६३-१९११) यांच्याशी झाला.&lt;ref name=&quot;kaye&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=JjQbAAAAMAAJ&amp;q=suniti+devi+cooch+behar|title=Sucharu Devi, Maharani of Mayurbhanj:Title Nirmul and Profulla Sen a Biography|last=Kaye|first=Joyoti Devi|publisher=Writers Workshop|year=1979|pages=18, 24}}&lt;/ref&gt; लग्नानंतर त्या दोन वर्षे तिच्या वडिलांकडे राहिल्या, कारण नारायण लग्नानंतर लगेचच उच्च शिक्षणासाठी [[लंडन]]ला गेले होते.&lt;ref name=&quot;kaye&quot; /&gt;

त्या चार मुले आणि तीन मुलींच्या आई होत्या: [[राजेंद्र नारायण]], [[जितेंद्र नारायण]], व्हिक्टर नित्येंद्र नारायण (जन्म १८८८), आणि हितेंद्र नारायण (जन्म १८९०)/ आणि त्यांच्या मुली सुकृती देवी (जन्म १८४४), प्रतिभा देवी (जन्म १८९१) आणि सुधीरा देवी (जन्म १८९४) होत्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devi |first=Sunity |title=The Autobiography of an Indian Princess |publisher=John Murray |year=1921}}&lt;/ref&gt;

तिच्या मुली सुधीरा आणि प्रतिभा यांनी [[इंग्लंड]]मधील विटविक मॅनर येथील दोन भाऊ, ॲलन मँडर आणि माइल्स मँडर यांच्याशी लग्न केले.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wightwick Manor and Gardens |url=https://www.nationaltrust.org.uk/visit/birmingham-west-midlands/wightwick-manor-and-gardens |publisher=[[नॅशनल ट्रस्ट]] |access-date=२०२६-०८-१५}}&lt;/ref&gt; विटविक मॅनर हा [[नॅशनल ट्रस्ट]]चा भाग आहे आणि भेट देण्यासाठी खुला आहे. सुकृती देवी यांनी ज्योत्स्ना नाथ घोषाल यांच्याशी विवाह केला.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tagore |first=Rabinath |title=Family History of Tagores |publisher=Visva-Bharati |year=1988}}&lt;/ref&gt; ज्योत्स्ना नाथ घोषाल हे [[स्वर्णकुमारी देवी]] ([[रवींद्रनाथ टागोर]] यांची बहीण) आणि जानकी नाथ घोषाल यांचा मोठा मुलगा आहे. सुनीती देवी यांच्या मुलांपैकी राजेंद्र नारायण आणि जितेंद्र नारायण हे नंतर कूचबिहारचे महाराज झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cooch Behar Princely State Rulers |url=https://coochbehar.gov.in/ |publisher=कूचबिहार जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१५}}&lt;/ref&gt; [[गायत्री देवी (महाराणी)|गायत्री देवी]] आणि इला देवी या त्यांचा मुलगा जितेंद्र नारायण भूप बहादूर यांच्या मुली होत्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devi |first=Gayatri |title=A Princess Remembers: The Memoirs of the Maharani of Jaipur |publisher=Anchor |year=1995 |isbn=978-0385900225}}&lt;/ref&gt;

== कार्य ==
१८८७ मध्ये, त्यांचे पती नृपेंद्र नारायण यांना [[ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर]] देण्यात आले आणि सुनीती देवींना [[ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर]] देण्यात आले.&lt;ref name=&quot;books.google.co.in&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iUJuAAAAMAAJ&amp;q=suniti+devi+cooch+behar|title=North East India and her Neighbours|publisher=Indian Institute of Oriental Studies and Research|year=1995|pages=21, 24}}&lt;/ref&gt; सुनीती देवी हा पुरस्कार मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला ठरल्या.&lt;ref name=&quot;books.google.co.in&quot; /&gt; १८९८ मध्ये [[व्हिक्टोरिया (ब्रिटन)|राणी व्हिक्टोरियाच्या]] डायमंड ज्युबली सोहळ्याला आणि १९११ च्या [[दिल्ली दरबार|दिल्ली दरबारला]] तिचे पती, कूचबिहारचे महाराजा यांच्यासोबत तिने हजेरी लावली.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol A. |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |url=https://archive.org/details/consumingmoderni0000unse |publisher=University of Minnesota Press |year=1995 |isbn=978-0816623068}}&lt;/ref&gt; ती, तिची बहीण, [[सुचारु देवी]] यांच्यासह, त्यांच्या सुंदर पोशाखासाठी प्रसिद्ध झाल्या.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=U2pDxinD28AC&amp;q=suniti+devi++&amp;pg=PA76|title=The Many Worlds of Sarala Devi: A Diary|last=Chaudhurani|first=Sarala Devi|last2=Ray|first2=Sukhendu|publisher=Berghahn Books|year=2010|isbn=978-81-87358-31-2|pages=76|author-link=Sarala Devi Chaudhurani}}&lt;/ref&gt;

१८८१ मध्ये तिच्या पतीने तिच्या नावाने मुलींची शाळा सुरू केली होती ज्याचे नाव नंतर ''सुनीती अकादमी'' असे ठेवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.telegraphindia.com/1060208/asp/siliguri/story_5818461.asp|title=Womens crusader for 125 years - Cooch behar school salutes Suniti devi on foundation day|date=8 February 2006|work=The Telegraph|location=Calcutta, India|access-date=27 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317151626/http://www.telegraphindia.com/1060208/asp/siliguri/story_5818461.asp|archive-date=17 March 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; शाळेच्या स्थापनेमागे सुनीती देवी यांची इच्छा होती.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot; /&gt;

त्या मनापासून शिक्षणतज्ज्ञ आणि महिला हक्क कार्यकर्त्या होत्या व त्यासाठी त्या संस्थेला वार्षिक अनुदान देत असत.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot; /&gt; त्यांनी मुलींना शिक्षण शुल्क भरण्यापासून सूट दिली होती आणि त्या यशस्वी विद्यार्थ्यांना बक्षीसही देत असत.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot; /&gt; तिने मुलींना घरून शाळेत आणण्यासाठी आणि परतीसाठी पॅलेसच्या गाड्यांची व्यवस्था केली होती.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot; /&gt; कोणताही वाद टाळण्यासाठी, तिने गाड्यांच्या खिडक्या पडद्यांनी झाकण्याचा आदेश दिला.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot; /&gt;

१९०८ मध्ये तिने, तिची बहीण सुचारु देवी (मयूरभंजची महाराणी) सोबत [[दार्जिलिंग|दार्जिलिंगमधील]] महाराणी गर्ल्स हायस्कूलच्या पायाभरणीसाठी आर्थिक मदत केली.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Kz1-mtazYqEC&amp;q=suniti+devi+cooch+behar&amp;pg=PA144|title=The Indian Princes and Their States|last=Ramusack|first=Barbara N.|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-26727-4|volume=3|pages=144|author-link=Barbara N. Ramusack}}&lt;/ref&gt; १९३२ मध्ये त्या राज्य परिषदेच्या अध्यक्षा आणि [[ऑल बंगाल महिला संघ|ऑल बंगाल महिला संघाच्या]] पहिल्या अध्यक्षा होत्या.&lt;ref&gt;{{cite web |title=All Bengal Women's Union History |url=https://abwu.org/ |publisher=ऑल बंगाल महिला संघ |access-date=२०२६-०८-१५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260816043759/https://www.abwu.org/ |archive-date=2026-08-16 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्यांनी [[चारुलता मुखर्जी]], [[सरोज नलिनी दत्त]], टी. आर. नेली आणि त्यांची बहीण सुचारु देवी यांसारख्या बंगालमधील इतर महिला हक्क कार्यकर्त्यांसोबत काम केले होते.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Forbes |first=Geraldine |title=Women in Modern India |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0521653770}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी ''द ब्युटीफुल मोगल प्रिन्सेसेस'' हे पुस्तक लिहिले, जे १९१८ मध्ये डब्ल्यू. थॅकर अँड कंपनी, लंडन यांनी प्रकाशित केले.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devi |first=Sunity |title=The Beautiful Mogul Princesses |publisher=W. Thacker &amp; Co. |year=1918}}&lt;/ref&gt; या पुस्तकात मुघल राजकन्या [[मुमताज महल]], रेबा, [[झेबुनिस्सा]] आणि [[नूरजहाँ]] यांच्या जिव्हाळ्याच्या जीवनकथा आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sunity Devi Books |url=https://www.thehindu.com/ |work=[[द हिंदू]] |access-date=२०२६-०८-१५}}&lt;/ref&gt; त्यांनी ''बंगाल डॅकॉइट्स अँड टायगर्स'' हा लघुकथा संग्रह देखील लिहिला, जो १९१६ मध्ये कलकत्ता येथील ठाकर, स्पिंक अँड कंपनीने प्रकाशित केला.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devi |first=Sunity |title=Bengal Dacoits and Tigers |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |year=1916}}&lt;/ref&gt; त्यांचे शेवटचे प्रकाशन ''द लाइफ ऑफ प्रिन्सेस यशोदरा: वाईफ अँड डिसायपल ऑफ द लॉर्ड बुद्ध'' हे होते, जे लंडन: एल्किन मॅथ्यूज अँड मॅरोट लिमिटेड यांनी १९२९ पहिले प्रकाशित केले व त्यानंतर केसिंगर लेगसी रिप्रिंट्सद्वारे हे पुनर्मुद्रित केले गेले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devi |first=Sunity |title=The Life of Princess Yashodara: Wife and Disciple of the Lord Buddha |publisher=Elkin Mathews &amp; Marrot |year=1929}}&lt;/ref&gt;

१९३२ मध्ये [[रांची]] येथे सुनीती देवींचे अचानक निधन झाले.&lt;ref name=&quot;books.google.co.in2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iUJuAAAAMAAJ&amp;q=suniti+devi+cooch+behar|title=North East India and her Neighbours|publisher=Indian Institute of Oriental Studies and Research|year=1995|pages=21, 24}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|30em}}

[[वर्ग:बंगाल प्रेसिडेन्सीमधील व्यक्ती]]
[[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी लेखिका]]
[[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी]]
[[वर्ग:भारतीय समाजसुधारक]]
[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय शिक्षक]]
[[वर्ग:बंगाली हिंदू लोक]]
[[वर्ग:भारतीय महिला परोपकारी]]
[[वर्ग:भारतीय शाळा आणि महाविद्यालयांचे संस्थापक]]
[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शैक्षणिक सिद्धांतकार]]
[[वर्ग:भारतीय महिला हक्क कार्यकर्ते]]
[[वर्ग:भारतीय महिला राजेशाही]]
[[वर्ग:कूच बिहार संस्थान]]
[[वर्ग:इ.स. १८६४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९३२ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>oufke8l7o5z1f744snw3uwgslug8o8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२५ फॉर्म्युला वन हंगाम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>366331</id>
    <revision>
      <id>2717198</id>
      <parentid>2683526</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213374" sha1="0cliegokfxw5qq31qbhvinqsuqga9kw" xml:space="preserve">{{एफ१ हंगाम
| मागील_हंगाम = २०२४
| सद्य_हंगाम = २०२५
| पुढील_हंगाम = २०२६
}}

२०२५ फॉर्म्युला वन हंगाम हा एफ.आय.ए. फॉर्म्युला वन शर्यतीचा ७६वा हंगाम आहे. ह्या हंगामामध्ये २४शर्यती खेळवल्या जाणार आहेत, ज्यात १० संघांच्या एकूण २० चालकांनी सहभाग घेणार आहेत. १६ मार्च २०२५ रोजी ऑस्ट्रेलिया ग्मध्ये पहिली तर ७ डिसेंबर २०२५ रोजी अबु धाबीमध्ये अखेरची शर्यत खेळवली जाणार आहे. 

==संघ आणि चालक==
२०२५ फॉर्म्युला वन हंगामात एकुन १० संघांनी भाग घेतला. खालील यादीत २०२५ हंगामात भाग घेतेलेल्या सर्व संघ व संघांच्या चालकांची माहिती आहे. चालकांचे क्रमांक फॉर्म्युला वन संघटनेच्या २०२५ हंगामाच्या अधिक्रुत सोत्राप्रमाणे आहेत. सर्व संघाची माहिती सुद्धा फॉर्म्युला वन संघटनेच्या २०२५ हंगामाच्या अधिक्रुत सोत्राप्रमाणे आहे. काही ऐतिहासिक रुढिंमुळे क्रमांक १३ कोणत्याही चालकाला दिले गेले नव्हते.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|संघ
!rowspan=&quot;2&quot;|कारनिर्माता 
!rowspan=&quot;2&quot;|चेसिस 
!rowspan=&quot;2&quot;|इंजिन† 
!colspan=&quot;3&quot; | मुख्य चालक
|-
!क्र.
!नाव
!शर्यत क्र.
|-
| {{flagicon|फ्रांस}}[[मर्सिडीज-बेंझ|बि.डब्ल्यु.टी.]] अल्पाइन एफ.१ संघ&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bwt-wam.com/it/azienda/a-proposito-di-bwt/bwt-and-alpine-एफ.1/|title=BWT आणि Alpine एफ.१ टीमने टिकाव व पर्यावरणासाठी सामरिक भागीदारी जाहीर केली|प्रकाशक=BWT|दिनांक=११ फेब्रुवारी २०२२|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ एप्रिल २०२४|archive-date=२४ एप्रिल २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240424190638/https://www.bwt-wam.com/it/azienda/a-proposito-di-bwt/bwt-and-alpine-एफ.1/|}}&lt;/ref&gt;
! [[अल्पाइन एफ.१ संघ]] - [[रेनोल्ट एफ१]]
| आल्पाइन ऐ.५२५&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=१८ फेब्रुवारी २०२५ |दुवा=https://www.racefans.net/2025/02/18/first-pictures-alpine-presents-its-livery-for-the-2025-f1-season/ |title=२०२५ F1 साठी अल्पाइनने लिव्हरीचे अनावरण केले|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१८ फेब्रुवारी २०२५ |प्रकाशक=racefans.net|}}&lt;/ref&gt;
|{{Nowrap|रेनोल्ट ई-टेक आर.ई. २५}}&lt;ref name=&quot;TheRaceUntil२०२६&quot;&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=८ जानेवारी २०२४ |title=२०२६ साठी प्रत्येक एफ.१ संघ कोणता इंजिन वापरेल|दुवा=https://www.the-race.com/formula-1/2026-f1-team-engines/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526060831/https://www.the-race.com/formula-1/2026-f1-team-engines/ |archive-date=२६ मे २०२४ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ फेब्रुवारी २०२४ |प्रकाशक=The Race |}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|७&lt;br/&gt;४३&lt;br/&gt;१०
|{{flagicon|ऑस्ट्रेलिया}}[[जॅक डूहान]]&lt;br/&gt;{{flagicon|आर्जेन्टिना}}[[फ्रँको कोलापिंटो]]&lt;br/&gt;{{flagicon|फ्रांस}}[[पियर गॅस्ली]]
| align=&quot;center&quot; nowrap|१-६&lt;br/&gt;७-१०&lt;br/&gt;१-१०
|-
|{{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}अ‍ॅस्टन मार्टिन [[आरामको]] एफ.१ संघ&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=३ फेब्रुवारी २०२२ |title=एफ.१: अ‍ॅस्टन मार्टिनने आरामकोसोबत प्रायोजकत्व करार केला |दुवा=https://motorsport.uol.com.br/f1/news/एफ.1-aston-martin-sela-acordo-de-patrocinio-com-aramco/7857480/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907004439/https://motorsport.uol.com.br/f1/news/एफ.1-aston-martin-sela-acordo-de-patrocinio-com-aramco/7857480/ |archive-date=७ सप्टेंबर २०२४ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२५ जानेवारी २०२४ |प्रकाशक=motorsport.uol.com.br |}}&lt;/ref&gt;
! {{Nowrap|[[अ‍ॅस्टन मार्टिन आरामको]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]}}
|अ‍ॅस्टन मार्टिन ए.एम्.आर.२५&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=अ‍ॅस्टन मार्टिन आरामकोने PUMA सोबत उच्च-कार्यक्षमता भागीदारी जाहीर केली |दुवा=https://www.astonmartinf1.com/en-GB/news/announcement/aston-martin-aramco-announces-high-performance-partnership-with-puma |प्रकाशक=AstonMartinf1.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१६ डिसेंबर २०२४ |quote=PUMA चे कार ब्रँडिंग २०२५ एफ.१ हंगामाच्या सुरुवातीला AMR२५ वर पहिल्यांदा दिसणार आहे.}}&lt;/ref&gt;
|{{nowrap|मर्सिडीज-बेंझ-ए.एम.जी एफ.१ एम.१६}}&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.astonmartinf1.com/en-GB/AMR25 |title=AMR२५ |प्रकाशक=astonmartinf1.com|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=अ‍ॅस्टन मार्टिनने २०२६ पासून होंडा इंजिन पार्टनर जाहीर केला|दुवा=https://www.skysports.com/f1/news/12477/12887654/aston-martin-confirm-honda-as-f1-engine-partner-from-2026-as-japanese-manufacturer-makes-official-return-to-sport |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ फेब्रुवारी २०२४ |प्रकाशक=Sky Sports |दिनांक=२४ मे २०२३ |archive-date=८ फेब्रुवारी २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208172635/https://www.skysports.com/f1/news/12477/12887654/aston-martin-confirm-honda-as-f1-engine-partner-from-2026-as-japanese-manufacturer-makes-official-return-to-sport |}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|१४&lt;br/&gt;१८
|{{flagicon|स्पेन}}[[फर्नांदो अलोन्सो]]&lt;br/&gt;{{flagicon|कॅनडा}}[[लान्स स्ट्रोल]]
| align=&quot;center&quot; nowrap|१-१०&lt;br/&gt;१-१०{{refn|group=टीप|[[लान्स स्ट्रोल]]ने [[२०२५ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश ग्रांप्री]]साठी प्रवेश केला होता, पण नंतर हात आणि मनगटातील वेदना असल्यामुळे त्याने माघार घेतली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-aston-martin-announce-stroll-to-miss-spanish-grand-prix.4FI8kbD2YhaiuMDhXgW8KO|title=अ‍ॅस्टन मार्टिनने जाहीर केले की स्ट्रोल स्पॅनिश ग्रांप्री गमावेल|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|दिनांक=३१ मे २०२५|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ मे २०२५|}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|{{flagicon|इटली}}स्कुदेरिआ फेरारी [[HP Inc.|HP]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=फेरारी आणि HP ने टायटल पार्टनरशिप जाहीर केली |दुवा=https://press.hp.com/us/en/press-kits/2024/scuderia-ferrari-hp.html |प्रकाशक=HP |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ एप्रिल २०२४ |archive-date=२४ एप्रिल २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424135809/https://press.hp.com/us/en/press-kits/2024/scuderia-ferrari-hp.html |}}&lt;/ref&gt;
! [[स्कुदेरिआ फेरारी]]
|फेरारी एफ.-२५&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=फेरारीने २०२५ साठी SF-२५ नाव जाहीर केले |दुवा=https://www.grandprix247.com/2025/01/30/ferrari-confirms-sf-25-as-name-for-2025-formula-1-car/ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=३० जानेवारी २०२५ |प्रकाशक=GRANDPRIX२४७ |दिनांक=३० जानेवारी २०२५|}}&lt;/ref&gt;
|फेरारी ०६६/१५&lt;ref name=&quot;TheRaceUntil२०२६&quot;/&gt;
| align=&quot;center&quot;|१६&lt;br/&gt;४४
|{{flagicon|मोनॅको}}[[शार्ल लक्लेर]]&lt;br/&gt;{{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}[[लुइस हॅमिल्टन]]
| align=&quot;center&quot; nowrap|१-१०&lt;br/&gt;१-१०
|-
|{{flagicon|युनायटेड स्टेट्स}}मनीग्राम हास एफ.१ संघ&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.formula1.com/en/latest/article.haas-sign-new-title-sponsor-for-2023-in-multi-year-deal.4YFZ3bryxIowvBi64hvnTO.html|title=हासने २०२३ साठी नवे टायटल स्पॉन्सर जाहीर केले|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन|दिनांक=२० ऑक्टोबर २०२२|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२२ ऑक्टोबर २०२२|archive-date=२८ नोव्हेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128011030/https://www.formula1.com/en/latest/article.haas-sign-new-title-sponsor-for-2023-in-multi-year-deal.4YFZ3bryxIowvBi64hvnTO.html|}}&lt;/ref&gt;
! [[हास एफ.१ संघ]] - [[स्कुदेरिआ फेरारी]]
|हास व्हि.एफ.२५&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.formula1.com/en/latest/article/gallery-haas-showcase-new-livery-for-2025-season-at-f1-75-live.1MglCUrG0z3HKWB8h1ZvLp|title=हासने एफ.१ ७५ Live मध्ये २०२५ साठी नवीन लिव्हरी सादर केली|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन.com|दिनांक=१८ फेब्रुवारी २०२५|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१९ फेब्रुवारी २०२५|}}&lt;/ref&gt;
|फेरारी ०६६/१५&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=हासने फेरारी इंजिन वापरण्याचा निर्णय कायम ठेवला|दुवा=http://www.grandprix.com//news/haas-to-stick-with-ferrari-amid-engine-crisis.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830231958/http://www.grandprix.com//news/haas-to-stick-with-ferrari-amid-engine-crisis.html |archive-date=३० ऑगस्ट २०२० |अ‍ॅक्सेसदिनांक=३० ऑगस्ट २०२० |प्रकाशक=grandprix.com|}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|३१&lt;br/&gt;८७
|{{flagicon|फ्रांस}}[[एस्टेबन ओकन]]&lt;br/&gt;{{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}[[ऑलिवर बेअरमॅन]]
| align=&quot;center&quot; nowrap|१-१०&lt;br/&gt;१-१०
|-
|{{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}मॅकलारेन फॉर्म्युला वन संघ
! [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| मॅकलारेन एम.सी.एल.३९&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=२०२५-०२-१३ |title=मॅकलारेनने २०२५ साठी नवीन कार डिझाइन सादर केले|दुवा=https://au.motorsport.com/f1/news/mclaren-becomes-first-f1-team-reveal-2025-car-design/10695547/ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२५-०२-१३ |प्रकाशक=Motorsport.com}}&lt;/ref&gt;
| मर्सिडीज-बेंझ-ए.एम.जी एफ.१ एम.१६&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=मॅकलारेनने पुन्हा मर्सिडीज एफ.१ इंजिन वापरण्यास सुरुवात केली|दुवा=https://www.autosport.com/f1/news/mclarens-deal-to-use-mercedes-f1-engines-again-from-2021-announced-4988153/4988153/ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१७ सप्टेंबर २०२२ |प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम |दिनांक=२८ सप्टेंबर २०१९ |archive-date=२ जून २०२१ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215052/https://www.autosport.com/f1/news/mclarens-deal-to-use-mercedes-f1-engines-again-from-2021-announced-4988153/4988153/ |}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|४&lt;br/&gt;८१
|{{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}[[लॅन्डो नॉरिस]]&lt;br/&gt;{{flagicon|ऑस्ट्रेलिया}}[[ऑस्कर पियास्त्री]]
| align=&quot;center&quot; nowrap|१-१०&lt;br/&gt;१-१०
|-
|{{nowrap|{{flagicon|जर्मनी}}मर्सिडीज-बेंझ-ए.एम.जी [[पेट्रोनास]] एफ.१ संघ}}&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=मर्सिडीज-बेंझने पेट्रोनाससह दीर्घकालीन करार वाढवला|दुवा=https://us.motorsport.com/f1/news/mercedes-signs-early-petronas-deal-extension-ahead-of-new-f1-2026-rules/10375423/ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ एप्रिल २०२४ |प्रकाशक=Motorsport |दिनांक=२८ सप्टेंबर २०२२ |}}&lt;/ref&gt;
! [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| मर्सिडीज-बेंझ डब्ल्यू.१६&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.mercedesamgf1.com/news/w16-launch-date-confirmed|title=डब्ल्यू.१६ लाँच तारीख जाहीर|दिनांक=२७ जानेवारी २०२५|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२७ जानेवारी २०२५|प्रकाशक=मर्सिडीज-बेंझ-ए.एम.जी पेट्रोनास एफ.१ संघ|}}&lt;/ref&gt;
| मर्सिडीज-बेंझ-ए.एम.जी एफ.१ एम.१६&lt;ref name=&quot;TheRaceUntil२०२६&quot;/&gt;
| align=&quot;center&quot;|१२&lt;br/&gt;६३
|{{nowrap|{{flagicon|इटली}}[[आंद्रेआ किमी अँटोनेली]]}}&lt;br/&gt;{{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}[[जॉर्ज रसल]]
| align=&quot;center&quot; nowrap|१-१०&lt;br/&gt;१-१०
|-
|{{nowrap|{{flagicon|इटली}}व्हिसा कॅश ॲप रेसिंग बुल्स एफ.१ संघ}}&lt;ref name=&quot;:१&quot;&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=२०२४-११-०२ |title=RB च्या नाव बदलाच्या योजना काय आहेत?|दुवा=https://www.motorsport.com/f1/news/whats-really-going-on-with-rbs-name-change-plans-for-2025/10669292/ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२४-११-०७ |प्रकाशक=Motorsport.com|archive-date=११ नोव्हेंबर २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111014048/https://www.motorsport.com/f1/news/whats-really-going-on-with-rbs-name-change-plans-for-2025/10669292/ |}}&lt;/ref&gt;
![[रेसिंग बुल्स]] - [[होंडा आर.बी.पी.टी.]]
|{{nowrap|रेसिंग बुल्स व्ही.सी.ए.आर.बी. ०२&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=Hahnair ने व्हिसा कॅश ॲप आरबी संघासोबत भागीदारी केली|दुवा=https://www.visacashapprb.com/int-en/hahnair-partnership-2025 |प्रकाशक=Visa Cash App आर.बी. फॉर्म्युला वन संघ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१६ डिसेंबर २०२४ |}}&lt;/ref&gt;}}
|{{nowrap|होंडा आर.बी.पी.टी.एच.००३}}&lt;ref name=&quot;:३&quot;&gt;{{स्रोत बातमी |title=होंडा आर.बी.पी.टी.एच.००३ |दुवा=https://honda.racing/f1/machines/honda-rbpth-003 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२५-०५-१३ |प्रकाशक=होंडा.Racing |language=en-US |archive-date=2025-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414165315/https://honda.racing/f1/machines/honda-rbpth-003 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|६&lt;br/&gt;२२&lt;br/&gt;३०
|{{flagicon|फ्रांस}}[[आयझॅक हॅजार]]&lt;br/&gt;{{flagicon|जपान}}[[युकि सुनोडा]]&lt;br/&gt;{{flagicon|न्यू झीलँड}}[[लियाम लॉसन]]
| align=&quot;center&quot; nowrap|१-१०&lt;br/&gt;१-२&lt;br/&gt;३-१०
|-
|{{flagicon|ऑस्ट्रिया}}[[ऑरॅकल]] रेड बुल रेसिंग&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२५ जानेवारी २०२४|दिनांक=१० फेब्रुवारी २०२२|प्रकाशक=www.autoracing.com.br|title=रेड बुल/Oracle करार एफ.१ इतिहासातील सर्वात मोठा करार|दुवा=https://www.autoracing.com.br/acordo-red-bull-oracle-e-o-maior-na-historia-da-एफ.1/|archive-date=४ एप्रिल २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404024812/https://www.autoracing.com.br/acordo-red-bull-oracle-e-o-maior-na-historia-da-एफ.1/|}}&lt;/ref&gt;
![[रेड बुल रेसिंग]] - [[होंडा आर.बी.पी.टी.]]
|रेड बुल रेसिंग आर.बी.२१&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=Oracle रेड बुल रेसिंग ने Neat सोबत भागीदारी केली|दुवा=https://www.redbullracing.com/int-en/neat-choose-oracle-red-bull-racing-to-make-its-debut-partnership-in-formula-1 |प्रकाशक=Oracle रेड बुल रेसिंग |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१६ डिसेंबर २०२४ |}}&lt;/ref&gt;
|{{nowrap|होंडा आर.बी.पी.टी.एच.००३}}&lt;ref name=&quot;:३&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot;|१&lt;br/&gt;३०&lt;br/&gt;२२
|{{nowrap|{{flagicon|नेदरलँड्स}}[[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]&lt;br/&gt;{{flagicon|न्यू झीलँड}}[[लियाम लॉसन]]&lt;br/&gt;{{flagicon|जपान}}[[युकि सुनोडा]]}}
| align=&quot;center&quot; nowrap|१-१०&lt;br/&gt;१-२&lt;br/&gt;३-१०
|-
|{{flagicon|स्वित्झर्लंड}}स्टेक एफ.१ संघ किक सॉबर&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=सॉबरने २०२४ आणि २०२५ साठी अधिकृत संघ नाव जाहीर केले |दुवा=https://racingnews365.com/sauber-announces-final-team-name-for-2024-and-2025#:~:text=सॉबर%20has%20formally%20announced%20that,sponsors%20in%20the%20official%20name. |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ एप्रिल २०२४ |प्रकाशक=RacingNews३६५ |दिनांक=१ जानेवारी २०२४ |archive-date=२४ एप्रिल २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424183544/https://racingnews365.com/sauber-announces-final-team-name-for-2024-and-2025#:~:text=सॉबर%20has%20formally%20announced%20that,sponsors%20in%20the%20official%20name. |}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=टीप|[[सॉबर]]चे प्रायोजकत्व करार स्टेक या कंपनीसोबत आहे, ज्याचे सह-संस्थापक किकचेही समर्थक आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.motorsport.com/f1/news/sauber-stake-f1-team-name-2024/10558037/|title=सॉबर २०२४-२५ मध्ये Stake एफ.१ संघ नावाने धावणार|दिनांक=१५ डिसेंबर २०२३|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१८ मार्च २०२४|प्रकाशक=मोटरस्पोर्ट डॉट कॉम|archive-date=१५ डिसेंबर २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215121736/https://www.motorsport.com/f1/news/sauber-stake-f1-team-name-2024/10558037/|}}&lt;/ref&gt; सॉबरने फेरी १ आणि ९ साठी &quot;किक सॉबर एफ.१ संघ&quot; या नावाने प्रवेश केला.&lt;ref name=&quot;entry lists&quot; /&gt;}}
! [[किक  सॉबर]] - [[स्कुदेरिआ फेरारी]]
| किक सॉबर सी.४५&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.sauber-group.com/de/news/detail/stake-f1-team-kick-sauber-and-coinpayments-launch-partnership-prior-to-2025-season|title=Stake एफ.१ संघ KICK सॉबर and CoinPayments ने २०२५ पूर्वी भागीदारी जाहीर केली|प्रकाशक=sauber-group.com|दिनांक=१७ फेब्रुवारी २०२५|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१८ फेब्रुवारी २०२५|6=|archive-date=2025-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220021656/https://www.sauber-group.com/de/news/detail/stake-f1-team-kick-sauber-and-coinpayments-launch-partnership-prior-to-2025-season|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| फेरारी ०६६/१५&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=२६ ऑक्टोबर २०२२ |title=Audi ने २०२६ साली फॉर्म्युला वनमध्ये प्रवेशासाठी सॉबरसोबत करार केला|दुवा=https://www.usatoday.com/story/sports/motor/formula1/2022/10/26/audi-to-team-up-with-sauber-for-formula-one-entry-in-2026/50874113/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826025222/https://www.usatoday.com/story/sports/motor/formula1/2022/10/26/audi-to-team-up-with-sauber-for-formula-one-entry-in-2026/50874113/ |archive-date=२६ ऑगस्ट २०२४ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ फेब्रुवारी २०२४ |प्रकाशक=USA TODAY |agency=[[असोसियेटेड प्रेस]]|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=२३ जुलै २०२४ |title=Audi's एफ.१ टीम समजावून सांगितले: २०२६ साठी तयारी|दुवा=https://www.motorsportmagazine.com/articles/single-seaters/f1/audis-sauber-takeover-everything-you-need-to-know-before-2026-f1-entry/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516131900/https://www.motorsportmagazine.com/articles/single-seaters/f1/audis-sauber-takeover-everything-you-need-to-know-before-2026-f1-entry/ |archive-date=१६ मे २०२४ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२२ सप्टेंबर २०२४ |प्रकाशक=Motorsport.com |}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|५&lt;br/&gt;२७
|{{flagicon|BRA}} [[गॅब्रिएल बोर्टोलेटो]]&lt;br/&gt;{{flagicon|जर्मनी}}[[निको हल्केनबर्ग]]
| align=&quot;center&quot; nowrap|१-१०&lt;br/&gt;१-१०
|-
|{{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}[[अ‍ॅटलासियन]] विलियम्स रेसींग&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=विलियम्स एफ१ला अ‍ॅटलासियनसोबत रेकॉर्ड टायटल स्पॉन्सरशिप मिळाली |दुवा=https://www.autosport.com/f1/news/record-title-sponsorship-for-williams-f1-as-atlassian-deal-announced/10695069/ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=११ फेब्रुवारी २०२५ |प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम |दिनांक=११ फेब्रुवारी २०२५|}}&lt;/ref&gt;
![[विलियम्स रेसींग]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
|विलियम्स एफ.डब्ल्यु.४७&lt;ref name=&quot;FW४७&quot;&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.williamsf1.com/posts/baf22e7b-46bf-4adb-8695-f710bfc3eb53/santander-williams-official-partner?cid=sm_bio_sponsor_120924 |title=विलियम्सने सान्तान्देरसोबत बहुवर्षीय भागीदारी जाहीर केली|प्रकाशक=विलियम्स एफ१ वन डॉट कॉम |दिनांक=९ डिसेंबर २०२४|}}&lt;/ref&gt;
|मर्सिडीज-बेंझ-ए.एम.जी एफ.१ एम.१६&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=८ जानेवारी २०२४ |title=विलियम्स एफ१ संघ किमान २०३० पर्यंत मर्सिडीज इंजिन वापरणार |दुवा=https://www.reuters.com/sports/motor-sports/williams-f1-team-use-mercedes-engines-until-least-2030-2024-01-08/#:~:text=LONDON%2C%20Jan%208%20(Reuters),both%20parties%20announced%20on%20Monday. |archive-url=https://archive.today/20240922005425/https://www.reuters.com/sports/motor-sports/williams-f1-team-use-mercedes-engines-until-least-2030-2024-01-08/ |archive-date=२२ सप्टेंबर २०२४ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ फेब्रुवारी २०२४ |प्रकाशक=Reuters|}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|२३&lt;br/&gt;५५
|{{flagicon|THA}} [[अलेक्झांडर आल्बॉन]]&lt;br/&gt;{{flagicon|ESP}} [[कार्लोस सायेन्स जुनियर]]
| align=&quot;center&quot; nowrap|१-१०&lt;br/&gt;१-१०
|-
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot; |'''संदर्भ:'''&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=९ मे २०२५|title=२०२५ FIA फॉर्म्युला वन हंगाम - पात्रता फेरी निकाल|दुवा=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2025/2025-fia-formula-one-world-championship-entry |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ मे २०२५|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entry lists&quot;&gt;पात्रता फेरी निकाल:
*{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_australian_grand_prix_-_entry_list_corrected_.pdf |title=२०२५ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री - पात्रता फेरी निकाल (Corrected)|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |दिनांक=१४ मार्च २०२५ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ मार्च २०२५ |}}
*{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_chinese_grand_prix_-_entry_list.pdf |title=२०२५ चिनी ग्रांप्री - पात्रता फेरी निकाल|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |दिनांक=२१ मार्च २०२५ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ मार्च २०२५ |}}
*{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |title=२०२५ जपानी ग्रांप्री - पात्रता फेरी निकाल|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |दिनांक=४ एप्रिल २०२५ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=४ एप्रिल २०२५ |}}
*{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_bahrain_grand_prix_-_entry_list.pdf |title=२०२५ बहरैन ग्रांप्री - पात्रता फेरी निकाल|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |दिनांक=११ एप्रिल २०२५ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२५ |}}
*{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_saudi_arabian_grand_prix_-_entry_list.pdf |title=२०२५ सौदी अरेबियन ग्रांप्री - पात्रता फेरी निकाल|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |दिनांक=१८ एप्रिल २०२५ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१८ एप्रिल २०२५ |}}
*{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_miami_grand_prix_-_entry_list.pdf |title=२०२५ मायामी ग्रांप्री - पात्रता फेरी निकाल|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |दिनांक=२ मे २०२५ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ मे २०२५ |}}
*{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_emilia_romagna_grand_prix_-_entry_list.pdf |title=२०२५ एमिलिया रोमान्या ग्रांप्री - पात्रता फेरी निकाल|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |दिनांक=१६ मे २०२५ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१६ मे २०२५ |}}
*{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_monaco_grand_prix_-_entry_list.pdf |title=२०२५ मोनॅको ग्रांप्री - पात्रता फेरी निकाल|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |दिनांक=२३ मे २०२५ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२३ मे २०२५ |}}
*{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_spanish_grand_prix_-_entry_list.pdf |title=२०२५ स्पॅनिश ग्रांप्री - पात्रता फेरी निकाल|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |दिनांक=३० मे २०२५ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=३० मे २०२५ |}}
*{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_canadian_grand_prix_-_entry_list.pdf |title=२०२५ कॅनेडियन ग्रांप्री - पात्रता फेरी निकाल|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |दिनांक=१३ जून २०२५ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१३ जून २०२५ |}}
&lt;/ref&gt;
|}


=== सराव चालक ===
हंगामभर, प्रत्येक संघाला पहिल्या दोन मोफत सराव सत्रांपैकी एका सत्रात असा चालक उतरवावा लागतो ज्याने दोनपेक्षा जास्त शर्यतींत भाग घेतलेला नसतो. हे चार वेळा करावे लागते, प्रत्येकी प्रत्येक कारसाठी दोनदा.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|+ {{nowrap|चालकs that took part in first or second free practice}}
!scope=&quot;col&quot;|[[फॉर्म्युला वन#Constructors| कारनिर्माता]]
!scope=&quot;col&quot;|क्र.
!scope=&quot;col&quot;|चालक
!Rounds
|-
!nowrap|[[अल्पाइन एफ.१ संघ]] - [[रेनोल्ट एफ१]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|६२
| {{flagicon|जपान}}[[रयो हिराकावा]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|३
|-
!nowrap|[[अ‍ॅस्टन मार्टिन आरामको]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|३४
| {{nowrap|{{flagicon|ब्राझिल}}[[फेलिपे ड्रुगोविच]]}}
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|४
|-
!nowrap|[[स्कुदेरिआ फेरारी]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|३८
| {{flagicon|स्वीडन}}[[डिनो बेगानोविच]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|४
|-
!nowrap|[[हास एफ.१ संघ]] - [[स्कुदेरिआ फेरारी]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|५०
| {{flagicon|जपान}}[[रयो हिराकावा]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|४, ९&lt;!--, २०, २४--&gt;
|-&lt;!--
![[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|TBA
| {{flagicon|मेक्सिको}}[[पॅट्रिसिओ ओ'वॉर्ड]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|२०
|---&gt;
!nowrap|[[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|७२
| {{flagicon|डेन्मार्क}}[[फ्रेडरिक वेस्टी]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|४
|-
!nowrap|[[रेड बुल रेसिंग]] - [[होंडा आर.बी.पी.टी.]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|३७
| {{flagicon|जपान}}[[आयुमु इवसा]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|४
|-
!nowrap|[[विलियम्स रेसींग]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|४६&lt;br/&gt;४५
| {{flagicon|Great Britain}}[[ल्यूक ब्राउनिंग]]&lt;br/&gt;{{flagicon|फ्रांस}}[[व्हिक्टर मार्टिन्स]]
| style=&quot;text-align:center&quot; nowrap|४&lt;br/&gt;९
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''संदर्भ:'''&lt;ref name=&quot;entry lists&quot;/&gt;

|}

=== संघातील बदल ===
[[रेसिंग बुल्स|आरबी]]ने आपल्या नावातील आद्याक्षरांचा वापर बंद केला आणि '''रेसिंग बुल्स''' या नावाने प्रवेश केला, त्यामुळे संघ व कन्स्ट्रक्टरचे नाव बदलले.

=== चालकांमधील बदल ===

* [[लुईस हॅमिल्टन]]ने बारा हंगामानंतर [[मर्सिडीज-बेंझ फॉर्म्युला वन संघ|मर्सिडीज]] सोडून [[स्कुडेरिया फेरारी|फेरारी]] संघात प्रवेश केला, ज्यामुळे एकाच संघासाठी सलग सर्वाधिक हंगामांचा विक्रम त्याचा थांबला, तसेच [[मर्सिडीज AMG हाय परफॉर्मन्स पॉवरट्रेन्स|मर्सिडीज पॉवर युनिट]]शिवाय त्याचा पहिलाच हंगाम असेल.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|date=१ सप्टेंबर २०२३ |title=हॅमिल्टन नवीन मर्सिडीज करारासह शूमाकरचा विक्रम मोडणार |url=https://www.gpfans.com/en/f1-news/1002885/lewis-hamilton-new-contract-f1-mercedes-michael-schumacher-record-seasons/ |access-date=६ फेब्रुवारी २०२४ |publisher=GPFans}}&lt;/ref&gt; त्याने [[कार्लोस साईन्झ ज्युनियर]]ची जागा घेतली.
* [[कार्लोस साईन्झ ज्युनियर]] चार हंगामांनंतर फेरारी सोडून बहुवर्षीय करारावर [[विल्यम्स रेसिंग|विल्यम्स]] संघात सामील झाला. सुरुवातीला साईन्झ [[लोगन सार्जंट]]ची जागा घेणार होता, पण सार्जंटला {{एफ.१|२०२४}} हंगामाच्या मध्यावर [[फ्रँको कोलापिंटो]]ने बदलले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |last1=कोलमन |first1=मॅडेलिन |date=२ फेब्रुवारी २०२४ |title=फेरारीच्या प्रतिष्ठेमुळे हॅमिल्टनला आकर्षित केले आणि साईन्झची जागा गेली |url=https://www.nytimes.com/athletic/5247004/2024/02/02/ferraris-lewis-hamilton-carlos-sainz/ |access-date=६ फेब्रुवारी २०२४ |work=[[द ॲथलेटिक]] |publisher=[[द न्यू यॉर्क टाइम्स]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
* हॅमिल्टनच्या जागी मर्सिडीजने त्यांच्या ज्युनियर ड्रायव्हर [[आंद्रेया किमी आंतोनेली]]ला संधी दिली, जो [[FIA फॉर्म्युला 2 चॅम्पियनशिप|फॉर्म्युला २]] मधून बढती घेऊन आला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|date=३१ ऑगस्ट २०२४ |title=आंतोनेलीची मर्सिडीजमध्ये हॅमिल्टनची जागा निश्चित |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-kimi-antonelli-confirmed-as-lewis-hamiltons-replacement-with.2TeU01Qm9BjQUlBjl9jBTm |access-date=३१ ऑगस्ट २०२४ |website=फॉर्म्युला 1 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[हास F1 संघ|हास]] २०२५ मध्ये पूर्ण नवीन ड्रायव्हर्ससह उतरला. [[निको हुल्केनबर्ग]] दोन वर्षांनी हास सोडून [[साउबर मोटरस्पोर्ट|साउबर]] संघात सामील झाला. त्याची जागा हासच्या रिझर्व ड्रायव्हर [[ऑलिव्हर बेअरमन]]ने घेतली. 
* [[केविन मॅग्नुसेन]] देखील सात वर्षानंतर हास सोडून गेला. त्याच्या जागी [[एस्टेबान ओकॉन]] सामील झाला, जो आधी [[आल्पीन F1 टीम|आल्पीन]]साठी खेळत होता.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|date=३ जून २०२४ |title=आल्पीन आणि ओकॉन २०२४ हंगामाअंती विभक्त |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-alpine-announce-they-will-part-ways-with-ocon-at-end-of-2024-season.7ra4uaXdrYOHfklwU9TEqH |access-date=३ जून २०२४ |website=फॉर्म्युला 1 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* साउबरमध्ये हुल्केनबर्गसोबत रिक्त जागा फॉर्म्युला २ चॅम्पियन [[गॅब्रिएल बोर्तोलेटो]]ने घेतली. 
* [[सर्जियो पेरेझ]]ने [[रेड बुल रेसिंग]]शी २०२४ नंतरचा करार असूनही संघ सोडला. त्याची जागा [[लियाम लॉसन]]ने घेतली, जो [[रेसिंग बुल्स]]मधून बढती मिळवत आला. 
* रेड बुलच्या रिझर्व ड्रायव्हर [[इसाक हजर]]ने रेसिंग बुल्समध्ये जागा घेतली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|date=२० डिसेंबर २०२४ |title=हजरची रेसिंग बुल्स संघात निवड निश्चित |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-isack-hadjar-signs-for-rb-tsunoda-final-seat-on-2025-f1-grid.6UMQgndoDfFIH5wtyxucAG |access-date=२० डिसेंबर २०२४ |website=फॉर्म्युला 1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== हंगामातील बदल ===

* [[२०२५ चिनी ग्रांप्री]]नंतर लॉसनला पुन्हा रेसिंग बुल्समध्ये पाठवून [[युकी त्सुनोडा]]ला रेड बुलमध्ये घेतले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-tsunoda-to-replace-lawson-at-red-bull-from-japanese-gp-as-new.49qawI5Q4YYPhhMJpHqUiO |title=जपानी GP पासून त्सुनोडा रेड बुलमध्ये लॉसनच्या जागी येणार |website=फॉर्म्युला वन |date=२७ मार्च २०२५ |access-date=१६ जून २०२५ |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[२०२५ मायामी ग्रांप्री]]नंतर [[जॅक डूहन]]ला आल्पीनच्या रिझर्व ड्रायव्हर बनवून त्याच्या जागी [[फ्रँको कोलापिंटो]]ला घेतले, जो आधी विल्यम्ससाठी खेळला होता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/alpine-confirm-colapinto-to-replace-doohan-for-next-five-rounds-as-team-opt.4lH96VnGHyC45S3yjeJOMK |title=आल्पीनने पुढील पाच शर्यतींसाठी डूहनच्या जागी कोलापिंटोची निवड केली |website=फॉर्म्युला वन |date=७ मे २०२५ |access-date=१६ जून २०२५ |language=en}}&lt;/ref&gt;

==हंगामाचे वेळपत्रक==
[[एफ.आय.ए]] संघटनेने २०२५ फॉर्म्युला वन हंगामाचे वेळपत्रक [[सप्टेंबर २०]], [[इ.स. २०२४]] रोजी जाहीर केला. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| फेरी  
!rowspan=&quot;2&quot;| अधिक्रुत रेस नाव 
!rowspan=&quot;2&quot;| [[फॉर्म्युला वन ग्रांप्री यादी|ग्रांप्री]]
!rowspan=&quot;2&quot;| [[फॉर्म्युला वन सर्किटांची यादी|सर्किट]]
!rowspan=&quot;2&quot;| शहर 
!rowspan=&quot;2&quot;| तारिख 
!colspan=&quot;2&quot;| वेळ 
|-
! [[प्रमाणवेळ|स्थानिय]]
! [[ग्रीनविच प्रमाणवेळ|GMT]]
|-
!१
| लुई व्हिटॉन [[ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]]
|[[ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|AUS}} [[आल्बर्ट पार्क सर्किट]]
| [[मेलबर्न]]
|१६ मार्च
|१५:००
|०४:००
|-
!२
| हेनेकेन [[चिनी ग्रांप्री]]
|[[चिनी ग्रांप्री]]
|{{flagicon|CHN}} [[शांघाय आंतरराष्ट्रीय सर्किट]]
| [[शांघाय]]
|२३ मार्च
|१५:००
|०७:००
|-
!३
| [[लेनोव्हो]] [[जपानी ग्रांप्री]]
|[[जपानी ग्रांप्री]]
|{{flagicon|JPN}} [[सुझुका आंतरराष्ट्रीय रेसिंग कोर्स]]
| [[सुझुका]]
|६ एप्रिल
|१४:००
|०५:००
|-
!४
| गल्फ एर [[बहरैन ग्रांप्री]]
|[[बहरैन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|BHR}} [[बहरैन आंतरराष्ट्रीय सर्किट]]
| [[साखिर]]
|१३ एप्रिल
|१८:००
|१५:००
|-
!५
| एस.टी.सी. [[सौदी अरेबियन ग्रांप्री]]
|[[सौदी अरेबियन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|SAU}} [[जेद्दा कॉर्निश सर्किट]]
| [[जेद्दा]]
|२० एप्रिल
|२०:००
|१७:००
|-
!६
| क्रिप्टो डॉट कॉम [[मायामी ग्रांप्री]]
|[[मायामी ग्रांप्री]]
|{{flagicon|USA}} [[मायामी आंतरराष्ट्रीय ऑटोड्रोम]]
| [[फ्लोरिडा]]
|४ मे
|१६:००
|२०:००
|-
!७
|  ए.डब्ल्यू.एस. [[एमिलिया रोमान्या ग्रांप्री|ग्रान प्रीमिओ डेल मेड इन इटली इ डेल एमिलिया रोमान्या]]
|{{Nowrap|[[एमिलिया रोमान्या ग्रांप्री]]}}
|{{flagicon|ITA}} [[इमोला सर्किट]]
| [[इमोला]]
|१८ मे
|१५:००
|१३:००
|-
!८
| टॅग हीअर [[मोनॅको ग्रांप्री|ग्रांप्री डी मोनॅको]]
|[[मोनॅको ग्रांप्री]]
|{{flagicon|MON}} [[सर्किट डी मोनॅको]]
| [[मोनॅको]]
|२५ मे
|१५:००
|१३:००
|-
!९
| आरामको [[स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश ग्रांप्रीग्रान प्रीमिओ डी इस्पाना]]
|[[स्पॅनिश ग्रांप्री]]
|{{flagicon|ESP}} [[सर्किट डी बार्सिलोना-काटलुन्या]]
| [[मॉन्टमेलो]]
|१ जून
|१५:००
|१३:००
|-
!१०
| पिरेली [[कॅनेडियन ग्रांप्री|ग्रांप्री दु कॅनडा]]
|[[कॅनेडियन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|CAN}} [[सर्किट गिलेस व्हिलनव्ह]]
| [[माँत्रियाल]]
|१५ जून
|१४:००
|१८:००
|-
!११
| एम.एस.सी क्रुझेस [[ऑस्ट्रियन ग्रांप्री]]
|[[ऑस्ट्रियन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रिंग]]
| [[स्पीलबर्ग]]
|२९ जून
|१५:००
|१३:००
|-
!१२
| कतार एअरवेज [[ब्रिटिश ग्रांप्री]]
|[[ब्रिटिश ग्रांप्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[सिल्वेरस्टोन सर्किट]]
| [[सिल्वेरस्टोन]]
|६ जुलै
|१५:००
|१४:००
|-
!१३
| मोएट &amp; चांडन [[बेल्जियम ग्रांप्री]]
|[[बेल्जियम ग्रांप्री]]
|{{flagicon|BEL}} [[सर्किट डी स्पा-फ्रांसोरचॅम्पस]]
| [[बेल्जियम]]
|२७ जुलै
|१५:००
|१४:००
|-
!१४
| लेनोव्हो [[हंगेरियन ग्रांप्री]]
|[[हंगेरियन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|HUN}} [[हंगरोरिंग]]
| [[मोग्योरोद]]
|३ ऑगस्ट
|१५:००
|१३:००
|-
!१५
| हेनेकेन [[डच ग्रांप्री]]
|[[डच ग्रांप्री]]
|{{flagicon|NED}} [[सर्किट झॉन्डवुर्ट]]
| [[झॉन्डवुर्ट]]
|३१ ऑगस्ट
|१५:००
|१३:००
|-
!१६
| पिरेली [[इटालियन ग्रांप्री|ग्रान प्रीमिओ डीइटालिया]]
|[[इटालियन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|ITA}} [[मोंझा सर्किट]]
| [[मोंझा]]
|७ सप्टेंबर
|१५:००
|१३:००
|-
!१७
| कतार एरवेझ [[अझरबैजान ग्रांप्री]]
|[[अझरबैजान ग्रांप्री]]
|{{flagicon|AZE}} [[बाकु सिटी सर्किट]]
| [[बाकु]]
|२१ सप्टेंबर
|१५:००
|१३:००
|-
!१८
| सिंगापूर एरलाइन्स [[सिंगापूर ग्रांप्री]]
|[[सिंगापूर ग्रांप्री]]
|{{flagicon|SIN}} [[मरीना बे स्ट्रीट सर्किट]]
| [[सिंगापूर]]
|५ ऑक्टोबर
|२०:००
|१२:००
|-
!१९
| एम.एस.सी क्रुझेस [[युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री]]
|[[युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री]]
|{{flagicon|USA}} [[सर्किट ऑफ द अमेरीकाज]]
| [[ऑस्टिन]]
|१९ ऑक्टोबर
|२०:००
|१९:००
|-
!२०
| [मेक्सिको सिटी ग्रांप्री|[ग्रान प्रीमिओ डी ला सियुदाद डी मेक्सिको]]
|[[मेक्सिको सिटी ग्रांप्री]]
|{{flagicon|MEX}} [[अटोड्रोमो हर्मानोस रॉड्रिगेझ]]
| [[मेक्सिको शहर]]
|२६ ऑक्टोबर
|२०:००
|२०:००
|-
!२१
| एम.एस.सी क्रुझेस [[साओ पावलो ग्रांप्री|ग्रान प्रीमिओ डी साओ पाउलो]]
|[[साओ पावलो ग्रांप्री]]
|{{flagicon|BRA}} [[इंटरलागोस सर्किट]]
| [[साओ पाउलो]]
|९ नोव्हेंबर
|१७:००
|१७:००
|-
!२२
| हेनेकेन सिलव्हर [[लास व्हेगस ग्रांप्री]]
|[[लास व्हेगस ग्रांप्री]]{{refn|group=टीप|Saturday race.}}
|{{flagicon|USA}} [[लास व्हेगस स्ट्रिप सर्किट]]
| [[नेवाडा]]
|२२ नोव्हेंबर
|२०:००
|०४:००
|-
!२३
| कतार एरवेझ [[कतार ग्रांप्री]]
|[[कतार ग्रांप्री]]
|{{flagicon|QAT}} [[लोसेल आंतरराष्ट्रीय सर्किट]]
| [[लोसेल]]
|३० नोव्हेंबर
|१९:००
|१६:००
|-
!२४
| एतिहाद एअरवेज [[अबु धाबी ग्रांप्री]]
|[[अबु धाबी ग्रांप्री]]
|{{flagicon|UAE}} [[यास मरिना सर्किट]]
| [[अबु धाबी]]
|७ डिसेंबर
|१३:००
|१३:००
|-
! colspan=&quot;8&quot; |संदर्भ:&lt;ref name=&quot;२०२५ calendar&quot;&gt;{{cite web |date=१२ एप्रिल २०२४ |title=FIA आणि फॉर्म्युला १ ने २०२५ साठी कॅलेंडर जाहीर केले |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/fia-and-formula-1-announces-calendar-for-2025.48ii9hOMGxuOJnjLgpA5qS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240920154537/https://www.formula1.com/en/latest/article/fia-and-formula-1-announces-calendar-for-2025.48ii9hOMGxuOJnjLgpA5qS |archive-date=२० सप्टेंबर २०२४ |access-date=१२ एप्रिल २०२४ |website=Formula 1}}&lt;/ref &gt;
|}

=== कॅलेंडरमधील बदल ===

[[ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]]ने {{एफ.१|२०१९}} नंतर प्रथमच २०२५ हंगामाची पहिली शर्यत आयोजित केली. यापूर्वीच्या तीन हंगामांमध्ये ही तिसऱ्या क्रमांकाची शर्यत होती, [[बहरैन ग्रांप्री|बहरैन]] आणि [[सौदी अरेबियन ग्रांप्री|सौदी अरेबियन]] ग्रांप्री नंतर, परंतु [[रमजान]]शी स्पर्धांची तारीख न भिडावी म्हणून या शर्यती २०२५ मध्ये नंतर आयोजित करण्यात आल्या.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=ऑस्ट्रेलिया २०२५ च्या फॉर्म्युला वन हंगामाची पहिली शर्यत आयोजित करणार; रमजानमुळे बहरैन आणि सौदी शर्यतींच्या तारखा बदलल्या |दुवा=https://apnews.com/article/formula-1-f1-calendar-2025-australia-26ae05fdab5b2cc371fe0a11cb4d2b93 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१५ एप्रिल २०२४ |प्रकाशक=AP News |दिनांक=१२ एप्रिल २०२४ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=२ फेब्रुवारी २०२४ |title=उघड झाले: ऑस्ट्रेलियातील एफ.१ चाहत्यांसाठी हॅमिल्टनचा मोठा प्रवेश |दुवा=https://wwos.nine.com.au/motorsport/formula-1-news-lewis-hamilton-to-make-ferrari-debut-in-melbourne-round-1-returns-to-australia-in-2025/297b850d-0fee-49b3-b8ea-aec2de816a32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713205804/https://www.nine.com.au/sport/motorsport/formula-1-news-lewis-hamilton-to-make-ferrari-debut-in-melbourne-round-1-returns-to-australia-in-2025-20240202-p5j9c8.html |archive-date=१३ जुलै २०२४ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी २०२४ |प्रकाशक=Nine's Wide World of Sports}}&lt;/ref&gt;[[रशियन ग्रांप्री]] २०२५ पर्यंत कॅलेंडरमध्ये सहभागी राहण्यासाठी करारबद्ध होती,&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=२८ फेब्रुवारी २०१७ |title=रशियन ग्रांप्रीचा F1 करार २०२५ पर्यंत वाढला |दुवा=https://www.espn.co.uk/f1/story/_/id/18786909/russian-grand-prix-extends-f1-deal-2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824013038/https://www.espn.co.uk/f1/story/_/id/18786909/russian-grand-prix-extends-f1-deal-2025 |archive-date=२४ ऑगस्ट २०२४ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी २०२४ |प्रकाशक=ESPN UK}}&lt;/ref&gt; मात्र, [[रशिया–युक्रेन युद्ध|रशियाचा युक्रेनवरील हल्ला]] झाल्यामुळे हा करार {{एफ.१|२०२२}} मध्ये रद्द करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=३ मार्च २०२२ |title=फॉर्म्युला वनने रशियन ग्रांप्रीचा करार रद्द केला |दुवा=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/60601632 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528003455/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/60601632 |archive-date=२८ मे २०२२ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=३ मार्च २०२२ |प्रकाशक=बि.बि.सी स्पोर्ट}}&lt;/ref&gt;

== हंगामाचा सारंश ==

=== हंगामाची सुरुवात ===

फॉर्म्युला वनच्या ७५ व्या वर्धापनदिनानिमित्त, सर्व दहा संघांनी १८ फेब्रुवारी २०२५ रोजी [[लंडन]]मधील '''द ओटु अरिना''' येथे '''एफ.१ ७५ लाईव्ह''' या सामूहिक हंगाम सुरुवात कार्यक्रमात भाग घेतला. प्रत्येक संघाने हंगामासाठी त्यांच्या कारच्या लिव्हरीचे अनावरण केले. चालक आणि संघप्रमुखांची थेट प्रेक्षकांसमोर मुलाखत घेण्यात आली, त्याचबरोबर थेट मनोरंजन व फॉर्म्युला वन चित्रपटाचे पूर्वावलोकन देखील सादर करण्यात आले. हा कार्यक्रम स्काय स्पोर्ट्स वर युनायटेड किंग्डममध्ये आणि [[ईएसपीएन]] वर अमेरिकेत तसेच फॉर्म्युला वनच्या सोशल मीडिया खात्यांवर थेट प्रसारित करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bailey |first=Michael|date=2025-02-18 |title=F1 75 live updates: 2025 Formula 1 season launch event latest as teams reveal new car liveries |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/f1-75-live-updates-2025-season-launch-new-cars/F8PpBUBwqgz7/|work=[[The Athletic]] |publisher=[[The New York Times]] |access-date=2025-02-18 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Watch all the action from the F1 75 Live launch event |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/watch-catch-all-the-action-from-the-groundbreaking-f1-75-live-launch-event.1AbyIc0y5jDaRudNv2Mc5s|date=18 February 2025 |access-date=2025-02-19 |website=Formula 1}}&lt;/ref&gt; [[युट्युब]] वर या कार्यक्रमाने फॉर्म्युला वनच्या आधीच्या थेट कार्यक्रमांच्या सर्व विक्रमांचा भंग केला, एकाच वेळी १.१ दशलक्ष दरम्यान प्रेक्षकांनी पाहिले.&lt;ref&gt;{{Cite web |first=Olivia|last=Hicks|title=F1 reveals mammoth viewership figures on YouTube for 75 Live event at The O2 in London|url=https://www.msn.com/en-us/sports/other/f1-reveals-mammoth-viewership-figures-on-youtube-for-75-live-event-at-the-o2-in-london/ar-AA1zjJ7n|access-date=5 May 2025 |publisher=[[द इंडिपेन्डंट]] |website=[[MSN]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=F1 confirm plans for first ever season launch event |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/f1-confirms-plans-for-first-ever-season-launch-event-at-londons-the-o2-in.dBp68tYvFIqI3yvg1I8xr |access-date=12 November 2024 |work=Formula 1 |date=12 November 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्वहंगाम चाचणी ===
[[बहरैन आंतरराष्ट्रीय सर्किट]] येथे २६–२८ फेब्रुवारी दरम्यान एकच प्री-सीझन चाचणी आयोजित करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 September 2024 |title=F1 and FIA confirm Bahrain to host 2025 pre-season testing |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/f1-and-fia-confirm-bahrain-to-host-2025-pre-season-testing.586OT31AUTKcOOtRCGYvMV|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916091106/https://www.formula1.com/en/latest/article/f1-and-fia-confirm-bahrain-to-host-2025-pre-season-testing.586OT31AUTKcOOtRCGYvMV |archive-date=16 September 2024 |access-date=16 September 2024 |website=Formula 1}}&lt;/ref&gt; या तीन दिवसीय चाचणीत [[विल्यम्स रेसिंग|विल्यम्स]] संघातील [[कार्लोस साईन्झ ज्युनियर]] याने सर्वात जलद वेळ नोंदवली.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IN NUMBERS: Who was the fastest and who recorded the most laps at Bahrain's 2025 pre-season test? |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/in-numbers-who-was-the-fastest-and-who-recorded-the-most-laps-at-bahrains-2025.56GAHdgiczXuJOn3PN99py|date=1 March 2025 |access-date=2 March 2025 }}&lt;/ref&gt;

=== हंगामातील सुरुवातीच्या फेऱ्या ===

[[मॅक्लारेन]]च्या [[लँडो नॉरिस]]ने [[२०२५ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]]साठी पोल पोझिशन पटकावली, जी शर्यत बदलत्या व मध्यम हवामानात पार पडली. नॉरिसने बहुतेक शर्यत आघाडी घेतली. मधल्या टप्प्यात नॉरिस व त्याचा संघसहकारी [[ऑस्कर पियास्त्री]]ने इंटरमिजिएट टायर्सवर नियंत्रण गमावले, पियास्त्री काही काळ ट्रॅकमध्ये अडकला, नंतर स्वतःला सोडवून तेराव्या स्थानावर गेला आणि पुन्हा नवव्या स्थानावर आला. [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]], [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]साठी शर्यतीच्या अखेरीस नॉरिसच्या मागे होता. नॉरिसने त्याला मागे ठेवून मॅक्लारेनला २०१२ नंतर ऑस्ट्रेलियातील पहिला विजय मिळवून दिला. या विजयामुळे नॉरिसने व्हर्सटॅपनची सलग दिवस चॅम्पियनशिप आघाडी तुटवली, जी तो [[२०२२ स्पॅनिश ग्रांप्री]]पासून राखत होता. [[आंद्रेया किमी अँटोनेली]]ने सोळाव्या स्थानावरून सुरुवात करत बारावा स्थान प्रगती करत चौथे स्थान मिळवले. एकूण सहा निवृत्ती: [[इसाक हाजार]] (रेसिंग बुल्स), [[जॅक डूहान]] (अल्पाइन), [[कार्लोस साईन्झ ज्युनियर]] (विल्यम्स), [[फर्नांडो अलोन्सो]] (अ‍ॅस्टन मार्टिन), [[गॅब्रिएल बोर्तोलेटो]] (सॉबर), आणि व्हर्सटॅपनचा संघसहकारी [[लिआम लॉसन]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-beats-verstappen-to-victory-in-dramatic-australian-gp-opener-amid.5rKGxQHJoDl1P8stMSHlIN |title=नॉरिसने नाट्यमय ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्रीत व्हर्सटॅपनला मागे टाकून विजय मिळवला |date=16 March 2025 |access-date=16 June 2025 |website=Formula One}}&lt;/ref&gt;

[[लुईस हॅमिल्टन]]ने [[२०२५ चायनीज ग्रांप्री|चायनीज ग्रांप्री]]साठी स्प्रिंट पोल मिळवली व त्याला स्प्रिंट रेसमध्ये विजय मिळवला, मागे [[ऑस्कर पियास्त्री]] व [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]] होते. नॉरिस स्प्रिंट पात्रतेत सहाव्या स्थानावर आणि अंतिम फिनिशमध्ये आठव्या स्थानावर आला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/hamilton-storms-to-sprint-victory-and-first-ferrari-win-in-china-ahead-of.2VzfSIOQeFC6y2Kskxkpz9 |title=हॅमिल्टनने चीनमध्ये स्प्रिंट जिंकून फेरीसाठी पहिला फेरारी विजय मिळवला |date=२२ मार्च २०२५ |access-date=१६ जून २०२५ |website=फॉर्म्युला वन}}&lt;/ref&gt; मुख्य शर्यतीत [[ऑस्कर पियास्त्री]]ने पहिली पोल पोझिशन मिळवली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/piastri-edges-out-russell-and-norris-for-breakthrough-maiden-f1-pole-during.xR2Ip80vTMdvSqqsqMIXT|title=पियास्त्रीने रसेल आणि नॉरिसला मागे टाकून पहिली पोल मिळवली |date=२२ मार्च २०२५ |access-date=१६ जून २०२५ |website=फॉर्म्युला वन}}&lt;/ref&gt; पियास्त्रीने शर्यतीत सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत आघाडी राखली आणि [[लँडो नॉरिस]]सोबत १-२ फिनिश मिळवली – नॉरिस ब्रेक फेल्युअरमुळे संघर्ष करत होता. तिसऱ्या स्थानावर [[मर्सिडीज]]चा [[जॉर्ज रसेल]] आला. ही मॅक्लारेनच्या इतिहासातील ५०वी १-२ फिनिश होती.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/piastri-beats-norris-and-russell-to-victory-in-chinese-grand-prix-with.CpcwOmMwzcZGjM33Wkv8V|title=पियास्त्रीने नॉरिस व रसेलला मागे टाकून चीन ग्रांप्री जिंकली |website=Formula 1|date=२३ मार्च २०२५|access-date=२३ मार्च २०२५}}&lt;/ref&gt; शर्यतीनंतर [[शार्ल लेक्लेर]] व [[पियरे गॅस्ली]] यांच्या कार वजनाखाली असल्यामुळे अपात्र ठरले,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-leclerc-and-gasly-disqualified-from-chinese-grand-prix-over-car.54Vi7LDb8IB3htmZ3OlJTb|title=लेक्लेर व गॅस्ली कार वजनामुळे चीन ग्रांप्रीतून अपात्र |website=Formula 1|date=२३ मार्च २०२५|access-date=२३ मार्च २०२५}}&lt;/ref&gt; तर [[लुईस हॅमिल्टन]] जास्त स्लाइड घातल्यामुळे अपात्र ठरला.&lt;ref name='china dsq'&gt;{{cite news|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-hamilton-disqualified-from-chinese-gp-after-skid-block-breach-as.6L1hYOxfmeSeNUnMpHQLaz|title=हॅमिल्टन स्किड ब्लॉक ब्रिचमुळे चीन ग्रांप्रीतून अपात्र |website=Formula 1|date=२३ मार्च २०२५|access-date=२३ मार्च २०२५}}&lt;/ref&gt;

[[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]ने [[२०२५ जपानी ग्रांप्री|जपानी ग्रांप्री]]साठी या हंगामातील पहिली पोल पोझिशन मिळवली, ही त्याची [[२०२४ ऑस्ट्रियन ग्रांप्री]]नंतर पहिली पोल होती. व्हर्सटॅपनने शर्यतीत सुरुवातीपासून आघाडी घेतली आणि नॉरिस व पियास्त्री या दोन मॅक्लारेन चालकांना मागे टाकून सहज विजय मिळवला. [[मर्सिडीज-बेंझ इन फॉर्म्युला वन|मर्सिडीज]]चा [[आंद्रेया किमी अँटोनेली]] फॉर्म्युला वनच्या इतिहासात सर्वात कमी वयाचा '''शर्यतीत आघाडी घेणारा''' आणि '''सर्वात कमी वयाचा फास्टेस्ट लॅप करणारा''' चालक ठरला. या शर्यतीत कोणताही चालक निवृत्त झाला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-surges-to-fourth-consecutive-japanese-gp-victory-ahead-of-norris.1MOpqos1ljTyhFILJKiHZD|title=व्हर्सटॅपनने सलग चौथ्यांदा जपानी ग्रांप्री विजय मिळवला |website=Formula 1|date=६ एप्रिल २०२५|access-date=६ एप्रिल २०२५}}&lt;/ref&gt;

[[ऑस्कर पियास्त्री]]ने हंगामातील आपली दुसरी पोल पोझिशन [[२०२५ बहरीन ग्रांप्री|बहरैन ग्रांप्री]]साठी मिळवली आणि शर्यतीवर नियंत्रण ठेवत विजय मिळवला. दुसऱ्या स्थानावर [[जॉर्ज रसेल]], ज्याच्या कारमध्ये अनेक इलेक्ट्रिकल समस्या आल्या होत्या, आणि तिसऱ्या स्थानावर पियास्त्रीचा संघसहकारी [[लँडो नॉरिस]] आला. [[विल्यम्स रेसिंग|विल्यम्स]] संघातील [[कार्लोस साईन्झ ज्युनियर]] एकमेव निवृत्त चालक ठरला, कारण त्याची कार [[युकी सुनोडा]] (रेड बुल रेसिंग)शी धडकली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/piastri-storms-to-controlled-victory-in-bahrain-grand-prix-ahead-of-russell.47YQh0Ex2gkZcx58fRaRqJ|title=पियास्त्रीने बहरीन ग्रांप्रीत रसेल व नॉरिसला मागे टाकून विजय मिळवला |website=Formula 1|date=१३ एप्रिल २०२५|access-date=१३ एप्रिल २०२५}}&lt;/ref&gt; शर्यत संपल्यानंतर [[निको हुल्केनबर्ग]] जास्त स्लाइड घातल्यामुळे अपात्र ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/hulkenberg-disqualified-from-bahrain-grand-prix-over-skid-block-breach.t1Ekg9siTRhjo5mRcak3v|title=हुल्केनबर्ग स्किड ब्लॉक ब्रिचमुळे बहरीन ग्रांप्रीतून अपात्र |website=Formula 1|date=१३ एप्रिल २०२५|access-date=१३ एप्रिल २०२५}}&lt;/ref&gt;

[[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]ने [[२०२५ सौदी अरेबियन ग्रांप्री|सौदी अरेबियन ग्रांप्री]]मध्ये या हंगामातील आपली दुसरी पोल पोझिशन मिळवली, तर नॉरिस Q3 मध्ये क्रॅश झाला आणि दहाव्या स्थानावरून सुरुवात केली; मात्र शर्यतीत त्याने चौथे स्थान मिळवले. त्याचा सहकारी [[ऑस्कर पियास्त्री]] दुसऱ्या स्थानावरून सुरुवात करत विजय मिळवला, दुसऱ्या क्रमांकावर व्हर्सटॅपन आणि तिसऱ्या स्थानावर [[स्कुदेरिआ फेरारी|फेरारी]]चा [[शार्ल लेक्लेर]] आला, ज्यामुळे फेरारीच्या या हंगामातील पहिले ग्रांप्री पोडियम मिळाले. या निकालामुळे पियास्त्रीने पहिल्यांदाच वर्ल्ड ड्रायव्हर्स चॅम्पियनशिपमध्ये आघाडी घेतली आणि तो २०१० जपानी ग्रांप्रीमध्ये आपला मॅनेजर [[मार्क वेबर (रेसिंग ड्रायव्हर)|मार्क वेबर]]नंतर आघाडी घेणारा पहिला ऑस्ट्रेलियन ठरला. शर्यतीत [[युकी सुनोडा]] आणि [[पियरे गॅस्ली]] यांनी निवृत्ती घेतली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/piastri-clinches-victory-in-saudi-arabia-from-verstappen-and-leclerc-as.1XBezBwUfLfjOayPSKNs41|title=पियास्त्रीने सौदी अरेबियन ग्रांप्रीत व्हर्सटॅपन व लेक्लेरला मागे टाकून विजय मिळवला |website=Formula 1|date=२० एप्रिल २०२५|access-date=२० एप्रिल २०२५}}&lt;/ref&gt;

[[आंद्रेया किमी अँटोनेली]]ने [[२०२५ मियामी ग्रांप्री|मियामी ग्रांप्री]]साठी स्प्रिंट पोल मिळवली, पण [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]सोबत घडलेल्या असुरक्षित रिलीजनंतर तो सातव्या स्थानावर गेला; व्हर्सटॅपनला दंड मिळाल्यामुळे तो शेवटच्या स्थानावर फिनिश झाला—२०१६ बेल्जियन ग्रांप्रीनंतर त्याचा पहिला शून्य गुणांचा रेस होता. शेवटी, [[फर्नांडो अलोन्सो]]च्या अपघातामुळे लेट सेफ्टी कार आली, आणि त्या गोंधळात [[लँडो नॉरिस]]ने शर्यत जिंकली, दुसऱ्या स्थानावर [[ऑस्कर पियास्त्री]] आणि तिसऱ्या स्थानावर [[लुईस हॅमिल्टन]] (योग्य रणनीतीमुळे) आला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-wins-chaotic-miami-sprint-from-piastri-and-hamilton-after-late-safety.3BuF89LkPN0p4bsqA2YyDm|title=नॉरिसने मियामी स्प्रिंटमध्ये पियास्त्री व हॅमिल्टनला मागे टाकून विजय मिळवला |website=Formula 1|date=४ मे २०२५ |access-date=५ मे २०२५}}&lt;/ref&gt; [[शार्ल लेक्लेर]]ने रीकॉनिसन्स लॅपमध्ये अपघात केला आणि स्प्रिंटमध्ये भाग घेतला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/must-see-leclerc-collides-with-the-wall-ahead-of-miami-sprint-in-wet.ud36PECgRljCQJIMUUDZl|title=लेक्लेरने मियामी स्प्रिंटपूर्वी भिंतीला धडक दिली |website=Formula 1|date=४ मे २०२५ |access-date=५ मे २०२५}}&lt;/ref&gt; मुख्य शर्यतीत, व्हर्सटॅपनने पोल मिळवली, पण विजय [[ऑस्कर पियास्त्री]]च्या नावावर गेला; दुसऱ्या स्थानावर [[लँडो नॉरिस]], तिसऱ्या स्थानावर [[जॉर्ज रसेल]] आला. चार निवृत्ती झाल्या: [[जॅक डूहान]], [[ऑलिव्हर बेअरमन]], [[गॅब्रिएल बोर्तोलेटो]], आणि [[लिआम लॉसन]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/piastri-wins-from-norris-and-russell-as-mclaren-seal-commanding-1-2-in-miami.6Vfaf5zEMOKmPHzHdkGdof|title=पियास्त्रीने मियामी ग्रांप्रीत नॉरिस आणि रसेलला मागे टाकून विजय मिळवला |website=Formula 1.com|date=५ मे २०२५ |access-date=१६ जून २०२५}}&lt;/ref&gt;

=== हंगामातील मधल्या फेऱ्या ===
[[ऑस्कर पियास्त्री]]ने [[मॅक्लारेन]]साठी पोल पोझिशन मिळवली, जी [[२०२५ एमिलिया रोमान्या ग्रांप्री]]ची अंतिम शर्यत मानली जाते. मात्र शर्यतीच्या सुरुवातीला [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]ने [[रेड बुल रेसिंग]]च्या ४००व्या ग्रांप्रीत ''[[तांबुरेलो]]'' चिकेनमध्ये आक्रमक चाल खेळून आघाडी घेतली. त्यानंतर व्हर्सटॅपनने शेवटपर्यंत आघाडी राखत शर्यत जिंकली, पियास्त्री दुसऱ्या स्थानावर आणि [[लँडो नॉरिस]] तिसऱ्या स्थानावर. [[युकी सुनोडा]]ने पात्रता फेरीत निराशा केल्यानंतर दहावे स्थान मिळवले; [[स्कुदेरिआ फेरारी|फेरारी]]चे [[लुईस हॅमिल्टन]] व [[शार्ल लेक्लेर]] अनुक्रमे चौथ्या व सहाव्या स्थानावर आले; [[मर्सिडीज-बेंझ इन फॉर्म्युला वन|मर्सिडीज]]चा [[आंद्रेया किमी अँटोनेली]]ला तांत्रिक बिघाडामुळे हंगामातील पहिली निवृत्ती पत्करावी लागली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-storms-to-victory-in-thrilling-emilia-romagna-grand-prix-ahead-of.4YJG3CyQJdFzCI6tiBtqoU|title=व्हर्सटॅपनने रोमांचक एमिलिया-रोमॅग्ना ग्रांप्रीत नॉरिस व पियास्त्रीला मागे टाकले |website=Formula 1 |date=१८ मे २०२५ |access-date=१६ जून २०२५ }}&lt;/ref&gt; तसेच, [[अल्पाइन एफ१ टीम|अल्पाइन]]साठी [[जॅक डूहान]]ऐवजी [[फ्रँको कोलापिंटो]]ला पुढील [[२०२५ ऑस्ट्रियन ग्रांप्री]]पर्यंत संधी देण्यात आली.

[[२०२५ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको ग्रांप्री]]मध्ये अनिवार्य दोन स्टॉप धोरण लागू करण्यात आले, ज्या उद्देशाने अधिक जवळची शर्यत घडावी. [[मॅक्लारेन]]च्या [[लँडो नॉरिस]]ने पोल पोझिशन मिळवली आणि विजय मिळवला, दुसऱ्या स्थानावर [[स्कुदेरिआ फेरारी|फेरारी]]चा [[शार्ल लेक्लेर]] आणि तिसऱ्या स्थानावर संघसहकारी [[ऑस्कर पियास्त्री]] आला. शर्यतीत दोन निवृत्ती: [[अल्पाइन एफ१ टीम|अल्पाइन]]चा [[पियरे गॅस्ली]] आणि [[अ‍ॅस्टन मार्टिन इन फॉर्म्युला वन|अ‍ॅस्टन मार्टिन]]चा [[फर्नांडो अलोन्सो]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-takes-victory-over-leclerc-and-piastri-in-gripping-monaco-grand-prix.4B7frXOoDY8UvKMu25Daoa|title=नॉरिसने मोनॅको ग्रांप्रीत लेक्लेर व पियास्त्रीला मागे टाकून विजय मिळवला |website=Formula 1.com|date=२५ मे २०२५|access-date=२५ मे २०२५}}&lt;/ref&gt;

[[ऑस्कर पियास्त्री]] पुन्हा [[२०२५ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश ग्रांप्री]]साठी पोल पोझिशनवर आला आणि शर्यतीत विजय मिळवला, दुसऱ्या स्थानावर त्याचा सहकारी [[लँडो नॉरिस]] आणि तिसऱ्या स्थानावर [[स्कुदेरिआ फेरारी|फेरारी]]चा [[शार्ल लेक्लेर]] आला. [[मर्सिडीज-बेंझ इन फॉर्म्युला वन|मर्सिडीज]]चा [[आंद्रेया किमी अँटोनेली]] तांत्रिक बिघाडामुळे निवृत्त झाला. ५३ व्या फेरीला सेफ्टी कार आली; ६० व्या फेरीला शर्यत पुन्हा सुरू झाली, आणि लगेच [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]ने [[जॉर्ज रसेल (रेसिंग ड्रायव्हर)|जॉर्ज रसेल]]ला ऑफ-ट्रॅक ओव्हरटेक केल्यानंतर पुन्हा स्थिती द्यावी म्हणून सांगितले, मात्र दोघांचा अपघात झाला. व्हर्सटॅपनला दहा सेकंद दंड मिळाला व तो दहाव्या स्थानावर गेला. [[निको हुल्केनबर्ग]] पाचव्या स्थानावर फिनिश झाला आणि [[सॉबर मोटरस्पोर्ट|सॉबर]]साठी २०२२ एमिलिया रोमॅग्ना ग्रांप्रीनंतर सर्वोच्च स्थान मिळवले. [[फर्नांडो अलोन्सो]] नवव्या स्थानावर येऊन त्याने हंगामातील पहिले गुण मिळवले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/piastri-leads-mclaren-1-2-from-norris-in-spanish-gp-amid-late-race-drama-for.2t1WkW9NVeMzJbOIkpM8u8|title=पियास्त्रीने मॅक्लारेन १-२ फिनिश साधली, व्हर्सटॅपन-रसेल अपघात |website=Formula 1.com|date=१ जून २०२५|access-date=१ जून २०२५}}&lt;/ref&gt;

[[२०२५ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनडियन ग्रांप्री]]मध्ये [[जॉर्ज रसेल (रेसिंग ड्रायव्हर)|जॉर्ज रसेल]]ने [[मर्सिडीज-बेंझ फॉर्म्युला वन|मर्सिडीज]]साठी पोल पोझिशन मिळवली, जो पहिला नॉन-मॅक्लारेन किंवा रेड बुल चालक होता. [[ऑस्कर पियास्त्री]] तिसऱ्या, [[लँडो नॉरिस]] सातव्या स्थानावरून शर्यत सुरू केली. शर्यतीच्या अंतिम टप्प्यात नॉरिसने पियास्त्रीच्या डिफ्यूझरला धडक दिली, ज्यामुळे त्याचे सस्पेंशन तुटले आणि तो व मॅक्लारेन संघाचे [[२०२४ ऑस्ट्रियन ग्रांप्री]]नंतरचे पहिले रिटायरमेंट झाले. रसेलने शर्यत जिंकून मर्सिडीजसाठी हंगामातील पहिले यश मिळवले, दुसऱ्या क्रमांकावर [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]] (रेड बुल) आला. रसेलचा संघसहकारी [[आंद्रेया किमी अँटोनेली]]ने आपले पहिले पोडियम (तिसरे स्थान) मिळवले आणि फॉर्म्युला वनच्या इतिहासात तिसऱ्या सर्वात तरुण पोडियम ड्रायव्हरपैकी एक ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-takes-solid-victory-as-piastri-and-norris-collide-late-on-in.2cri9oFCALqhfsbvpqDfBq|title=रसेलने कॅनडियन ग्रांप्री जिंकली, पियास्त्री-नॉरिस धडकेतून बाहेर |website=Formula 1.com|date=१५ जून २०२५|access-date=१६ जून २०२५}}&lt;/ref&gt;

==हंगामाचे निकाल==
===ग्रांप्री===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! शर्यत क्र.
! ग्रांप्री
! पोल पोझिशन
! जलद फेरी
! विजेता चालक
! विजेता कारनिर्माता
! माहिती
|-
|-
! १
| {{flagicon|ऑस्ट्रेलिया}}[[ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! २
| {{flagicon|चीन}}[[चिनी ग्रांप्री]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]{{refn|group=टीप|[[लुइस हॅमिल्टन]]ने सुरुवातीला सर्वात जलद फेरी नोंदवली होती, परंतु नंतर त्याला अपात्र ठरवण्यात आले कारण प्लँक असेंब्लीची जाडी आवश्यक किमान जाडीपेक्षा कमी होती.&lt;ref name='china dsq' /&gt; [[लँडो नॉरिस]], ज्याने प्रारंभी दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात जलद फेरी नोंदवली होती, त्याला शर्यतीतील सर्वात जलद फेरीसाठी मान्यता देण्यात आली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_chinese_grand_prix_-_final_race_classification.pdf|title=२०२५ चिनी ग्रांप्री - अंतिम शर्यत वर्गवारी|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |दिनांक=२३ मार्च २०२५ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२३ मार्च २०२५|}}&lt;/ref&gt;}}
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ चिनी ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! ३
| {{flagicon|जपान}}[[जपानी ग्रांप्री]]
|{{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]
|{{flagicon|ITA}} [[आंद्रेआ किमी अँटोनेली]]
|{{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]
|{{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]] - [[होंडा आर.बी.पी.टी.]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ जपानी ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! ४
| {{flagicon|बहरैन}}[[बहरैन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ बहरैन ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! ५
| {{flagicon|सौदी अरेबिया}}[[सौदी अरेबियन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ सौदी अरेबियन ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! ६
| {{flagicon|युनायटेड स्टेट्स}}[[मायामी ग्रांप्री]]
|{{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ मायामी ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! ७
| {{nowrap|{{flagicon|इटली}}[[एमिलिया रोमान्या ग्रांप्री]]}}
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]
|{{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]
|{{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]] - [[होंडा आर.बी.पी.टी.]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ एमिलिया रोमान्या ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! ८
| {{flagicon|मोनॅको}}[[मोनॅको ग्रांप्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ मोनॅको ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! ९
| {{flagicon|स्पेन}}[[स्पॅनिश ग्रांप्री]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! १०
| {{flagicon|कॅनडा}}[[कॅनेडियन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[जॉर्ज रसल]]
|{{flagicon|GBR}} [[जॉर्ज रसल]]
|{{flagicon|GBR}} [[जॉर्ज रसल]]
|{{flagicon|GER}} [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ कॅनेडियन ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! ११
| {{flagicon|ऑस्ट्रिया}}[[ऑस्ट्रियन ग्रांप्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ ऑस्ट्रियन ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! १२
| {{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}[[ब्रिटिश ग्रांप्री]]
|{{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ ब्रिटिश ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! १३
| {{flagicon|बेल्जियम}}[[बेल्जियम ग्रांप्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]]
|{{flagicon|ITA}} [[आंद्रेआ किमी अँटोनेली]]
|{{flagicon|AUS}} [[ऑस्कर पियास्त्री]]
|{{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ बेल्जियम ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! १४
| {{flagicon|हंगेरी}}[[हंगेरियन ग्रांप्री]]
| 
| 
| 
| 
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ हंगेरियन ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! १५
| {{flagicon|नेदरलँड्स}}[[डच ग्रांप्री]]
| 
| 
| 
| 
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ डच ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! १६
| {{flagicon|इटली}}[[इटालियन ग्रांप्री]]
| 
| 
| 
| 
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ इटालियन ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! १७
| {{flagicon|अझरबैजान}}[[अझरबैजान ग्रांप्री]]
| 
| 
| 
| 
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ अझरबैजान ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! १८
| {{flagicon|सिंगापूर}}[[सिंगापूर ग्रांप्री]]
| 
| 
| 
| 
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ सिंगापूर ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! १९
| {{flagicon|युनायटेड स्टेट्स}}[[युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री]]
| 
| 
| 
| 
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! २०
| {{flagicon|मेक्सिको}}[[मेक्सिको सिटी ग्रांप्री]]
| 
| 
| 
| 
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ मेक्सिको सिटी ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! २१
| {{flagicon|ब्राझिल}}[[साओ पावलो ग्रांप्री]]
| 
| 
| 
| 
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ साओ पावलो ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! २२
| {{flagicon|युनायटेड स्टेट्स}}[[लास व्हेगस ग्रांप्री]]
| 
| 
| 
| 
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ लास व्हेगस ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! २३
| {{flagicon|कतार}}[[कतार ग्रांप्री]]
| 
| 
| 
| 
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ कतार ग्रांप्री|माहिती]]
|-
! २४
| {{flagicon|संयुक्त अरब अमिराती}}[[अबु धाबी ग्रांप्री]]
| 
| 
| 
| 
| style=&quot;text-align:center&quot;|[[२०२५ अबु धाबी ग्रांप्री|माहिती]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!colspan=&quot;7&quot;|संदर्भ:&lt;ref name=&quot;२०२५ calendar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pole+fl&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=FIA फॉर्म्युला वन हंगाम Results २०२५|दुवा=https://motorsportstats.com/series/fia-formula-one-world-championship/results/2025|प्रकाशक=Motorsportstats.com|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१ जून २०२५|5=|archive-url=https://web.archive.org/web/20251114151349/https://motorsportstats.com/series/fia-formula-one-world-championship/results/2025|archive-date=2025-11-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|}

===गुण प्रणाली===
मुख्य शर्यतीत पहिल्या १० वर्गीकृत चालक आणि सर्वात जलद फेरी नोंदवणाऱ्या चालकाला गुण देण्यात आले. स्प्रिन्ट शर्यतीत पहिल्या ८ वर्गीकृत चालकांना खालिल रचना वापरून प्रत्येक शर्यतीत असे गुण देण्यात आले.&lt;ref name=&quot;points regs&quot;&gt;{{स्रोत बातमी |दिनांक=१९ जुलै २०२२ |title=२०२२ फॉर्म्युला वन sporting regulations |दुवा=https://www.fia.com/sites/default/files/fia_2022_formula_1_sporting_regulations_-_issue_8_-_2022-07-19.pdf |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१० ऑक्टोबर २०२२ |प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ |at=Articles ६.४-६.५|archive-date=७ ऑक्टोबर २०२२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007084259/https://www.fia.com/sites/default/files/fia_2022_formula_1_sporting_regulations_-_issue_8_-_2022-07-19.pdf |}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot;
!निकालातील स्थान
|style=&quot;background-color:#ffffbf&quot; align=&quot;center&quot;|'''१ला'''
|style=&quot;background-color:#dfdfdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''२रा'''
|style=&quot;background-color:#ffdf9f&quot; align=&quot;center&quot;|'''३रा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''४था'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''५वा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''६वा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''७वा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''८वा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''९वा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''१०वा'''
|-
!गुण
|style=&quot;background-color:#ffffbf&quot; align=&quot;center&quot;|२५
|style=&quot;background-color:#dfdfdf&quot; align=&quot;center&quot;|१८
|style=&quot;background-color:#ffdf9f&quot; align=&quot;center&quot;|१५
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|१२
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|१०
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|८
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|६
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|४
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|२
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|१
|-
!स्प्रिन्ट
| align=&quot;center&quot;| ८
| align=&quot;center&quot;| ७
| align=&quot;center&quot;| ६
| align=&quot;center&quot;| ५
| align=&quot;center&quot;| ४
| align=&quot;center&quot;| ३
| align=&quot;center&quot;| २
| align=&quot;center&quot;| १
| align=&quot;center&quot;| -
| align=&quot;center&quot;| -
|}


===चालक===
{|
|-
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 85%; border-collapse:collapse; 
!स्थान
!चालक
!valign=&quot;middle&quot;| चालक&lt;br /&gt;क्र.
![[२०२५ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AUS}}
![[२०२५ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CHN}}
![[२०२५ जपानी ग्रांप्री|जपान]]&lt;br /&gt;{{flagicon|JPN}}
![[२०२५ बहरैन ग्रांप्री|बहरैन]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BHR}}
![[२०२५ सौदी अरेबियन ग्रांप्री|सौदी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|KSA}}
![[२०२५ मायामी ग्रांप्री|मायामी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}}
![[२०२५ एमिलिया रोमान्या ग्रांप्री|रोमान्या]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ITA}}
![[२०२५ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MON}}
![[२०२५ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ESP}}
![[२०२५ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनडा]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CAN}}
![[२०२५ ऑस्ट्रियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AUT}}
![[२०२५ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]&lt;br /&gt;{{flagicon|GBR}}
![[२०२५ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BEL}}
![[२०२५ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|HUN}}
![[२०२५ डच ग्रांप्री|डच]]&lt;br /&gt;{{flagicon|NED}}
![[२०२५ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ITA}}
![[२०२५ अझरबैजान ग्रांप्री|अझरबै]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AZE}}
![[२०२५ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]&lt;br /&gt;{{flagicon|SIN}}
![[२०२५ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री|यु.एस.ए.]]&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}}
![[२०२५ मेक्सिको सिटी ग्रांप्री|मेक्सिको&lt;br/&gt;सिटी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MEX}}
![[२०२५ साओ पावलो ग्रांप्री|साओ]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BRA}}
![[२०२५ लास व्हेगस ग्रांप्री|व्हेगस]]&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}}
![[२०२५ कतार ग्रांप्री|कतार]]&lt;br /&gt;{{flagicon|QAT}}
![[२०२५ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]&lt;br /&gt;{{flagicon|UAE}}
!style=&quot; border:1px solid #a2a9b1; position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box;&quot; |गुण
|-
| १
| {{flagicon|ऑस्ट्रेलिया}}[[ऑस्कर पियास्त्री]]
| id=&quot;८१&quot; align=&quot;center&quot; | ८१
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|points}}'''

|-
| २
| {{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}[[लॅन्डो नॉरिस]]
| id=&quot;४&quot; align=&quot;center&quot; | ४
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|points}}'''

|-
| ३
| {{flagicon|नेदरलँड्स}}[[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]
| id=&quot;३३&quot; align=&quot;center&quot; | ३३
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|points}}'''

|-
| ४
| {{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}[[जॉर्ज रसल]]
| id=&quot;६३&quot; align=&quot;center&quot; | ६३
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|points}}'''

|-
| ५
| {{flagicon|मोनॅको}}[[शार्ल लक्लेर]]
| id=&quot;१६&quot; align=&quot;center&quot; | १६
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|points}}'''

|-
| ६
| {{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}[[लुइस हॅमिल्टन]]
| id=&quot;४४&quot; align=&quot;center&quot; | ४४
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|points}}'''

|-
| ७
| {{flagicon|इटली}}[[आंद्रेआ किमी अँटोनेली]]
| id=&quot;१२&quot; align=&quot;center&quot; | १२
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|points}}'''

|-
| ८
| {{flagicon|थायलंड}}[[अलेक्झांडर आल्बॉन]]
| id=&quot;२३&quot; align=&quot;center&quot; | २३
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|points}}'''

|-
| ९
| {{flagicon|फ्रांस}}[[आयझॅक हॅजार]]
| id=&quot;६&quot; align=&quot;center&quot; | ६
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|points}}'''

|-
| १०
| {{flagicon|फ्रांस}}[[एस्टेबन ओकन]]
| id=&quot;३१&quot; align=&quot;center&quot; | ३१
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|points}}'''

|-
| ११
| {{flagicon|जर्मनी}}[[निको हल्केनबर्ग]]
| id=&quot;२७&quot; align=&quot;center&quot; | २७
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|points}}'''

|-
| १२
| {{flagicon|स्पेन}}[[कार्लोस सायेन्स जुनियर]]
| id=&quot;५५&quot; align=&quot;center&quot; | ५५
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|points}}'''

|-
| १३
| {{flagicon|फ्रांस}}[[पियर गॅस्ली]]
| id=&quot;१०&quot; align=&quot;center&quot; | १०
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|points}}'''

|-
| १४
| {{flagicon|कॅनडा}}[[लान्स स्ट्रोल]]
| id=&quot;१८&quot; align=&quot;center&quot; | १८
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|points}}'''

|-
| १५
| {{flagicon|युनायटेड किंग्डम}}[[ऑलिवर बेअरमॅन]]
| id=&quot;३८&quot; align=&quot;center&quot; | ३८
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|points}}'''

|-
| १६
| {{flagicon|न्यू झीलँड}}[[लियाम लॉसन]]
| id=&quot;४०&quot; align=&quot;center&quot; | ४०
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|points}}'''

|-
| १७
| {{flagicon|जपान}}[[युकि सुनोडा]]
| id=&quot;२२&quot; align=&quot;center&quot; | २२
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|points}}'''

|-
| १८
| {{flagicon|स्पेन}}[[फर्नांदो अलोन्सो]]
| id=&quot;१४&quot; align=&quot;center&quot; | १४
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|points}}'''

|-
| १९
| {{flagicon|ब्राझिल}}[[गॅब्रिएल बोर्टोलेटो]]
| id=&quot;५&quot; align=&quot;center&quot; | ५
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|points}}'''

|-
| २०
| {{flagicon|ऑस्ट्रेलिया}}[[जॅक डूहान]]
| id=&quot;७&quot; align=&quot;center&quot; | ७
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|points}}'''

|-
| २१
| {{flagicon|आर्जेन्टिना}}[[फ्रँको कोलापिंटो]]
| id=&quot;४३&quot; align=&quot;center&quot; | ४३
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|ABU}}
|style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|'''{{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|COL|points}}'''
|-
!स्थान
!चालक
!valign=&quot;middle&quot;| चालक&lt;br /&gt;क्र.
![[२०२५ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AUS}}
![[२०२५ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CHN}}
![[२०२५ जपानी ग्रांप्री|जपान]]&lt;br /&gt;{{flagicon|JPN}}
![[२०२५ बहरैन ग्रांप्री|बहरैन]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BHR}}
![[२०२५ सौदी अरेबियन ग्रांप्री|सौदी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|KSA}}
![[२०२५ मायामी ग्रांप्री|मायामी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}}
![[२०२५ एमिलिया रोमान्या ग्रांप्री|रोमान्या]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ITA}}
![[२०२५ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MON}}
![[२०२५ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ESP}}
![[२०२५ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनडा]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CAN}}
![[२०२५ ऑस्ट्रियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AUT}}
![[२०२५ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]&lt;br /&gt;{{flagicon|GBR}}
![[२०२५ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BEL}}
![[२०२५ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|HUN}}
![[२०२५ डच ग्रांप्री|डच]]&lt;br /&gt;{{flagicon|NED}}
![[२०२५ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ITA}}
![[२०२५ अझरबैजान ग्रांप्री|अझरबै]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AZE}}
![[२०२५ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]&lt;br /&gt;{{flagicon|SIN}}
![[२०२५ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री|यु.एस.ए.]]&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}}
![[२०२५ मेक्सिको सिटी ग्रांप्री|मेक्सिको&lt;br/&gt;सिटी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MEX}}
![[२०२५ साओ पावलो ग्रांप्री|साओ]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BRA}}
![[२०२५ लास व्हेगस ग्रांप्री|व्हेगस]]&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}}
![[२०२५ कतार ग्रांप्री|कतार]]&lt;br /&gt;{{flagicon|QAT}}
![[२०२५ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]&lt;br /&gt;{{flagicon|UAE}}
! style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box;&quot; |गुण
|-
!colspan=&quot;28&quot;|संदर्भ:&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;{{स्रोत बातमी |author-link३=विटांटोनियो लिउझी |दिनांक=१ जून २०२५ |title=२०२५ स्पॅनिश ग्रांप्री  - निकाल Points |दुवा=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2025_spanish_grand_prix_-_championship_points.pdf |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१ जून २०२५ |प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nationalities&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://motorsportstats.com/series/fia-formula-one-world-championship/standings/2025|title=फॉर्म्युला वन Standings|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२५ मे २०२५|प्रकाशक=Motorsportstats|5=|archive-url=https://web.archive.org/web/20251114140748/https://motorsportstats.com/series/fia-formula-one-world-championship/standings/2025|archive-date=2025-11-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;race results&quot;&gt;*{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.statsf1.com/en/2025/australie/classement.aspx|title=ऑस्ट्रेलिया २०२५ - Result|प्रकाशक=Statsएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=५ एप्रिल २०२५|5=}}
*{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.statsf1.com/en/2025/chine/sprint.aspx|title=चीन २०२५ - Sprint result|प्रकाशक=Statsएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=५ एप्रिल २०२५|5=}}
*{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.statsf1.com/en/2025/chine/classement.aspx|title=चीन २०२५ - Result|प्रकाशक=Statsएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=५ एप्रिल २०२५|5=}}
*{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.statsf1.com/en/2025/japon/classement.aspx|title=जपान २०२५ - Result|प्रकाशक=Statsएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२५|5=}}
*{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.statsf1.com/en/2025/bahrein/classement.aspx|title=बहरैन २०२५ - Result|प्रकाशक=Statsएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२५|5=}}
*{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.statsf1.com/en/2025/arabie-saoudite/classement.aspx|title=सौदी अरेबिया २०२५ - Result|प्रकाशक=Statsएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२० एप्रिल २०२५|5=}}
*{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.statsf1.com/en/2025/miami/sprint.aspx|title=मायामी  २०२५ - Sprint result|प्रकाशक=Statsएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=३ मे २०२५|5=}}
*{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.statsf1.com/en/2025/miami/classement.aspx|title=मायामी  २०२५ - Result|प्रकाशक=Statsएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=४ मे २०२५|5=}}
*{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.statsf1.com/en/2025/emilie-romagne/classement.aspx|title=एमिलिया रोमान्या २०२५ - Result|प्रकाशक=Statsएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१८ मे २०२५|5=}}
*{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.statsf1.com/en/2025/monaco/classement.aspx|title=मोनॅको २०२५ - Result|प्रकाशक=Statsएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२५ मे २०२५|5=}}
*{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.statsf1.com/en/2025/espagne/classement.aspx|title=स्पेन २०२५ - Result|प्रकाशक=Statsएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१ जून २०२५|5=}}&lt;/ref&gt;&lt;includeonly&gt;&lt;ref name=&quot;pole+fl&quot;/&gt;&lt;/includeonly&gt;
|}
|valign=&quot;top&quot;|
{{फॉर्म्युला वन निकाल संदर्भ (उभा)}}
|}
† चालकाने ग्रांप्री पुर्ण केली नाही, परंतु ९०% पेक्षा जास्त रेस पुर्ण केल्या मुळे त्यांना गुण देण्यात आले.

===कारनिर्माते===
{|
|-
|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 85%;&quot;
! स्थान
! कारनिर्माता
!valign=&quot;middle&quot;| चालक&lt;br /&gt;क्र.
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AUS}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CHN}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ जपानी ग्रांप्री|जपान]]&lt;br /&gt;{{flagicon|JPN}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ बहरैन ग्रांप्री|बहरैन]]&lt;br/&gt;{{flagicon|BHR}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ सौदी अरेबियन ग्रांप्री|सौदी]]&lt;br/&gt;{{flagicon|KSA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ मायामी ग्रांप्री|मायामी]]&lt;br/&gt;{{flagicon|USA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ एमिलिया रोमान्या ग्रांप्री|रोमान्या]]&lt;br/&gt;{{flagicon|ITA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]&lt;br/&gt;{{flagicon|MON}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ESP}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनडा]]&lt;br/&gt;{{flagicon|CAN}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ ऑस्ट्रियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रि]]&lt;br/&gt;{{flagicon|AUT}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]&lt;br/&gt;{{flagicon|GBR}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BEL}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]&lt;br/&gt;{{flagicon|HUN}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ डच ग्रांप्री|डच]]&lt;br/&gt;{{flagicon|NED}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]]&lt;br/&gt;{{flagicon|ITA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ अझरबैजान ग्रांप्री|अझरबै]]&lt;br/&gt;{{flagicon|AZE}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]&lt;br/&gt;{{flagicon|SIN}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री|यु.एस.ए.]]&lt;br/&gt;{{flagicon|USA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ मेक्सिको सिटी ग्रांप्री|मेक्सिको&lt;br/&gt;सिटी]]&lt;br/&gt;{{flagicon|MEX}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ साओ पावलो ग्रांप्री|साओ]]&lt;br/&gt;{{flagicon|BRA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ लास व्हेगस ग्रांप्री|व्हेगस]]&lt;br/&gt;{{flagicon|USA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ कतार ग्रांप्री|कतार]]&lt;br/&gt;{{flagicon|QAT}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]&lt;br/&gt;{{flagicon|UAE}}
!style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box; color: var(--color-base,#२०२१२२);&quot;|गुण
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| १
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot;|{{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| align=&quot;center&quot; | [[#८१|८१]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|PIA|ABU}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#EAECF0;text-align:center&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#४|४]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|NOR|ABU}}
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| २
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot;|{{flagicon|ITA}} [[स्कुदेरिआ फेरारी]]
| align=&quot;center&quot; | [[#१६|१६]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LEC|ABU}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box; color: var(--color-base,#२०२१२२);&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#४४|४४]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAM|ABU}}
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| ३
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot;|{{flagicon|GER}} [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| align=&quot;center&quot; | [[#६३|६३]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|RUS|ABU}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box; color: var(--color-base,#२०२१२२);&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#१२|१२]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ANT|ABU}}
|-
! rowspan=&quot;3&quot;| ४
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left&quot;|{{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]] - [[होंडा आर.बी.पी.टी.]]
| align=&quot;center&quot; | [[#३३|३३]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|VER|ABU}}
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box; color: var(--color-base,#२०२१२२);&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#२२|२२]]
| 
| 
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|ABU}}
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#४०|४०]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|CHN}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| ५
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot;|{{flagicon|GBR}} [[विलियम्स रेसींग]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]
| align=&quot;center&quot; | [[#२३|२३]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALB|ABU}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box; color: var(--color-base,#२०२१२२);&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#५५|५५]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|SAI|ABU}}
|-
! rowspan=&quot;3&quot;| ६
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left&quot;|{{flagicon|ITA}} [[रेसिंग बुल्स]] - [[होंडा आर.बी.पी.टी.]]
| align=&quot;center&quot; | [[#६|६]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HAD|ABU}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box; color: var(--color-base,#२०२१२२);&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#४०|४०]]
|
|
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|LAW|ABU}}
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#२२|२२]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|TSU|CHN}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| ७
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot;|{{flagicon|USA}} [[हास एफ.१ संघ]] - [[स्कुदेरिआ फेरारी]]
| align=&quot;center&quot; | [[#३१|३१]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|OCO|ABU}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box; color: var(--color-base,#२०२१२२);&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#३८|३८]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BEA|ABU}}
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| ८
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot;|{{flagicon|SUI}} [[किक  सॉबर]] - [[स्कुदेरिआ फेरारी]]
| align=&quot;center&quot; | [[#२७|२७]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|HUL|ABU}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box; color: var(--color-base,#२०२१२२);&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#५|५]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|BOR|ABU}}
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| ९
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot;|{{nowrap|{{flagicon|GBR}} [[अ‍ॅस्टन मार्टिन आरामको]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]]}}
| align=&quot;center&quot; | [[#१४|१४]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|ALO|ABU}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box; color: var(--color-base,#२०२१२२);&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#१८|१८]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|STR|ABU}}
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| १०
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot;|{{flagicon|FRA}} [[अल्पाइन एफ.१ संघ]] - [[रेनोल्ट एफ१]]
| align=&quot;center&quot; | [[#१०|१०]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|GAS|ABU}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box; color: var(--color-base,#२०२१२२);&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#७|७]]
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|AUS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|CHN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|JPN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|BHR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|SAU}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|MIA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|EMI}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|MON}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|ESP}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|CAN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|AUT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|GBR}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|BEL}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|HUN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|NED}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|ITA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|AZE}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|SIN}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|USA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|MEX}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|BRA}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|LAS}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|QAT}}
| {{एफ.१. २०२५ हंगाम आकडेवारी|DOO|ABU}}
|-
!स्थान
! कारनिर्माता
!valign=&quot;middle&quot;| चालक&lt;br /&gt;क्र.
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AUS}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CHN}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ जपानी ग्रांप्री|जपान]]&lt;br /&gt;{{flagicon|JPN}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ बहरैन ग्रांप्री|बहरैन]]&lt;br/&gt;{{flagicon|BHR}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ सौदी अरेबियन ग्रांप्री|सौदी]]&lt;br/&gt;{{flagicon|KSA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ मायामी ग्रांप्री|मायामी]]&lt;br/&gt;{{flagicon|USA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ एमिलिया रोमान्या ग्रांप्री|रोमान्या]]&lt;br/&gt;{{flagicon|ITA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]&lt;br/&gt;{{flagicon|MON}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ESP}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनडा]]&lt;br/&gt;{{flagicon|CAN}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ ऑस्ट्रियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रि]]&lt;br/&gt;{{flagicon|AUT}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]&lt;br/&gt;{{flagicon|GBR}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BEL}}
! style=&quot;vertical-align:top&quot; |[[२०२५ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]&lt;br/&gt;{{flagicon|HUN}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ डच ग्रांप्री|डच]]&lt;br/&gt;{{flagicon|NED}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]]&lt;br/&gt;{{flagicon|ITA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ अझरबैजान ग्रांप्री|अझरबै]]&lt;br/&gt;{{flagicon|AZE}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]&lt;br/&gt;{{flagicon|SIN}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री|यु.एस.ए.]]&lt;br/&gt;{{flagicon|USA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ मेक्सिको सिटी ग्रांप्री|मेक्सिको&lt;br/&gt;सिटी]]&lt;br/&gt;{{flagicon|MEX}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ साओ पावलो ग्रांप्री|साओ]]&lt;br/&gt;{{flagicon|BRA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ लास व्हेगस ग्रांप्री|व्हेगस]]&lt;br/&gt;{{flagicon|USA}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ कतार ग्रांप्री|कतार]]&lt;br/&gt;{{flagicon|QAT}}
!style=&quot;vertical-align:top|[[२०२५ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]&lt;br/&gt;{{flagicon|UAE}}
!style=&quot;position:sticky; right: 0; background-clip: padding-box; color: var(--color-base,#२०२१२२);&quot;|गुण
|-
!colspan=&quot;28&quot;|संदर्भ:&lt;includeonly&gt;&lt;ref name=&quot;results&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nationalities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;race results&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pole+fl&quot;/&gt;&lt;/includeonly&gt;
|}
|valign=&quot;top&quot;|
{{फॉर्म्युला वन निकाल संदर्भ (उभा)}}
|}
† चालकाने ग्रांप्री पुर्ण केली नाही, परंतु ९०% पेक्षा जास्त रेस पुर्ण केल्या मुळे त्यांना गुण देण्यात आले.
'''तळटिपा:'''
* {{dagger}}- शर्यत पुर्ण नाही केली, but was classified as he completed more than ९०% of the race distance.
* Rows are not related to the drivers: within each constructor, individual Grand Prix standings are sorted purely based on the final classification in the race (not by total points scored in the event, which includes points awarded for the sprint).

== हे सुद्धा पहा ==
# [[फॉर्म्युला वन]]
# [[फॉर्म्युला वन ग्रांप्री यादी]]
# [[फॉर्म्युला वन कारनिर्माते अजिंक्यपद यादी]]
# [[फॉर्म्युला वन चालक अजिंक्यपद यादी]]
# [[फॉर्म्युला वन सर्किटांची यादी]]

== संदर्भ ==
{{reflist}}

==तळटीप==
{{reflist|group=टीप}}

== बाह्य दुवे ==
# [http://www.formula1.com/ फॉर्म्युला वन ग्रांप्रीचे अधिकृत संकेतस्थळ]

{{२०२५ फॉर्म्युला वन हंगाम}}
{{फॉर्म्युला वन अजिंक्यपद}}

[[वर्ग:फॉर्म्युला वन हंगाम]]</text>
      <sha1>0cliegokfxw5qq31qbhvinqsuqga9kw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ॲन ली</title>
    <ns>0</ns>
    <id>370178</id>
    <revision>
      <id>2717212</id>
      <parentid>2611012</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2343" sha1="fsvgs84c069cyof5imx4mff719jq33w" xml:space="preserve">[[चित्र:Li WMQ23 (53061122422).jpg|200px|इवलेसे|उजवे|२०२३ विम्बल्डन स्पर्धेत ली]]
'''ॲन ली''' ([[२६ जून]], [[इ.स. २०००|२०००]]:[[किंग ऑफ प्रशिया (पेनसिल्व्हेनिया)|किंग ऑफ प्रशिया]], [[पेनसिल्व्हेनिया]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] - ) ही एक अमेरिकन [[टेनिस]] खेळाडू आहे. तिचे कारकीर्दीतील सर्वोत्तम [[विमेन्स टेनिस असोसिएशन|डब्ल्यूटीए]] रँकिंग ४४ आहे. ही [[२०१७ विम्बल्डन - मुलींची एकेरी|२०१७ विम्बल्डन स्पर्धेत]]

मुलींच्या एकेरीच्या अंतिम फेरीत उपविजेती होती.

लि ची मावशी  [[चीन]]&lt;nowiki/&gt;मध्ये एक व्यावसायिक [[स्पीड स्केटर]] होती. &lt;ref name=&quot;tennis channel&quot; /&gt; तिचे वडील कॉलेजमध्ये [[फुटबॉल]] खेळायचे, तर आई कॉलेजमध्ये धावण्याच्या शर्यतीत भाग घेत असे. &lt;ref name=&quot;tennis channel&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|url=http://baseline.tennis.com/article/90466/get-know-ann-li-us-open-angelique-kerber-new-york|title=FIVE THINGS TO KNOW ABOUT 20-YEAR-OLD ANN LI|date=2020-09-04|work=[[Tennis Channel]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918211431/http://baseline.tennis.com/article/90466/get-know-ann-li-us-open-angelique-kerber-new-york|archive-date=2020-09-18|accessdate=2025-09-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:ली, ॲन}}
[[वर्ग:इ.स. २००० मधील जन्म]]
[[वर्ग:अमेरिकेच्या महिला टेनिस खेळाडू]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>fsvgs84c069cyof5imx4mff719jq33w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद</title>
    <ns>10</ns>
    <id>376994</id>
    <revision>
      <id>2717344</id>
      <parentid>2716868</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <origin>2717344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4340" sha1="aad273mjkhiev3cfvo6471wcsxzdk23" xml:space="preserve">{{Navbox
|name   = २०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद
|title  = [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]]
|listclass = hlist
|state = collapsed
|above  = आधीची स्पर्धा: [[२०२२-२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]
|below = पुढील स्पर्धा: २०२९-२०३२ आयसीसी महिला अजिंक्यपद

|group1 = २०२५
|list1 =

* [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६|बांगलादेशचा भारत दौरा]] (डिसेंबर)

|group2 = २०२६
|list2 =

* [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५–२६|श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा]] (फेब्रुवारी)
* [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२५–२६|पाकिस्तानचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] (फेब्रुवारी)
* [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा न्यूझीलंड दौरा, २०२५–२६|झिम्बाब्वेचा न्यूझीलंड दौरा]] (मार्च)
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५–२६|ऑस्ट्रेलियाचा वेस्ट इंडीज दौरा]] (मार्च)
* [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६|दक्षिण आफ्रिकेचा न्यू झीलंड दौरा]] (मार्च)
* [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा बांगलादेश दौरा]] (एप्रिल)
* [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|झिम्बाब्वेचा पाकिस्तान दौरा]] (मे)
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा इंग्लंड दौरा]] (मे)
* [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|वेस्ट इंडीजचा आयर्लंड दौरा]] (जुलै)
* [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा श्रीलंका दौरा]] (जुलै)
* [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|आयर्लंडचा इंग्लंड दौरा]] (सप्टेंबर)
* [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७|वेस्ट इंडीजचा झिम्बाब्वे दौरा]] (सप्टेंबर)
* [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] (ऑक्टोबर)

|group3 = २०२७
|list3 =

* न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा (मार्च)

}}&lt;noinclude&gt;
{{Collapsible option}}
[[वर्ग:International cricket by year navigational boxes]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aad273mjkhiev3cfvo6471wcsxzdk23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चर्चा:विश्राम घोले</title>
    <ns>1</ns>
    <id>380402</id>
    <revision>
      <id>2717154</id>
      <parentid>2688508</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25573" sha1="k277s60pinvgjgj5rewzrp47csvve70" xml:space="preserve">== विश्राम घोले या पेजचे नाव बदलणे बाबत ==

लेखाचे शीर्षक &quot;डॉ. विश्राम रामजी घोले&quot; असे ठेवणे योग्य आहे. [[सदस्य:शरभ|शरभ]] ([[सदस्य चर्चा:शरभ|चर्चा]]) १७:३९, १० जून २०२६ (IST)

:मराठी विकिपीडियावरील शीर्षकलेखन संकेतांनुसार विश्राम घोले किंवा विश्राम रामजी घोले हे शीर्षक योग्य आहे. डॉ. विश्राम रामजी घोले आणि विश्राम रामजी घोले येथून मूळ लेखाकडे पुनर्निर्देशन केले आहे.
:याशिवाय, तेथील मजकूर खाली घातला आहे. त्यातू योग्य ते भाग वेचून प्रस्तुत लेखात घालावे ही विनंती. या लेखात प्रताधिकारित मजकूर येऊ नये याची विशेष काळजी घ्यावी.
:धन्यवाद.
:[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ००:४१, ११ जून २०२६ (IST)
:------{{Infobox person|नाव=डॉ. विश्राम रामजी घोले|चित्र=[[File:Dr. Vishram Ramji Ghole.jpg|thumb|Dr. Vishram Ramji Ghole (Raobahadur)]]|जन्म_दिनांक=1833|जन्म_स्थान=वेंगुर्ला, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी, ब्रिटिश भारत|मृत्यू_दिनांक=1900|पदवी_हुद्दा=रावबहादूर|कार्यकाळ=1833 - 1900|धर्म=हिंदू|वडील=सुभेदार रामजी संभाजीराव घोले|अपत्ये=काशीबाई, गंगुबाई रघुनाथराव खेडेकर|ख्याती=सत्यशोधक समाज, स्त्री शिक्षण, सामाजिक सुधारणा|मूळ_गाव=दापोली|पेशा=शल्यचिकित्सक}}
'''डॉ. विश्राम रामजी घोले''' (1833–1900) हे भारतीय शल्यचिकित्सक, समाजसुधारक आणि [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाशी]] संबंधित कार्यकर्ते होते. ते [[महात्मा ज्योतिराव फुले]] यांचे निकट सहकारी होते. त्यांनी स्त्री शिक्षण, सामाजिक समता आणि वंचित घटकांच्या उन्नतीसाठी कार्य केले.
:== प्रारंभिक जीवन ==
:थोर समाजसुधारक डॉ. विश्राम रामजी घोले यांचा जन्म 19 व्या शतकात तत्कालीन ब्रिटिश भारतातील वेंगुर्ला (कोकण) या ठिकाणी झाला. त्यांनी वैद्यकीय शिक्षण घेतले आणि शल्यचिकित्सक म्हणून कार्य सुरू केले. पुढे ते पुण्यात सामाजिक आणि वैद्यकीय क्षेत्रात सक्रिय झाले. त्यांचा  विद्याभ्यास कोकणातील दापोली येथून सुरू झाला. वडील रामजी संभाजीराव घोले ब्रिटिश लष्करात सुभेदार पदावर कार्यरत असल्याने वडिलांची कामानिमित्त सतत बदली होत असे विश्राम यांना सुद्धा सारखे स्थित्यंतर करावे लागत असे. दापोली, पुणे, मुंबई या ठिकाणी शिक्षण घेता घेता १८५२ साली सेकंडग्रेड अप्रेंटीसची नोकरी मिळाली. दोन वर्षे नोकरी केल्यावर त्यांनी पुढील शिक्षणासाठी ग्रांट मेडिकल कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. १८५७ मध्ये त्यांनी हॉस्पिटल असिस्टंटची परीक्षा उत्तीर्ण केली आणि त्याच वर्षी बाटलीवाला रुग्णालयात त्यांना नोकरी मिळाली.&lt;ref&gt;Historical references on Dr. Vishram Ramji Ghole&lt;/ref&gt;
:== ऐतिहासिक घोले घराणे ==
:विश्राम रामजी घोले यांचे कुटुंब हे मूळचे कोकणातील चिपळूण येथील. गवळी समाजातील घोले घराणे हे त्याकाळी कोकणातील प्रतिष्ठित घराणे म्हणून ओळखले जात असे. मराठेशाही आणि ब्रिटिश सरकारात या घराण्याने लष्करी सेवा दिलेली आहे. विश्राम घोले यांचे पणजोबा गोपाळराव हे अंजनवेल या किल्ल्याचे किल्लेदार होते. गोपाळरावांना संभाजीराव नावाचे पुत्र होते व त्यांनीही गोपाळगडाची किल्लेदारी केली. १८१८ मराठा साम्राज्याचा अस्तानंतर साली ब्रिटिशांची सत्ता आल्यावर संभाजीरावांना कैद करण्यात आले मात्र त्यांनी हुशारीने आपली सुटका करून घेतली व तेथून ते तत्कालीन हबसाणात म्हणजे सध्याच्या मुरुड जंजिरा परिसरात गेले. पुढे संभाजीराव यांचे पुत्र रामजी यांनी सैन्यात आपली कर्तबगारी दाखवली. ब्रिटिशांच्या चौदाव्या हिंदुस्थानी पायदळ पलटणीत त्यांनी सुभेदार म्हणून कार्य केले. ही पलटण कोकणातील वेंगुर्ले येथून कार्यरत होती. वेंगुर्ले येथेच रामजी यांचे वास्तव्य असताना त्यांना १८३३ साली पुत्ररत्नाचा लाभ झाला व य पुत्राचे नाव विश्राम असे ठेवले गेले.
:== सामाजिक कार्य ==
:घोले हे [[महात्मा ज्योतिराव फुले]] यांच्या सामाजिक सुधारणांच्या चळवळीत सहभागी होते. त्यांनी स्त्री शिक्षणाला पाठिंबा दिला आणि आपल्या मुलींना फुले दांपत्यांनी चालवलेल्या मुलींच्या शाळेत शिक्षणासाठी पाठवले, जे त्या काळात सामाजिक विरोधाला सामोरे जाणारे पाऊल होते.
:[[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाचे]] अध्यक्ष म्हणूनही ते कार्यरत होते. त्यांनी शूद्र-अतिशूद्र समाजाच्या शिक्षणासाठी आणि सामाजिक उन्नतीसाठी कार्य केले. त्यांचा फुलेंसह पुण्यातील लोकमान्य टिळक, गोपाळ गणेश आगरकर, न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे आदी सुधारकांशी संबंध आला. या काळात ज्योतिबा फुले महिला शिक्षणासाठी संघर्ष करत होते. त्यामुळे डॉक्टर विश्राम घोले यांनीही स्त्री शिक्षणाची पालखी आपल्या खांद्यावर घेतली. त्यांनी आपली मुलगी काशीबाई उर्फ बाहुली आणि गंगूबाई यांना शिक्षण देण्यास सुरुवात केली. 
:'''पुण्यात 'सर्वांचे डॉक्टर' अशी ख्याती'''
:'सत्यशोधक डॉ. विश्राम रामजी घोले यांनी त्या काळात घोले यांनी शेकडो शस्त्रक्रिया केल्या. त्यांचे डॉक्टर असणे हे तत्कालीन जाती समाजात विशेष महत्वाचे होते. अस्पृश्यतेच्या चालीमुळे बरेचसे उच्चवर्णीय डॉक्टर हे कनिष्ठ जातीयांना विशेषतः दलितांना स्पर्श करत नसत. त्यामुळे बहुजन समाजात झाडपाल्याचे उपचार घेण्याची प्रथा होती. त्यामुळे त्यांच्यात अकाली मृत्यूचे प्रमाण खूप जास्त होते.
:ब्रिटीश आल्यानंतर त्यांनी येथे आधुनिक आरोग्य विज्ञानाचा पाया घातला. त्यांनी एका बाजूला मोठे दवाखाने बांधले आणि दुसऱ्या बाजूला मेडिकल कॉलेजेस उभारली. त्यामुळे काही प्रमाणात का होईना, पण बहुजनांना आधुनिक उपचार मिळू लागले. एवढेच नव्हे तर बहुजनांमधून घोलेंसारखे डॉक्टर तयार झाले. घोलेंची ख्याती पुण्यातील 'सर्वांचे डॉक्टर' अशी होती. त्यांनी जातीभेद न पाळता सर्वांना उपचार देऊ केले.
:विश्राम घोले यांनी महात्मा फुलेंवर जसे उपचार केले तसे ब्राह्मण कृष्णशास्त्री चिपळूणकर व रानडेंवरही केले. त्यांनी उपचार करताना जातीभेद व वर्गीय भेदही पाळला नाही. त्यांनी गरिबांसाठी आपल्या वैद्यकीय ज्ञानाचा वापर केला. 
:'''युद्धभूमीवरील वैद्यकीय सेवा'''
:डॉक्टर घोले हे १८५७ ते १८६८ या काळात हॉस्पिटल असिस्टंटची नोकरी करत असताना १८५७ च्या उठावाने त्यावेळी जोर धरला असल्याने डॉक्टर विश्राम यांना सतत पुणे, नगर, शिऊर, बुंदेलखंड, महू, ललितपूर, झांशी या ठिकाणी जाऊन रुग्णसेवा द्यावी लागत असे. रातगड, बरोडिया, सागर, धाराखोटा, मदनपूर, झांशी, बिटवा, कुंच, मथुरा, गालवली, काल्पी आणि ग्वाल्हेर येथे तर युद्धाची धामधूम सुरू असताना त्यांना जखमी सैनिकांची सुश्रुषा करावी लागत असे. यावेळी दोन्ही बाजूनी गोळ्यांचे वर्षाव सुरू असतानाही युद्धभूमीत सैनिकांची सुश्रुषा करण्याचे कठीण काम विश्राम घोले यांनी केले. प्रत्यक्ष युद्धातील आणीबाणीत वैद्यकीय सेवेचा अनुभव हा त्यांच्यासाठी खूप मोलाचा ठरून त्यांनी वयाच्या पस्तिसाव्या वर्षी ग्रॅण्ट मेडिकल कॉलेजमध्ये असिस्टंट सर्जनाची परीक्षा दिली आणि १८७० साली त्यांची कुमठा येथील दवाखान्यावर असिस्टंट सर्जन म्हणून नेमणूक झाली.
:'''पुण्यातील कार्य आणि समाजसुधारणा'''
:१८७४ साली त्यांची पुण्यास बदली झाली व पुण्यात ते अगदी १८८९ सालापर्यंत म्हणजे निवृत्त होईपर्यंत नोकरी करत होते. निवृत्त झाल्यावर त्यांनी पुण्यात स्वतःचे रुग्णालय सुरू करून तेथे रुग्णसेवा सुरू केली. शस्त्रक्रिया हा त्यांचा मुख्य पेशा असल्याने पुण्यात ते खूपच प्रसिद्ध झाले. १८८७ साली त्यांना रावबहादूर ही त्याकाळातील मानाची पदवी मिळाली याशिवाय त्यांच्याकडे ऑनररी सर्जन टू दि व्हॉईसरॉय ही पदवी आणि मुंबई युनिव्हर्सिटीचे फेलो हे पदही होते. पुण्यास त्याकाळी नगरपालिका होती व या ठिकाणी ते कमिशनर म्हणूनही कार्यरत होते. त्याकाळात पुणे शहराच्या सुधारणेमध्ये त्यांनी मोलाची कामगिरी बजावली होती. नालेसफाई, पाण्याचा पुरवठा, स्मशानभूमी इत्यादी कार्य त्यांनी नगरपालिकेत कमिशनर पदी असताना करवून घेतली आणि स्वतःच्या खर्चाने पुण्यात दोन हौद आणि कारंजी निर्माण केली. यातील एक हौद त्यांचे वडील रामजी यांच्या स्मरणार्थ तर दुसरा त्यांची कन्या बाहुली हिच्या स्मरणार्थ बांधला होता.
:'''शैक्षणिक आणि सामाजिक योगदान'''
:कोकणातील दापोली येथे व्यावसायिक शिक्षणाची सोय व्हावी म्हणून त्यांनी तेथील शालेय खात्याच्या संचालकांना तेव्हाचे दोन हजार रुपये पाठवले होते. पूर्वी सैन्यात ठराविक समाजाच्याच पलटणी असत मात्र विश्राम घोले यांनी भारतातील सर्वच तरुणांना सैन्यात स्थान देऊन त्यांच्या योग्यतेप्रमाणे आणि कर्तृत्वानुसार त्यांना बढती द्यावी असा सल्ला तत्कालीन सरकारला दिला होता. शेतकऱ्यांना कर्जमाफी तसेच शेतीसाठी अनुदान सारखे उपक्रम त्यांनी स्वखर्चातून राबविले होते.
:'''गव्हर्नरच्या दरबारात प्रथम श्रेणी सरदाराचा दर्जा'''
:डॉक्टर विश्राम घोले पुण्यातील एक निष्णात शल्यविशारद व उदारमतवादी समाजसुधारक होते. यादव गवळी समाजातून आलेल्या घोले यांना गव्हर्नरच्या दरबारात रावबहादूर हा फर्स्ट क्लास सरदाराचा म्हणजे संस्थानिकांच्या बरोबरीचा दर्जा होता.
:== बहुलीचा हौद ==
:घोले यांच्या कन्या काशीबाई उर्फ बाहुली हिच्या स्मरणार्थ त्यांनी सन 1880 मध्ये पुण्यात '''बाहुलीचा हौद''' बांधला. हा हौद सर्व जातीधर्मीयांसाठी खुला करण्यात आला होता. स्त्री शिक्षणाच्या इतिहासात बाहुलीचा उल्लेख काही लेखकांनी प्रारंभीच्या ज्ञात बळींपैकी एक म्हणून केला आहे.
:== वारसा ==
:पुण्यातील '''घोले रस्ता (Ghole Road)''' हे नाव त्यांच्या स्मरणार्थ देण्यात आले आहे. महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा आणि स्त्री शिक्षण चळवळीत त्यांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते.
:विश्राम घोले यांनी आपले वडिल सुभेदार रामजी यांच्या स्मरणार्थही पुण्यात एक हौद बांधला होता. त्यांची धाकटी कन्या गंगूबाई यांना देखील त्यांनी शिक्षित केले होते. पुढे जाऊन याच गंगूबाई वैदिक धर्माच्या जाणकार बनल्या.
:== विचार ==
:डॉक्टर घोले यांनी शेती, दुष्काळ, पर्यावरणीय संतुलन व शेतकरी प्रश्नांवर विचार मांडले. अवर्षण आणि जंगलसंवर्धन यांचा संबंध त्यांनी अधोरेखित केला होता.
:डॉक्टर विश्राम रामजी घोले यांच्या विचारात शेतीप्रश्नाला केंद्रवर्ती स्थान होते. तत्कालीन समयी ८० टक्के लोक शेतीवर अवलंबून होते. त्यामुळे सत्यशोधकांनी शेती व शेतकरी यांना आपल्या विचारमंथनामध्ये मध्यवर्ती ठेवले होते. घोले यांनी देखील शेती व शेतकरी यांच्या संदर्भाने विविध मुद्द्यावर सखोल चिंतन केलेले आढळते. त्यातील पहिला मुद्दा हा दुष्काळाचा होता.
:घोले यांच्या मते, अवर्षण हे दुष्काळाला जबाबदार असणाऱ्या अनेक कारणांपैकी एक कारण आहे. त्यामुळे दुष्काळाला तोंड द्यावयाचे असेल तर अवर्षणाचा सामना केला पाहिजे असे सांगून ते एका बाजूला अवर्षणाची मीमांसा करतात तर दुसऱ्या बाजूला अवर्षणापासून शेतकऱ्यांना कसे वाचता येईल याच्या उपायांची तपशिलात चर्चा करतात. अवर्षण हा काही दैवी प्रकोप नाही. रान व जंगलांची काळजी न घेतल्यामुळे पाऊस पडत नाही. पाऊस पडण्याचा संबंध हा बाष्पीभवनाची प्रक्रिया, वातावरणातील उष्णतामान, थंड हवा यावर असते. ज्याठिकाणी भरपूर झाडे असतात त्याठिकाणी बाष्पीभवन झालेल्या ढगांना थंड हवेच्या स्पर्शाने पावसात परिवर्तीत करण्यासाठी जंगल वा झाडांची आवश्यकता असते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी झाडांची निगा राखावी असा सल्ला घोले देतात.
:== निधन ==
:सन १९०० मध्ये म्हणजे वयाच्या ६७ व्या वर्षी मधुमेहाच्या विकाराने विश्राम रामजी घोले यांचे निधन झाले. मनुष्याने राजसेवा आणि समाजसेवा यांच्यात समतोल राखल्यास समाजसुधारणा मोठ्या प्रमाणात करता येऊ शकते हा आदर्श डॉ. विश्राम रामजी घोले यांनी प्रस्थापित केला.
:== संदर्भ ==
:प्रतिमा परदेशी — ''सत्यशोधक डॉ. विश्राम रामजी घोले : विचार आणि कर्तृत्व''
:Indian Express — Ghole Road historical article 
:Divya Marathi — डॉ. विश्राम रामजी घोले यांच्यावरील विशेष लेख
:----- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ००:४१, ११ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>k277s60pinvgjgj5rewzrp47csvve70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380521</id>
    <revision>
      <id>2717160</id>
      <parentid>2715522</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111695" sha1="sdhq12dmr2iib12tdhhmc4k33xzwa8q" xml:space="preserve">{{मट्रा}}
{{माहितीचौकट पदाधिकारी|alt=|मतदारसंघ1=|जन्म_तारीख={{birth date|df=yes|1899|09|13}}|मृत्युदिनांक={{death date and age|df=yes|1938|11|30|1899|09|13}}|party=National-Christian Defense League (1923–1927) &lt;br /&gt; [[लोखंडी दल]] (1927–1938)|चित्र=Corneliu Zelea Codreanu.jpg|पद=लोखंडी दलाचे प्रमुख|succeeding=अ}}

'''कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु''' {{Efn|जरी &quot;झेलेआ&quot; हे आडनाव आहे, मधले नाव नाही, शब्दकोशात कोद्रेआनु यांना &quot;कोद्रेआनु, कोर्नेल्यु झेलेआ&quot; असे लिहितात}} (जन्मनाव: '''कोर्नेल्यु झेलिन्स्की''', जन्म: १३ सप्टेंबर १८९९ – मृत्यू: ३० नोव्हेंबर १९३८), जे सामान्यतः '''कोर्नेल्यु कोद्रेआनु''' म्हणून ओळखले जातात, एक [[फॅसिझम|फॅसिस्ट]] रोमानी राजकारणी होते. ते 'लोखंडी दल' किंवा ''''[[मिखाएल (आद्यदेवदूत)|आद्यदेवदूत मिखाएलचे]] लीजन'''' (जी ''लीजनवादी'' चळवळ म्हणूनही ओळखली जाते) या संघटनेचे संस्थापक आणि प्रभावी नेते होते. ही संघटना दोन महायुद्धांच्या मधल्या काळात सक्रिय असलेली एक अतिराष्ट्रवादी आणि तीव्र [[ज्यूविरोध|ज्यूविरोधी]] संघटना होती. स्थानिक [[फॅसिझम|फॅसिझमचा]] मुख्य प्रकार मानली जाणारी आणि आपल्या [[गूढवाद|गूढवादी]] व रोमानियन ऑर्थोडॉक्स प्रेरित क्रांतिकारी संदेशासाठी ओळखली जाणारी लोखंडी दल संघटना रोमानियन राजकीय पटलावर प्रमुख झाली. राजकीय प्रस्थापित आणि [[लोकशाही|लोकशाहीवादी]] शक्तींशी संघर्ष करत, आणि अनेकदा [[दहशतवाद|दहशतवादाचा]] अवलंब करत तिने आपले स्थान निर्माण केले. लीजनचे सदस्य परंपरेने कोद्रेआनु यांना ''&lt;nowiki/&gt;'कपितानुल'' ' (&quot;प्रमुख&quot;) म्हणत आणि त्यांच्या मृत्यूपर्यंत संघटनेवर त्यांची संपूर्ण सत्ता होती.

[[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर आ. को. कुझा आणि [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकू]] यांच्याशी संबंधित साम्यवादविरोधी आणि ज्यूविरोधी आंदोलक म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात करणाऱ्या कोद्रेआनुने, राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगची सह-स्थापना केली आणि [[याश]] पोलीस प्रीफेक्ट [[कोंस्तान्तिन मांक्यु]] यांची हत्या केली. कोद्रेआनुने अति-दक्षिणपंथी अनेक चळवळी स्थापन करण्यासाठी कुझाला सोडले, देशातील बुद्धिजीवी आणि शेतकरी वर्गाच्या वाढत्या गटाला आपल्याभोवती एकत्र केले आणि बृहद् रोमानियाच्या विविध भागांमध्ये वंशविद्वेषी दंगली भडकवल्या. रोमानियाच्या एकामागून एक आलेल्या मंत्रिमंडळांनी अनेक वेळा बेकायदेशीर ठरवलेल्या त्यांच्या लीजनने वेगवेगळी नावे धारण केली आणि भूमिगत राहून स्वतःला टिकवले, याच काळात कोद्रेआनुने औपचारिकपणे नेतृत्व गेओर्गे कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल यांच्याकडे सोपवले. कोद्रेआनुंच्या निर्देशांनुसार, लीजनने भ्रष्ट मानलेल्या राजकारण्यांच्या हत्या केल्या, ज्यात पंतप्रधान इओन गे. दुका आणि त्यांचे माजी सहकारी मिहाई स्तेलेस्कू या होता. त्याच वेळी, कोर्नेल्यू झेलेआ कोद्रेआनु यांनी रोमानियाने [[नाझी जर्मनी|नाझी जर्मनीसोबत]] लष्करी आणि राजकीय युती कायम ठेवावी याचे समर्थन केले.

१९३७ च्या निवडणुकीत, त्यांच्या पक्षाने सर्वोत्तम कामगिरी नोंदवली, तिसरे स्थान मिळवले आणि १५.८% मते मिळवली. राजा दुसरे कारोल यांनी त्यांना सत्तेपासून दूर ठेवले, ज्याने प्रतिस्पर्धी फॅसिस्ट आणि चौथ्या क्रमांकावर राहिलेल्या राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्षाला एक क्षणिक सरकार स्थापन करण्यास आमंत्रित केले, ज्यानंतर राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडीची राजेशाही हुकूमशाही आली. कोद्रेआनु आणि दुसऱ्या बाजूला कारोल व निकोलाय योर्गांसारख्या मध्यममार्गी राजकारण्यांमधील वैर, कोद्रेआनु यांना जिलावा तुरुंगात डांबून आणि शेवटी जांदार्मेरीच्या हातून त्याला फाशी दिल्यावर संपले. त्यांच्या जागी होरिया सिमा नेते झाले. १९४० मध्ये, लोखंड्या दलाने घोषित केलेल्या राष्ट्रीय लेजिओनरी राज्याद्वारे त्यांच्या हत्येचा वापर हिंसक प्रतिशोधाचा आधार म्हणून झाला.

=== बालपण ===
कोद्रेआनु यांचा जन्म १३ सप्टेंबर १८९९ रोजी हुश येथे [[Ion Zelea Codreanu|इओन झेलेआ कोद्रेआनु]] आणि एलिझाबेथ यांच्या पोटी झाला. त्यांचे वडील, एक शिक्षक आणि स्वतः एक रोमानियन राष्ट्रवादी, पुढे जाऊन आपल्या मुलाच्या चळवळीतील एक राजकीय व्यक्तिमत्व झाले. [[ऑस्ट्रिया-हंगेरी|ऑस्ट्रिया-हंगेरीमधील]] [[बुकोव्हिना|बुकोविनाचे]] मूळ रहिवासी असलेले इओन, सुरुवातीला ''झेलिन्स्की'' म्हणून ओळखले जात होते; त्यांची पत्नी वांशिकदृष्ट्या जर्मन होती. &lt;ref name=&quot;hswrevol&quot;&gt;[[Hugh Seton-Watson]], ''The East European Revolution'', Frederick A. Prager, न्यू यॉर्क, १९६१, पृ. २०६&lt;/ref&gt; इओन झेलेआ कोद्रेआनु हे मूळचे उक्रेनी किंवा पोलिश वंशाचे स्लाव होते &lt;ref name=&quot;hswrevol&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Jelavich, p 1993, p.198&quot;&gt;Jelavich, pp. 204–205; [[Emil Cioran]], a philosopher who, early in his life, had been attracted to the Iron Guard, stated in a later interview that he believed Corneliu Zelea Codreanu to be &quot;in fact, [[Slavic peoples|Slavic]], more of a [[Ukrainians|Ukrainian]] [[Hetmans of Ukrainian Cossacks|hetman]] type&quot; (Cioran, ''Convorbiri cu Cioran'', [[Humanitas publishing house| Humanitas]], Bucharest, 1993, in Ornea, पृ. १९८)&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot;&gt;{{in lang|ro}} Ilarion Țiu, [http://www.revistaerasmus.go.ro/numarul_14/tiu_i2.html &quot;Relațiile regimului autoritar al lui Carol al II-lea cu opoziția. Studiu de caz: arestarea conducerii Mișcării Legionare&quot;]{{मृत दुवा|date=February 2023|fix-attempted=yes}}, in [http://www.revistaerasmus.go.ro/ ''Revista Erasmus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223115039/http://www.revistaerasmus.go.ro/}}, 14/2003–2005, at the [[University of Bucharest]] Faculty of History; retrieved 13 February २००८&lt;/ref&gt; असे असूनही, त्यांनी आयुष्यभर स्वीकारलेल्या रोमानियन राष्ट्रवादी होते. थोरले कोद्रेआनु हे याश विद्यापीठाचे प्राध्यापक आ. को. कुझा यांसारख्या ज्यू-विरोधींशी संबंधित होते. &lt;ref&gt;Ornea, पृ. २८६&lt;/ref&gt; कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनुंच्या १९३८ च्या खटल्याच्या अगदी आधी, त्यांच्या वांशिक उत्पत्तीवर अधिकाऱ्यांनी आयोजित केलेल्या एका लेजिओनेरी-विरोधी [[प्रचार]] मोहिमेद्वारे टीका केली होती. या मोहिमेत त्याच्या वंशावळीच्या एका वेगळ्या आवृत्तीच्या प्रती वितरित करण्यात आल्या, ज्यात असा आरोप करण्यात आला होता की तो मिश्र वंशाचा असून, केवळ उक्रेनी, जर्मन आणि रोमानियनच नव्हे, तर झेक आणि रूसींचाही वंशज आहे आणि त्याचे अनेक पूर्वज गुन्हेगार होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; इतिहासकार इलारियन टिउ यांनी याचे वर्णन कोद्रेआनुचा अपमान करण्याचा आणि [[बदनामी|त्याची बदनामी करण्याचा]] प्रयत्न असे केले आहे. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; कोद्रेआनु यांची आई बुकोविना जर्मन वंशाची होती, जे मुळात [[बायर्न|बायर्नपासून]] आले होते. &lt;ref&gt;[[Iván T. Berend|Berend, Iván T.]] (2020). ''A Century of Populist Demagogues: Eighteen European Portraits, 1918–2018'', p. 79. Budapest–New York: Central European University Press, {{ISBN|9789633863343}} &lt;/ref&gt;

१९१६ मध्ये, जेव्हा रोमानिया त्रिपक्षीय बाजूने [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] सामील झाला, तेव्हा कोद्रेआनु सक्तीच्या सैन्यभरतीसाठी खूप लहान होता, तरीही त्याने सैन्यात भरती होऊन त्यानंतरच्या मोहिमेत लढण्याचा प्रयत्न केला. बाकव येथील लष्करी शाळेतील त्याचे शिक्षण (जिथे तो भविष्यातील [[वामपंथी राजकारण|वामपंथी]] कार्यकर्ता पेत्रे पांद्रेआचा सहकारी होता) &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ५१, ६८&lt;/ref&gt; रोमानियाच्या युद्धात थेट प्रवेशाच्या वर्षीच संपले. १९१९ मध्ये, [[याश]] येथे स्थलांतरित झाल्यानंतर, मोल्डाव्हियामधील बोल्शेविक कारवायांचे परिणाम पाहिल्यानंतर आणि विशेषतः [[ऑक्टोबर क्रांती|ऑक्टोबर क्रांतीमध्ये]] रोमानियाने आपला मुख्य मित्र गमावल्यानंतर, तिला १९१८ च्या बुखारेस्ट करारावर स्वाक्षरी करण्यास भाग पडले, तसेच नवीन स्थापन झाले कम्युनिस्ट इंटरनॅशनल [[साम्यवाद|रोमानियाच्या]] दोन महायुद्धांमधील सीमांना ( ''पहा बृह रोमानिया'' ) जोरपणे विरोध करत होती. &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ४१, ४७&lt;/ref&gt;

[[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमध्ये]] (डिसेंबर १९१८) समाजवादी पक्षाच्या बंड दडपल्यानंतर बोल्शेविक प्रभाव एकूणच कमी झाला असला तरी, &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ४७&lt;/ref&gt; तो याश आणि इतर मोल्दावी शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये तुलनेने मजबूत राहिला किंवा तसा मानला गेला. या संदर्भात, १९१८ मध्ये रोमानियामध्ये विलीन झालेला [[बेसारेबिया|बेसाराबियाचा]] पूर्वेकडील प्रदेश बोल्शेविक प्रभावासाठी विशेषतः संवेदनशील आहे, असे कोद्रेआनु आणि इतरांना वाटत होते. &lt;ref name=&quot;Barbu, p.196&quot;&gt;Barbu, पृ. १९६&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुने आपल्या वडिलांकडून ज्यूविरोध शिकला, परंतु त्याने त्याचा संबंध साम्यवाद-विरोधाशी जोडला, कारण त्यांचा असा विश्वास होता की [[ज्यू लोक|यहूदी]] हे, इतर गोष्टींबरोबरच, [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनचे]] मूळ प्रवर्तक होते ( ''पहा यहूदी बोल्शेविकवाद'' ). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Veiga, पृ. ४८–४९, ५४&lt;/ref&gt;

=== जीसीएन आणि राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग ===
कोद्रेआनु यांनी याश येथे कायद्याचे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी आपल्या राजकीय कारकिर्दीला सुरुवात केली. आपल्या वडिलांप्रमाणेच, ते आ. को. कुझा यांचे जवळचे झाले. बोल्शेविक बंडाच्या भीतीमुळे कोद्रेआनु यांनी स्वतः औद्योगिक कामगारांना संबोधित करण्याचा प्रयत्न केला. त्या वेळी, कुझा असा प्रचार करत होते की यहूदी लोकसंख्या रोमानियन लोकांसाठी एक स्पष्ट धोका आहे, ज्यू लोक रोमानियन तरुण स्त्रियांच्या पवित्रतेला धोका देत आहेत असा दावा करत होते आणि वांशिक विभक्तीकरणाच्या बाजूने प्रचार सुरू केला होता. 

रोमानियन इतिहासकार आद्रियान च्योरोयानु यांच्या मते, त्यांनी सुरुवातीच्या कोद्रेआनु यांना &quot;अर्ध-लोकप्रियतावादी आंदोलक&quot; म्हणून परिभाषित केले. &lt;ref name=&quot;Cioroianu, p.16&quot;&gt;च्योरोयानु, पृ. १६&lt;/ref&gt; सिओरोइयनू यांच्या मते, कोद्रेआनु रोमानियावर &quot;अतिरेकीपणे&quot; प्रेम करत होता, ज्याचा अर्थ असा होतो की तो देशाला &quot;आदर्शवादी [आणि] त्यांच्या काळातील खऱ्या देशापेक्षा वेगळा&quot; पाहत होता. &lt;ref name=&quot;Cioroianu, p.16&quot; /&gt; [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटिश]] विद्वान क्रिस्टोफर कॅथरवूड यांनी देखील कोद्रेआनुला &quot;एक वेडसर ज्यू-विरोधी आणि धार्मिक कट्टरतावादी&quot; म्हणून संबोधले. &lt;ref&gt;Catherwood, पृ. १०४&lt;/ref&gt; इतिहासकार झीव बार्बू यांनी असे प्रतिपादन केले की &quot;कुझा हा कोद्रेआनुंचे गुरु होते [...], पण कोद्रेआनु यांनी त्यांच्याकडून जे काही शिकले ते काही विशेष नवीन नव्हते. कुझा यांनी मुख्यत्वे त्याच्या राष्ट्रवाद आणि ज्यू-विरोधासाठी उत्प्रेरकाची भूमिका बजावली.&quot;  जसे त्याने स्वतः नंतर कबूल केले, हा तरुण कार्यकर्ता शरीरशास्त्रज्ञ आणि ज्यू-विरोधी विचारवंत निकोलाए पाउलेस्कू यांच्याकडूनही खूप प्रभावित झाले होते, जे कुझाच्या चळवळीत सामील होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', पृ. ३५, ४४, ४५&lt;/ref&gt;

१९१९ च्या उत्तरार्धात, कोद्रेआनु ल्पायुषी [[:ro:Garda Conștiinței Naționale|गार्दा कोंश्तीइंचेइ नाशिओनाले]] (GCN, &quot;राष्ट्रीय विवेक रक्षक&quot;) मध्ये सामील झाला, जो वीजतंत्री [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकूने]] बनवले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Barbu, pp. 196-197; Veiga, pp. 49–50 &lt;/ref&gt; पंकू यांचा कोद्रेआनुंवर प्रभाव अतिशय होता. &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Yavetz|first=Zvi|year=1991|title=An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_1991-09_26_3-4/page/597|journal=Journal of Contemporary History|volume=26|issue=3/4|pages=597–610|doi=10.1177/002200949102600313|jstor=260662}}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;Please clarify the preceding statement or statements with a good explanation from a reliable source. (August 2021)&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

पांकूंच्या चळवळीने, ज्याची मूळ सदस्यसंख्या ४० पेक्षा जास्त नव्हती, &lt;ref name=&quot;Barbu, p.197&quot;&gt;Barbu, p. 197 &lt;/ref&gt; सर्वहारात निष्ठा पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला (वाढलेल्या कामगार हक्कांची वकिली करून साम्यवादाला पर्याय देत). &lt;ref name=&quot;Veiga, p.49-50&quot;&gt;Veiga, pp. 49–50  &lt;/ref&gt; इतर प्रतिगामी गटांप्रमाणे, तिला जनरल आलेक्सांद्रु अवेरेस्कू आणि त्यांच्या वाढत्या लोकप्रिय लोकांच्या पक्षाचा (ज्याचे कुझा बरोबरी झाले) मूक पाठिंबा मिळाला; &lt;ref&gt;Veiga, pp. 46–47 &lt;/ref&gt; १९२० मध्ये अवेरेस्कू सत्तेवर आल्याने मोठ्या शहरी भागांमध्ये सामाजिक समस्यांचा एक नवीन काळ सुरू झाला ( ''[[Labor movement in Romania|रोमानियातील कामगार चळवळ]] पहा'' ). &lt;ref name=&quot;Veiga, p.49-50&quot; /&gt;

जीसीएन, ज्यामध्ये कोद्रेआनुला राष्ट्रवादी कामगार संघटनांचा गाभा दिसत होता, ती संघटना संप दडपण्यात सक्रिय झाली. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Barbu, p. 197; Veiga, pp. 48–49 &lt;/ref&gt; त्यांच्या कारवाया लक्ष वेधून घेण्यात यशस्वी ठरल्या, विशेषतः कोद्रेआनुचे ऐकणाऱ्या आणि ख्रिस्ती विद्यार्थ्यांच्या संघटनामध्ये गटबद्ध झालेल्या विद्यार्थ्यांनी उच्च शिक्षणासाठी 'नुमेरुस क्लाउसुस' (ज्यू आरक्षण) ची मागणी करण्यास सुरुवात केल्यानंतर – यामुळे जीसीएन लोकांमध्ये प्रिय झाले आणि त्यांच्या सर्व विरोधकांवरील हल्ल्यांची वारंवारता आणि मोठ्या प्रमाणात वाढली. &lt;ref&gt;Veiga, p. 52 &lt;/ref&gt; याला प्रतिसाद म्हणून, कोद्रेआनु यांना याश विद्यापीठातून काढून टाकले. जरी कुझा आणि इतरांनी त्याच्यासाठी हस्तक्षेप केल्यावर (विद्यापीठ सिनेटचा निर्णय न मानता) त्याला परत येण्याची परवानगी मिळाली, तरी पदवी मिळाल्यानंतर त्याला कधीही [[पदविका|पदवी प्रमाणपत्र]] देण्यात आले नाही. &lt;ref&gt;Cioroianu, p. 17; Ornea, p. 288; Veiga, pp. 52, 55 &lt;/ref&gt;

१९२२ मध्ये [[बर्लिन]] आणि येना येथे शिक्षण घेत असताना, कोद्रेआनु यांनी [[वायमार प्रजासत्ताक|वायमार प्रजासत्ताकाची]] टीका केली आणि साम्यवादाच्या वाढीविरुद्ध रोमवरील मोर्चा आणि इतालीच्या फॅसिझमची मोठी उपलब्धी म्हणून प्रशंसा केली; यहूदांना संपूर्ण मुक्ती देण्याच्या सरकारच्या निर्णयामुळे डिसेंबरमध्ये झालेल्या मोठ्या रोमानियन विद्यार्थी आंदोलनांबद्दल कळल्यावर त्याने आपला मुक्काम कमी करण्याचा निर्णय घेतला. &lt;ref&gt;Ornea, p. 287 &lt;/ref&gt;

जेव्हा कोद्रेआनु यांनी आयोजित केलेल्या आंदोलनांकडे नव्या राष्ट्रीय उदारमतवादी सरकारने भाव दिले नाही, तेव्हा त्यांनी आणि कुझा यांनी ४ मार्च १९२३ रोजी राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग नावाची एक ख्रिस्ती राष्ट्रवादी संघटना स्थापन केली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 287; Veiga, p. 74 &lt;/ref&gt; १९२५ मध्ये, ''झिओनच्या गुरुंचे राजशिष्टाचार(द प्रोटोकॉल्स ऑफ द एल्डर्स ऑफ झिऑन)'' नावाच्या ज्यूविरोधी खोट्या दस्तऐवजाचा अनुवादक आणि लीजनचा भावी विचारवंत, योन मोत्सा त्यांच्यात सामील झाला. &lt;ref&gt;Catherwood, p. 105; Veiga, p. 75 &lt;/ref&gt; त्यानंतर कोद्रेआनुंवर राष्ट्रीय स्तरावर लीगचे आयोजन करण्याची जबाबदारी सोपवली आणि ते विशेषतः तिच्या युवा उपक्रमांमध्ये व्यस्त झाला. &lt;ref&gt;''Final Report'', p. 44 &lt;/ref&gt;

=== मांक्युंची हत्या ===
लीगच्या रचनेवरून कोद्रेआनु यांचा कुझांशी मतभेद झाला: त्याने मागणी केली की लीगने निमलष्करी आणि क्रांतिकारी स्वरूप धारण करावे, तर कुझा या कल्पनेच्या विरोधात होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', pp. 44–45; Brustein, p. 158; Sedgwick, p. 113 &lt;/ref&gt; नोव्हेंबरमध्ये, [[बुखारेस्ट|बुखारेस्तमधील]] वकरेश्ती तुरुंगात असताना, कोद्रेआनुने लीगमध्ये एक युवा संघटना स्थापन करण्याची योजना आखली होती, ज्याला ते ''&lt;nowiki/&gt;'आद्यदेवदूत मिखाएलचे लीजन''' असे नाव देऊ इच्छित होता. असे म्हटले जाते की हे तुरुंगातील चर्चच्या भिंतींवर असलेल्या एका ऑर्थोडॉक्स प्रतिमेच्या सन्मानार्थ होते, &lt;ref&gt;''Final Report'', p. 45; Ornea, pp. 287–288 &lt;/ref&gt; किंवा, अधिक स्पष्टपणे, स्वतः मिखाएल भेटल्याच्या कोद्रेआनुच्या कथित दाव्याशी संबंधित होते.  एका अधिक वैयक्तिक अडचणीमुळेही कोद्रेआनु आणि कुझा यांच्यात दुरावा निर्माण झाला होता, ती म्हणजे कुझांच्या मुलाचे कोद्रेआनुंच्या बहिणीमध्ये प्रेमसंबंध होते, ज्यामुळे ती गर्भवती झाली होती. &lt;ref name=&quot;Yavetz pages 597-610&quot;&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 601.  &lt;/ref&gt; जेव्हा धाकट्या कुझा यांनी आपल्या प्रेयसीची मागणी नाकारली, तेव्हा त्या दोघांचे नाते तुटले होते; तिने मागणी केली होती की आता ती त्याचे मूल पोटात घेऊन त्यांच्याशी लग्न करावे. जरी हे प्रकरण दाबले गेले असले तरी, त्यांच्या बहिणीला अनौरस संतती होत असल्याची वस्तुस्थिती कोद्रेआनुंसाठी अत्यंत अपमानजनक होती, कारण त्यांना आपले कुटुंब ऑर्थोडॉक्स चर्चचे आदर्श सदस्य म्हणून सादर करायचे होते आणि त्यांनी कुझांकडून आपल्या मुलावर बहिणीशी लग्न करण्यास दबाव आणण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला. &lt;ref name=&quot;Yavetz pages 597-610&quot; /&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs additional references to reliable sources. (August 2021)&quot;&gt;अतिरिक्त संदर्भ आवश्यक आहेत&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

इयासीमध्ये परतल्यावर, कोद्रेआनु यांनी लीगमध्ये स्वतःची निष्ठा-प्रणाली तयार केली, ज्याची सुरुवात ''Frăția de Cruce'' (&quot;खुरीसचे बंधुत्व&quot;, रक्त-बंधुत्वाच्या एका प्रकारावरून नाव दिलेले, ज्यामध्ये खुरीसासह प्रवचन देणे आवश्यक असते) पासून झाली. &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Veiga, pp. 82–83 &lt;/ref&gt; ६ मे १९२४ रोजी, याशच्या जवळील ग्रामीण भागात विद्यार्थी केंद्राच्या बांधकामास सुरुवात करण्यासाठी ते एकत्र जमले. रोमानियन पोलीस प्रीफेक्ट कोंस्तान्तिन मांक्युंच्या आज्ञानुसार अधिकाऱ्यांनी ही बैठक हिंसकपणे मोडून काढली. &lt;ref&gt;Veiga, p. 78 &lt;/ref&gt; कोद्रेआनु आणि इतर अनेकांना अनेक दिवस मारहाण आणि अत्याचार केला, शेवटी कुझांनी त्यांच्या वतीने हस्तक्षेप केला आणि तो यशस्वी ठरला. &lt;ref&gt;Ornea, p. 288; Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt;

काही काळ राजकीय हालचालींपासून दूर राहिल्यानंतर, कोद्रेआनु यांनी २४ ऑक्टोबर १९२४ रोजी मांक्युंची हत्या करून आणि इतर काही पोलिसांना गंभीर जखमी करून त्याचा बदला घेतला. &lt;ref&gt;Scurtu, p. 41; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; ही घटना याश न्यायालयात घडली (जिथे कोद्रेआनुंच्या एका बरोबरीने तक्रार दाखल केल्यानंतर मांक्युंना आरोपांना उत्तर देण्यास बोलावले होते). &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot;&gt;Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt; [[न्यायसहायक विज्ञान|न्यायवैद्यक तपासणीत]] असे दिसून आले की, मृत्यूच्या क्षणी मांक्यु आपल्या मारेकऱ्याकडे तोंड करून नव्हते, ज्यामुळे कोद्रेआनुने केवळ मांक्युच्या पूर्वीच्या कृतींवर आधारित आत्मसंरक्षणासाठी हे कृत्य केल्याचे सूचित केले. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; बंदूक चालवल्यानंतर कोद्रेआनु यांनी लगेचच स्वतःला समर्पण केले आणि कोठडीत खटल्याची वाट पाहत राहिला. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; याशचे पोलीस दल अतिशय भ्रष्टाचारामुळे लोकांना आवडत नव्हते आणि अनेक याशकरांनी मांक्युंची हत्या कोद्रेआनुचे एक शौर्यपूर्ण कृत्य म्हणून पाहिले. &lt;ref name=&quot;Crampton, Richard page 114&quot;&gt;Crampton, Richard ''Eastern Europe in the Twentieth Century-And After'', London: Routledge, 1997 p. 114.&lt;/ref&gt; दरम्यान, रोमानियाच्या संसदेत शेतकरी पक्षाचे पाउल बुजोर यांनी हा मुद्दा उपस्थित केला, ज्यांनी राजकीय हिंसाचार आणि [[देशद्रोह|राजद्रोहाशी]] संबंधित कायद्याचे पुनरावलोकन करण्याचा प्रस्ताव प्रथम मांडला; त्याला सत्ताधारी राष्ट्रीय उदारमतवादी पक्षाची मान्यता मिळाली, ज्याने १९ डिसेंबर रोजी ''मिर्झेस्कू कायदा'' &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; (त्यांचे प्रवर्तक मिर्झेस्कू यांच्या नावावरून, ज्यांची न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती झाली होती) मंजूर केला. त्याचा सर्वात उल्लेखनीय, जरी अप्रत्यक्ष असला तरी, परिणाम म्हणजे साम्यवादी पक्षावर बंदी घातली. ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरमध्ये, संसद सदस्यांमधील वादविवाद झाले आणि हत्येसाठी कुझांच्या गटाला नैतिकदृष्ट्या जबाबदार धरले: पेत्रे आंद्रेई यांनी सांगितले की &quot;श्री. कुझांनी लक्ष्य साधले आणि कोद्रेआनु यांनी गोळी झाडली&quot;, &lt;ref&gt;Andrei, in Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt; ज्यावर कुझांनी आपली निर्दोषता सिद्ध करत उत्तर दिले, तसेच मांक्युंची क्रूरता ही हिंसक प्रतिशोधासाठी एक न्याय्य कारण होते असा सिद्धांत मांडला. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt;

जरी कोद्रेआनुंवर मुद्दाम याशपासून दूर तुर्नु सेवेरीन येथे खटला चालवला, तरीही अधिकाऱ्यांना एक निष्पक्ष ज्युरी सापडली नाही. &lt;ref&gt;Ornea, p. 288; Scurtu, p. 42 &lt;/ref&gt; ज्या दिवशी त्यांची निर्दोष म्हणून मुक्तता झाली, त्या दिवशी ज्युरीचे सदस्य, ज्यांनी एकूण पाच मिनिटे विचारविनिमय केला, ते लीगची चिन्हे आणि [[स्वस्तिक]] (कुझांच्या लीगद्वारे वापरले जाणारे चिन्ह) असलेले बिल्ले घालून हजर झाले. &lt;ref&gt;Scurtu, p. 42; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; विजयी परतल्यानंतर आणि एलेना इलिनोयुंसोबतच्या भव्य लग्नानंतर, &lt;ref&gt;Ornea, p. 289; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुंचा कुझांशी दुसऱ्यांदा मतभेद झाली आणि तणाव कमी करण्यास त्यांनी [[फ्रान्स|फ्रान्समध्ये]] रजा घेण्याचा निर्णय घेतला.

जून १९२५ मध्ये फोक्शानमध्ये कोद्रेआनु आणि एलेना इलिनोयु यांचे लग्न हे त्या वर्षी रोमानियातील एक प्रमुख सामाजिक कार्यक्रम होता; त्याला भव्य, राजेशाही थाटात साजरा केला आणि पाहण्यास हजारो लोक आले होते, ज्यामुळे माध्यमांचे प्रचंड लक्ष वेधले गेले. &lt;ref&gt;Bucur, Maria &quot;Romania&quot; pp. 57–78 from ''Women, Gender and Fascism in Europe, 1919–1945'' edited by Kevin Passmore, New Brunswick: Rutgers University Press, 2003 pp. 73–74. &lt;/ref&gt; लग्नानंतर, कोद्रेआनु आणि त्यांच्या बायकोंच्या मागे &quot;अत्यंत आनंदी&quot; शेतकऱ्यांची चार मैल लांब मिरवणूक निघाली, ज्यात ३,०००+ बैलगाड्या होत्या.  कोद्रेआनुच्या अनुयायांपैकी एक यांनी त्यावेळी लिहिले होते की रोमानियन लोकांना शाही सोहळे, विशेषतः शाही लग्नसोहळे आवडत होते, पण युवराज कारोल १९१८ मध्ये एका सामान्य स्त्रीशी खाजगी विवाह करून आणि त्यानंतर ग्रीसमध्ये शाही विवाह करून पलायन केल्यामुळे, रोमानियन लोकांना पाहायचा असलेल्या शाही लग्नसोहळ्यासाठी कोद्रेआनुंचा लग्न हा सर्वोत्तम पर्याय होता.  कोद्रेआनुच्या विवाहाचा उद्देश त्याची आतापर्यंतची चंचल प्रतिमा बदलून एका विवाहित पुरुषाची अधिक &quot;स्थिर&quot; माणसाची प्रतिमा निर्माण करणे आणि अशा प्रकारे त्यांच्या सामाजिक मूलतत्त्ववादाबद्दल अधिक पुराणमतवादी रोमानियन लोकांच्या मनात असलेल्या चिंता दूर करणे हा होता. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

=== आद्यदेवदूत मिखाएलच्या लीजनची निर्मिती ===
कोद्रेआनु १९२६ च्या निवडणुकीत भाग घेण्यास [[ग्रेनोबल|ग्रेनोबलहून]] परतले आणि फोक्शान शहरातून उमेदवार म्हणून उभे राहिले. त्यांचा पराभव झाला आणि, जरी लीगला मोठे यश मिळाले होते, तरी त्याच वर्षी ते विसर्जित झाले.  कोद्रेआनु यांनी तुरुंगात वेळ घालवलेल्या लीगच्या माजी सदस्यांना एकत्र केले आणि लीजन स्थापन करण्याचे आपले स्वप्न साकार केले (नोव्हेंबर १९२७, नवीन अवेरेस्कू मंत्रिमंडळाच्या पतनानंतर काहीच दिवसांनी, ज्याने आता प्रतिस्पर्धी असलेल्या कुझांना पाठिंबा देणे सुरू ठेवले होते).  कोद्रेआनुंनी दावा केला की त्यांना आद्यदेवदूत मिखाएल यांचे दर्शन झाले होते, ज्यांनी त्यांना सांगितले की देवाने त्याला रोमानियाचा तारणहार म्हणून निवडले आहे.  सुरुवातीपासूनच, लीजनने दावा केला की पूर्वेकडील ऑर्थोडॉक्स चर्चच्या मूल्यांप्रति असलेली वचनबद्धता त्यांच्या संदेशाचा केंद्रबिंदू आहे आणि कोद्रेआनुंचे कथित दर्शन हे त्यांच्या संदेशाचे केंद्रस्थान होते. &lt;ref name=&quot;Crampton, Richard page 114&quot; /&gt;

''Frăția de Cruce'' च्या आधारावर, कोद्रेआनुंनी लीजनची रचना एक निवडक आणि स्वयंपूर्ण गट म्हणून केली, जो केवळ त्यांनाच निष्ठा वाहत असे, आणि लवकरच त्यांनी त्यांचा विस्तार &quot;घरटी&quot; ( ''cuiburi'' ) नावाच्या राजकीय कक्षांच्या प्रतिकृती बनवणाऱ्या राष्ट्र-जाळीमध्ये केला. &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Benedict, p. 457; Ornea, p. 290; Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 107–110 &lt;/ref&gt; ''Frăția'' ही लीजनची सर्वात गुप्त आणि सर्वोच्च संस्था म्हणून टिकून राहिली, जिने आपल्या सदस्यांना दीक्षाविधीतून जाण्याची आणि &quot;कर्णधार&quot; (ज्या नावाने आता कोद्रेआनु ओळखले जात होते) प्रति निष्ठेची शपथ घेण्याची विनंती केली. 

[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिके]] इतिहासकार बार्बरा जेलाविच यांच्या मते, या चळवळीने &quot;सुरुवातीला कोणत्याही निश्चित मतवादाचे समर्थन केले नाही, तर त्याऐवजी व्यक्तीच्या नैतिक पुनरुत्थानावर भर दिला&quot;, तसेच रोमानियन ऑर्थोडॉक्स चर्चप्रती वचनबद्धता व्यक्त केली. &lt;ref name=&quot;Jelavich, p.205&quot;&gt;Jelavich, p. 205 &lt;/ref&gt; लीजनने आपल्या राजकीय सभांचा भाग म्हणून ऑर्थोडॉक्स विधी सुरू केले, &lt;ref&gt;Barbu, p. 200; Mayall, p. 141&lt;/ref&gt; तर कोद्रेआनु लोकवेषात सार्वजनिक ठिकाणी दिसू लागले &lt;ref&gt;Barbu, p. 200; Benedict, p. 456&lt;/ref&gt; — ही एक पारंपरिक भूमिका होती जी त्या वेळी फक्त त्यांनी आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाचे योन मिहालाके यांनी स्वीकारली होती. &lt;ref&gt;Benedict, p. 456&lt;/ref&gt; असताना, लीजनने रोमानियन ऑर्थोडॉक्स धर्मगुरूंशी घनिष्ठ संबंध राखले, &lt;ref&gt;Catherwood, pp. 104, 107&lt;/ref&gt; आणि त्यांच्या सदस्यांनी रोमानियन ऑर्थोडॉक्स संदेशांच्या मूळ अर्थासह राजकारण एकत्र केले — ज्यामध्ये रोमानियन बांधव धार्मिक अर्थाने आपल्या राष्ट्रीय मुक्तीची अपेक्षा करत असल्याचा दावा होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', pp. 46–47; Mayall, p. 141; Payne, p. 116 &lt;/ref&gt;

जेलाविच म्हटल्याप्रमाणे, असा गूढवादी दृष्टिकोन हिंसा आणि आत्मत्यागाच्या ओढीशी निगडित होता, &quot;परंतु केवळ तेव्हाच जेव्हा [आतंकवाद] ध्येयाच्या भल्यासाठी केली जात असत आणि नंतर त्याचे प्रायश्चित्त केले जात असे.&quot;  हिंसक किंवा खुनी कृत्यांमध्ये सामील झालेले लीजनवाद अनेकदा अटक होण्यास स्वतःहून शरण येत होते, &lt;ref&gt;Jelavich, p. 205; Mayall, p. 142&lt;/ref&gt; आणि [[येशू ख्रिस्त|ख्रिस्ताच्या]] दुसऱ्या आगमनाची अपेक्षा करणाऱ्या जगात हिंसाचाराला एक आवश्यक पाऊल म्हणून पाहणे सामान्य झाले होते. &lt;ref&gt;Mayall, pp. 141–142&lt;/ref&gt; कालांतराने, लीजानने पतितांच्या पंथाभोवती एक सिद्धांत विकसित केला, इतकेच नव्हे तर मृत हे एका शाश्वत राष्ट्रीय समुदायाचा अविभाज्य भाग बनून राहतात असेही सूचित केले. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968-969&quot;&gt;Davies, pp. 968–969&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mayall, p.141&quot;&gt;Mayall, p. 141&lt;/ref&gt; आपल्या गूढवादाचा परिणाम म्हणून, या चळवळीने कोणताही विशिष्ट जाहीरनामा न स्वीकारण्याची किंवा त्याचा प्रचार न करण्याची भूमिका घेतली, &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Ornea, pp. 348–376; Payne, p. 116&lt;/ref&gt; आणि कोद्रेआनु यांनी सुरुवातीलाच स्पष्ट केले: &quot;देश माणसांच्या कमतरतेमुळे मरत आहे, राजकीय कार्यक्रमांच्या कमतरतेमुळे नाही.&quot; &lt;ref&gt;Codreanu, in Barbu, p. 197&lt;/ref&gt; दुसरीकडे, त्यांनी निदर्शनास आणले की लीजनला &quot;नवा माणूस&quot; ( ''omul nou'' ) तयार करायचा होता. &lt;ref&gt;Mayall, p. 141; Ornea, pp. 348–353; Payne, p. 116&lt;/ref&gt;

स्पष्ट राजकीय संदेश नसूनही, ही चळवळ तिच्या ज्यूविरोधासाठी, रोमानियासमोर &quot;यहूदी प्रश्न&quot; आहे असा युक्तिवाद करण्यास आणि ज्यूंचे अस्तित्व असभ्यता व [[रतिचित्रण|रतिचित्रणावर]] पोसले जाते हे घोषित करण्यास लगेचच ओळखली गेली. &lt;ref&gt;Brustein, p. 158; Catherwood, pp. 104–195&lt;/ref&gt; लीजनवादी नेत्याने लिहिले: &quot;आपल्या पिढीचे ऐतिहासिक ध्येय 'काइक' (यहूदी) संकटाची निराकरण करणे आहे. गेल्या १५ वर्षांतील आपल्या सर्व लढायांचा हाच उद्देश होता, आतापासून आपल्या आयुष्यातील सर्व प्रयत्नांचा हाच उद्देश असेल.&quot; &lt;ref&gt;Codreanu, in ''Final Report'', p. 45&lt;/ref&gt; त्यांनी सर्वसाधारणपणे यहूदांवर रोमानिया आणि देव यांच्यातील थेट संबंध नष्ट करण्याचा प्रयत्न केल्याचा आरोप केला आणि लीजनने [[जुना करार|जुन्या करारातील]] हिब्रू लोक आणि आधुनिक यहूदी यांच्यात कोणताही वास्तविक संबंध नाही या कल्पनेच्या बाजूने प्रचार केला. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 46–47&lt;/ref&gt; एका प्रसंगी, रोमानियन लोकांच्या उत्पत्तीचा संदर्भ देताना, कोद्रेआनु यांनी सांगितले की यहूदी &quot;आपल्या जनतेची [[प्राचीन रोम|रोमी]]-दाकी रचना&quot; भ्रष्ट करत आहेत. &lt;ref&gt;Codreanu, in Catherwood, p. 105&lt;/ref&gt; इस्राएली इतिहासकार जीन अँसेल यांनी लिहिले आहे की, १९ व्या शतकाच्या मध्यापासून पुढे, रोमानियन बुद्धिजीवी ''वर्गाची'' &quot;पश्चिम आणि त्याच्या मूल्यांबद्दल एक द्विधा मनःस्थिती&quot; होती. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 463.&lt;/ref&gt; १९व्या शतकापासून रोमानिया हा एक प्रखर फ्रांसी-समर्थक देश होता, आणि बहुतेक रोमानियन बुद्धिजीवी लोकशाही, स्वातंत्र्य आणि मानवाधिकार यांच्या सार्वत्रिक आकर्षणाबद्दलच्या फ्रांसी विचारांवर विश्वास ठेवणारे असल्याचे सांगत असे, व त्याच वेळी रोमानियातील यहूदी अल्पसंख्याकांबद्दल ज्यू-विरोधी विचार बाळगत असे. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 pp. 463–464.&lt;/ref&gt; अँसेल यांनी लिहिले आहे की, कोद्रेआनु हे पहिले महत्त्वपूर्ण रोमानियन होते ज्यांनी केवळ ''बुद्धिजीवींची'' प्रचलित फ्रांसी-समर्थकताच नव्हे, तर सार्वत्रिक लोकशाही मूल्यांची संपूर्ण चौकटही नाकारली, ज्याला कोद्रेआनु यांनी रोमानियाला नष्ट करण्यास रचलेले &quot;यहूदी शोध&quot; म्हटले होते. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 464.&lt;/ref&gt;

त्यांनी यहूदांच्या विनाशाची उघडी मागणी करण्यास सुरुवात केली, &lt;ref&gt;Brustein, p. 158; Catherwood, p. 105&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sjldict&quot;&gt;Stephen J. Lee, ''European Dictatorships, 1918–1945'', [[Routledge]], London, 2000, p. 288. {{ISBN|0-415-23046-2}}&lt;/ref&gt; आणि, १९२७ च्या सुरुवातीलाच, या नवीन चळवळीने ओराडिया शहरातील एका [[सिनेगॉग|सिनेगॉगची]] नासधूस करून ते जाळले. &lt;ref name=&quot;Brustein, p.158&quot;&gt;Brustein, p. 158&lt;/ref&gt; अशा प्रकारे रोमानियन समाजात ज्यूविरोधाच्या विलक्षण लोकप्रियतेचा या चळवळीला फायदा झाला: एका विश्लेषणानुसार, पोलंड सोडून, रोमानिया हा [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपातील]] सर्वात ज्यू-विरोधी देश होता. &lt;ref&gt;Benedict, p. 457&lt;/ref&gt;

कोद्रेआनुंचे सिद्धांत रोमानियन ज्यूविरोधाच्या सर्वात कट्टर स्वरूपांपैकी एक होता आणि तो कुझांचे माजी सहकारी, प्रख्यात इतिहासकार निकोलाए योर्गा यांच्या सामान्यतः अधिक सौम्य ज्यूविरोधी मतांच्या विरुद्ध होता. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 28–29&lt;/ref&gt; लीजनने पसंत केलेले स्वरूप हे वांशिक ज्यूविरोधाचे एक स्वरूप होते, &lt;ref name=&quot;Ox95&quot;&gt;Codreanu, Corneliu, &quot;The Resurrection of the Race&quot;, pp. 221–222, in ''Fascism'', ed. Roger Griffin. Oxford: Oxford University Press, 1995.&lt;/ref&gt; आणि ते कोद्रेआनुंच्या सिद्धांताचा भाग होते की रोमानियन लोक जैविकदृष्ट्या शेजारील किंवा सह-निवासी वांशिक गटांपेक्षा ( हंगेरियन समुदायासह ) वेगळे आणि श्रेष्ठ आहेत.  कोद्रेआनु यांनी रोमानियन विस्तारवादाच्या मुद्द्यावरही आपले विचार व्यक्त केले, ज्यावरून असे दिसून येते की ते [[द्नीस्तर नदी|द्नीस्तरच्या]] पलीकडील [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] भूभाग (नंतर त्रान्सनीस्त्रिया) समाविष्ट करण्याचा विचार करत होता आणि कार्पेथियन आणि [[डॅन्यूब नदी|डॅन्यूबवर]] केंद्रित रोमानियन-नेतृत्वाखालील आंतरराष्ट्रीय महासंघाची योजना आखत होता. &lt;ref name=&quot;sjldict&quot; /&gt;

१९३६ मध्ये, कोद्रेआनु यांनी 'वंशाचे पुनरुत्थान' नावाचा एक निबंध प्रकाशित केला, ज्यात त्यांनी लिहिले की&lt;blockquote&gt;मी यावर पुन्हा एकदा जोर देतो: आपला सामना अशा काही दयनीय व्यक्तींशी नाही, जे योगायोगाने येथे आले आहेत आणि आता संरक्षण व आश्रय मागत आहेत. आपला सामना आहे एका पूर्ण विकसित यहूदी राष्ट्राशी, एका संपूर्ण सैन्याशी, जे इथे आपला पराभाव करण्यास आले आहेत. ज्यूंचे स्थलांतर आणि रोमानियामधील त्यांचा शिरकाव अचूक योजनांनुसार पार पाडला जात आहे. बहुधा, 'महान ज्यू परिषद' बाल्टिक समुद्रापासून सुरू होणाऱ्या, पोलंड आणि चेकोस्लोव्हाकियाचा काही भाग आणि रोमानियाचा अर्धा भाग ते थेट काळ्या समुद्रापर्यंत व्यापणाऱ्या जमिनीच्या एका पट्ट्यावर नवीन पालेस्तीनच्या निर्मितीची योजना आखत आहेत. ज्यू आणि राजकारण्यांनी आपल्यावर केलेली वाईट गोष्ट, त्यांनी आपल्या लोकांना ज्या सर्वात मोठ्या धोक्यात टाकले आहे, ते म्हणजे ते आपल्या देशाची संपत्ती आणि मालमत्ता बळकावत आहेत, रोमानियन मध्यमवर्गाचा नाश करीत आहेत, आपल्या शाळा आणि उदारमतवादी व्यवसायांमध्ये शिरकाव करत आहेत, किंवा आपल्या पूर्णच्या पूर्ण राजकीय आयुष्यावर त्यांचा जो घातक प्रभाव पडत आहे, हे नाही, जरी या गोष्टी एका समाजासाठी आधीच जीवघेणे धोके आहेत. उलट, त्यांच्यामुळे लोकांना असलेला सर्वात मोठा धोका हा आहे की ते आपल्याला वांशिकदृष्ट्या कमजोर करत आहेत, ते आपल्या लोकांची वांशिक, रोमी-दाकी रचना नष्ट करत आहेत आणि अशा प्रकारच्या मानवाला जन्माला घालत आहेत जो वांशिक अवशेषांशिवाय काहीही नाही.&quot; &lt;/blockquote&gt;

=== पहिल्यांदा त्यांना बेकायदेशीर ठरवणे आणि संसदीय आदेश ===
दोन वर्षांच्या स्थिरतेनंतर, कोद्रेआनु यांना चळवळीचा उद्देश बदलणे आवश्यक वाटले: त्यांनी आणि चळवळीच्या नेतृत्वांनी ग्रामीण भागांचा दौरा सुरू केला, चर्चमध्ये जाणाऱ्या निरक्षर लोकांना प्रवचनांच्या भाषेत संबोधित केले, लांब पांढरे झगे परिधान करुन [[ज्यू धर्म|ज्यू धर्माविरुद्ध]] ख्रिश्चन पूर्वग्रह भडकवला &lt;ref&gt;Ornea, pp. 291–295&lt;/ref&gt; (या तीव्र मोहिमेला या वस्तुस्थितीमुळे देखील चालना मिळाली की पारंपारिकपणे अनुकूल असलेल्या मोल्दावी आणि [[बुकोव्हिना|बुकोवी]] केंद्रांमध्ये कुझांच्या लीगने लीजनला त्वरित बाजूला केले होते). &lt;ref&gt;Veiga, p. 108&lt;/ref&gt; १९२८ ते १९३०, अलेक्सांद्रु वायदा-वोयेवोद राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाच्या मंत्रिमंडळाने लोखंडी दलाला मौन मदत दिली, परंतु युल्यु मानिउ (त्याच पक्षाचे प्रतिनिधी) यांनी जुलै १९३० नंतर लीजनवर कठोर कारवाई केली. &lt;ref name=&quot;Veiga, p.113-116&quot;&gt;Veiga, pp. 113–116&lt;/ref&gt; हे तेव्हा घडले जेव्हा लीजनने मारामुरेश आणि [[बेसारेबिया|बेसाराबियामध्ये]] नरसंहाराची लाट भडकवण्याचा प्रयत्न केला होता. &lt;ref name=&quot;Veiga, p.113-116&quot; /&gt; १९३० मधील एका उल्लेखनीय घटनेत, लीजनवादांनी बोर्शातील शेतकरींला शहरातील ४,००० ज्यूंवर हल्ला करण्यास प्रोत्साहित केले. 

लीजनने सरकारी अधिकारी आणि पत्रकारांच्या हत्येचाही प्रयत्न केला, ज्यात अंतर्गत व्यवहार उपसचिव कोंस्थान्तिन आंजेलेस्कू होते. &lt;ref&gt;Ornea, p. 291&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांना संभाव्य मारेकरी गेओर्गे बेझा सोबत थोड्या वेळासाठी अटक केली होती: दोघांवर खटला चालवला आणि त्यांची निर्दोष मुक्तता झाली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 294&lt;/ref&gt; तरीही, हिंसाचाराची लाट आणि बेसाराबियामध्ये नियोजित मोर्चा यांमुळे पंतप्रधान गेओर्गे मिरोनेस्कू आणि गृहमंत्री योन मिहालाके यांनी पक्षावर बंदी घातली (जानेवारी १९३१); पुन्हा अटक झाल्यावर, कोद्रेआनुंची फेब्रुवारीच्या शेवटी निर्दोष मुक्तता झाली. &lt;ref name=&quot;Ornea, p.295&quot;&gt;Ornea, p. 295&lt;/ref&gt;

रोमानियातील महामंदी आणि त्याच्यामुळे निर्माण झालेल्या असंतोषामुळे &lt;ref&gt;Veiga, pp. 140–147&lt;/ref&gt; चालना मिळाल्यानंतर, १९३१ मध्ये, लीजनला राजा कारोल दुसरे आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्ष यांच्यातील मतभेदाचाही फायदा झाला.  ज्यामुळे निकोलाए योर्गा यांच्याभोवती एक मंत्रिमंडळ तयार झाले.  यामुळे, कोद्रेआनु हे त्यांच्या मूळ चळवळीतील इतर प्रमुख सदस्यांसोबत — ज्यात त्यांचे वडील योन झेलेआ आणि मिहाई स्तेलेस्कू, एक तरुण कार्यकर्ता ज्याचा शेवटी लीजनशी संघर्ष झाला — &quot;कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु गटबंदी&quot; (लोखंड्या दलाचे तात्पुरते नाव) च्या यादीवर कनिष्ठ सभागृहेत(&lt;nowiki&gt;&lt;i&gt;Camera Deputaților)&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; निवडून आले; अशी शक्यता आहे की नवीन वायदा-वोयवोद मंत्रिमंडळाने त्यानंतरच्या आंशिक निवडणुकांमध्ये गटबंदीला मौन पाठिंबा दिला. &lt;ref name=&quot;Ornea, p.296&quot;&gt;Ornea, p. 296&lt;/ref&gt; लीजनने एकूण पाच जागा जिंकल्या होत्या, जो त्यांचा पहिला महत्त्वाचा निवडणुकीतील विजय होता. &lt;ref name=&quot;Barbu, p.198&quot;&gt;Barbu, p. 198&lt;/ref&gt;

कोद्रेआनु हे मंत्र्यांचा आणि इतर राजकारण्यांचा भ्रष्टाचार प्रकरणानुसार उघडकीस आणण्यास लवकरच प्रसिद्ध झाले (जरी त्यावेळी त्यांच्या अनेक राजकीय विरोधकांनी त्यांना &quot;निस्तेज आणि अकार्यक्षम&quot; असे म्हटले होते). 

=== दुकांशी संघर्ष आणि ततरेस्कूंशी तडजोड ===
[[चित्र:AntonescuYCodreanu1935.jpg|उजवे|इवलेसे|250x250अंश|१९३५ मध्ये स्कीइंगच्या एका कार्यक्रमात [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कु]] आणि कोद्रेआनु]]
लीजनच्या क्रांतिकारी क्षमतेबद्दल अधिकाऱ्यांची चिंता वाढत गेली आणि १९३२ मध्ये दोघांमध्ये झालेल्या किरकोळ चकमकींमुळे १९३३ पासून जवळजवळ एक दशकापर्यंत मोठ्या राजकीय हिंसाचाराला सुरुवात झाली. कोद्रेआनुने [[ॲडॉल्फ हिटलर]] आणि [[नाझीवाद|नाझीवादाला]] आपला पूर्ण पाठिंबा व्यक्त केल्यानंतर परिस्थिती आणखी बिघडली (अगदी इटालियन फॅसिझमच्या नुकसानीस कारणीभूत ठरूनही, &lt;ref&gt;Veiga, pp. 251–255&lt;/ref&gt; आणि कदाचित कर्णधार आणि स्तेलेस्कु यांच्यातील संघर्षाचे हे एक अतिरिक्त कारण होते). &lt;ref&gt;Veiga, pp. 229, 230&lt;/ref&gt; रोमानिया पारंपारिकपणे युरोपमधील सर्वात फ्रान्स-समर्थक देशांपैकी एक होता आणि १९२६ पासून तो आपला &quot;लॅटिन बहीण&quot; फ्रांसचा मित्र होता, त्यामुळे कोद्रेआनु यांनी जर्मनीसोबत युती करण्याचे केलेले आवाहन त्या काळासाठी खूपच नवीन होते. योन गे. दुका यांनी स्थापन केलेल्या नवीन राष्ट्रीय उदारमतवादी मंत्रिमंडळाने अशा उपक्रमांना विरोध केला, लीजन [[नाझी पक्ष|जर्मन नाझी पक्षाची]] कठपुतळी म्हणून काम करत असल्याचे सांगितले आणि १९३३ च्या नवीन निवडणुकांच्या (ज्यात उदारमतवादी जिंकल्या) अगदी आधी मोठ्या संख्येने लेजिअनच्या सैनिकांना अटक करण्याचे आदेश दिले. &lt;ref&gt;Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 196–197&lt;/ref&gt; ताब्यात घेतलेल्या अनेक लीजनवादांना अधिकाऱ्यांनी ठार मारले. &lt;ref&gt;Jelavich, p. 206&lt;/ref&gt; याच्या प्रत्युत्तरादाखल, ३० डिसेंबर १९३३ रोजी लोखंड्या दलाच्या ''निकादोरी'' मरण-दलांनी दुकाची हत्या केली &lt;ref&gt;Ornea, p. 298; Veiga, pp. 197–198&lt;/ref&gt; याचा आणखी एक परिणाम म्हणजे, नाए योनेस्कू आणि त्यांच्या साथीदारांनी लोखंड्या दलाच्या दडपशाहीचा निषेध केल्यानंतर, लोखंड्या दलाच्या कोणत्याही संघटनेशी संलग्न नसलेल्या सहानुभूतीदारांवर पहिल्यांदाच कठोर कारवाई करण्यात आली. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 244, 298; Veiga, p. 201&lt;/ref&gt;

दुकाच्या हत्येमुळे, कोद्रेआनु यांना शांतता प्रस्थापित होण्याची वाट पाहत लपून बसावे लागले आणि त्याने नेतृत्व जनरल गेओर्गे कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल&lt;/a&gt; यांच्याकडे सोपवले, ज्यांनी नंतर या हत्येसाठी थोडे दोष स्वीकारला. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 197, 200&lt;/ref&gt; लीजनवादी मिहाई स्तेलेस्कू, जे ''रोमानियनवादाचे क्रुसेड(Cruciada Românismului)'' या फुटीर गटाचा प्रमुख म्हणून कोद्रेआनुंचे विरोधक झाले, व त्यांनी आरोप केले की कोद्रेआनु यांना कारोलची प्रेयसी माग्दा लुपेस्कूच्या चुलत भावाने आश्रय दिला होता, यावरून दल भ्रष्ट होत असल्याचे सूचित होते. &lt;ref&gt;Stelescu, 1935, in Ornea, pp. 298–299&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी उच्चभ्रू वर्गावर टीका करूनही, १९३४ मध्ये त्याच्या खटल्यादरम्यान गेओर्गे यो. ब्रत्यानू, आलेक्सांद्रु वायदा-वोयवोद आणि कोंस्तान्तिन आर्जेतोयानू यांसारख्या अनेक प्रतिष्ठित राजकारण्यांनी चारित्र्य साक्षीदार म्हणून कोद्रेआनुंच्या बाजूने साक्ष दिली. &lt;ref&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 602.&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुंची पुन्हा निर्दोष मुक्तता झाली.

पंतप्रधान दुकांनी आरोप केल्याप्रमाणे, लोखंड्या दलाचे आल्फ्रेड रोझेनबर्ग यांच्या नेतृत्वाखालील नाझी पक्षाच्या परराष्ट्र कार्यालयाशी काही संबंध होते, पण १९३३-३४ मध्ये रोझेनबर्गकडून मिळणाऱ्या आर्थिक मदतीचे मुख्य लाभार्थी कोद्रेआनुंचे प्रतिस्पर्धी ओक्तावियान गोगा होते, ज्यांच्याकडे कोद्रेआनुंसारखा प्रचंड जनसमर्थन नव्हता व त्यामुळे ते अधिक आज्ञाधारक झाले. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 606.&lt;/ref&gt; नाझींसाठी आणखी एक संकट म्हणजे कोद्रेआनुंच्या या विधानाबद्दलची चिंता होती की रोमानियामध्ये जास्त अल्पसंख्याक आहेत, ज्याच्यामुळे अशी भीती निर्माण झाली की कोद्रेआनु सत्तेवर आल्यास ''फोल्क्सडॉइच'' अल्पसंख्याकांचा छळ करू शकतो. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt; जरी मर्यादित असले तरी, नाझी आणि लोखंडी दल यांच्यातील संबंधांमुळे लीजनचे आकर्षण वाढले, कारण लोकांच्या मनात लोखंड दल नाझी जर्मनीच्या वरवर पाहता गतिमान आणि यशस्वी समाजाशी जोडले गेले होते. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;

गेओर्गे ततरेस्कू यांच्या पंतप्रधानपदाच्या आणि योन इंकुलेत्स यांच्या अंतर्गत व्यवहार मंत्रालयाच्या नेतृत्वाच्या सुरुवातीनंतर काही काळाने, लीजनवरील दमन थांबले, या उपायाने स्थिरतेचा नवीन काळ सुनिश्चित करण्याची कॅरोलची आशा दर्शविली. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 302–305&lt;/ref&gt; १९३६ मध्ये, तर्गु म्वेरेश येथील युवा अधिवेशनादरम्यान, कोद्रेआनु यांनी कायमस्वरूपी ''मरण-दलांच्या'' स्थापनेसाठी सहमती दिली, ज्याने ''देकेम्विरी'' नावाच्या गटाद्वारे ( [[Ion Caratănase|योन कारातनासे]] यांच्या नेतृत्वाखाली) असंतुष्ट मिहाई स्तेलेस्कू यांच्या हत्येसह आपली उद्दिष्ट्ये त्वरित दाखवली, &lt;ref&gt;Ornea, pp. 305, 307; Pop, p. 47; Veiga, p. 233&lt;/ref&gt; ''रोमानियनवादाच्या क्रुसेडच्या'' लीजन-विरोधी मोहिमेला निष्प्रभ केले, आणि कोद्रेआनु राजकीयदृष्ट्या भ्रष्ट, असंस्कृत, साहित्यिक चोरी करणारे आणि त्यांच्या सार्वजनिक वैराग्य प्रदर्शनात ढोंगी असल्याच्या स्तेलेस्कूच्या दाव्यांना शांत केले. &lt;ref&gt;Pop, pp. 46–47&lt;/ref&gt;

१९३७ या वर्षी योन मोत्सा (तोपर्यंत चळवळीचे उपाध्यक्ष) आणि वासिले मारिन या दोघांच्या मृत्यू आणि भव्य अंत्यसंस्कारांसाठी करण्यात आले, ज्यांनी [[स्पॅनिश यादवी|स्पॅनिश यादवीत]] [[फ्रांसिस्को फ्रांको|फ्रांसिस्को फ्रांकोच्या]] बाजूने स्वयंसेवा केली होती आणि माजादाहोंडा येथील लढाईत ते मारले गेले होते. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 309–311&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी त्यांचा आत्मचरित्रात्मक आणि वैचारिक निबंध ''Pentru legionari'' (&quot;माझ्या लीजनवादांसाठी&quot;) सुद्धा प्रकाशित केला. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 35, 45&lt;/ref&gt;

याच काळात दल निकोलाए मालाक्सा (जे कारोल यांचे एक प्रमुख सहकारी होते) कडून आर्थिक मदत मिळू लागली, &lt;ref&gt;Veiga, p. 222&lt;/ref&gt; आणि अधिक व्यापक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचण्यास स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास दलाने रस घेतला; कोद्रेआनु यांनी गुणवत्तेवर आधारित पदांची अंतर्गत रचना तयार केली, विविध परोपकारी उपक्रम सुरू केले, पुन्हा एकदा औद्योगिक कामगारांना आकर्षित करणारे विषय मांडले आणि [[कामगारवर्ग|कामगारवर्गाच्या]] सदस्यांना एकत्र करणारी लीजनची शाखा, ''Corpul Muncitoresc Legionar(लीजनवादी कामगार विभाग)'', तयार केली. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 216–222, 224–226&lt;/ref&gt; अधिक पारंपारिक पक्षांच्या लोकप्रियतेत घट झाल्यामुळे राजा कारोल यांना आपले राज्य टिकवण्यासाठी संघर्ष करावा लागला आणि ततरेस्कूंचा कार्यकाळ संपत आल्यावर, कारोल यांनी कोद्रेआनुंना एक प्रस्ताव दिला, ज्यामध्ये लीजनवादी मंत्रिमंडळाच्या बदल्यात लीजनचे नेतृत्व मागितले; हा प्रस्ताव त्वरित नाकारला. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 233–234&lt;/ref&gt;

=== &quot;देशासाठी सर्वकाही&quot; पक्ष ===
[[चित्र:Corneliu_Zelea_Codreanu_archive_Legionary_Movement_Romanian_Christian_Nationalists.jpg|डावे|इवलेसे|300x300अंश|१९३७ मध्ये कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु आणि लोखंडी दलाचे सदस्य]]
निमलष्करी गटांवर बंदी घातल्यानंतर, लीजनचे एका राजकीय पक्षात रूपांतर केले, ज्याने '''Totul Pentru Țară''' (&quot;देशासाठी सर्वकाही&quot;) या नावाने निवडणुका लढवत होता. त्यानंतर लगेचच, कोद्रेआनु यांनी [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपमधील]] रोमानियाच्या युतींबद्दल, विशेषतः छोटे त्रिपक्ष आणि बाल्कन कराराबद्दल आपला तिरस्कार जाहीरपणे व्यक्त केला आणि असे सूचित केले की, त्यांची चळवळ सत्तेवर आल्यानंतर ४८ तासांत देश [[नाझी जर्मनी]] आणि फॅशिस्ट इटलीशी संरेखित होईल. &lt;ref&gt;Benedict, p. 457; Cioroianu, p. 17&lt;/ref&gt; असे म्हटले जाते की, जर्मन अधिकारी आणि इटलीचे परराष्ट्र मंत्री गालेआत्त्सा चानो या दोघांनीही असाच विश्वास आणि आत्मविश्वास ठेवला होता, ज्यापैकी चानोंनी गोगांच्या मंत्रिमंडळाला लोखंड्या दलाच्या राजवटीकडे संक्रमण म्हणून पाहिले होते. &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 35&lt;/ref&gt;

१९३७ च्या निवडणुकीत, जेव्हा सरकारने निवडणुकीत फसवणूक करू नये या उद्देशाने राष्ट्रीय शेतकरी पक्षासोबत निवडणूक करार केला, तेव्हा TPȚ ला १५.८% मते मिळाली  &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 39–40; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, p. 312&lt;/ref&gt; (कधीकधी १६% पर्यंत वाढवले जाते).  बहुमताचा अधिलाभांश पद्धत मिळवण्यात अयशस्वी होऊनही, कोद्रेआनुंची चळवळ त्यावेळी रोमानियातील तिसरा सर्वात लोकप्रिय पक्ष होता, १९३७-१९३८ मध्ये ज्याची लोकप्रियता वाढली असा एकमेव पक्ष होता आणि आतापर्यंतचा फॅशिस्ट गटांपैकी सर्वात लोकप्रिय. &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 39; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236&lt;/ref&gt;

फक्त नाममात्र फॅशिस्ट असलेले राजा कारोल यांनी लीजनला राजकीय युतींमधून हटवले, ज्यांनी नव्याने स्थापन झालेल्या अधीनस्थ चळवळी आणि पुनरुज्जीवित राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगला प्राधान्य दिले. &lt;ref&gt;Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236&lt;/ref&gt; कुझांनी कवी ओक्तावियान गोगा आणि त्यांच्या राष्ट्रीय कृषी पक्षासोबत मिळून आपले ज्यू-विरोधी सरकार स्थापन केले. कोद्रेआनु आणि या दोन नेत्यांचे पटत नव्हते आणि लीजनने निगमवादाचा अवलंब करून अधिकाऱ्यांशी स्पर्धा करण्यास सुरुवात केली. त्याचबरोबर, त्याने आपल्या अनुयायांना खाजगी व्यवसाय सुरू करण्याचे आवाहन केले, आणि निकोलाए योर्गांच्या सल्ल्याचे पालन करत असल्याचा दावा केला, कारण योर्गांनी असा दावा केला होता की रोमानियन-प्रशासित व्यापार हा त्यांच्या मते &quot; यहूदी प्रश्न &quot; असलेल्या गोष्टीवर एक उपाय ठरू शकतो. 

राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्ष म्हणून एकवटलेल्या नवीन सरकारी आघाडीने, लीजनकडून मोठ्या प्रमाणावर प्रेरणा घेतलेले निळ्या शर्टातील निमलष्करी दल — ''लंचिएरी'' &lt;ref&gt;Veiga, p. 224&lt;/ref&gt; — स्वतःसाठी तयार केले आणि लोखंड्या दलामध्ये लोकांचा रस परत मिळवण्याच्या प्रयत्नात ज्यूंच्या छळाची अधिकृत मोहीम सुरू केली. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 40–42; Veiga, pp. 245–247; Sedgwick, p. 114&lt;/ref&gt; मोठ्या हिंसाचारानंतर, गोगांनी कोद्रेआनु यांच्याशी संपर्क साधला आणि १९३८ च्या नियोजित निवडणुकांमधून त्यांच्या पक्षाने प्रचार मागे घेण्यास ते सहमत झाले, &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 43; Veiga, pp. 246–247&lt;/ref&gt; कारण त्यांचा विश्वास होता की, कोणत्याही परिस्थितीत, राजवटीकडे कोणताही व्यवहार्य उपाय नव्हता आणि ती स्वतःच संपेल — तसेच कोणत्याही संभाव्य एकपक्षीय प्रणालीला एकीकृत करण्याची आपली इच्छा दाखवून राजाच्या हुकूमशाहीचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न केला. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 313, 314; Veiga, p. 247&lt;/ref&gt;

=== राजे कारोल यांच्यासोबतचा संघर्ष आणि १९३८ चे खटले ===
कोद्रेआनुंचे मनसुबे कारोल यांनी उधळून लावले, ज्यांनी गोगांना पदच्युत करून राष्ट्रीय सरकार स्थापन करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांनंतर स्वतःची [[हुकुमशाही|हुकूमशाही]] लागू केली. ही व्यवस्था त्याऐवजी १९३८ च्या नवीन संविधानावर, मोठ्या उद्योगांकडून मिळालेल्या आर्थिक पाठबळावर आणि निकोलाय इओर्गा आणि अंतर्गत व्यवहार मंत्री [[आर्मांड कॅलिनेस्कु|आर्मांद कलिनेस्कू]] यांसारख्या अनेक कमी-अधिक पारंपरिक राजकारण्यांना आपल्या बाजूने वळवण्यावर अवलंबून होती ( ''पहा राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडी'' ). दलावरील बंदी पुन्हा एकदा कडकपणे लागू केली, कलिनेस्कूंनी लीजनच्या बैठका होत असल्याचे ज्ञात असलेली सर्व सार्वजनिक ठिकाणे ( [[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमधील]] अनेक भोजनालयांसोबतही) बंद करण्याची आज्ञा दिली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 314&lt;/ref&gt; चळवळीच्या सदस्यांवर कडक पाळत ठेवली किंवा नवीन कायद्याचे न पाळण्यामुळे त्यांना अटक केली, तर लोखंड्या दलाचा प्रचार करताना पकडल्यास सरकारी कर्मचाऱ्यांना अटकेचा धोका होता. 

अधिकृत आणि निम-अधिकृत माध्यमांनी कोद्रेआनुंवर हल्ला करण्यास सुरुवात केली. त्यामुळे योर्गा संपादित करत असलेल्या ''[[Neamul Românesc|&lt;nowiki/&gt;'नेमुल रोमानेस्क'&lt;nowiki/&gt;]]'' या मासिकाने त्यांच्यावर टीका केली.  जेव्हा कारोल यांना असे वाटले की परिस्थितीवर त्यांचे पुरेसे नियंत्रण आहे, तेव्हा त्यांनी लोखंड्या दलाचे क्रूरपणे दमन करण्याचा आदेश दिला आणि कोद्रेआनुंना [[बदनामी|बदनामीच्या]] आरोपाखाली अटक केली. हा आरोप कोद्रेआनु यांनी २६ मार्च १९३८ रोजी योर्गाला पाठवलेल्या एका पत्रावर आधारित होता, ज्याच्यामध्ये त्यांनी कारोल यांच्यासोबत सहकार्य केल्याबद्दल योर्गांवर हल्ला चढवला होता आणि त्यांना &quot;नैतिकदृष्ट्या अप्रामाणिक&quot; म्हटले होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Codreanu, in Ornea, p. 315&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी इतिहासकाराच्या त्या आरोपाचा संदर्भ दिला की लीजनवादी व्यापार बंडाला वित्तपुरवठा करत होता आणि असा युक्तिवाद केला की ही रणनीती योर्गांच्या स्वतःच्या युक्तिवादातूनच उद्भवली होती. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; निकोलाए योर्गांनी लष्करी न्यायालयात तक्रार दाखल करून &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Ornea, p. 316&lt;/ref&gt; आणि कोद्रेआनु यांना पत्र लिहून उत्तर दिले, ज्यात त्यांनी &quot;त्यांच्यावर सांडलेल्या रक्ताच्या प्रमाणाबद्दल पश्चात्ताप शोधण्यास [त्यांच्या] विवेकामध्ये खोलवर जाण्याचा&quot; सल्ला दिला. &lt;ref&gt;Iorga, in Ornea, p. 316&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Zelea_Codreanu_Corneliu_1938_high_treason_trial.jpg|डावे|इवलेसे|१९३८ मध्ये कोद्रेआनुवर देशद्रोहाचा खटला]]
आरोपपत्राची माहिती मिळाल्यावर, कोद्रेआनु यांनी आपल्या अनुयायांना आवाहन केले की, जर त्यांना ६ महिन्यांपेक्षा कमी तुरुंगवासाची शिक्षा होणार असेल तर कोणतीही कारवाई करू नये, आणि त्यांनी यावर जोर दिला की त्यांना प्रतिष्ठा दाखवायचे आहे; तथापि, त्यांनी अधिकाऱ्यांकडून हल्ला झाल्यास स्वतःचे संरक्षण करण्यास लीजनवादींच्या एका गटाला आदेशही दिला.  एप्रिल १९३८ मध्ये, १६ एप्रिलच्या संध्याकाळी, त्यांना चळवळीतील इतर ४४ प्रमुख सदस्यांसह अटक केली, ज्यात योन झेलेआ कोद्रेआनु, गेओर्गे क्लिमे, [[Alexandru Cristian Tell|आलेक्सांद्रु क्रिस्तियन तेल]], रादू जिर, नाए योनेस्कू, [[Șerban Milcoveanu|शेरबान मिल्कोवेनू]] आणि मिहाइल पोलिह्रोनिआदे  होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; ही कारवाई ऑर्थोडॉक्स [[पाम संडे|झावळ्यांच्या रविवारीच्या]] उत्सवाच्या वेळी झाली (जेव्हा लक्ष्य केलेले लोक त्यांच्या घरी असल्याचे माहिती होते). &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; रोमानियन पोलीस प्रांतांमध्ये थोडे वेळ राहिल्यानंतर, कोद्रेआनुंना जिलावा तुरुंगात पाठवले, तर इतर कैद्यांना [[Tismana Monastery|तिस्माना मठात]] (आणि नंतर मिएरकुरिया क्युक येथील सारख्या छळछावण्यांमध्ये ) पाठवले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

कोद्रेआनुंवर बदनामीचा खटला चालवला आणि त्यांना ६ महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावली, त्यानंतर अधिकाऱ्यांनी त्यांच्यावर देशद्रोह, [[देशद्रोह|राजद्रोह]] आणि अल्पवयीन विद्यार्थ्यांना राजकीयदृष्ट्या संघटित करणे, हिंसाचाराला चिथावणी देणारे आदेश जारी करणे, परदेशी संघटनांशी संबंध ठेवणे आणि आगीच्या सरावांचे आयोजन करणे या गुन्ह्यांसाठी आरोपपत्र दाखल केले.  &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/1938/07/08/archives/codreanu-loses-appeal-rumanian-iron-guard-leader-to-work-in-prison.html|title=Codreanu Loses Appeal; Rumanian Iron Guard Leader to Work in Prison Salt Mines|date=8 July 1938|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=12 September 2023}}&lt;/ref&gt; त्याण्च्या बचावासाठी साक्ष देणाऱ्या साक्षीदारांमध्ये सेनापती [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कू]] होते, जे नंतर रोमानियाचे ''कोन्दुकतोर'' आणि पंतप्रधान झाले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

दोन्ही खटल्यांमध्ये अनियमितता होत्या, आणि कोद्रेआनु यांनी न्यायाधीश आणि अभियोक्त्यांवर &quot; बोल्शेविक &quot; पद्धतीने खटले चालवल्याचा आरोप केला, कारण त्याला स्वतःच्या बचावासाठी बोलण्याची परवानगी दिली गेली नव्हती.  त्यांनी प्रख्यात वकील इस्त्राते मिसेस्कू आणि ग्रिगोरे युन्युन यांचा सल्ला मागितला, परंतु दोघांनीही नकारला, आणि परिणामी, त्यांच्या बचाव पथकात कमी अनुभव असलेले लीजनवादी कार्यकर्ते होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; अधिकाऱ्यांनी त्यांना अनेक वेळा त्यांचे म्हणणे तयार करण्यापासून रोखले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; सुरुवातीला त्याच्या तुरुंगवासाची परिस्थिती कठोर होती: त्यांची कोठडी दमट आणि थंड होती, ज्याच्यामुळे त्यांना आरोग्याचा त्रास झाला. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

==== तुरुंगवासाची शिक्षा ====
[[चित्र:Codreanus_begravning.jpg|उजवे|इवलेसे|280x280अंश|कोद्रेआनुंचे अंत्यसंस्कार, नोव्हेंबर 1940]]
कोद्रेआनु यांना शेवटी मिठाच्या खाणींमध्ये दहा वर्षांच्या सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावली.  &lt;ref&gt;Jelavich, p. 207; Ornea, p. 317; Veiga, p. 250, 255–256&lt;/ref&gt; इतिहासकार इलारिओन त्युंच्या मते, खटला आणि निकालाकडे सर्वसाधारणपणे उदासीनतेने पाहिले गेले आणि या संदर्भात सार्वजनिक मोर्चा आयोजित करणारा एकमेव राजकीय गट म्हणजे बेकायदेशीर रोमानियन साम्यवादी पक्ष होता, ज्यांच्या काही सदस्यांनी शिक्षेला पाठिंबा दर्शवण्यास न्यायाधीशांसमोर गर्दी केली होती. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; लीजनवादी चळवळ स्वतःच विस्कळीत झाली आणि लीजनच्या प्रांतीय संस्थांनी केंद्रावर नियंत्रण मिळवले, जे अटकांमुळे कमकुवत झाले होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; राजकीय व्यवस्थेच्या मुख्य शाखांनी कोद्रेआनुंच्या शिक्षेच्या बातमीचे स्वागत केले, त्याच वेळी लोखंड्या दलाने राष्ट्रीय शेतकारी पक्षाचे विर्जिल माजेआरुंना लक्ष्य करून प्रतिहल्ला आयोजित केला, जे चळवळीच्या अतिरेकीपणाला विरोध करण्यास ओळखले जाऊ लागले होते (माजेआरु या हिंसाचारातून सुखरूप निसटण्यात यशस्वी झाले). &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

=== मृत्यू ===
३० नोव्हेंबर रोजी, अशी घोषणा केली की आदल्या रात्री कोठडीतून पळून जाण्याचा प्रयत्न केल्यानंतर कोद्रेआनु, ''निकादोरी'' आणि ''देकेम्विरी'' यांना गोळ्या घालून ठार मारले होते. &lt;ref&gt;Barbu, p. 198; Jelavich, p. 207; Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257&lt;/ref&gt; खरे तपशील खूप नंतर उघड झाले: त्या चौदा जणांना त्यांच्या तुरुंगातून बाहेर काढले होते आणि स्नागोव (बुखारेस्टजवळ) जवळील जांदार्मेरीने त्यांना ठार मारले होते (गळा दाबून किंवा गळा आवळून आणि गोळ्या घालून), आणि त्यांचे मृतदेह जिलावा तुरुंगाच्या आवारात पुरण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257 &lt;/ref&gt; त्यांचे देह ॲसिडमध्ये विरघळवले आणि सात टन काँक्रीटखाली ठेवले. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968&quot;&gt;Davies, p. 968&lt;/ref&gt;

== वारसा ==

=== आजीवन वारसा आणि लीजनवादी शक्ती ===
[[चित्र:CorneliuZeleaCodreanuEnSello.jpg|डावे|इवलेसे|186x186अंश|राष्ट्रीय लीजनवादी राज्याने १९४० मध्ये जारी केलेले टपाल तिकीट, ज्यावर कोद्रेआनु यांचे चित्र आहे. त्यावरील मथळा असा आहे: &quot;कर्णाधर, तुम्ही देशाला आकाशात पवित्र [चमकणाऱ्या] सूर्याचे रूप द्या.&quot;]]
आद्रियान क्योरोयानूंच्या मते, कोद्रेआनु हे &quot; आंतरयुद्धकाळातील रोमानियाचे सर्वात यशस्वी राजकीय आणि त्याच वेळी राजकारण-विरोधी स्वरूप&quot; होते.  ब्रिटिश संशोधक नॉर्मन डेव्हिस यांनी लीजनचे वर्णन &quot;युरोपमधील अतिशय हिंसक फॅशिस्ट चळवळींपैकी एक&quot; असे केले.  स्टॅनले जॉ. पेन यांनी असा युक्तिवाद केला की लोखंडी दल ही &quot;कदाचित आंतरयुद्धकाळातील युरोपमधील सर्वात असामान्य जनचळवळ&quot; होती, आणि नमूद केले की याचा काही भाग कोद्रेआनु &quot;एक प्रकारचे धार्मिक गूढवादी&quot; असल्यामुळे होता; &lt;ref name=&quot;Payne, p.116&quot;&gt;Payne, p. 116&lt;/ref&gt; ब्रिटिश इतिहासकार जेम्स मेयॉल यांनी लीजनला &quot;लहान फॅशिस्ट चळवळींपैकी सर्वात विलक्षण&quot; म्हणून पाहिले. 

== संदर्भ ==

=== नोंदी ===
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{संदर्भयादी}}

=== स्रोत ===
 
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १८९९ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>sdhq12dmr2iib12tdhhmc4k33xzwa8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717161</id>
      <parentid>2717160</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2717161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111695" sha1="cni7wobiqn8bzyeh150nxau88q04l49" xml:space="preserve">{{मट्रा}}
{{माहितीचौकट पदाधिकारी|alt=|मतदारसंघ1=|जन्म_तारीख={{birth date|df=yes|1899|09|13}}|मृत्युदिनांक={{death date and age|df=yes|1938|11|30|1899|09|13}}|party=National-Christian Defense League (1923–1927) &lt;br /&gt; [[लोखंडी दल]] (1927–1938)|चित्र=Corneliu Zelea Codreanu.jpg|पद=लोखंडी दलाचे प्रमुख|succeeding=अ}}

'''कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु''' {{Efn|जरी &quot;झेलेआ&quot; हे आडनाव आहे, मधले नाव नाही, शब्दकोशात कोद्रेआनु यांना &quot;कोद्रेआनु, कोर्नेल्यु झेलेआ&quot; असे लिहितात}} (जन्मनाव: '''कोर्नेल्यु झेलिन्स्की''', जन्म: १३ सप्टेंबर १८९९ – मृत्यू: ३० नोव्हेंबर १९३८), जे सामान्यतः '''कोर्नेल्यु कोद्रेआनु''' म्हणून ओळखले जातात, एक [[फॅसिझम|फॅसिस्ट]] रोमानी राजकारणी होते. ते 'लोखंडी दल' किंवा ''''[[मिखाएल (आद्यदेवदूत)|आद्यदेवदूत मिखाएलचे]] लीजन'''' (जी ''लीजनवादी'' चळवळ म्हणूनही ओळखली जाते) या संघटनेचे संस्थापक आणि प्रभावी नेते होते. ही संघटना दोन महायुद्धांच्या मधल्या काळात सक्रिय असलेली एक अतिराष्ट्रवादी आणि तीव्र [[ज्यूविरोध|ज्यूविरोधी]] संघटना होती. स्थानिक [[फॅसिझम|फॅसिझमचा]] मुख्य प्रकार मानली जाणारी आणि आपल्या [[गूढवाद|गूढवादी]] व रोमानियन ऑर्थोडॉक्स प्रेरित क्रांतिकारी संदेशासाठी ओळखली जाणारी लोखंडी दल संघटना रोमानियन राजकीय पटलावर प्रमुख झाली. राजकीय प्रस्थापित आणि [[लोकशाही|लोकशाहीवादी]] शक्तींशी संघर्ष करत, आणि अनेकदा [[दहशतवाद|दहशतवादाचा]] अवलंब करत तिने आपले स्थान निर्माण केले. लीजनचे सदस्य परंपरेने कोद्रेआनु यांना ''&lt;nowiki/&gt;'कपितानुल'' ' (&quot;प्रमुख&quot;) म्हणत आणि त्यांच्या मृत्यूपर्यंत संघटनेवर त्यांची संपूर्ण सत्ता होती.

[[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर आ. को. कुझा आणि [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकू]] यांच्याशी संबंधित साम्यवादविरोधी आणि ज्यूविरोधी आंदोलक म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात करणाऱ्या कोद्रेआनुने, राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगची सह-स्थापना केली आणि [[याश]] पोलीस प्रीफेक्ट [[कोंस्तान्तिन मांक्यु]] यांची हत्या केली. कोद्रेआनुने अति-दक्षिणपंथी अनेक चळवळी स्थापन करण्यासाठी कुझाला सोडले, देशातील बुद्धिजीवी आणि शेतकरी वर्गाच्या वाढत्या गटाला आपल्याभोवती एकत्र केले आणि बृहद् रोमानियाच्या विविध भागांमध्ये वंशविद्वेषी दंगली भडकवल्या. रोमानियाच्या एकामागून एक आलेल्या मंत्रिमंडळांनी अनेक वेळा बेकायदेशीर ठरवलेल्या त्यांच्या लीजनने वेगवेगळी नावे धारण केली आणि भूमिगत राहून स्वतःला टिकवले, याच काळात कोद्रेआनुने औपचारिकपणे नेतृत्व गेओर्गे कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल यांच्याकडे सोपवले. कोद्रेआनुंच्या निर्देशांनुसार, लीजनने भ्रष्ट मानलेल्या राजकारण्यांच्या हत्या केल्या, ज्यात पंतप्रधान इओन गे. दुका आणि त्यांचे माजी सहकारी मिहाई स्तेलेस्कू या होता. त्याच वेळी, कोर्नेल्यू झेलेआ कोद्रेआनु यांनी रोमानियाने [[नाझी जर्मनी|नाझी जर्मनीसोबत]] लष्करी आणि राजकीय युती कायम ठेवावी याचे समर्थन केले.

१९३७ च्या निवडणुकीत, त्यांच्या पक्षाने सर्वोत्तम कामगिरी नोंदवली, तिसरे स्थान मिळवले आणि १५.८% मते मिळवली. राजा दुसरे कारोल यांनी त्यांना सत्तेपासून दूर ठेवले, ज्याने प्रतिस्पर्धी फॅसिस्ट आणि चौथ्या क्रमांकावर राहिलेल्या राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्षाला एक क्षणिक सरकार स्थापन करण्यास आमंत्रित केले, ज्यानंतर राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडीची राजेशाही हुकूमशाही आली. कोद्रेआनु आणि दुसऱ्या बाजूला कारोल व निकोलाय योर्गांसारख्या मध्यममार्गी राजकारण्यांमधील वैर, कोद्रेआनु यांना जिलावा तुरुंगात डांबून आणि शेवटी जांदार्मेरीच्या हातून त्याला फाशी दिल्यावर संपले. त्यांच्या जागी होरिया सिमा नेते झाले. १९४० मध्ये, लोखंड्या दलाने घोषित केलेल्या राष्ट्रीय लेजिओनरी राज्याद्वारे त्यांच्या हत्येचा वापर हिंसक प्रतिशोधाचा आधार म्हणून झाला.

=== बालपण ===
कोद्रेआनु यांचा जन्म १३ सप्टेंबर १८९९ रोजी हुश येथे [[Ion Zelea Codreanu|इओन झेलेआ कोद्रेआनु]] आणि एलिझाबेथ यांच्या पोटी झाला. त्यांचे वडील, एक शिक्षक आणि स्वतः एक रोमानियन राष्ट्रवादी, पुढे जाऊन आपल्या मुलाच्या चळवळीतील एक राजकीय व्यक्तिमत्व झाले. [[ऑस्ट्रिया-हंगेरी|ऑस्ट्रिया-हंगेरीमधील]] [[बुकोव्हिना|बुकोविनाचे]] मूळ रहिवासी असलेले इओन, सुरुवातीला ''झेलिन्स्की'' म्हणून ओळखले जात होते; त्यांची पत्नी वांशिकदृष्ट्या जर्मन होती. &lt;ref name=&quot;hswrevol&quot;&gt;[[Hugh Seton-Watson]], ''The East European Revolution'', Frederick A. Prager, न्यू यॉर्क, १९६१, पृ. २०६&lt;/ref&gt; इओन झेलेआ कोद्रेआनु हे मूळचे उक्रेनी किंवा पोलिश वंशाचे स्लाव होते &lt;ref name=&quot;hswrevol&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Jelavich, p 1993, p.198&quot;&gt;Jelavich, pp. 204–205; [[Emil Cioran]], a philosopher who, early in his life, had been attracted to the Iron Guard, stated in a later interview that he believed Corneliu Zelea Codreanu to be &quot;in fact, [[Slavic peoples|Slavic]], more of a [[Ukrainians|Ukrainian]] [[Hetmans of Ukrainian Cossacks|hetman]] type&quot; (Cioran, ''Convorbiri cu Cioran'', [[Humanitas publishing house| Humanitas]], Bucharest, 1993, in Ornea, पृ. १९८)&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot;&gt;{{in lang|ro}} Ilarion Țiu, [http://www.revistaerasmus.go.ro/numarul_14/tiu_i2.html &quot;Relațiile regimului autoritar al lui Carol al II-lea cu opoziția. Studiu de caz: arestarea conducerii Mișcării Legionare&quot;]{{मृत दुवा|date=February 2023|fix-attempted=yes}}, in [http://www.revistaerasmus.go.ro/ ''Revista Erasmus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223115039/http://www.revistaerasmus.go.ro/}}, 14/2003–2005, at the [[University of Bucharest]] Faculty of History; retrieved 13 February २००८&lt;/ref&gt; असे असूनही, त्यांनी आयुष्यभर स्वीकारलेल्या रोमानियन राष्ट्रवादी होते. थोरले कोद्रेआनु हे याश विद्यापीठाचे प्राध्यापक आ. को. कुझा यांसारख्या ज्यू-विरोधींशी संबंधित होते. &lt;ref&gt;Ornea, पृ. २८६&lt;/ref&gt; कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनुंच्या १९३८ च्या खटल्याच्या अगदी आधी, त्यांच्या वांशिक उत्पत्तीवर अधिकाऱ्यांनी आयोजित केलेल्या एका लेजिओनेरी-विरोधी [[प्रचार]] मोहिमेद्वारे टीका केली होती. या मोहिमेत त्याच्या वंशावळीच्या एका वेगळ्या आवृत्तीच्या प्रती वितरित करण्यात आल्या, ज्यात असा आरोप करण्यात आला होता की तो मिश्र वंशाचा असून, केवळ उक्रेनी, जर्मन आणि रोमानियनच नव्हे, तर झेक आणि रूसींचाही वंशज आहे आणि त्याचे अनेक पूर्वज गुन्हेगार होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; इतिहासकार इलारियन टिउ यांनी याचे वर्णन कोद्रेआनुचा अपमान करण्याचा आणि [[बदनामी|त्याची बदनामी करण्याचा]] प्रयत्न असे केले आहे. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; कोद्रेआनु यांची आई बुकोविना जर्मन वंशाची होती, जे मुळात [[बायर्न|बायर्नपासून]] आले होते. &lt;ref&gt;[[Iván T. Berend|Berend, Iván T.]] (2020). ''A Century of Populist Demagogues: Eighteen European Portraits, 1918–2018'', p. 79. Budapest–New York: Central European University Press, {{ISBN|9789633863343}} &lt;/ref&gt;

१९१६ मध्ये, जेव्हा रोमानिया त्रिपक्षीय बाजूने [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] सामील झाला, तेव्हा कोद्रेआनु सक्तीच्या सैन्यभरतीसाठी खूप लहान होता, तरीही त्याने सैन्यात भरती होऊन त्यानंतरच्या मोहिमेत लढण्याचा प्रयत्न केला. बाकव येथील लष्करी शाळेतील त्याचे शिक्षण (जिथे तो भविष्यातील [[वामपंथी राजकारण|वामपंथी]] कार्यकर्ता पेत्रे पांद्रेआचा सहकारी होता) &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ५१, ६८&lt;/ref&gt; रोमानियाच्या युद्धात थेट प्रवेशाच्या वर्षीच संपले. १९१९ मध्ये, [[याश]] येथे स्थलांतरित झाल्यानंतर, मोल्डाव्हियामधील बोल्शेविक कारवायांचे परिणाम पाहिल्यानंतर आणि विशेषतः [[ऑक्टोबर क्रांती|ऑक्टोबर क्रांतीमध्ये]] रोमानियाने आपला मुख्य मित्र गमावल्यानंतर, तिला १९१८ च्या बुखारेस्ट करारावर स्वाक्षरी करण्यास भाग पडले, तसेच नवीन स्थापन झाले कम्युनिस्ट इंटरनॅशनल [[साम्यवाद|रोमानियाच्या]] दोन महायुद्धांमधील सीमांना ( ''पहा बृह रोमानिया'' ) जोरपणे विरोध करत होती. &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ४१, ४७&lt;/ref&gt;

[[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमध्ये]] (डिसेंबर १९१८) समाजवादी पक्षाच्या बंड दडपल्यानंतर बोल्शेविक प्रभाव एकूणच कमी झाला असला तरी, &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ४७&lt;/ref&gt; तो याश आणि इतर मोल्दावी शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये तुलनेने मजबूत राहिला किंवा तसा मानला गेला. या संदर्भात, १९१८ मध्ये रोमानियामध्ये विलीन झालेला [[बेसारेबिया|बेसाराबियाचा]] पूर्वेकडील प्रदेश बोल्शेविक प्रभावासाठी विशेषतः संवेदनशील आहे, असे कोद्रेआनु आणि इतरांना वाटत होते. &lt;ref name=&quot;Barbu, p.196&quot;&gt;Barbu, पृ. १९६&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुने आपल्या वडिलांकडून ज्यूविरोध शिकला, परंतु त्याने त्याचा संबंध साम्यवाद-विरोधाशी जोडला, कारण त्यांचा असा विश्वास होता की [[ज्यू लोक|यहूदी]] हे, इतर गोष्टींबरोबरच, [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनचे]] मूळ प्रवर्तक होते ( ''पहा यहूदी बोल्शेविकवाद'' ). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Veiga, पृ. ४८–४९, ५४&lt;/ref&gt;

=== जीसीएन आणि राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग ===
कोद्रेआनु यांनी याश येथे कायद्याचे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी आपल्या राजकीय कारकिर्दीला सुरुवात केली. आपल्या वडिलांप्रमाणेच, ते आ. को. कुझा यांचे जवळचे झाले. बोल्शेविक बंडाच्या भीतीमुळे कोद्रेआनु यांनी स्वतः औद्योगिक कामगारांना संबोधित करण्याचा प्रयत्न केला. त्या वेळी, कुझा असा प्रचार करत होते की यहूदी लोकसंख्या रोमानियन लोकांसाठी एक स्पष्ट धोका आहे, ज्यू लोक रोमानियन तरुण स्त्रियांच्या पवित्रतेला धोका देत आहेत असा दावा करत होते आणि वांशिक विभक्तीकरणाच्या बाजूने प्रचार सुरू केला होता. 

रोमानियन इतिहासकार आद्रियान च्योरोयानु यांच्या मते, त्यांनी सुरुवातीच्या कोद्रेआनु यांना &quot;अर्ध-लोकप्रियतावादी आंदोलक&quot; म्हणून परिभाषित केले. &lt;ref name=&quot;Cioroianu, p.16&quot;&gt;च्योरोयानु, पृ. १६&lt;/ref&gt; सिओरोइयनू यांच्या मते, कोद्रेआनु रोमानियावर &quot;अतिरेकीपणे&quot; प्रेम करत होता, ज्याचा अर्थ असा होतो की तो देशाला &quot;आदर्शवादी [आणि] त्यांच्या काळातील खऱ्या देशापेक्षा वेगळा&quot; पाहत होता. &lt;ref name=&quot;Cioroianu, p.16&quot; /&gt; [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटिश]] विद्वान क्रिस्टोफर कॅथरवूड यांनी देखील कोद्रेआनुला &quot;एक वेडसर ज्यू-विरोधी आणि धार्मिक कट्टरतावादी&quot; म्हणून संबोधले. &lt;ref&gt;Catherwood, पृ. १०४&lt;/ref&gt; इतिहासकार झीव बार्बू यांनी असे प्रतिपादन केले की &quot;कुझा हा कोद्रेआनुंचे गुरू होते [...], पण कोद्रेआनु यांनी त्यांच्याकडून जे काही शिकले ते काही विशेष नवीन नव्हते. कुझा यांनी मुख्यत्वे त्याच्या राष्ट्रवाद आणि ज्यू-विरोधासाठी उत्प्रेरकाची भूमिका बजावली.&quot;  जसे त्याने स्वतः नंतर कबूल केले, हा तरुण कार्यकर्ता शरीरशास्त्रज्ञ आणि ज्यू-विरोधी विचारवंत निकोलाए पाउलेस्कू यांच्याकडूनही खूप प्रभावित झाले होते, जे कुझाच्या चळवळीत सामील होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', पृ. ३५, ४४, ४५&lt;/ref&gt;

१९१९ च्या उत्तरार्धात, कोद्रेआनु ल्पायुषी [[:ro:Garda Conștiinței Naționale|गार्दा कोंश्तीइंचेइ नाशिओनाले]] (GCN, &quot;राष्ट्रीय विवेक रक्षक&quot;) मध्ये सामील झाला, जो वीजतंत्री [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकूने]] बनवले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Barbu, pp. 196-197; Veiga, pp. 49–50 &lt;/ref&gt; पंकू यांचा कोद्रेआनुंवर प्रभाव अतिशय होता. &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Yavetz|first=Zvi|year=1991|title=An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_1991-09_26_3-4/page/597|journal=Journal of Contemporary History|volume=26|issue=3/4|pages=597–610|doi=10.1177/002200949102600313|jstor=260662}}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;Please clarify the preceding statement or statements with a good explanation from a reliable source. (August 2021)&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

पांकूंच्या चळवळीने, ज्याची मूळ सदस्यसंख्या ४० पेक्षा जास्त नव्हती, &lt;ref name=&quot;Barbu, p.197&quot;&gt;Barbu, p. 197 &lt;/ref&gt; सर्वहारात निष्ठा पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला (वाढलेल्या कामगार हक्कांची वकिली करून साम्यवादाला पर्याय देत). &lt;ref name=&quot;Veiga, p.49-50&quot;&gt;Veiga, pp. 49–50  &lt;/ref&gt; इतर प्रतिगामी गटांप्रमाणे, तिला जनरल आलेक्सांद्रु अवेरेस्कू आणि त्यांच्या वाढत्या लोकप्रिय लोकांच्या पक्षाचा (ज्याचे कुझा बरोबरी झाले) मूक पाठिंबा मिळाला; &lt;ref&gt;Veiga, pp. 46–47 &lt;/ref&gt; १९२० मध्ये अवेरेस्कू सत्तेवर आल्याने मोठ्या शहरी भागांमध्ये सामाजिक समस्यांचा एक नवीन काळ सुरू झाला ( ''[[Labor movement in Romania|रोमानियातील कामगार चळवळ]] पहा'' ). &lt;ref name=&quot;Veiga, p.49-50&quot; /&gt;

जीसीएन, ज्यामध्ये कोद्रेआनुला राष्ट्रवादी कामगार संघटनांचा गाभा दिसत होता, ती संघटना संप दडपण्यात सक्रिय झाली. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Barbu, p. 197; Veiga, pp. 48–49 &lt;/ref&gt; त्यांच्या कारवाया लक्ष वेधून घेण्यात यशस्वी ठरल्या, विशेषतः कोद्रेआनुचे ऐकणाऱ्या आणि ख्रिस्ती विद्यार्थ्यांच्या संघटनामध्ये गटबद्ध झालेल्या विद्यार्थ्यांनी उच्च शिक्षणासाठी 'नुमेरुस क्लाउसुस' (ज्यू आरक्षण) ची मागणी करण्यास सुरुवात केल्यानंतर – यामुळे जीसीएन लोकांमध्ये प्रिय झाले आणि त्यांच्या सर्व विरोधकांवरील हल्ल्यांची वारंवारता आणि मोठ्या प्रमाणात वाढली. &lt;ref&gt;Veiga, p. 52 &lt;/ref&gt; याला प्रतिसाद म्हणून, कोद्रेआनु यांना याश विद्यापीठातून काढून टाकले. जरी कुझा आणि इतरांनी त्याच्यासाठी हस्तक्षेप केल्यावर (विद्यापीठ सिनेटचा निर्णय न मानता) त्याला परत येण्याची परवानगी मिळाली, तरी पदवी मिळाल्यानंतर त्याला कधीही [[पदविका|पदवी प्रमाणपत्र]] देण्यात आले नाही. &lt;ref&gt;Cioroianu, p. 17; Ornea, p. 288; Veiga, pp. 52, 55 &lt;/ref&gt;

१९२२ मध्ये [[बर्लिन]] आणि येना येथे शिक्षण घेत असताना, कोद्रेआनु यांनी [[वायमार प्रजासत्ताक|वायमार प्रजासत्ताकाची]] टीका केली आणि साम्यवादाच्या वाढीविरुद्ध रोमवरील मोर्चा आणि इतालीच्या फॅसिझमची मोठी उपलब्धी म्हणून प्रशंसा केली; यहूदांना संपूर्ण मुक्ती देण्याच्या सरकारच्या निर्णयामुळे डिसेंबरमध्ये झालेल्या मोठ्या रोमानियन विद्यार्थी आंदोलनांबद्दल कळल्यावर त्याने आपला मुक्काम कमी करण्याचा निर्णय घेतला. &lt;ref&gt;Ornea, p. 287 &lt;/ref&gt;

जेव्हा कोद्रेआनु यांनी आयोजित केलेल्या आंदोलनांकडे नव्या राष्ट्रीय उदारमतवादी सरकारने भाव दिले नाही, तेव्हा त्यांनी आणि कुझा यांनी ४ मार्च १९२३ रोजी राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग नावाची एक ख्रिस्ती राष्ट्रवादी संघटना स्थापन केली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 287; Veiga, p. 74 &lt;/ref&gt; १९२५ मध्ये, ''झिओनच्या गुरुंचे राजशिष्टाचार(द प्रोटोकॉल्स ऑफ द एल्डर्स ऑफ झिऑन)'' नावाच्या ज्यूविरोधी खोट्या दस्तऐवजाचा अनुवादक आणि लीजनचा भावी विचारवंत, योन मोत्सा त्यांच्यात सामील झाला. &lt;ref&gt;Catherwood, p. 105; Veiga, p. 75 &lt;/ref&gt; त्यानंतर कोद्रेआनुंवर राष्ट्रीय स्तरावर लीगचे आयोजन करण्याची जबाबदारी सोपवली आणि ते विशेषतः तिच्या युवा उपक्रमांमध्ये व्यस्त झाला. &lt;ref&gt;''Final Report'', p. 44 &lt;/ref&gt;

=== मांक्युंची हत्या ===
लीगच्या रचनेवरून कोद्रेआनु यांचा कुझांशी मतभेद झाला: त्याने मागणी केली की लीगने निमलष्करी आणि क्रांतिकारी स्वरूप धारण करावे, तर कुझा या कल्पनेच्या विरोधात होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', pp. 44–45; Brustein, p. 158; Sedgwick, p. 113 &lt;/ref&gt; नोव्हेंबरमध्ये, [[बुखारेस्ट|बुखारेस्तमधील]] वकरेश्ती तुरुंगात असताना, कोद्रेआनुने लीगमध्ये एक युवा संघटना स्थापन करण्याची योजना आखली होती, ज्याला ते ''&lt;nowiki/&gt;'आद्यदेवदूत मिखाएलचे लीजन''' असे नाव देऊ इच्छित होता. असे म्हटले जाते की हे तुरुंगातील चर्चच्या भिंतींवर असलेल्या एका ऑर्थोडॉक्स प्रतिमेच्या सन्मानार्थ होते, &lt;ref&gt;''Final Report'', p. 45; Ornea, pp. 287–288 &lt;/ref&gt; किंवा, अधिक स्पष्टपणे, स्वतः मिखाएल भेटल्याच्या कोद्रेआनुच्या कथित दाव्याशी संबंधित होते.  एका अधिक वैयक्तिक अडचणीमुळेही कोद्रेआनु आणि कुझा यांच्यात दुरावा निर्माण झाला होता, ती म्हणजे कुझांच्या मुलाचे कोद्रेआनुंच्या बहिणीमध्ये प्रेमसंबंध होते, ज्यामुळे ती गर्भवती झाली होती. &lt;ref name=&quot;Yavetz pages 597-610&quot;&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 601.  &lt;/ref&gt; जेव्हा धाकट्या कुझा यांनी आपल्या प्रेयसीची मागणी नाकारली, तेव्हा त्या दोघांचे नाते तुटले होते; तिने मागणी केली होती की आता ती त्याचे मूल पोटात घेऊन त्यांच्याशी लग्न करावे. जरी हे प्रकरण दाबले गेले असले तरी, त्यांच्या बहिणीला अनौरस संतती होत असल्याची वस्तुस्थिती कोद्रेआनुंसाठी अत्यंत अपमानजनक होती, कारण त्यांना आपले कुटुंब ऑर्थोडॉक्स चर्चचे आदर्श सदस्य म्हणून सादर करायचे होते आणि त्यांनी कुझांकडून आपल्या मुलावर बहिणीशी लग्न करण्यास दबाव आणण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला. &lt;ref name=&quot;Yavetz pages 597-610&quot; /&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs additional references to reliable sources. (August 2021)&quot;&gt;अतिरिक्त संदर्भ आवश्यक आहेत&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

इयासीमध्ये परतल्यावर, कोद्रेआनु यांनी लीगमध्ये स्वतःची निष्ठा-प्रणाली तयार केली, ज्याची सुरुवात ''Frăția de Cruce'' (&quot;खुरीसचे बंधुत्व&quot;, रक्त-बंधुत्वाच्या एका प्रकारावरून नाव दिलेले, ज्यामध्ये खुरीसासह प्रवचन देणे आवश्यक असते) पासून झाली. &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Veiga, pp. 82–83 &lt;/ref&gt; ६ मे १९२४ रोजी, याशच्या जवळील ग्रामीण भागात विद्यार्थी केंद्राच्या बांधकामास सुरुवात करण्यासाठी ते एकत्र जमले. रोमानियन पोलीस प्रीफेक्ट कोंस्तान्तिन मांक्युंच्या आज्ञानुसार अधिकाऱ्यांनी ही बैठक हिंसकपणे मोडून काढली. &lt;ref&gt;Veiga, p. 78 &lt;/ref&gt; कोद्रेआनु आणि इतर अनेकांना अनेक दिवस मारहाण आणि अत्याचार केला, शेवटी कुझांनी त्यांच्या वतीने हस्तक्षेप केला आणि तो यशस्वी ठरला. &lt;ref&gt;Ornea, p. 288; Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt;

काही काळ राजकीय हालचालींपासून दूर राहिल्यानंतर, कोद्रेआनु यांनी २४ ऑक्टोबर १९२४ रोजी मांक्युंची हत्या करून आणि इतर काही पोलिसांना गंभीर जखमी करून त्याचा बदला घेतला. &lt;ref&gt;Scurtu, p. 41; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; ही घटना याश न्यायालयात घडली (जिथे कोद्रेआनुंच्या एका बरोबरीने तक्रार दाखल केल्यानंतर मांक्युंना आरोपांना उत्तर देण्यास बोलावले होते). &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot;&gt;Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt; [[न्यायसहायक विज्ञान|न्यायवैद्यक तपासणीत]] असे दिसून आले की, मृत्यूच्या क्षणी मांक्यु आपल्या मारेकऱ्याकडे तोंड करून नव्हते, ज्यामुळे कोद्रेआनुने केवळ मांक्युच्या पूर्वीच्या कृतींवर आधारित आत्मसंरक्षणासाठी हे कृत्य केल्याचे सूचित केले. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; बंदूक चालवल्यानंतर कोद्रेआनु यांनी लगेचच स्वतःला समर्पण केले आणि कोठडीत खटल्याची वाट पाहत राहिला. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; याशचे पोलीस दल अतिशय भ्रष्टाचारामुळे लोकांना आवडत नव्हते आणि अनेक याशकरांनी मांक्युंची हत्या कोद्रेआनुचे एक शौर्यपूर्ण कृत्य म्हणून पाहिले. &lt;ref name=&quot;Crampton, Richard page 114&quot;&gt;Crampton, Richard ''Eastern Europe in the Twentieth Century-And After'', London: Routledge, 1997 p. 114.&lt;/ref&gt; दरम्यान, रोमानियाच्या संसदेत शेतकरी पक्षाचे पाउल बुजोर यांनी हा मुद्दा उपस्थित केला, ज्यांनी राजकीय हिंसाचार आणि [[देशद्रोह|राजद्रोहाशी]] संबंधित कायद्याचे पुनरावलोकन करण्याचा प्रस्ताव प्रथम मांडला; त्याला सत्ताधारी राष्ट्रीय उदारमतवादी पक्षाची मान्यता मिळाली, ज्याने १९ डिसेंबर रोजी ''मिर्झेस्कू कायदा'' &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; (त्यांचे प्रवर्तक मिर्झेस्कू यांच्या नावावरून, ज्यांची न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती झाली होती) मंजूर केला. त्याचा सर्वात उल्लेखनीय, जरी अप्रत्यक्ष असला तरी, परिणाम म्हणजे साम्यवादी पक्षावर बंदी घातली. ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरमध्ये, संसद सदस्यांमधील वादविवाद झाले आणि हत्येसाठी कुझांच्या गटाला नैतिकदृष्ट्या जबाबदार धरले: पेत्रे आंद्रेई यांनी सांगितले की &quot;श्री. कुझांनी लक्ष्य साधले आणि कोद्रेआनु यांनी गोळी झाडली&quot;, &lt;ref&gt;Andrei, in Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt; ज्यावर कुझांनी आपली निर्दोषता सिद्ध करत उत्तर दिले, तसेच मांक्युंची क्रूरता ही हिंसक प्रतिशोधासाठी एक न्याय्य कारण होते असा सिद्धांत मांडला. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt;

जरी कोद्रेआनुंवर मुद्दाम याशपासून दूर तुर्नु सेवेरीन येथे खटला चालवला, तरीही अधिकाऱ्यांना एक निष्पक्ष ज्युरी सापडली नाही. &lt;ref&gt;Ornea, p. 288; Scurtu, p. 42 &lt;/ref&gt; ज्या दिवशी त्यांची निर्दोष म्हणून मुक्तता झाली, त्या दिवशी ज्युरीचे सदस्य, ज्यांनी एकूण पाच मिनिटे विचारविनिमय केला, ते लीगची चिन्हे आणि [[स्वस्तिक]] (कुझांच्या लीगद्वारे वापरले जाणारे चिन्ह) असलेले बिल्ले घालून हजर झाले. &lt;ref&gt;Scurtu, p. 42; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; विजयी परतल्यानंतर आणि एलेना इलिनोयुंसोबतच्या भव्य लग्नानंतर, &lt;ref&gt;Ornea, p. 289; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुंचा कुझांशी दुसऱ्यांदा मतभेद झाली आणि तणाव कमी करण्यास त्यांनी [[फ्रान्स|फ्रान्समध्ये]] रजा घेण्याचा निर्णय घेतला.

जून १९२५ मध्ये फोक्शानमध्ये कोद्रेआनु आणि एलेना इलिनोयु यांचे लग्न हे त्या वर्षी रोमानियातील एक प्रमुख सामाजिक कार्यक्रम होता; त्याला भव्य, राजेशाही थाटात साजरा केला आणि पाहण्यास हजारो लोक आले होते, ज्यामुळे माध्यमांचे प्रचंड लक्ष वेधले गेले. &lt;ref&gt;Bucur, Maria &quot;Romania&quot; pp. 57–78 from ''Women, Gender and Fascism in Europe, 1919–1945'' edited by Kevin Passmore, New Brunswick: Rutgers University Press, 2003 pp. 73–74. &lt;/ref&gt; लग्नानंतर, कोद्रेआनु आणि त्यांच्या बायकोंच्या मागे &quot;अत्यंत आनंदी&quot; शेतकऱ्यांची चार मैल लांब मिरवणूक निघाली, ज्यात ३,०००+ बैलगाड्या होत्या.  कोद्रेआनुच्या अनुयायांपैकी एक यांनी त्यावेळी लिहिले होते की रोमानियन लोकांना शाही सोहळे, विशेषतः शाही लग्नसोहळे आवडत होते, पण युवराज कारोल १९१८ मध्ये एका सामान्य स्त्रीशी खाजगी विवाह करून आणि त्यानंतर ग्रीसमध्ये शाही विवाह करून पलायन केल्यामुळे, रोमानियन लोकांना पाहायचा असलेल्या शाही लग्नसोहळ्यासाठी कोद्रेआनुंचा लग्न हा सर्वोत्तम पर्याय होता.  कोद्रेआनुच्या विवाहाचा उद्देश त्याची आतापर्यंतची चंचल प्रतिमा बदलून एका विवाहित पुरुषाची अधिक &quot;स्थिर&quot; माणसाची प्रतिमा निर्माण करणे आणि अशा प्रकारे त्यांच्या सामाजिक मूलतत्त्ववादाबद्दल अधिक पुराणमतवादी रोमानियन लोकांच्या मनात असलेल्या चिंता दूर करणे हा होता. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

=== आद्यदेवदूत मिखाएलच्या लीजनची निर्मिती ===
कोद्रेआनु १९२६ च्या निवडणुकीत भाग घेण्यास [[ग्रेनोबल|ग्रेनोबलहून]] परतले आणि फोक्शान शहरातून उमेदवार म्हणून उभे राहिले. त्यांचा पराभव झाला आणि, जरी लीगला मोठे यश मिळाले होते, तरी त्याच वर्षी ते विसर्जित झाले.  कोद्रेआनु यांनी तुरुंगात वेळ घालवलेल्या लीगच्या माजी सदस्यांना एकत्र केले आणि लीजन स्थापन करण्याचे आपले स्वप्न साकार केले (नोव्हेंबर १९२७, नवीन अवेरेस्कू मंत्रिमंडळाच्या पतनानंतर काहीच दिवसांनी, ज्याने आता प्रतिस्पर्धी असलेल्या कुझांना पाठिंबा देणे सुरू ठेवले होते).  कोद्रेआनुंनी दावा केला की त्यांना आद्यदेवदूत मिखाएल यांचे दर्शन झाले होते, ज्यांनी त्यांना सांगितले की देवाने त्याला रोमानियाचा तारणहार म्हणून निवडले आहे.  सुरुवातीपासूनच, लीजनने दावा केला की पूर्वेकडील ऑर्थोडॉक्स चर्चच्या मूल्यांप्रति असलेली वचनबद्धता त्यांच्या संदेशाचा केंद्रबिंदू आहे आणि कोद्रेआनुंचे कथित दर्शन हे त्यांच्या संदेशाचे केंद्रस्थान होते. &lt;ref name=&quot;Crampton, Richard page 114&quot; /&gt;

''Frăția de Cruce'' च्या आधारावर, कोद्रेआनुंनी लीजनची रचना एक निवडक आणि स्वयंपूर्ण गट म्हणून केली, जो केवळ त्यांनाच निष्ठा वाहत असे, आणि लवकरच त्यांनी त्यांचा विस्तार &quot;घरटी&quot; ( ''cuiburi'' ) नावाच्या राजकीय कक्षांच्या प्रतिकृती बनवणाऱ्या राष्ट्र-जाळीमध्ये केला. &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Benedict, p. 457; Ornea, p. 290; Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 107–110 &lt;/ref&gt; ''Frăția'' ही लीजनची सर्वात गुप्त आणि सर्वोच्च संस्था म्हणून टिकून राहिली, जिने आपल्या सदस्यांना दीक्षाविधीतून जाण्याची आणि &quot;कर्णधार&quot; (ज्या नावाने आता कोद्रेआनु ओळखले जात होते) प्रति निष्ठेची शपथ घेण्याची विनंती केली. 

[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिके]] इतिहासकार बार्बरा जेलाविच यांच्या मते, या चळवळीने &quot;सुरुवातीला कोणत्याही निश्चित मतवादाचे समर्थन केले नाही, तर त्याऐवजी व्यक्तीच्या नैतिक पुनरुत्थानावर भर दिला&quot;, तसेच रोमानियन ऑर्थोडॉक्स चर्चप्रती वचनबद्धता व्यक्त केली. &lt;ref name=&quot;Jelavich, p.205&quot;&gt;Jelavich, p. 205 &lt;/ref&gt; लीजनने आपल्या राजकीय सभांचा भाग म्हणून ऑर्थोडॉक्स विधी सुरू केले, &lt;ref&gt;Barbu, p. 200; Mayall, p. 141&lt;/ref&gt; तर कोद्रेआनु लोकवेषात सार्वजनिक ठिकाणी दिसू लागले &lt;ref&gt;Barbu, p. 200; Benedict, p. 456&lt;/ref&gt; — ही एक पारंपरिक भूमिका होती जी त्या वेळी फक्त त्यांनी आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाचे योन मिहालाके यांनी स्वीकारली होती. &lt;ref&gt;Benedict, p. 456&lt;/ref&gt; असताना, लीजनने रोमानियन ऑर्थोडॉक्स धर्मगुरूंशी घनिष्ठ संबंध राखले, &lt;ref&gt;Catherwood, pp. 104, 107&lt;/ref&gt; आणि त्यांच्या सदस्यांनी रोमानियन ऑर्थोडॉक्स संदेशांच्या मूळ अर्थासह राजकारण एकत्र केले — ज्यामध्ये रोमानियन बांधव धार्मिक अर्थाने आपल्या राष्ट्रीय मुक्तीची अपेक्षा करत असल्याचा दावा होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', pp. 46–47; Mayall, p. 141; Payne, p. 116 &lt;/ref&gt;

जेलाविच म्हटल्याप्रमाणे, असा गूढवादी दृष्टिकोन हिंसा आणि आत्मत्यागाच्या ओढीशी निगडित होता, &quot;परंतु केवळ तेव्हाच जेव्हा [आतंकवाद] ध्येयाच्या भल्यासाठी केली जात असत आणि नंतर त्याचे प्रायश्चित्त केले जात असे.&quot;  हिंसक किंवा खुनी कृत्यांमध्ये सामील झालेले लीजनवाद अनेकदा अटक होण्यास स्वतःहून शरण येत होते, &lt;ref&gt;Jelavich, p. 205; Mayall, p. 142&lt;/ref&gt; आणि [[येशू ख्रिस्त|ख्रिस्ताच्या]] दुसऱ्या आगमनाची अपेक्षा करणाऱ्या जगात हिंसाचाराला एक आवश्यक पाऊल म्हणून पाहणे सामान्य झाले होते. &lt;ref&gt;Mayall, pp. 141–142&lt;/ref&gt; कालांतराने, लीजानने पतितांच्या पंथाभोवती एक सिद्धांत विकसित केला, इतकेच नव्हे तर मृत हे एका शाश्वत राष्ट्रीय समुदायाचा अविभाज्य भाग बनून राहतात असेही सूचित केले. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968-969&quot;&gt;Davies, pp. 968–969&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mayall, p.141&quot;&gt;Mayall, p. 141&lt;/ref&gt; आपल्या गूढवादाचा परिणाम म्हणून, या चळवळीने कोणताही विशिष्ट जाहीरनामा न स्वीकारण्याची किंवा त्याचा प्रचार न करण्याची भूमिका घेतली, &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Ornea, pp. 348–376; Payne, p. 116&lt;/ref&gt; आणि कोद्रेआनु यांनी सुरुवातीलाच स्पष्ट केले: &quot;देश माणसांच्या कमतरतेमुळे मरत आहे, राजकीय कार्यक्रमांच्या कमतरतेमुळे नाही.&quot; &lt;ref&gt;Codreanu, in Barbu, p. 197&lt;/ref&gt; दुसरीकडे, त्यांनी निदर्शनास आणले की लीजनला &quot;नवा माणूस&quot; ( ''omul nou'' ) तयार करायचा होता. &lt;ref&gt;Mayall, p. 141; Ornea, pp. 348–353; Payne, p. 116&lt;/ref&gt;

स्पष्ट राजकीय संदेश नसूनही, ही चळवळ तिच्या ज्यूविरोधासाठी, रोमानियासमोर &quot;यहूदी प्रश्न&quot; आहे असा युक्तिवाद करण्यास आणि ज्यूंचे अस्तित्व असभ्यता व [[रतिचित्रण|रतिचित्रणावर]] पोसले जाते हे घोषित करण्यास लगेचच ओळखली गेली. &lt;ref&gt;Brustein, p. 158; Catherwood, pp. 104–195&lt;/ref&gt; लीजनवादी नेत्याने लिहिले: &quot;आपल्या पिढीचे ऐतिहासिक ध्येय 'काइक' (यहूदी) संकटाची निराकरण करणे आहे. गेल्या १५ वर्षांतील आपल्या सर्व लढायांचा हाच उद्देश होता, आतापासून आपल्या आयुष्यातील सर्व प्रयत्नांचा हाच उद्देश असेल.&quot; &lt;ref&gt;Codreanu, in ''Final Report'', p. 45&lt;/ref&gt; त्यांनी सर्वसाधारणपणे यहूदांवर रोमानिया आणि देव यांच्यातील थेट संबंध नष्ट करण्याचा प्रयत्न केल्याचा आरोप केला आणि लीजनने [[जुना करार|जुन्या करारातील]] हिब्रू लोक आणि आधुनिक यहूदी यांच्यात कोणताही वास्तविक संबंध नाही या कल्पनेच्या बाजूने प्रचार केला. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 46–47&lt;/ref&gt; एका प्रसंगी, रोमानियन लोकांच्या उत्पत्तीचा संदर्भ देताना, कोद्रेआनु यांनी सांगितले की यहूदी &quot;आपल्या जनतेची [[प्राचीन रोम|रोमी]]-दाकी रचना&quot; भ्रष्ट करत आहेत. &lt;ref&gt;Codreanu, in Catherwood, p. 105&lt;/ref&gt; इस्राएली इतिहासकार जीन अँसेल यांनी लिहिले आहे की, १९ व्या शतकाच्या मध्यापासून पुढे, रोमानियन बुद्धिजीवी ''वर्गाची'' &quot;पश्चिम आणि त्याच्या मूल्यांबद्दल एक द्विधा मनःस्थिती&quot; होती. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 463.&lt;/ref&gt; १९व्या शतकापासून रोमानिया हा एक प्रखर फ्रांसी-समर्थक देश होता, आणि बहुतेक रोमानियन बुद्धिजीवी लोकशाही, स्वातंत्र्य आणि मानवाधिकार यांच्या सार्वत्रिक आकर्षणाबद्दलच्या फ्रांसी विचारांवर विश्वास ठेवणारे असल्याचे सांगत असे, व त्याच वेळी रोमानियातील यहूदी अल्पसंख्याकांबद्दल ज्यू-विरोधी विचार बाळगत असे. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 pp. 463–464.&lt;/ref&gt; अँसेल यांनी लिहिले आहे की, कोद्रेआनु हे पहिले महत्त्वपूर्ण रोमानियन होते ज्यांनी केवळ ''बुद्धिजीवींची'' प्रचलित फ्रांसी-समर्थकताच नव्हे, तर सार्वत्रिक लोकशाही मूल्यांची संपूर्ण चौकटही नाकारली, ज्याला कोद्रेआनु यांनी रोमानियाला नष्ट करण्यास रचलेले &quot;यहूदी शोध&quot; म्हटले होते. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 464.&lt;/ref&gt;

त्यांनी यहूदांच्या विनाशाची उघडी मागणी करण्यास सुरुवात केली, &lt;ref&gt;Brustein, p. 158; Catherwood, p. 105&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sjldict&quot;&gt;Stephen J. Lee, ''European Dictatorships, 1918–1945'', [[Routledge]], London, 2000, p. 288. {{ISBN|0-415-23046-2}}&lt;/ref&gt; आणि, १९२७ च्या सुरुवातीलाच, या नवीन चळवळीने ओराडिया शहरातील एका [[सिनेगॉग|सिनेगॉगची]] नासधूस करून ते जाळले. &lt;ref name=&quot;Brustein, p.158&quot;&gt;Brustein, p. 158&lt;/ref&gt; अशा प्रकारे रोमानियन समाजात ज्यूविरोधाच्या विलक्षण लोकप्रियतेचा या चळवळीला फायदा झाला: एका विश्लेषणानुसार, पोलंड सोडून, रोमानिया हा [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपातील]] सर्वात ज्यू-विरोधी देश होता. &lt;ref&gt;Benedict, p. 457&lt;/ref&gt;

कोद्रेआनुंचे सिद्धांत रोमानियन ज्यूविरोधाच्या सर्वात कट्टर स्वरूपांपैकी एक होता आणि तो कुझांचे माजी सहकारी, प्रख्यात इतिहासकार निकोलाए योर्गा यांच्या सामान्यतः अधिक सौम्य ज्यूविरोधी मतांच्या विरुद्ध होता. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 28–29&lt;/ref&gt; लीजनने पसंत केलेले स्वरूप हे वांशिक ज्यूविरोधाचे एक स्वरूप होते, &lt;ref name=&quot;Ox95&quot;&gt;Codreanu, Corneliu, &quot;The Resurrection of the Race&quot;, pp. 221–222, in ''Fascism'', ed. Roger Griffin. Oxford: Oxford University Press, 1995.&lt;/ref&gt; आणि ते कोद्रेआनुंच्या सिद्धांताचा भाग होते की रोमानियन लोक जैविकदृष्ट्या शेजारील किंवा सह-निवासी वांशिक गटांपेक्षा ( हंगेरियन समुदायासह ) वेगळे आणि श्रेष्ठ आहेत.  कोद्रेआनु यांनी रोमानियन विस्तारवादाच्या मुद्द्यावरही आपले विचार व्यक्त केले, ज्यावरून असे दिसून येते की ते [[द्नीस्तर नदी|द्नीस्तरच्या]] पलीकडील [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] भूभाग (नंतर त्रान्सनीस्त्रिया) समाविष्ट करण्याचा विचार करत होता आणि कार्पेथियन आणि [[डॅन्यूब नदी|डॅन्यूबवर]] केंद्रित रोमानियन-नेतृत्वाखालील आंतरराष्ट्रीय महासंघाची योजना आखत होता. &lt;ref name=&quot;sjldict&quot; /&gt;

१९३६ मध्ये, कोद्रेआनु यांनी 'वंशाचे पुनरुत्थान' नावाचा एक निबंध प्रकाशित केला, ज्यात त्यांनी लिहिले की&lt;blockquote&gt;मी यावर पुन्हा एकदा जोर देतो: आपला सामना अशा काही दयनीय व्यक्तींशी नाही, जे योगायोगाने येथे आले आहेत आणि आता संरक्षण व आश्रय मागत आहेत. आपला सामना आहे एका पूर्ण विकसित यहूदी राष्ट्राशी, एका संपूर्ण सैन्याशी, जे इथे आपला पराभाव करण्यास आले आहेत. ज्यूंचे स्थलांतर आणि रोमानियामधील त्यांचा शिरकाव अचूक योजनांनुसार पार पाडला जात आहे. बहुधा, 'महान ज्यू परिषद' बाल्टिक समुद्रापासून सुरू होणाऱ्या, पोलंड आणि चेकोस्लोव्हाकियाचा काही भाग आणि रोमानियाचा अर्धा भाग ते थेट काळ्या समुद्रापर्यंत व्यापणाऱ्या जमिनीच्या एका पट्ट्यावर नवीन पालेस्तीनच्या निर्मितीची योजना आखत आहेत. ज्यू आणि राजकारण्यांनी आपल्यावर केलेली वाईट गोष्ट, त्यांनी आपल्या लोकांना ज्या सर्वात मोठ्या धोक्यात टाकले आहे, ते म्हणजे ते आपल्या देशाची संपत्ती आणि मालमत्ता बळकावत आहेत, रोमानियन मध्यमवर्गाचा नाश करीत आहेत, आपल्या शाळा आणि उदारमतवादी व्यवसायांमध्ये शिरकाव करत आहेत, किंवा आपल्या पूर्णच्या पूर्ण राजकीय आयुष्यावर त्यांचा जो घातक प्रभाव पडत आहे, हे नाही, जरी या गोष्टी एका समाजासाठी आधीच जीवघेणे धोके आहेत. उलट, त्यांच्यामुळे लोकांना असलेला सर्वात मोठा धोका हा आहे की ते आपल्याला वांशिकदृष्ट्या कमजोर करत आहेत, ते आपल्या लोकांची वांशिक, रोमी-दाकी रचना नष्ट करत आहेत आणि अशा प्रकारच्या मानवाला जन्माला घालत आहेत जो वांशिक अवशेषांशिवाय काहीही नाही.&quot; &lt;/blockquote&gt;

=== पहिल्यांदा त्यांना बेकायदेशीर ठरवणे आणि संसदीय आदेश ===
दोन वर्षांच्या स्थिरतेनंतर, कोद्रेआनु यांना चळवळीचा उद्देश बदलणे आवश्यक वाटले: त्यांनी आणि चळवळीच्या नेतृत्वांनी ग्रामीण भागांचा दौरा सुरू केला, चर्चमध्ये जाणाऱ्या निरक्षर लोकांना प्रवचनांच्या भाषेत संबोधित केले, लांब पांढरे झगे परिधान करून [[ज्यू धर्म|ज्यू धर्माविरुद्ध]] ख्रिश्चन पूर्वग्रह भडकवला &lt;ref&gt;Ornea, pp. 291–295&lt;/ref&gt; (या तीव्र मोहिमेला या वस्तुस्थितीमुळे देखील चालना मिळाली की पारंपारिकपणे अनुकूल असलेल्या मोल्दावी आणि [[बुकोव्हिना|बुकोवी]] केंद्रांमध्ये कुझांच्या लीगने लीजनला त्वरित बाजूला केले होते). &lt;ref&gt;Veiga, p. 108&lt;/ref&gt; १९२८ ते १९३०, अलेक्सांद्रु वायदा-वोयेवोद राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाच्या मंत्रिमंडळाने लोखंडी दलाला मौन मदत दिली, परंतु युल्यु मानिउ (त्याच पक्षाचे प्रतिनिधी) यांनी जुलै १९३० नंतर लीजनवर कठोर कारवाई केली. &lt;ref name=&quot;Veiga, p.113-116&quot;&gt;Veiga, pp. 113–116&lt;/ref&gt; हे तेव्हा घडले जेव्हा लीजनने मारामुरेश आणि [[बेसारेबिया|बेसाराबियामध्ये]] नरसंहाराची लाट भडकवण्याचा प्रयत्न केला होता. &lt;ref name=&quot;Veiga, p.113-116&quot; /&gt; १९३० मधील एका उल्लेखनीय घटनेत, लीजनवादांनी बोर्शातील शेतकरींला शहरातील ४,००० ज्यूंवर हल्ला करण्यास प्रोत्साहित केले. 

लीजनने सरकारी अधिकारी आणि पत्रकारांच्या हत्येचाही प्रयत्न केला, ज्यात अंतर्गत व्यवहार उपसचिव कोंस्थान्तिन आंजेलेस्कू होते. &lt;ref&gt;Ornea, p. 291&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांना संभाव्य मारेकरी गेओर्गे बेझा सोबत थोड्या वेळासाठी अटक केली होती: दोघांवर खटला चालवला आणि त्यांची निर्दोष मुक्तता झाली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 294&lt;/ref&gt; तरीही, हिंसाचाराची लाट आणि बेसाराबियामध्ये नियोजित मोर्चा यांमुळे पंतप्रधान गेओर्गे मिरोनेस्कू आणि गृहमंत्री योन मिहालाके यांनी पक्षावर बंदी घातली (जानेवारी १९३१); पुन्हा अटक झाल्यावर, कोद्रेआनुंची फेब्रुवारीच्या शेवटी निर्दोष मुक्तता झाली. &lt;ref name=&quot;Ornea, p.295&quot;&gt;Ornea, p. 295&lt;/ref&gt;

रोमानियातील महामंदी आणि त्याच्यामुळे निर्माण झालेल्या असंतोषामुळे &lt;ref&gt;Veiga, pp. 140–147&lt;/ref&gt; चालना मिळाल्यानंतर, १९३१ मध्ये, लीजनला राजा कारोल दुसरे आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्ष यांच्यातील मतभेदाचाही फायदा झाला.  ज्यामुळे निकोलाए योर्गा यांच्याभोवती एक मंत्रिमंडळ तयार झाले.  यामुळे, कोद्रेआनु हे त्यांच्या मूळ चळवळीतील इतर प्रमुख सदस्यांसोबत — ज्यात त्यांचे वडील योन झेलेआ आणि मिहाई स्तेलेस्कू, एक तरुण कार्यकर्ता ज्याचा शेवटी लीजनशी संघर्ष झाला — &quot;कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु गटबंदी&quot; (लोखंड्या दलाचे तात्पुरते नाव) च्या यादीवर कनिष्ठ सभागृहेत(&lt;nowiki&gt;&lt;i&gt;Camera Deputaților)&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; निवडून आले; अशी शक्यता आहे की नवीन वायदा-वोयवोद मंत्रिमंडळाने त्यानंतरच्या आंशिक निवडणुकांमध्ये गटबंदीला मौन पाठिंबा दिला. &lt;ref name=&quot;Ornea, p.296&quot;&gt;Ornea, p. 296&lt;/ref&gt; लीजनने एकूण पाच जागा जिंकल्या होत्या, जो त्यांचा पहिला महत्त्वाचा निवडणुकीतील विजय होता. &lt;ref name=&quot;Barbu, p.198&quot;&gt;Barbu, p. 198&lt;/ref&gt;

कोद्रेआनु हे मंत्र्यांचा आणि इतर राजकारण्यांचा भ्रष्टाचार प्रकरणानुसार उघडकीस आणण्यास लवकरच प्रसिद्ध झाले (जरी त्यावेळी त्यांच्या अनेक राजकीय विरोधकांनी त्यांना &quot;निस्तेज आणि अकार्यक्षम&quot; असे म्हटले होते). 

=== दुकांशी संघर्ष आणि ततरेस्कूंशी तडजोड ===
[[चित्र:AntonescuYCodreanu1935.jpg|उजवे|इवलेसे|250x250अंश|१९३५ मध्ये स्कीइंगच्या एका कार्यक्रमात [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कु]] आणि कोद्रेआनु]]
लीजनच्या क्रांतिकारी क्षमतेबद्दल अधिकाऱ्यांची चिंता वाढत गेली आणि १९३२ मध्ये दोघांमध्ये झालेल्या किरकोळ चकमकींमुळे १९३३ पासून जवळजवळ एक दशकापर्यंत मोठ्या राजकीय हिंसाचाराला सुरुवात झाली. कोद्रेआनुने [[ॲडॉल्फ हिटलर]] आणि [[नाझीवाद|नाझीवादाला]] आपला पूर्ण पाठिंबा व्यक्त केल्यानंतर परिस्थिती आणखी बिघडली (अगदी इटालियन फॅसिझमच्या नुकसानीस कारणीभूत ठरूनही, &lt;ref&gt;Veiga, pp. 251–255&lt;/ref&gt; आणि कदाचित कर्णधार आणि स्तेलेस्कु यांच्यातील संघर्षाचे हे एक अतिरिक्त कारण होते). &lt;ref&gt;Veiga, pp. 229, 230&lt;/ref&gt; रोमानिया पारंपारिकपणे युरोपमधील सर्वात फ्रान्स-समर्थक देशांपैकी एक होता आणि १९२६ पासून तो आपला &quot;लॅटिन बहीण&quot; फ्रांसचा मित्र होता, त्यामुळे कोद्रेआनु यांनी जर्मनीसोबत युती करण्याचे केलेले आवाहन त्या काळासाठी खूपच नवीन होते. योन गे. दुका यांनी स्थापन केलेल्या नवीन राष्ट्रीय उदारमतवादी मंत्रिमंडळाने अशा उपक्रमांना विरोध केला, लीजन [[नाझी पक्ष|जर्मन नाझी पक्षाची]] कठपुतळी म्हणून काम करत असल्याचे सांगितले आणि १९३३ च्या नवीन निवडणुकांच्या (ज्यात उदारमतवादी जिंकल्या) अगदी आधी मोठ्या संख्येने लेजिअनच्या सैनिकांना अटक करण्याचे आदेश दिले. &lt;ref&gt;Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 196–197&lt;/ref&gt; ताब्यात घेतलेल्या अनेक लीजनवादांना अधिकाऱ्यांनी ठार मारले. &lt;ref&gt;Jelavich, p. 206&lt;/ref&gt; याच्या प्रत्युत्तरादाखल, ३० डिसेंबर १९३३ रोजी लोखंड्या दलाच्या ''निकादोरी'' मरण-दलांनी दुकाची हत्या केली &lt;ref&gt;Ornea, p. 298; Veiga, pp. 197–198&lt;/ref&gt; याचा आणखी एक परिणाम म्हणजे, नाए योनेस्कू आणि त्यांच्या साथीदारांनी लोखंड्या दलाच्या दडपशाहीचा निषेध केल्यानंतर, लोखंड्या दलाच्या कोणत्याही संघटनेशी संलग्न नसलेल्या सहानुभूतीदारांवर पहिल्यांदाच कठोर कारवाई करण्यात आली. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 244, 298; Veiga, p. 201&lt;/ref&gt;

दुकाच्या हत्येमुळे, कोद्रेआनु यांना शांतता प्रस्थापित होण्याची वाट पाहत लपून बसावे लागले आणि त्याने नेतृत्व जनरल गेओर्गे कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल&lt;/a&gt; यांच्याकडे सोपवले, ज्यांनी नंतर या हत्येसाठी थोडे दोष स्वीकारला. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 197, 200&lt;/ref&gt; लीजनवादी मिहाई स्तेलेस्कू, जे ''रोमानियनवादाचे क्रुसेड(Cruciada Românismului)'' या फुटीर गटाचा प्रमुख म्हणून कोद्रेआनुंचे विरोधक झाले, व त्यांनी आरोप केले की कोद्रेआनु यांना कारोलची प्रेयसी माग्दा लुपेस्कूच्या चुलत भावाने आश्रय दिला होता, यावरून दल भ्रष्ट होत असल्याचे सूचित होते. &lt;ref&gt;Stelescu, 1935, in Ornea, pp. 298–299&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी उच्चभ्रू वर्गावर टीका करूनही, १९३४ मध्ये त्याच्या खटल्यादरम्यान गेओर्गे यो. ब्रत्यानू, आलेक्सांद्रु वायदा-वोयवोद आणि कोंस्तान्तिन आर्जेतोयानू यांसारख्या अनेक प्रतिष्ठित राजकारण्यांनी चारित्र्य साक्षीदार म्हणून कोद्रेआनुंच्या बाजूने साक्ष दिली. &lt;ref&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 602.&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुंची पुन्हा निर्दोष मुक्तता झाली.

पंतप्रधान दुकांनी आरोप केल्याप्रमाणे, लोखंड्या दलाचे आल्फ्रेड रोझेनबर्ग यांच्या नेतृत्वाखालील नाझी पक्षाच्या परराष्ट्र कार्यालयाशी काही संबंध होते, पण १९३३-३४ मध्ये रोझेनबर्गकडून मिळणाऱ्या आर्थिक मदतीचे मुख्य लाभार्थी कोद्रेआनुंचे प्रतिस्पर्धी ओक्तावियान गोगा होते, ज्यांच्याकडे कोद्रेआनुंसारखा प्रचंड जनसमर्थन नव्हता व त्यामुळे ते अधिक आज्ञाधारक झाले. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 606.&lt;/ref&gt; नाझींसाठी आणखी एक संकट म्हणजे कोद्रेआनुंच्या या विधानाबद्दलची चिंता होती की रोमानियामध्ये जास्त अल्पसंख्याक आहेत, ज्याच्यामुळे अशी भीती निर्माण झाली की कोद्रेआनु सत्तेवर आल्यास ''फोल्क्सडॉइच'' अल्पसंख्याकांचा छळ करू शकतो. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt; जरी मर्यादित असले तरी, नाझी आणि लोखंडी दल यांच्यातील संबंधांमुळे लीजनचे आकर्षण वाढले, कारण लोकांच्या मनात लोखंड दल नाझी जर्मनीच्या वरवर पाहता गतिमान आणि यशस्वी समाजाशी जोडले गेले होते. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;

गेओर्गे ततरेस्कू यांच्या पंतप्रधानपदाच्या आणि योन इंकुलेत्स यांच्या अंतर्गत व्यवहार मंत्रालयाच्या नेतृत्वाच्या सुरुवातीनंतर काही काळाने, लीजनवरील दमन थांबले, या उपायाने स्थिरतेचा नवीन काळ सुनिश्चित करण्याची कॅरोलची आशा दर्शविली. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 302–305&lt;/ref&gt; १९३६ मध्ये, तर्गु म्वेरेश येथील युवा अधिवेशनादरम्यान, कोद्रेआनु यांनी कायमस्वरूपी ''मरण-दलांच्या'' स्थापनेसाठी सहमती दिली, ज्याने ''देकेम्विरी'' नावाच्या गटाद्वारे ( [[Ion Caratănase|योन कारातनासे]] यांच्या नेतृत्वाखाली) असंतुष्ट मिहाई स्तेलेस्कू यांच्या हत्येसह आपली उद्दिष्ट्ये त्वरित दाखवली, &lt;ref&gt;Ornea, pp. 305, 307; Pop, p. 47; Veiga, p. 233&lt;/ref&gt; ''रोमानियनवादाच्या क्रुसेडच्या'' लीजन-विरोधी मोहिमेला निष्प्रभ केले, आणि कोद्रेआनु राजकीयदृष्ट्या भ्रष्ट, असंस्कृत, साहित्यिक चोरी करणारे आणि त्यांच्या सार्वजनिक वैराग्य प्रदर्शनात ढोंगी असल्याच्या स्तेलेस्कूच्या दाव्यांना शांत केले. &lt;ref&gt;Pop, pp. 46–47&lt;/ref&gt;

१९३७ या वर्षी योन मोत्सा (तोपर्यंत चळवळीचे उपाध्यक्ष) आणि वासिले मारिन या दोघांच्या मृत्यू आणि भव्य अंत्यसंस्कारांसाठी करण्यात आले, ज्यांनी [[स्पॅनिश यादवी|स्पॅनिश यादवीत]] [[फ्रांसिस्को फ्रांको|फ्रांसिस्को फ्रांकोच्या]] बाजूने स्वयंसेवा केली होती आणि माजादाहोंडा येथील लढाईत ते मारले गेले होते. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 309–311&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी त्यांचा आत्मचरित्रात्मक आणि वैचारिक निबंध ''Pentru legionari'' (&quot;माझ्या लीजनवादांसाठी&quot;) सुद्धा प्रकाशित केला. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 35, 45&lt;/ref&gt;

याच काळात दल निकोलाए मालाक्सा (जे कारोल यांचे एक प्रमुख सहकारी होते) कडून आर्थिक मदत मिळू लागली, &lt;ref&gt;Veiga, p. 222&lt;/ref&gt; आणि अधिक व्यापक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचण्यास स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास दलाने रस घेतला; कोद्रेआनु यांनी गुणवत्तेवर आधारित पदांची अंतर्गत रचना तयार केली, विविध परोपकारी उपक्रम सुरू केले, पुन्हा एकदा औद्योगिक कामगारांना आकर्षित करणारे विषय मांडले आणि [[कामगारवर्ग|कामगारवर्गाच्या]] सदस्यांना एकत्र करणारी लीजनची शाखा, ''Corpul Muncitoresc Legionar(लीजनवादी कामगार विभाग)'', तयार केली. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 216–222, 224–226&lt;/ref&gt; अधिक पारंपारिक पक्षांच्या लोकप्रियतेत घट झाल्यामुळे राजा कारोल यांना आपले राज्य टिकवण्यासाठी संघर्ष करावा लागला आणि ततरेस्कूंचा कार्यकाळ संपत आल्यावर, कारोल यांनी कोद्रेआनुंना एक प्रस्ताव दिला, ज्यामध्ये लीजनवादी मंत्रिमंडळाच्या बदल्यात लीजनचे नेतृत्व मागितले; हा प्रस्ताव त्वरित नाकारला. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 233–234&lt;/ref&gt;

=== &quot;देशासाठी सर्वकाही&quot; पक्ष ===
[[चित्र:Corneliu_Zelea_Codreanu_archive_Legionary_Movement_Romanian_Christian_Nationalists.jpg|डावे|इवलेसे|300x300अंश|१९३७ मध्ये कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु आणि लोखंडी दलाचे सदस्य]]
निमलष्करी गटांवर बंदी घातल्यानंतर, लीजनचे एका राजकीय पक्षात रूपांतर केले, ज्याने '''Totul Pentru Țară''' (&quot;देशासाठी सर्वकाही&quot;) या नावाने निवडणुका लढवत होता. त्यानंतर लगेचच, कोद्रेआनु यांनी [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपमधील]] रोमानियाच्या युतींबद्दल, विशेषतः छोटे त्रिपक्ष आणि बाल्कन कराराबद्दल आपला तिरस्कार जाहीरपणे व्यक्त केला आणि असे सूचित केले की, त्यांची चळवळ सत्तेवर आल्यानंतर ४८ तासांत देश [[नाझी जर्मनी]] आणि फॅशिस्ट इटलीशी संरेखित होईल. &lt;ref&gt;Benedict, p. 457; Cioroianu, p. 17&lt;/ref&gt; असे म्हटले जाते की, जर्मन अधिकारी आणि इटलीचे परराष्ट्र मंत्री गालेआत्त्सा चानो या दोघांनीही असाच विश्वास आणि आत्मविश्वास ठेवला होता, ज्यापैकी चानोंनी गोगांच्या मंत्रिमंडळाला लोखंड्या दलाच्या राजवटीकडे संक्रमण म्हणून पाहिले होते. &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 35&lt;/ref&gt;

१९३७ च्या निवडणुकीत, जेव्हा सरकारने निवडणुकीत फसवणूक करू नये या उद्देशाने राष्ट्रीय शेतकरी पक्षासोबत निवडणूक करार केला, तेव्हा TPȚ ला १५.८% मते मिळाली  &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 39–40; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, p. 312&lt;/ref&gt; (कधीकधी १६% पर्यंत वाढवले जाते).  बहुमताचा अधिलाभांश पद्धत मिळवण्यात अयशस्वी होऊनही, कोद्रेआनुंची चळवळ त्यावेळी रोमानियातील तिसरा सर्वात लोकप्रिय पक्ष होता, १९३७-१९३८ मध्ये ज्याची लोकप्रियता वाढली असा एकमेव पक्ष होता आणि आतापर्यंतचा फॅशिस्ट गटांपैकी सर्वात लोकप्रिय. &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 39; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236&lt;/ref&gt;

फक्त नाममात्र फॅशिस्ट असलेले राजा कारोल यांनी लीजनला राजकीय युतींमधून हटवले, ज्यांनी नव्याने स्थापन झालेल्या अधीनस्थ चळवळी आणि पुनरुज्जीवित राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगला प्राधान्य दिले. &lt;ref&gt;Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236&lt;/ref&gt; कुझांनी कवी ओक्तावियान गोगा आणि त्यांच्या राष्ट्रीय कृषी पक्षासोबत मिळून आपले ज्यू-विरोधी सरकार स्थापन केले. कोद्रेआनु आणि या दोन नेत्यांचे पटत नव्हते आणि लीजनने निगमवादाचा अवलंब करून अधिकाऱ्यांशी स्पर्धा करण्यास सुरुवात केली. त्याचबरोबर, त्याने आपल्या अनुयायांना खाजगी व्यवसाय सुरू करण्याचे आवाहन केले, आणि निकोलाए योर्गांच्या सल्ल्याचे पालन करत असल्याचा दावा केला, कारण योर्गांनी असा दावा केला होता की रोमानियन-प्रशासित व्यापार हा त्यांच्या मते &quot; यहूदी प्रश्न &quot; असलेल्या गोष्टीवर एक उपाय ठरू शकतो. 

राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्ष म्हणून एकवटलेल्या नवीन सरकारी आघाडीने, लीजनकडून मोठ्या प्रमाणावर प्रेरणा घेतलेले निळ्या शर्टातील निमलष्करी दल — ''लंचिएरी'' &lt;ref&gt;Veiga, p. 224&lt;/ref&gt; — स्वतःसाठी तयार केले आणि लोखंड्या दलामध्ये लोकांचा रस परत मिळवण्याच्या प्रयत्नात ज्यूंच्या छळाची अधिकृत मोहीम सुरू केली. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 40–42; Veiga, pp. 245–247; Sedgwick, p. 114&lt;/ref&gt; मोठ्या हिंसाचारानंतर, गोगांनी कोद्रेआनु यांच्याशी संपर्क साधला आणि १९३८ च्या नियोजित निवडणुकांमधून त्यांच्या पक्षाने प्रचार मागे घेण्यास ते सहमत झाले, &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 43; Veiga, pp. 246–247&lt;/ref&gt; कारण त्यांचा विश्वास होता की, कोणत्याही परिस्थितीत, राजवटीकडे कोणताही व्यवहार्य उपाय नव्हता आणि ती स्वतःच संपेल — तसेच कोणत्याही संभाव्य एकपक्षीय प्रणालीला एकीकृत करण्याची आपली इच्छा दाखवून राजाच्या हुकूमशाहीचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न केला. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 313, 314; Veiga, p. 247&lt;/ref&gt;

=== राजे कारोल यांच्यासोबतचा संघर्ष आणि १९३८ चे खटले ===
कोद्रेआनुंचे मनसुबे कारोल यांनी उधळून लावले, ज्यांनी गोगांना पदच्युत करून राष्ट्रीय सरकार स्थापन करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांनंतर स्वतःची [[हुकुमशाही|हुकूमशाही]] लागू केली. ही व्यवस्था त्याऐवजी १९३८ च्या नवीन संविधानावर, मोठ्या उद्योगांकडून मिळालेल्या आर्थिक पाठबळावर आणि निकोलाय इओर्गा आणि अंतर्गत व्यवहार मंत्री [[आर्मांड कॅलिनेस्कु|आर्मांद कलिनेस्कू]] यांसारख्या अनेक कमी-अधिक पारंपरिक राजकारण्यांना आपल्या बाजूने वळवण्यावर अवलंबून होती ( ''पहा राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडी'' ). दलावरील बंदी पुन्हा एकदा कडकपणे लागू केली, कलिनेस्कूंनी लीजनच्या बैठका होत असल्याचे ज्ञात असलेली सर्व सार्वजनिक ठिकाणे ( [[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमधील]] अनेक भोजनालयांसोबतही) बंद करण्याची आज्ञा दिली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 314&lt;/ref&gt; चळवळीच्या सदस्यांवर कडक पाळत ठेवली किंवा नवीन कायद्याचे न पाळण्यामुळे त्यांना अटक केली, तर लोखंड्या दलाचा प्रचार करताना पकडल्यास सरकारी कर्मचाऱ्यांना अटकेचा धोका होता. 

अधिकृत आणि निम-अधिकृत माध्यमांनी कोद्रेआनुंवर हल्ला करण्यास सुरुवात केली. त्यामुळे योर्गा संपादित करत असलेल्या ''[[Neamul Românesc|&lt;nowiki/&gt;'नेमुल रोमानेस्क'&lt;nowiki/&gt;]]'' या मासिकाने त्यांच्यावर टीका केली.  जेव्हा कारोल यांना असे वाटले की परिस्थितीवर त्यांचे पुरेसे नियंत्रण आहे, तेव्हा त्यांनी लोखंड्या दलाचे क्रूरपणे दमन करण्याचा आदेश दिला आणि कोद्रेआनुंना [[बदनामी|बदनामीच्या]] आरोपाखाली अटक केली. हा आरोप कोद्रेआनु यांनी २६ मार्च १९३८ रोजी योर्गाला पाठवलेल्या एका पत्रावर आधारित होता, ज्याच्यामध्ये त्यांनी कारोल यांच्यासोबत सहकार्य केल्याबद्दल योर्गांवर हल्ला चढवला होता आणि त्यांना &quot;नैतिकदृष्ट्या अप्रामाणिक&quot; म्हटले होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Codreanu, in Ornea, p. 315&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी इतिहासकाराच्या त्या आरोपाचा संदर्भ दिला की लीजनवादी व्यापार बंडाला वित्तपुरवठा करत होता आणि असा युक्तिवाद केला की ही रणनीती योर्गांच्या स्वतःच्या युक्तिवादातूनच उद्भवली होती. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; निकोलाए योर्गांनी लष्करी न्यायालयात तक्रार दाखल करून &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Ornea, p. 316&lt;/ref&gt; आणि कोद्रेआनु यांना पत्र लिहून उत्तर दिले, ज्यात त्यांनी &quot;त्यांच्यावर सांडलेल्या रक्ताच्या प्रमाणाबद्दल पश्चात्ताप शोधण्यास [त्यांच्या] विवेकामध्ये खोलवर जाण्याचा&quot; सल्ला दिला. &lt;ref&gt;Iorga, in Ornea, p. 316&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Zelea_Codreanu_Corneliu_1938_high_treason_trial.jpg|डावे|इवलेसे|१९३८ मध्ये कोद्रेआनुवर देशद्रोहाचा खटला]]
आरोपपत्राची माहिती मिळाल्यावर, कोद्रेआनु यांनी आपल्या अनुयायांना आवाहन केले की, जर त्यांना ६ महिन्यांपेक्षा कमी तुरुंगवासाची शिक्षा होणार असेल तर कोणतीही कारवाई करू नये, आणि त्यांनी यावर जोर दिला की त्यांना प्रतिष्ठा दाखवायचे आहे; तथापि, त्यांनी अधिकाऱ्यांकडून हल्ला झाल्यास स्वतःचे संरक्षण करण्यास लीजनवादींच्या एका गटाला आदेशही दिला.  एप्रिल १९३८ मध्ये, १६ एप्रिलच्या संध्याकाळी, त्यांना चळवळीतील इतर ४४ प्रमुख सदस्यांसह अटक केली, ज्यात योन झेलेआ कोद्रेआनु, गेओर्गे क्लिमे, [[Alexandru Cristian Tell|आलेक्सांद्रु क्रिस्तियन तेल]], रादू जिर, नाए योनेस्कू, [[Șerban Milcoveanu|शेरबान मिल्कोवेनू]] आणि मिहाइल पोलिह्रोनिआदे  होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; ही कारवाई ऑर्थोडॉक्स [[पाम संडे|झावळ्यांच्या रविवारीच्या]] उत्सवाच्या वेळी झाली (जेव्हा लक्ष्य केलेले लोक त्यांच्या घरी असल्याचे माहिती होते). &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; रोमानियन पोलीस प्रांतांमध्ये थोडे वेळ राहिल्यानंतर, कोद्रेआनुंना जिलावा तुरुंगात पाठवले, तर इतर कैद्यांना [[Tismana Monastery|तिस्माना मठात]] (आणि नंतर मिएरकुरिया क्युक येथील सारख्या छळछावण्यांमध्ये ) पाठवले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

कोद्रेआनुंवर बदनामीचा खटला चालवला आणि त्यांना ६ महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावली, त्यानंतर अधिकाऱ्यांनी त्यांच्यावर देशद्रोह, [[देशद्रोह|राजद्रोह]] आणि अल्पवयीन विद्यार्थ्यांना राजकीयदृष्ट्या संघटित करणे, हिंसाचाराला चिथावणी देणारे आदेश जारी करणे, परदेशी संघटनांशी संबंध ठेवणे आणि आगीच्या सरावांचे आयोजन करणे या गुन्ह्यांसाठी आरोपपत्र दाखल केले.  &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/1938/07/08/archives/codreanu-loses-appeal-rumanian-iron-guard-leader-to-work-in-prison.html|title=Codreanu Loses Appeal; Rumanian Iron Guard Leader to Work in Prison Salt Mines|date=8 July 1938|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=12 September 2023}}&lt;/ref&gt; त्याण्च्या बचावासाठी साक्ष देणाऱ्या साक्षीदारांमध्ये सेनापती [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कू]] होते, जे नंतर रोमानियाचे ''कोन्दुकतोर'' आणि पंतप्रधान झाले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

दोन्ही खटल्यांमध्ये अनियमितता होत्या, आणि कोद्रेआनु यांनी न्यायाधीश आणि अभियोक्त्यांवर &quot; बोल्शेविक &quot; पद्धतीने खटले चालवल्याचा आरोप केला, कारण त्याला स्वतःच्या बचावासाठी बोलण्याची परवानगी दिली गेली नव्हती.  त्यांनी प्रख्यात वकील इस्त्राते मिसेस्कू आणि ग्रिगोरे युन्युन यांचा सल्ला मागितला, परंतु दोघांनीही नकारला, आणि परिणामी, त्यांच्या बचाव पथकात कमी अनुभव असलेले लीजनवादी कार्यकर्ते होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; अधिकाऱ्यांनी त्यांना अनेक वेळा त्यांचे म्हणणे तयार करण्यापासून रोखले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; सुरुवातीला त्याच्या तुरुंगवासाची परिस्थिती कठोर होती: त्यांची कोठडी दमट आणि थंड होती, ज्याच्यामुळे त्यांना आरोग्याचा त्रास झाला. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

==== तुरुंगवासाची शिक्षा ====
[[चित्र:Codreanus_begravning.jpg|उजवे|इवलेसे|280x280अंश|कोद्रेआनुंचे अंत्यसंस्कार, नोव्हेंबर 1940]]
कोद्रेआनु यांना शेवटी मिठाच्या खाणींमध्ये दहा वर्षांच्या सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावली.  &lt;ref&gt;Jelavich, p. 207; Ornea, p. 317; Veiga, p. 250, 255–256&lt;/ref&gt; इतिहासकार इलारिओन त्युंच्या मते, खटला आणि निकालाकडे सर्वसाधारणपणे उदासीनतेने पाहिले गेले आणि या संदर्भात सार्वजनिक मोर्चा आयोजित करणारा एकमेव राजकीय गट म्हणजे बेकायदेशीर रोमानियन साम्यवादी पक्ष होता, ज्यांच्या काही सदस्यांनी शिक्षेला पाठिंबा दर्शवण्यास न्यायाधीशांसमोर गर्दी केली होती. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; लीजनवादी चळवळ स्वतःच विस्कळीत झाली आणि लीजनच्या प्रांतीय संस्थांनी केंद्रावर नियंत्रण मिळवले, जे अटकांमुळे कमकुवत झाले होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; राजकीय व्यवस्थेच्या मुख्य शाखांनी कोद्रेआनुंच्या शिक्षेच्या बातमीचे स्वागत केले, त्याच वेळी लोखंड्या दलाने राष्ट्रीय शेतकारी पक्षाचे विर्जिल माजेआरुंना लक्ष्य करून प्रतिहल्ला आयोजित केला, जे चळवळीच्या अतिरेकीपणाला विरोध करण्यास ओळखले जाऊ लागले होते (माजेआरु या हिंसाचारातून सुखरूप निसटण्यात यशस्वी झाले). &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

=== मृत्यू ===
३० नोव्हेंबर रोजी, अशी घोषणा केली की आदल्या रात्री कोठडीतून पळून जाण्याचा प्रयत्न केल्यानंतर कोद्रेआनु, ''निकादोरी'' आणि ''देकेम्विरी'' यांना गोळ्या घालून ठार मारले होते. &lt;ref&gt;Barbu, p. 198; Jelavich, p. 207; Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257&lt;/ref&gt; खरे तपशील खूप नंतर उघड झाले: त्या चौदा जणांना त्यांच्या तुरुंगातून बाहेर काढले होते आणि स्नागोव (बुखारेस्टजवळ) जवळील जांदार्मेरीने त्यांना ठार मारले होते (गळा दाबून किंवा गळा आवळून आणि गोळ्या घालून), आणि त्यांचे मृतदेह जिलावा तुरुंगाच्या आवारात पुरण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257 &lt;/ref&gt; त्यांचे देह ॲसिडमध्ये विरघळवले आणि सात टन काँक्रीटखाली ठेवले. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968&quot;&gt;Davies, p. 968&lt;/ref&gt;

== वारसा ==

=== आजीवन वारसा आणि लीजनवादी शक्ती ===
[[चित्र:CorneliuZeleaCodreanuEnSello.jpg|डावे|इवलेसे|186x186अंश|राष्ट्रीय लीजनवादी राज्याने १९४० मध्ये जारी केलेले टपाल तिकीट, ज्यावर कोद्रेआनु यांचे चित्र आहे. त्यावरील मथळा असा आहे: &quot;कर्णाधर, तुम्ही देशाला आकाशात पवित्र [चमकणाऱ्या] सूर्याचे रूप द्या.&quot;]]
आद्रियान क्योरोयानूंच्या मते, कोद्रेआनु हे &quot; आंतरयुद्धकाळातील रोमानियाचे सर्वात यशस्वी राजकीय आणि त्याच वेळी राजकारण-विरोधी स्वरूप&quot; होते.  ब्रिटिश संशोधक नॉर्मन डेव्हिस यांनी लीजनचे वर्णन &quot;युरोपमधील अतिशय हिंसक फॅशिस्ट चळवळींपैकी एक&quot; असे केले.  स्टॅनले जॉ. पेन यांनी असा युक्तिवाद केला की लोखंडी दल ही &quot;कदाचित आंतरयुद्धकाळातील युरोपमधील सर्वात असामान्य जनचळवळ&quot; होती, आणि नमूद केले की याचा काही भाग कोद्रेआनु &quot;एक प्रकारचे धार्मिक गूढवादी&quot; असल्यामुळे होता; &lt;ref name=&quot;Payne, p.116&quot;&gt;Payne, p. 116&lt;/ref&gt; ब्रिटिश इतिहासकार जेम्स मेयॉल यांनी लीजनला &quot;लहान फॅशिस्ट चळवळींपैकी सर्वात विलक्षण&quot; म्हणून पाहिले. 

== संदर्भ ==

=== नोंदी ===
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{संदर्भयादी}}

=== स्रोत ===
 
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १८९९ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>cni7wobiqn8bzyeh150nxau88q04l49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुरेश आमोणकर (लेखक)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381049</id>
    <revision>
      <id>2717145</id>
      <parentid>2694929</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5572" sha1="5bhtsmsesiuez6rjmynb7cg4alslndm" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''सुरेश गुंडू आमोणकर''' (२२ मार्च १९३५ - ८ डिसेंबर २०१९) &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/goa-padma-shri-awardee-suresh-amonkar-passes-away-at-84/articleshow/72425368.cms|title=Goa: Padma Shri awardee Suresh Amonkar passes away at 84 {{!}} Goa News - Times of India|last=Gauree Malkarnekar|date=Dec 8, 2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-11-29}}&lt;/ref&gt; हे एक भारतीय शिक्षणतज्ञ, लेखक आणि गोवा माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाचे अध्यक्ष होते.&lt;ref name=&quot;About Us&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newgoa.in/aboutus.php|title=About Us|date=2016|publisher=New Goa High School|access-date=20 February 2016|archive-date=2017-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072126/http://newgoa.in/aboutus.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्यांनी राज्य साक्षरता अभियान आणि प्रौढ शिक्षणाचे संचालक, भारत स्काउट्स अँड गाईड्सच्या गोवा राज्य शाखेचे मुख्य आयुक्त आणि माध्यमिक शिक्षण मंडळ परिषदेचे (COBSE) अध्यक्ष म्हणून काम केले होते.&lt;ref name=&quot;Kakodkar, Amonkar to get Padma awards&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.heraldgoa.in/Goa/South-of-Zuari/kakodkar-amonkar-to-get-padma-awards/22245.html|title=Kakodkar, Amonkar to get Padma awards|date=26 January 2009|publisher=Goa Herald|access-date=20 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811232142/https://www.heraldgoa.in/Goa/South-of-Zuari/kakodkar-amonkar-to-get-padma-awards/22245.html|archive-date=2022-08-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी [[धम्मपद]], तिरुक्कुरळ, [[भगवद्‌गीता|भगवद्गीता]], गॉस्पेल ऑफ जॉन आणि [[ज्ञानेश्वरी]] यांसारख्या अनेक अभिजात ग्रंथांचे [[कोंकणी भाषा|कोंकणी भाषेत]] भाषांतर केले.&lt;ref name=&quot;Amonkar on Goa University Library&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://libcat.unigoa.ac.in/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=au:Amonkar,%20Suresh|title=Amonkar on Goa University Library|date=2016|publisher=Goa University Library|access-date=20 February 2016|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127070917/http://libcat.unigoa.ac.in/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=au%3AAmonkar%2C%20Suresh|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goa's Padmashree Dr. Suresh Gundu Amonkar on Dr. Jose Pereira and Hinduism&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://permalink.gmane.org/gmane.culture.region.india.goa/111683|title=Goa's Padmashree Dr. Suresh Gundu Amonkar on Dr. Jose Pereira and Hinduism|date=8 August 2010|publisher=Gmane|access-date=20 February 2016}}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; त्यांना गोवा राज्य शिक्षक पुरस्कार आणि २०१२ चा ज्ञानपीठकर रवींद्र केळेकर पुरस्कार मिळाला.&lt;ref name=&quot;Awards announced for Konkani writers&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/awards-announced-for-konkani-writers/article4198731.ece|title=Awards announced for Konkani writers|date=14 December 2012|work=The Hindu|access-date=20 February 2016}}&lt;/ref&gt; भारत सरकारने त्यांना साहित्य आणि शिक्षण क्षेत्रातील योगदानाबद्दल २००९ मध्ये चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] देऊन गौरवले.&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|date=2016|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=3 January 2016|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Assembly Congratulates Kakodkar, Gundu, Kelekar&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=56437|title=Assembly Congratulates Kakodkar, Gundu, Kelekar|date=3 February 2009|publisher=Daiji World|access-date=20 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|30em}}
[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय अनुवादक]]
[[वर्ग:इ.स. २०१९ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:कोंकणी लेखक]]</text>
      <sha1>5bhtsmsesiuez6rjmynb7cg4alslndm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>व्हिक्टोरिया फर्नांडिस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381056</id>
    <revision>
      <id>2717117</id>
      <parentid>2692037</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3247" sha1="q7yf4w1dvzpgdri04scia2b0t9oomtf" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''व्हिक्टोरिया फर्नांडिस''' (२६ जुलै १९३४ - ७ सप्टेंबर २०१९), ज्यांना '''मम्मी''' म्हणूनही ओळखले जाते,&lt;ref name=&quot;HeraldMummy19&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.heraldgoa.in/Goa/St-Cruz%E2%80%99s-%E2%80%98Mummy%E2%80%99-no-more-funeral-on-Mon/150968|title=St Cruz's 'Mummy' no more, funeral on Mon|date=2019-09-07|website=Herald Goa|language=en|access-date=2025-01-27}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; या एक भारतीय राजकारणी होत्या ज्यांनी [[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रूझ विधानसभा मतदारसंघाचे]] चार वेळा प्रतिनिधित्व केले.&lt;ref name=&quot;MalkarnekarPassesAwayToI19&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Malkarnekar|first=Gauree|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/former-deputy-speaker-of-goa-assembly-victoria-fernandes-passes-away/articleshow/71021114.cms|title=Former deputy speaker of Goa assembly Victoria Fernandes passes away|date=2019-09-07|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2025-01-27}}&lt;/ref&gt;

वयाच्या २०व्या वर्षी तिने रोमियोशी लग्न केले. त्यांना २ मुले व ६ मुली आहे. राजकारणी रुडॉल्फ फर्नांडीस हा तिचा मुलगा आहे.&lt;ref name=&quot;HeraldMummy19&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LosesMummyGoan19&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thegoan.net/goa-loses-its-mummy/54050.html|title=Goa loses its Mummy|date=2019-09-08|website=The Goan EveryDay|language=en|access-date=2025-01-28}}&lt;/ref&gt;

दीर्घ आजारानंतर ७ सप्टेंबर २०१९ रोजी फर्नांडिस यांचे निधन झाले.&lt;ref name=&quot;HeraldMummy19&quot;/&gt; ९ सप्टेंबर रोजी सांताक्रूझ येथील होली क्रॉस चर्चमध्ये त्यांचा अंत्यसंस्कार पार पडला.&lt;ref name=&quot;LosesMummyGoan19&quot;/&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]]
[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. २०१९ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:सांता क्रुझचे आमदार]]</text>
      <sha1>q7yf4w1dvzpgdri04scia2b0t9oomtf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राजेश पाटणेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381068</id>
    <revision>
      <id>2716927</id>
      <parentid>2698166</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2716927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4507" sha1="ktn29hmq152m8lv3hfydj4ry4cqljmh" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''राजेश तुळशीदास पाटणेकर''' (जन्म २३ सप्टेंबर १९६३) हे एक भारतीय राजकारणी आणि [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] सदस्य आहेत. पाटणेकर हे [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोव्यातील]] [[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली मतदारसंघातून]] [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] तीन वेळा ([[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|२००२]], [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००७|२००७]] आणि [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]) [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातून]] सदस्य होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.goavidhansabha.gov.in/member-of-assembly.php|title=Member Of Legislative Assembly {{!}} Goa Legislative Assembly|website=www.goavidhansabha.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022737/http://www.goavidhansabha.gov.in/member-of-assembly.php|archive-date=24 September 2015|access-date=2017-04-05}}&lt;/ref&gt; २०१२ मध्ये त्यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] मध्ये प्रवेश केला; पण त्यांना निवडणूकेत यश मिळाले नाही.

त्यांनी गोवा सरकारच्या [[खादी आणि ग्रामोद्योग आयोग|खादी ग्रामोद्योग]] मंडळाचे अध्यक्ष म्हणून काम केले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://goanet.goanet.narkive.com/sBxzS3kh/kvib-showcases-khadi-products-at-bicholim|title=KVIB showcases khadi products at Bicholim|website=goanet.goanet.narkive.com|access-date=2017-04-05|archive-date=2017-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406023420/http://goanet.goanet.narkive.com/sBxzS3kh/kvib-showcases-khadi-products-at-bicholim|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; गोवा विधानसभेचे सदस्य म्हणून, ते सार्वजनिक लेखा समितीचे अध्यक्ष आणि विधानमंडळाच्या इतर विविध समित्यांचे सदस्य होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.goasamachar.com/view/bjp-mla-rajesh-patnekar-joins-congress|title=ArticleComments BJP MLA Rajesh Patnekar Joins Congress|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231170709/http://www.goasamachar.com/view/bjp-mla-rajesh-patnekar-joins-congress|archive-date=31 December 2016|access-date=31 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/home/Bharatiya-Janata-Party-Bicholim-MLA-Rajesh-Patnekar-on-Monday-resignedas-MLA-Patnekar-submitted-his-resignation-to-speaker-of-Goa-assembly-Pratapsingh-Rane-He-alsoresigned-from-the-primary-member-of-BJP-/articleshow/9955229.cms Patnekar on Monday resignedA as MLA.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.heraldgoa.in/Goa/Bicholim-exMLA-Rajesh-Patnekar-rejoins-BJP/94353.html |title=Bicholim ex-MLA Rajesh Patnekar rejoins BJP |access-date=2026-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809115209/http://www.heraldgoa.in/Goa/Bicholim-exMLA-Rajesh-Patnekar-rejoins-BJP/94353.html |archive-date=2020-08-09 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:डिचोलीचे आमदार]]</text>
      <sha1>ktn29hmq152m8lv3hfydj4ry4cqljmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381112</id>
    <revision>
      <id>2717320</id>
      <parentid>2692809</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37135" sha1="6zwdyfhxx6n1nge90v3rff90ku8r1k3" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
भारतीय पश्चिमेतील राज्य [[गोवा|गोव्याच्या]] विधानसभेच्या निवडणुका मे २००२ मध्ये झाल्या.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&amp;cmbassemblyid=4 |title=Goa Vidhan Sabha |access-date=2026-07-03 |archive-date=2020-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118160333/https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&amp;cmbassemblyid=4 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://eci.gov.in/files/file/3853-goa-2002/ Election Commission India]&lt;/ref&gt;

== निकाल ==
निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.&lt;ref&gt;[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/2002-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 2002]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Meghalaya|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan=&quot;5&quot; |विजेता !! colspan=&quot;5&quot; |उप-विजेता !! rowspan=&quot;2&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; |अंतर
|-
!क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष !! data-sort-type=&quot;number&quot; |मते !!% !!उमेदवार !! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष !! data-sort-type=&quot;number&quot; |मते !!%
|-
|१
|[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]]
|७८.३४%
|[[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|५,९५५
|३९.०५%
|रमाकांत खलप
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|५,०४७
|३३.१%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; | ९०८
|-
|२
|[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]]
|७८.२७%
|[[राजेश पाटणेकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|८,९६०
|५४.२८%
|[[पांडुरंग राऊत]]
| [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]]
| style=&quot;background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}&quot; |
|६,४००
|३८.७७%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |२,५६०
|-
|३
|[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]]
|६५.८२%
|[[मनोहर पर्रीकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|५,७००
|५५.५८%
|सिलीमखान रमेश
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|४,४०८
|४२.९८%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |१,२९२
|-
|४
|[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]]
|७३.०९%
|[[चंद्रकांत कवळेकर]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|८,९१३
|४७.०४%
|[[प्रकाश वेळीप]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|७,०५८
|३७.२५%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |१,८५५
|-
|५
|[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]]
|७३.३१%
|[[रामराव देसाई]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|९,८०६
|५३.२९%
|डॉमनिक फर्नांडिस
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|८,०२७
|४३.६२%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |१,७७९
|-
|६
|[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]]
|५४.५२%
|[[वाझ जिओव्हानी कार्ल]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|४,६३५
|३०.९१%
|[[शेख हसन हारून]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|४,१९२
|२७.९५%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |४४३
|-
|७
|[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]]
|७७.०६%
|[[जितेंद्र देशप्रभू|देशप्रभू जितेंद्र रघुराज]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|६,७७८
|४८.२७%
|दयानंद रघुनाथ सोपटे
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|४,४४९
|३१.६८%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |२,३२९
|-
|८
|[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]]
|७०.७६%
|[[दयानंद मांद्रेकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|७,१५२
|४०.४९%
|फर्नांडिस फ्रान्सिस ग्रेगोरियो
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|५,२४५
|२९.६९%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |१,९०७
|-
|९
|[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]]
|६८.५२%
|[[ॲग्नेलो फर्नांडिस]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|९,७११
|५३.३२%
|सुरेश विश्वनाथ परुळेकर
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|७,६४१
|४१.९६%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |२,०७०
|-
|१०
|[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]]
|६१.९३%
|[[फ्रान्सिस डिसूझा]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|८,३७८
|५२.१८%
|आर्मिंडो ब्रागांझा
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|६,२७१
|३९.०६%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |२,१०७
|-
|११
|[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]]
|७०.९३%
|[[सदानंद शेट तनावडे]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|६,९६१
|३८.३८%
|निळकंठ हालरणकर
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
|६,४४०
|३५.५१%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |५२१
|-
|१२
|[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]]
|६४.१६%
|[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|६,६५८
|४०.१३%
|अनिल होबळे
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|६,६१८
|३९.८९%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |४०
|-
|१३
|[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]]
|७०.४९%
|[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|६,९८२
|४४.६%
|पेगाडो कार्मो राफेल
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
|४,१९६
|२६.८%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |२,७८६
|-
|१४
|[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]]
|६७.५१%
|[[रवी नाईक]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|१०,७४५
|५०.२९%
|नाईक श्रीपाद यासो
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|९,४२५
|४४.११%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |१,३२०
|-
|१५
|[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]]
|७८.२८%
|[[सुभाष शिरोडकर]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|९,७३८
|५१.९२%
|प्रभू विश्वनाथ तुकाराम
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|८,६०३
|४५.८७%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |१,१३५
|-
|१६
|[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]]
|६२.४४%
|[[जोकिम आलेमाव]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|६,४२६
|४४.४८%
|[[अरेसियो डिसूझा]]
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
|४,०३८
|२७.९५%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |२,३८८
|-
|१७
|[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]]
|६६.१२%
|[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|८,९0७
|५६.३७%
|लॉरेन्को ब्रुनो सँटोस
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|६,०५६
|३८.३३%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |२,८५१
|-
|१८
|[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]]
|६७.८४%
|[[पांडुरंग मडकैकर]]
| [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]]
| style=&quot;background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}&quot; |
|६,५४६
|३७.५८%
|निर्मला पी. सावंत
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|५,९३८
|३४.०९%
| style=&quot;background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}&quot; |६०८
|-
|१९
|[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]]
|७०.५९%
|[[विल्फ्रेड डिसूझा]]
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
|४,२६३
|२८.६९%
|डी मेलो ट्रेजानो ॲग्रीसिओ
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|३,५३७
|२३.८%
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |७२६
|-
|२०
|[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]]
|६७.०७%
|[[अतानासियो मॉन्सेरात]]
| [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}&quot; |
|७,२३७
|४२.३१%
|झुवारकर सोमनाथ दत्ता
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|४,९७६
|२९.०९%
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}&quot; |२,२६१
|-
|२१
|[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]]
|७१.८८%
|[[हरीश झांट्ये]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|६,४३०
|४८.२२%
|प्रकाश जे फडते
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|४,४७४
|३३.५५%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |१,९५६
|-
|२२
|[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]]
|७५.१६%
|[[विश्वास सातारकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|८,०७१
|४१.६२%
|आमोणकर श्रीकांत सगुण
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|६,४०९
|३३.०५%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |१,६६२
|-
|२३
|[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]]
|७७.११%
|[[प्रतापसिंह राणे]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|९,१२६
|५५.७८%
|संतोबा कृष्णराव देसाई
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|६,५५७
|४०.०८%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |२,५६९
|-
|२४
|[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]]
|७१.४२%
|[[विनय दिनू तेंडुलकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|८,१९५
|४८.३%
|साळगावकर अनिल वासुदेव
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|५,०८४
|२९.९६%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |३,१११
|-
|२५
|दर्गाळी
|७२.९३%
|[[मनोहर आजगावकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|८,४६७
|७४.०८%
|धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|२,७०५
|२३.६७%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |५,७६२
|-
|२६
|[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]]
|६५.६१%
|[[दयानंद नार्वेकर]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|९,९५७
|५०.७३%
|[[उल्हास असनोडकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|७,९४४
|४०.४८%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |२,०१३
|-
|२७
|पाले
|७६.५८%
|[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|८,५१९
|४९.८४%
|गुरुदास गवस
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|६,९६५
|४०.७५%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |१,५५४
|-
|२८
|[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]]
|७७.०४%
|[[नरहरी हळदणकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|६,१३७
|४९.५४%
|[[व्यंकटेश देसाई]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|५,७८५
|४६.७%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |३५२
|-
|२९
|[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]]
|७५.८९%
|[[सुदिन ढवळीकर]]
| [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]]
| style=&quot;background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}&quot; |
|११,५८७
|६३.९१%
|संतोश नाईक
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|३,७३७
|२०.६१%
| style=&quot;background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}&quot; |७,८५०
|-
|३०
|[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]]
|५६.२२%
|[[राजेंद्र आर्लेकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|५,६०५
|३५.६%
|[[जोस फिलिप डिसूझा]]
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
|४,५०९
|२८.६४%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |१,०९६
|-
|३१
|[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]]
|६४.६१%
|[[मतान्य साल्दान्हा]]
| [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}&quot; |
|६,७४१
|३७.९३%
|[[मॉविन गोडिन्हो]] 
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|५,८९१
|३३.१५%
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}&quot; |८५०
|-
|३२
|Loutolim
|६६.७५%
|[[अलेक्सो सिक्वेरा]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|८,८७३
|६२.८८%
|ग्राशियस राधाराव सॉक्रेटिस
| [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}&quot; |
|४,११९
|२९.१९%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |४,७५४
|-
|३३
|[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]]
|६७.५६%
|[[मिकी पाशेको]]
| [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]]
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}&quot; |
|७,७५२
|५१.५२%
|[[चर्चिल आलेमाव]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|६,७०३
|४४.५४%
| style=&quot;background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}&quot; |१,०४९
|-
|३४
|[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]]
|६१.०४%
|[[दामोदर नाईक]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|५,६९५
|३४.९७%
|कार्डोझ लुईस ॲलेक्स फ्लोरेंसी
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|५,१०७
|३१.३६%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; | ५८८
|-
|३५
|[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]]
|५५.०५%
|[[दिगंबर कामत]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|८,५२५
|६५.३७%
|चोडणकर गिरीश राया
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|३,७८१
|२८.९९%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; | ४,७४४
|-
|३६
|[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]]
|५८.७%
|[[लुइझिनो फलेरो]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|१०,२४५
|५९.५%
|रायकर JOHN लॉरेन्स
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|५,६६८
|३२.९२%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |४,५७७
|-
|३७
|[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]]
|६४.०२%
|[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]]
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|८,६६४
|६७.३५%
|डिसिल्व्हा मार्कस सेबॅस्टियानो
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|३,१४८
|२४.४७%
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |५,५१६
|-
|३८
|[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]]
|७१.३२%
|[[वासूदेव गावकर]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|५,७४७
|४३.४६%
|सत्यवान भद्रू देसाई
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|४,९१०
|३७.१३%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |८३७
|-
|३९
|[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]]
|७८.६२%
|[[विजय पै खोत]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|८,५३१
|५८.९५%
|sanjay बांदेकर
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|५,६४८
|३९.०३%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |२,८८३
|-
|४०
|Poinguinim
|७७.६६%
|[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|५,६४१
|४९.४२%
|रमेश तवडकर
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|३,७७३
|३३.०५%
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |१,८६८
|-
|}

== पोटनिवडणुका ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
!क्र.
! मतदारसंघ
! विजेता
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
! टिप्पणी
|-
|-
| १
| [[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बेनाउलिम]]
| मिकी पाचेको
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| मिकी पाचेको यांच्या राजीनाम्यामुळे
|-
| २
| [[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंबारजुआ]]
| पांडुरंग मडकैकर
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| पांडुरंग मडकईकर यांच्या राजीनाम्यामुळे आ
|-
| ३
| [[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगाव]]
| [[दिगंबर कामत]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[दिगंबर कामत]] यांच्या राजीनाम्यामुळे
|-
| ४
| पोइंग्विनिम
| [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]]
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे
|-
| ५
| पोइंग्विनिम
| रमेश तावडकर
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे
|-
| ६
| [[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|तळेगाव]]
| बाबश मॉन्सेरेट
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| बाबश मॉन्सेरेट यांच्या राजीनाम्यामुळे
|-
|}

== सरकारची स्थापना ==
३ जून २००२ रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] पहिले सरकार स्थापन केले, जे २ वर्षे आणि २४४ दिवस टिकले. नंतर [[दिगंबर कामत]] यांच्यासोबतच्या मतभेदांमुळे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातील]] हे सरकार कोसळले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]]
[[वर्ग:२००२ मधील भारत]]</text>
      <sha1>6zwdyfhxx6n1nge90v3rff90ku8r1k3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हेय सोकोवी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381714</id>
    <revision>
      <id>2717174</id>
      <parentid>2696216</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16037" sha1="praz0uqkejaiqj9frifuea7e0xn98dd" xml:space="preserve">
[[चित्र:Hey_sokoly_-_Song_notes.jpg|इवलेसे|मूळ पोलिश मजकुरासह गाण्याच्या स्वर]]
[[File:Hej_Sokoły.mid|इवलेसे| गाण्याची वाद्यवृंद आवृत्ती]]
[[चित्र:Padurra_Tumko.jpg|इवलेसे|तोमाष पादुरा (१८०१-१८७१), या गाण्याचे रचनाकार मानल्या जाणाऱ्या संगीतकारांपैकी एक]]
[[चित्र:Maciej_Kamieński,_twórca_pierwszej_opery_polskiej_(58863)_(cropped).jpg|इवलेसे|मात्सेय काम्येन्स्की (१७३४-१८२१), या गाण्याचे रचनाकार मानल्या जाणाऱ्या संगीतकारांपैकी एक.]]
'''''हे, ससाण्यांनो''''' (पोलिश: Hej, Sokoły (हेय सोकोवी), उक्रेनी: «Гей, соколи» (हेय सोकोली)) हे [[पोलिश भाषा|पोलिश]] आणि [[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]] [[लोकसंगीत|लोकगीत]] आहे.

== इतिहास ==
या गाण्याचे लेखक कोण आहे हे पूर्णपणे निश्चित नाही. &lt;ref name=&quot;lviv&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Kharchyshyn|first=Olga|date=2019|title=&quot;Hej, sokoły!&quot; (&quot;Гей соколи!&quot;): тексти і контексти пісні|url=https://nz.lviv.ua/archiv/2019-5/22.pdf|journal=The Ethnology Notebooks|publisher=[[National Academy of Sciences of Ukraine]]|volume=149|issue=5|doi=10.15407/nz2019.05.1246|issn=1028-5091}}&lt;/ref&gt; काही इतिहासकार या गाण्याचे लेखन उक्रेनी-पोलिश [[कवी]]-[[गीतकार]] तोमाष पादुरा (१८०१-१८७१) यांना श्रेय देतात &lt;ref name=&quot;lviv&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/pw/article/view/5983 |title=ПОЛЬСЬКО-УКРАЇНСЬКА ПІСНЯ «HEJ, SOKOŁY!» ЯК ІНТЕРКУЛЬТУРНЕ КОМУНІКАТИВНЕ ЯВИЩЕ |access-date=2026-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720184905/https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/pw/article/view/5983 |archive-date=2026-07-20 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (तथापि, नवीनतम युक्रेनियन संशोधनानुसार, पादुराच्या कोणत्याही गाण्यांच्या संग्रहात या गाण्याचे बोल नाहीत &lt;ref&gt;[https://uamoderna.com/md/halczak-kharchyshyn-hei-sokoly Звідки прилетіли «соколи»? Рефлексії над генезою популярної пісні], uamoderna.com&lt;/ref&gt; ). इतरांचा असा विश्वास आहे की ते पोलिश शास्त्रीय संगीतकार मात्सेय काम्येन्स्की (१७३४-१८२५) यांनी लिहिले आहे. &lt;ref&gt;[https://bibliotekapiosenki.pl/utwory/Zal_(muz_Maciej_Kamienski) Żal (muz. Maciej Kamieński)], Cyfrowa Biblioteka Polskiej Piosenki&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Maciej Kamieński, [https://polona.pl/item/zal-za-ukraina-piosnka-przypisana-wandzie-pudlowskiej,NjkxNzAxMTA/0/#info:metadata ''Żal za Ukrainą: piosnka przypisana Wandzie Pudłowskiej''], ed. Kiev: B. Koreywo, 1875&lt;/ref&gt; मूळ पोलिश-भाषेतील आवृत्तीचे (कधीकधी सुधारित गीतांसह) अनेक भाषांमध्ये भाषांतर केले गेले. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Glotow|first=Aleksander|date=2020|title=SZEWCZENKO, SŁOWACKI CZY...?|journal=Studia Methodologica|language=pl|publisher=[[Ternopil Volodymyr Hnatiuk National Pedagogical University]]|volume=51|page=28|doi=10.25128/2304-1222.20.51.03|issn=2307-1222|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== गीत ==
या गीताचे बोल अनेक आवृत्त्यांमध्ये उपलब्ध आहेत, ज्यात एका उक्रेनी मुलीबद्दल सांगितले आहे, जिला तिचा वाग्दत्त वर (एक कोसाक &lt;ref&gt;[https://spiewnik.wywrota.pl/piosenki-ludowe/hej-sokoly Hej sokoły - piosenka ludowa; tekst piosenki]&lt;/ref&gt; किंवा एक उलान &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.archiwum.kalisz.pl/pliki/wydawnictwa-archiwum-kalisz-historia-polski-w-piesni.pdf|title=Historia Polski w pieśni w stulecie odzyskania niepodległości|last=Schlender|first=Grażyna|date=2018|publisher=archiwum Państwowe w kaliszu|isbn=978-83-938559-9-5|pages=46-47|accessdate=2026-07-20|archive-date=2024-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126071736/https://www.archiwum.kalisz.pl/pliki/wydawnictwa-archiwum-kalisz-historia-polski-w-piesni.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ) शेवटचा निरोप देतो.

=== पहिला श्लोक ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!पोलिश
!लिप्यंतरण
! मराठीत अनुवाद
! युक्रेनियन
! लिप्यांतरण
|-
| Hej, tam gdzieś z nad czarnej wody
|हेय, ताम जेश झ् नाद चार्नेय वोदी
| हे, तिकडे, काळ्या पाण्याच्या जवळ कुठेतरी, {{Efn|इथे: [[काळा समुद्र]]}}
| Гей, десь там, де чорні води,
| हेइ, देस ताम दे चोर्नी वोदि,
|-
| Wsiada na koń kozak {{Efn|किंवा ''ułan''}} młody.
|शादा न कोन कोझाक म्वोदी.
| एक तरुण कोसाक {{Efn|किंवा [[उलान]]}} त्याच्या घोड्यावर स्वार होतो.
| Сів на коня козак молодий.
| सिव ना कोन्या कोजाक मोलोद्यि.
|-
| Czule żegna się z dziewczyną,
|चुले जेग्ना सिएं झ् झेव्चीनां,
| दुर्दैवाने तो आपल्या प्रेयसीला निरोप देतो.
| Плаче молода дівчина,
| प्लाचे मोलोदा दोव्चिना,
|-
| Jeszcze czulej z Ukrainą.
|जेष्चे चुलेय झ् उक्राइनां.
| पण युक्रेनला अजून दुर्दैवाने.
| Їде козак з України.
| इदे कोजाक झ् उक्राइनि
|-
| Hej, hej, hej sokoły!
|हेय, हेय, हेय सोकोवी!
| हे, हे, हे ससाण्यांनो!
| Гей! Гей! Гей, соколи!
| हेई! हेई! हेई, सोकोली!
|-
| Omijajcie góry, lasy, doły. {{Efn|किंवा ''Omijajcie góry, lasy, pola, doły''}}
|ओमियाय्चे गोरी, लासी, दोवी.
| डोंगर, जंगले आणि दऱ्यांवरून उडा. {{Efn|किंवा ''डोंगर, जंगले, वावरे आणि दऱ्यांवरून उडा''}}
| Оминайте гори, лиси, доли.
| ओमिनाइते होरी, लिसी, दोली.
|-
| Dzwoń, dzwoń, dzwoń dzwoneczku,
|ज्वोन, ज्वोन, ज्वोन ज्वोनेच्कु,
| वाज, वाज, वाज छोटी घंटी.
| Дзвін, дзвін, дзвін, дзвіночку
| झ्विन, झ्विन, झ्विन, झ्विनच्कू,
|-
| Mój stepowy skowroneczku
|मोय स्तेपोवि स्कोव्रोनेच्कु.
| माझा छोटा स्तॅपचा [[चंडोल]].
| Степовий жайвороночку
| स्तेपोव्यी झाइवोरोनोच्कु
|}

=== इतर श्लोक ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
  !पोलिश
  !लिप्यंतरण
!मराठीत अनुवाद
  !युक्रेनियन  
!लिप्यंतरण  
|-
  |Wiele dziewcząt jest na świecie,
  |व्येले जिएव्चांत येस्त ना श्व्येचे,
|जगात खूप मुली आहेत,
  |У світі є багато дівчат,
|उ स्विती ये बाहातो दिव्चात,
|-
  |Lecz najwięcej{{Efn|किंवा ''najpiękniejsze''}} w Ukrainie.
  |लेच नायविएंचेय व् उक्रानिए.
|पण सर्वात जास्ती{{Efn|किंवा ''सर्वात सुंदर''}} उक्रेनमध्ये.
  |Але найбільше в Україні.
|आले नाइबिल्शे व् उक्राइनि.
|-
  |Tam me serce pozostało,
  |ताम मे सेर्त्से पोजोस्तावो,
|तिथे, मी माझे काळीज सोडले,
  |Там моє серце залишилося,
|ताम मोये सेर्त्से झालिशिलोसिया,
|-
  |Przy kochanej mej dziewczynie.
  |प्झी कोखानेय मेय जेव्चिन्ये.
|माझ्या प्रियेजवळ.
  |При моїй коханій дівчині.
|
प्रि मोई कोहानी दिव्चिनी. 
|-
  |Hej, hej, hej sokoły!
  |हेय, हेय, हेय सोकोवी!
|हे, हे, हे ससाण्यांनो!
  |Гей! Гей! Гей, соколи!  
|हेई! हेई! हेई, सोकोली!  
|-
  |Omijajcie góry, lasy, doły.
  |ओमियाय्चे गोरी, लासी, दोवी.
|डोंगर, जंगले आणि दऱ्यांवरून उडा. 
  |Оминайте гори, ліси, доли.  
|ओमिनाइते होरी, लिसी, दोली.  
|-
  |Dzwoń, dzwoń, dzwoń dzwoneczku,
  |ज्वोन, ज्वोन, ज्वोन ज्वोनेच्कु,
|वाज, वाज, वाज छोटी घंटी.
  |Дзвін, дзвін, дзвін, дзвіночку,  
|झ्विन, झ्विन, झ्विन, झ्विनच्कू,  
|-
  |Mój stepowy skowroneczku
  |मोय स्तेपोवि स्कोव्रोनेच्कु.
|माझा छोटा स्तॅपचा [[चंडोल]].
  |Степовий жайвороночку  
|स्तेपोव्यी झाइवोरोनोच्कु  
|-
  |Hej, hej, hej sokoły!
  |हेय, हेय, हेय सोकोवी!
|हे, हे, हे ससाण्यांनो!
  |Гей! Гей! Гей, соколи!  
|हेई! हेई! हेई, सोकोली!  
|-
  |Omijajcie góry, lasy, doły.
  |ओमियाय्चे गोरी, लासी, दोवी.
|डोंगर, जंगले आणि दऱ्यांवरून उडा. 
  |Оминайте гори, ліси, доли.  
|ओमिनाइते होरी, लिसी, दोली.  
|-
  |Dzwoń, dzwoń, dzwoń dzwoneczku,
  |ज्वोन, ज्वोन, ज्वोन ज्वोनेच्कु,
|वाज, वाज, वाज छोटी घंटी.
  |Дзвін, дзвін, дзвін, дзвіночку,  
|झ्विन, झ्विन, झ्विन, झ्विनच्कू,  
|-
  |Mój stepowy - dzwoń, dzwoń, dzwoń.
  |मोय स्तेपोवि -  ज्वोन, ज्वोन, ज्वोन 
|माझे स्तॅप - वाज, वाज, वाज.
  |Мій степовий дзвін, дзвін, дзвін.  
|मी स्तेपोव्यी झ्विन, झ्विन, झ्विन, झ्विनच्कू,  
|-
  |Ona biedna tam została,
  |ओना ब्येद्ना ताम जोस्तावा,
|ती बिचारी तिथेच राहिली.
  |Плаче, плаче, дівчинонька,  
|प्लाचे, प्लाचे, दिव्चिनोंका,  
|-
  |Jaskółeczka{{Efn|किंवा ''Przepióreczka'' किंवा ''Zazuleńka'' (''kukułeczka'')}} moja mała,
  |यास्कोवेच्का मोया मावा,
|माझी छोटी माळभिंगरी,{{Efn|किंवा ''लावा'' किंवा ''कोकीळ''}}
  |Люба моя ластівонька,  
|ल्युबा मोया लास्तीवोन्का,  
|-
  |A ja tutaj w obcej stronie
  |आ या तुताय व् ओब्त्सेय स्त्रोन्ये
|आणि मी इथे परदेशात
  |А я у чужому краю,  
|आ या उ चुझोमु क्राइउ,  
|-
  |Dniem i nocą tęsknię do niej.
  |द्नियेम इ नोत्सां तेंस्क्निएं दो न्येय.
|दिवसरात्र मी तिचे आठवण काढतो.
  |Серце спокою не має.  
|सेर्त्से स्पोकोयु ने माये.  
|-
  |Żal, żal, za dziewczyną,
  |झाल, झाल, जा जेव्चिनां
|दुःख, दुःख, त्या मुलीमुळे,
  |Жаль, жаль, за милою,  
|झाल, झाल जा मिलोयु,  
|-
  |Za zieloną Ukrainą,
  |जा ज्यीलोनां उक्राइनां,
|आणि हिरव्या युक्रेनमुळे;
  |За рідною стороною.  
|झा रिद्नोयु स्तोरोनोयु.  
|-
  |Żal, żal, serce płacze,
  |झाल, झाल, सेर्त्से प्वाचे,
|दुःख, दुःख, मन तुटले आहे,
  |Жаль, жаль серце плаче,  
|झाल, झाल सेर्त्से प्लाचे,  
|-
  |Już jej więcej nie zobaczę.
  |युझ येय वेंत्सेय ने जोबाचें.
|तिला कधीच पाहणार नाही.
  |Більше її не побачу.  
|बिल्शे ई ने पोबाचु.  
|-
  |Wina, wina, wina dajcie!
  |वीना, वीना, वीना दाय्चे!
|वाइन, वाइन, वाइन दे!
  |Меду, вина наливайте  
|मेदु, विना नालिवाइते  
|-
  |A jak umrę pochowajcie
  |आ याक उम्रें पोखोवय्चे
|आणि मेल्यावर पुरून टाक
  |Як загину поховайте  
|याक जाह्न्यु पोखोवाइते  
|-
  |Na zielonej Ukrainie
  |ना जेलोनेय उक्रान्ये
|हिरव्या युक्रेनमध्ये
  |На далекій Україні  
|ना दालेकी उक्राइनी  
|-
  |Przy kochanej mej dziewczynie
  |प्झी कोखानेय मेय जेव्चिन्ये.
|माझ्या प्रेयसीपाशी.
  |Коло милої дівчини.  
|कोलो मिलोय दिव्चिनी.  
|}

== नोंदी ==
{{Notelist}}

[[वर्ग:पोलंडची संस्कृती]]
[[वर्ग:युक्रेनची संस्कृती]]</text>
      <sha1>praz0uqkejaiqj9frifuea7e0xn98dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:कोकण लोकजीवन</title>
    <ns>10</ns>
    <id>381795</id>
    <revision>
      <id>2716938</id>
      <parentid>2715785</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3296" sha1="odfcppapp3zzshp3rbri1t98cof8jd1" xml:space="preserve">{{Navbox 
| name = कोकण लोकजीवन 
| title = कोकण लोकजीवन 
| state = autocollapse 
| bodyclass = hlist 
| titlestyle = background:#d9d9f3; 
| groupstyle = background:#e8e8f8; 
 
| group1 = प्रदेश व संस्कृती 
| list1 = 
* [[कोकण]] 
* [[कोकण संस्कृती]] 
* [[कोकणातील देवराया]] 
 
| group2 = ग्रामव्यवस्था 
| list2 = 
* [[पंचक्रोशी]] 
* [[भावकी]] 
* [[कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था]] 
* [[खडीकोळवण]] 
 
| group3 = भूमापन व भूमिअभिलेख 
| list3 = 
* [[महाराष्ट्रातील भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेखांचा इतिहास]] 
 
| group4 = समाज व समुदाय 
| list4 = 
* [[कोकणातील मानपानाची परंपरा]] 
* [[कोकणातील कुणबी]] 
 
| group5 = धार्मिक परंपरा 
| list5 = 
* [[कोकणातील गौरी गणपती]] 
* [[कोकणातील जत्रा]] 
* [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] 
* [[कोकणातील ग्रामदैवत]] 
* [[कोकणात देवाला पोवते बांधणे]]
* [[कोकणात देवाला कौल लावणे]]
* [[कोकणात देवाला नवरात्री माळ लावणे]]
* [[काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी)]] 
* [[गाव पांढर]] 
* [[कोकणातील मुचकुंद ऋषींची गुहा]] 
 
| group6 = लोककला 
| list6 = 
* [[नमन (लोककला)]] 
* [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] 
* [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] 
* [[कोकणातील लोकवाद्ये]] 
 
| group7 = ग्रामीण जीवन 
| list7 = 
* [[बाराबलुतेदार पद्धत]] 
* [[महाराष्ट्रातील भात लावणी]] 
* [[कोकणातील भातशेती]] 
* [[कोकणातील भात शेती कापणी]] 
* [[कोकणातील आंबा लागवड]] 
* [[कोकणातील काजू लागवड]] 
* [[मिरागाची राखण]] 
* [[नांगर]] 
* [[कोकणातील जनावरांचे पारंपरिक गोठे]] 
* [[कोकणातील आठवडी बाजार]] 
 
| group8 = पर्यावरण, नद्या व वनसंपदा 
| list8 = 
* [[बाव नदी]] 
* [[कोकणातील पारंपरिक मासेमारी]]
* [[कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण]] 
* [[पश्चिम घाट पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र]] 
}}</text>
      <sha1>odfcppapp3zzshp3rbri1t98cof8jd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२५ बोलिव्हेरियन गेम्समध्ये क्रिकेट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>382619</id>
    <revision>
      <id>2717199</id>
      <parentid>2700895</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:47:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13153" sha1="obpb8r7jo5z4gh4fpyl4naiin91k8gc" xml:space="preserve">{{Infobox Olympic event
| event       = क्रिकेट
| games       = २०२५ बोलिव्हेरियन गेम्स
| venues      = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]], [[पेरू]]
| dates       = ४ – ७ डिसेंबर २०२५
| nations     = ४
| teams       = ४ (पुरुष)&lt;br&gt;३ (महिला)
| gold        = '''पुरुष''': {{flag|बार्बाडोस}}&lt;br&gt;'''महिला''': {{flag|जमैका}}
| silver      = '''पुरुष''': {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}&lt;br&gt;'''महिला''': {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| bronze      = '''पुरुष''': {{flag|जमैका}}&lt;br&gt;'''महिला''': {{flag|बार्बाडोस}}
}}

'''२०२५ बोलिव्हेरियन गेम्समध्ये क्रिकेट''' स्पर्धा ४ ते ७ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[पेरू]]मधील [[लिमा]] येथील लिमा पोलो क्लब येथे खेळवण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bolivarianos2025.pe/escenarios/ |title=Escenarios |publisher=XX Juegos Bolivarianos Ayacucho–Lima 2025 |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://newsday.co.tt/2025/12/03/paul-wallace-pedal-to-keirin-sprint-silver-at-bolivarian-games/ |title=Paul, Wallace pedal to keirin, sprint silver at Bolivarian Games |date=३ डिसेंबर २०२५ |work=Trinidad and Tobago Newsday |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811080637/https://newsday.co.tt/2025/12/03/paul-wallace-pedal-to-keirin-sprint-silver-at-bolivarian-games/ |archive-date=2026-08-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; बोलिव्हेरियन गेम्सच्या ८७ वर्षांच्या इतिहासात [[क्रिकेट]]चा समावेश होण्याची ही पहिलीच वेळ होती.&lt;ref name=&quot;CWI&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.windiescricket.com/news/cricket-west-indies-celebrates-historic-cricket-debut-at-the-bolivarian-games-in-peru/ |title=Cricket West Indies Celebrates Historic Cricket Debut at the Bolivarian Games in Peru |date=१२ डिसेंबर २०२५ |publisher=Cricket West Indies |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt; पुरुष आणि महिला अशा दोन्ही [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी२०]] स्पर्धा खेळवण्यात आल्या.

पुरुषांच्या स्पर्धेत बार्बाडोस, जमैका, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो आणि यजमान पेरू असे चार संघ सहभागी झाले. महिलांच्या स्पर्धेत बार्बाडोस, जमैका आणि त्रिनिदाद आणि टोबॅगो असे तीन संघ सहभागी झाले.&lt;ref name=&quot;CWI&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricheroes.com/tournament/1695043/bolivarian-games-2025-26/matches/past-matches |title=Bolivarian Games Men's Tournament 2025-26 |website=CricHeroes |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

पुरुषांच्या स्पर्धेत [[बार्बाडोस]]ने सुवर्णपदक जिंकले, तर [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]ने रौप्य आणि [[जमैका]]ने कांस्यपदक जिंकले. महिलांच्या स्पर्धेत जमैकाने सुवर्णपदक, त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने रौप्यपदक आणि बार्बाडोसने कांस्यपदक जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bolivarianos2025.pe/listamedallistas/rama/total/medalla/total |title=Lista Medallistas |publisher=XX Juegos Bolivarianos Ayacucho–Lima 2025 |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=es}}&lt;/ref&gt; दोन्ही अंतिम सामने ७ डिसेंबर रोजी खेळवण्यात आले. पुरुषांच्या अंतिम सामन्यात बार्बाडोसने त्रिनिदाद आणि टोबॅगोचा ११ धावांनी पराभव केला, तर महिलांच्या अंतिम सामन्यात जमैकाने त्रिनिदाद आणि टोबॅगोचा सहा गडी राखून पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://newsday.co.tt/2025/12/08/heartbreak-in-peru-as-trinidad-and-tobago-cricketers-take-double-silver/ |title=Heartbreak in Peru as Trinidad and Tobago cricketers take double silver |date=८ डिसेंबर २०२५ |work=Trinidad and Tobago Newsday |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811100328/https://newsday.co.tt/2025/12/08/heartbreak-in-peru-as-trinidad-and-tobago-cricketers-take-double-silver/ |archive-date=2026-08-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==वेळापत्रक==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center;&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot; align=center | प्रा || प्राथमिक फेरी
| bgcolor=&quot;#FFDF80&quot; align=center | फा || अंतिम सामना
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center&quot;
|-
! style=&quot;width:25%;&quot; rowspan=2 | कार्यक्रम↓/तारीख →
! colspan=4 | डिसेंबर
|-
! style=&quot;width:12%;&quot; | ४&lt;br&gt;गुरु
! style=&quot;width:12%;&quot; | ५&lt;br&gt;शुक्र
! style=&quot;width:12%;&quot; | ६&lt;br&gt;शनि
! style=&quot;width:12%;&quot; | ७&lt;br&gt;रवि
|-
| align=&quot;left&quot; | महिला
| bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot; | प्रा
| bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot; | प्रा
| bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot; | प्रा
| bgcolor=&quot;#FFDF80&quot; | फा
|-
| align=&quot;left&quot; | पुरुष
| bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot; | प्रा
| bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot; | प्रा
| bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot; | प्रा
| bgcolor=&quot;#FFDF80&quot; | फा
|}

==पदकाचा सारांश==
===पदक तालिका===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot; | स्थान
! style=&quot;width:175px;&quot; | संघ
! width=&quot;60&quot; style=&quot;background-color:gold;&quot; | '''सुवर्ण'''
! width=&quot;60&quot; style=&quot;background-color:silver;&quot; | '''रौप्य'''
! width=&quot;60&quot; style=&quot;background-color:#CC9966;&quot; | '''कांस्य'''
! width=&quot;60&quot; | '''एकूण'''
|-
| १
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[बार्बाडोस]]
| १
| ०
| १
| '''२'''
|-
| १
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[जमैका]]
| १
| ०
| १
| '''२'''
|-
| ३
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| ०
| २
| ०
| '''२'''
|-
! colspan=&quot;2&quot; | एकूण
! २
! २
! २
! ६
|}

===पदक विजेते===
{|{{MedalistTable|type=कार्यक्रम}}
|-
|पुरुष स्पर्धा
|{{flag|बार्बाडोस}}&lt;ref name=&quot;BARsquads&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.scribd.com/document/954041109/Barbados-TODAY-News-14-11-25 |title=Barbados male and female squads selected for Bolivarian Games in Peru |date=१४ नोव्हेंबर २०२५ |work=Barbados Today |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
जिओव्हांटे डेपिझा&lt;br&gt;
एडविन करन्सी-बर्नेट&lt;br&gt;
निमार बोल्डन&lt;br&gt;
शायन ब्रेथवेट&lt;br&gt;
झायन ब्रेथवेट&lt;br&gt;
शकील कंबरबॅच&lt;br&gt;
डेस्विन करन्सी&lt;br&gt;
अमारी गुडरिज&lt;br&gt;
इव्हान ग्रँट&lt;br&gt;
जमार इफिल&lt;br&gt;
जेरोम जोन्स&lt;br&gt;
तारिक ओ'नील&lt;br&gt;
टेनिसन रोच&lt;br&gt;
नेथन सीली&lt;br&gt;
रायशॉन विल्यम्स

|{{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}&lt;ref name=&quot;TTOsquads&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ttoc.org/latest-news/10401-teamtto-athletes-to-make-historic-debut-at-the-2025-bolivarian-games |title=TeamTTO Athletes to Make Historic Debut at the 2025 Bolivarian Games |date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |publisher=Trinidad and Tobago Olympic Committee |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
विकास मोहन&lt;br&gt;
ॲन्ड्र्यू रामबरन&lt;br&gt;
क्रिस्टियन थर्टन&lt;br&gt;
डेमियन जोआकिम&lt;br&gt;
डॅनियल विल्यम्स&lt;br&gt;
डेजॉर्न चार्ल्स&lt;br&gt;
जेसी बूटन&lt;br&gt;
कामिल पूरन&lt;br&gt;
काइल रामडू&lt;br&gt;
लिओनार्डो ज्युलियन&lt;br&gt;
मिकेल गोव्हिया&lt;br&gt;
समीर अली&lt;br&gt;
शारॉन लुईस&lt;br&gt;
जोशुआ डेव्हिस&lt;br&gt;
टेशॉन कॅस्ट्रो

|{{flag|जमैका}}&lt;ref name=&quot;JAMsquads&quot;&gt;{{cite news |url=https://jamaica-gleaner.com/article/sports/20251119/beckford-williams-lead-jamaicas-charge-bolivarian-games |title=Beckford, Williams to lead Jamaica's charge at Bolivarian Games |date=१९ नोव्हेंबर २०२५ |work=Jamaica Gleaner |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
जस्टिन बेकफोर्ड&lt;br&gt;
रायन फ्रान्सिस&lt;br&gt;
ट्रेवॉन विल्यम्स&lt;br&gt;
डॅनियल बेकफोर्ड&lt;br&gt;
ॲड्रियन वेअर&lt;br&gt;
स्टीव्हन वेडरबर्न&lt;br&gt;
मायकेल क्लार्क&lt;br&gt;
ओडेन मॅककॅटी&lt;br&gt;
ॲल्विन विल्यम्स&lt;br&gt;
ॲन्थनी डॅकर्स&lt;br&gt;
जेमी हे&lt;br&gt;
गॉर्डन ब्रायन&lt;br&gt;
मॅथ्यू कॉमेरी&lt;br&gt;
रॅलिक थॉमस&lt;br&gt;
डेव्हिड ड्यूअर
|-
|महिला स्पर्धा
|{{flag|जमैका}}&lt;ref name=&quot;JAMsquads&quot;/&gt;&lt;br&gt;
रशादा विल्यम्स&lt;br&gt;
जेसिका वेडरबर्न&lt;br&gt;
जॉनेल डीअर्स&lt;br&gt;
लीना स्कॉट&lt;br&gt;
ॲबिगेल ब्राइस&lt;br&gt;
व्हनेसा वॉट्स&lt;br&gt;
अदान्या बॉ&lt;br&gt;
नीशा-ॲन वायसोम&lt;br&gt;
क्रिशाना मॅकेन्झी&lt;br&gt;
ब्रियाना प्लमर&lt;br&gt;
निकोल कॅम्पबेल&lt;br&gt;
चेडियन नेशन&lt;br&gt;
केट विलमॉट&lt;br&gt;
सेलिना व्हाइट&lt;br&gt;
मोनिकेका रीड

|{{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}&lt;ref name=&quot;TTOsquads&quot;/&gt;&lt;br&gt;
करिश्मा रामहरॅक&lt;br&gt;
शानिया अब्दुल&lt;br&gt;
ब्रियाना हॅरिचरण&lt;br&gt;
केनिका कॅसर&lt;br&gt;
अनिसा मोहम्मद&lt;br&gt;
शुनेल सॉ&lt;br&gt;
समारा रामनाथ&lt;br&gt;
जेनाबा जोसेफ&lt;br&gt;
किर्बिना ॲलेक्झांडर&lt;br&gt;
ली ॲन किर्बी&lt;br&gt;
नादिया मोहम्मद&lt;br&gt;
ब्रिटनी कूपर&lt;br&gt;
ॲमेलिया खान&lt;br&gt;
अमृता रामतहल

|{{flag|बार्बाडोस}}&lt;ref name=&quot;BARsquads&quot;/&gt;&lt;br&gt;
त्रिशान होल्डर&lt;br&gt;
शमिलिया कॉनेल&lt;br&gt;
एलिशिया बोमन&lt;br&gt;
शानिका ब्रूस&lt;br&gt;
झनाया ब्रूस&lt;br&gt;
असाबी कॅलेंडर&lt;br&gt;
डिकोरेया कॉलिमोर&lt;br&gt;
डिसायरा कॉलिमोर&lt;br&gt;
नायजानी कंबरबॅच&lt;br&gt;
एरिन डीन&lt;br&gt;
कीला इलियट&lt;br&gt;
ॲलिसन गॉर्डन&lt;br&gt;
साब्रिएल हेडली&lt;br&gt;
क्रिसॅन हॉवेल&lt;br&gt;
ॲलिसा स्कँटलबरी
|}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}}
{{बहु-क्रीडा कार्यक्रमांमध्ये क्रिकेट}}
{{Authority control}}

[[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:पेरूमधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>obpb8r7jo5z4gh4fpyl4naiin91k8gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२५ बोलिव्हेरियन गेम्समध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>382620</id>
    <revision>
      <id>2717200</id>
      <parentid>2700903</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17053" sha1="98lspe031te0gtyp60q8doxs4xmlaf5" xml:space="preserve">{{पदक विजेते
|event=पुरुष स्पर्धा
|gold = {{flag|बार्बाडोस}}
|silver = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
|bronze = {{flag|जमैका}}
}}

{{Infobox cricket tournament
| name = २०२५ बोलिव्हेरियन गेम्समध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा
| cricket format = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी२०]]
| tournament format = साखळी फेरी आणि पदक सामने
| host = {{flag|पेरू}}
| champions = {{flag|बार्बाडोस}}
| count = १
| runner up = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| participants = ४
| venues = १
| matches = ८
}}

'''२०२५ बोलिव्हेरियन गेम्समध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा''' ४ ते ७ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[पेरू]]मधील [[लिमा]] येथील लिमा पोलो क्लब येथे आयोजित करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;venue&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bolivarianos2025.pe/escenarios/ |title=Escenarios |publisher=XX Juegos Bolivarianos Ayacucho–Lima 2025 |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=es}}&lt;/ref&gt; बोलिव्हेरियन गेम्सच्या इतिहासात क्रिकेटचा समावेश होण्याची ही पहिलीच वेळ होती.&lt;ref name=&quot;CWI&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.windiescricket.com/news/cricket-west-indies-celebrates-historic-cricket-debut-at-the-bolivarian-games-in-peru/ |title=Cricket West Indies Celebrates Historic Cricket Debut at the Bolivarian Games in Peru |date=१२ डिसेंबर २०२५ |publisher=Cricket West Indies |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेत [[बार्बाडोस]], [[जमैका]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] आणि यजमान [[पेरू]] असे चार संघ सहभागी झाले. साखळी फेरीत प्रत्येक संघाने इतर प्रत्येक संघाविरुद्ध एक सामना खेळला. साखळी फेरीतील अव्वल दोन संघ सुवर्णपदक सामन्यासाठी, तर उर्वरित दोन संघ कांस्यपदक सामन्यासाठी पात्र ठरले.&lt;ref name=&quot;matches&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricheroes.com/tournament/1695043/bolivarian-games-2025-26/matches/past-matches |title=Bolivarian Games Mens Tournament 2025-26 – Past Matches |website=CricHeroes |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

सुवर्णपदक सामन्यात बार्बाडोसने त्रिनिदाद आणि टोबॅगोचा ११ धावांनी पराभव करून सुवर्णपदक जिंकले. कांस्यपदक सामन्यात जमैकाने पेरूचा ११९ धावांनी पराभव केला.&lt;ref name=&quot;final&quot;&gt;{{cite news |url=https://newsday.co.tt/2025/12/08/heartbreak-in-peru-as-trinidad-and-tobago-cricketers-take-double-silver/ |title=Heartbreak in Peru as Trinidad and Tobago cricketers take double silver |date=८ डिसेंबर २०२५ |work=Trinidad and Tobago Newsday |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811100328/https://newsday.co.tt/2025/12/08/heartbreak-in-peru-as-trinidad-and-tobago-cricketers-take-double-silver/ |archive-date=2026-08-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;medals&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bolivarianos2025.pe/listamedallistas/rama/total/medalla/total |title=Lista Medallistas |publisher=XX Juegos Bolivarianos Ayacucho–Lima 2025 |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=es}}&lt;/ref&gt;

==खेळाडू==
{{hidden begin
|title = पथके
|titlestyle = background:lightblue;
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! {{flag|बार्बाडोस}}&lt;ref name=&quot;squads&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricheroes.com/tournament/1695043/bolivarian-games-2025-26/teams |title=Bolivarian Games Mens Tournament 2025-26 – Teams |website=CricHeroes |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;
! {{flag|जमैका}}&lt;ref name=&quot;squads&quot;/&gt;
! {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}&lt;ref name=&quot;squads&quot;/&gt;
! {{flag|पेरू}}&lt;ref name=&quot;squads&quot;/&gt;
|-
| valign=&quot;top&quot; |

* जिओव्हांटे डेपिझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* अमारी गुडरिज
* नेथन सीली
* शकील कंबरबॅच
* टेनिसन रोच
* डेस्विन करन्सी
* जमार इफिल
* निमार बोल्डन
* शायन ब्रेथवेट
* इव्हान ग्रँट
* एडविन करन्सी-बर्नेट
* जेरोम जोन्स
* रायशॉन विल्यम्स
* तारिक ओ'नील
* झायन ब्रेथवेट
  | valign=&quot;top&quot; |
* जस्टिन बेकफोर्ड ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* ॲड्रियन वेअर
* डॅनियल बेकफोर्ड
* जेमी हे
* मायकेल क्लार्क
* रायन फ्रान्सिस
* ॲल्विन विल्यम्स
* डेव्हिड ड्यूअर
* ओडेन मॅककॅटी
* स्टीव्हन वेडरबर्न
* ॲन्थनी डॅकर्स
* गॉर्डन ब्रायन
* मॅथ्यू कॉमेरी
* रॅलिक थॉमस
* ट्रेवॉन विल्यम्स
  | valign=&quot;top&quot; |
* विकाश मोहन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* ॲन्ड्र्यू रामबरन
* डॅनियल विल्यम्स
* जोशुआ डेव्हिस
* लिओनार्डो ज्युलियन
* शारॉन लुईस
* क्रिस्टियन थर्टन
* डेजॉर्न चार्ल्स
* कामिल पूरन
* मिकेल गोव्हिया
* टेशॉन कॅस्ट्रो
* डॅमियन जोआकिम
* जेसी बूटन
* काइल रामडू
* समीर अली
  | valign=&quot;top&quot; |
* जोआक्विन सालाझार मासारो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* आयुष राणा
* हर्षिल ब्रह्मभट्ट
* मुहम्मद शैमान
* राम्सेस ड्युरँड
* शेख फहाद अश्रफ
* ब्राउलिओ एलियास गोन्झालेस
* निखिल देशमुख
* रोहन कुमार
* सुरेश सूर्यवंशी
* हाफेज मोहम्मद फारूक
* मुहम्मद मोहसिन हुब
* प्रवीण हेमंत शामदासानी
* रोशन डी सिल्वा
* विल्डाल्र लोझानो
  |}
  {{hidden end}}

==साखळी फेरी==

===गुण सारणी===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
|-
! स्थान
! संघ
! सामने
! विजय
! पराभव
! गुण
! पात्रता
|-
| १
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[बार्बाडोस]]
| ३
| ३
| ०
| ६
| सुवर्णपदक सामन्यासाठी पात्र
|-
| २
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| ३
| २
| १
| ४
| सुवर्णपदक सामन्यासाठी पात्र
|-
| ३
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[जमैका]]
| ३
| १
| २
| २
| कांस्यपदक सामन्यासाठी पात्र
|-
| ४
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[पेरू]]
| ३
| ०
| ३
| ०
| कांस्यपदक सामन्यासाठी पात्र
|}

===फिक्स्चर===
{{Single-innings cricket match
| date = ४ डिसेंबर २०२५
| team1 = {{flag|पेरू}}
| team2 = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| score1 = ६२/८ (२० षटके)
| runs1 = प्रवीण हेमंत शामदासानी १५ (२५)
| wickets1 = डॅमियन जोआकिम ४/३ (४ षटके)
| score2 = ६३/१ (५.३ षटके)
| runs2 = कामिल पूरन ५४[[नाबाद|*]] (१९)
| result = त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने ९ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20516710/bolivarian-games-mens-tournament-2025-26/t%26t-men-vs-peru-men/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ४ डिसेंबर २०२५
| team1 = {{flag|जमैका}}
| team2 = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| score1 = १३३/८ (२० षटके)
| runs1 = जस्टिन बेकफोर्ड ४०
| wickets1 = शारॉन लुईस ३/१३
| score2 = १३५/४ (१६.३ षटके)
| runs2 = लिओनार्डो ज्युलियन ६०[[नाबाद|*]]
| wickets2 = जेमी हे २/३०
| result = त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने ६ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20516715/bolivarian-games-mens-tournament-2025-26/jamaica-men-vs-t%26t-men/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ डिसेंबर २०२५
| team1 = {{flag|पेरू}}
| team2 = {{flag|जमैका}}
| score1 =
| score2 =
| runs1 = हाफेज मोहम्मद फारूक २७ (४३)
| wickets1 = मॅथ्यू कॉमेरी २/१२ (४ षटके)
| runs2 = ॲल्विन विल्यम्स ६० (३७)
| result = जमैकाने ९ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20516738/bolivarian-games-mens-tournament-2025-26/jamaica-men-vs-peru-men/summary धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ डिसेंबर २०२५
| team1 = {{flag|बार्बाडोस}}
| team2 = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| score1 = १५०/५ (२० षटके)
| runs1 = शायन ब्रेथवेट ६३[[नाबाद|*]]
| wickets1 = टेशॉन कॅस्ट्रो २/२१
| score2 = ११६ (१९.४ षटके)
| runs2 = डेजॉर्न चार्ल्स ३९
| wickets2 = जेरोम जोन्स ३/२७
| result = बार्बाडोसने ३४ धावांनी विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20516747/bolivarian-games-mens-tournament-2025-26/barbados-men-vs-t%26t-men/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ६ डिसेंबर २०२५
| team1 = {{flag|बार्बाडोस}}
| team2 = {{flag|जमैका}}
| score1 = १०२ (१९.२ षटके)
| runs1 = इव्हान ग्रँट २७ (१७)
| wickets1 = जेमी हे ४/१८ (४ षटके)
| score2 = ८२ (१७.३ षटके)
| runs2 = ॲल्विन विल्यम्स १९ (१४)
| wickets2 = डेस्विन करन्सी ३/१४ (४ षटके)
| result = बार्बाडोसने २० धावांनी विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20516752/bolivarian-games-mens-tournament-2025-26/barbados-men-vs-jamaica-men/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ६ डिसेंबर २०२५
| team1 = {{flag|पेरू}}
| team2 = {{flag|बार्बाडोस}}
| score1 = ४२ (१४.१ षटके)
| runs1 = जोआक्विन सालाझार मासारो ११ (१७)
| wickets1 = डेस्विन करन्सी ३/८
| score2 = ४३/३ (५.४ षटके)
| runs2 = इव्हान ग्रँट २९[[नाबाद|*]] (१४)
| wickets2 = सुरेश सूर्यवंशी २ बळी
| result = बार्बाडोसने ७ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20516756/bolivarian-games-mens-tournament-2025-26/peru-men-vs-barbados-men/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}

==पदक सामने==

===कांस्यपदक सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ७ डिसेंबर २०२५
| team1 = {{flag|जमैका}}
| team2 = {{flag|पेरू}}
| score1 = १८७/४ (२० षटके)
| runs1 = ॲल्विन विल्यम्स १०७ (६१)
| wickets1 = राम्सेस ड्युरँड २/३८ (४ षटके)
| score2 = ६८ (१४.४ षटके)
| runs2 = जोआक्विन सालाझार मासारो १५ (२३)
| wickets2 = जेमी हे ३/२२ (४ षटके)
| result = जमैकाने ११९ धावांनी विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20608707/bolivarian-games-mens-tournament-2025-26/jamaica-men-vs-peru-men/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}

===सुवर्णपदक सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ७ डिसेंबर २०२५
| team1 = {{flag|बार्बाडोस}}
| team2 = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| score1 = १३७/८ (२० षटके)
| runs1 = शायन ब्रेथवेट ५५ (५५)
| wickets1 = विकाश मोहन ४/२२ (३ षटके)
| score2 = १२६/८ (२० षटके)
| runs2 = क्रिस्टियन थर्टन ३१ (३१)
| wickets2 = डेस्विन करन्सी २/१९
| result = बार्बाडोसने ११ धावांनी विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20612663/bolivarian-games-mens-tournament-2025-26/barbados-men-vs-t%26t-men/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}

==अंतिम क्रमवारी==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
|-
! स्थान
! संघ
! पदक
|-
| १
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[बार्बाडोस]]
| सुवर्ण
|-
| २
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| रौप्य
|-
| ३
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[जमैका]]
| कांस्य
|-
| ४
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[पेरू]]
| —
|}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://cricheroes.com/tournament/1695043/bolivarian-games-2025-26/matches/past-matches क्रिकहीरोजवर स्पर्धेचे सामने]
* [https://www.bolivarianos2025.pe/ २०२५ बोलिव्हेरियन गेम्सचे अधिकृत संकेतस्थळ]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}}
{{बहु-क्रीडा कार्यक्रमांमध्ये क्रिकेट}}

[[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:पेरूमधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>98lspe031te0gtyp60q8doxs4xmlaf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२५ बोलिव्हेरियन गेम्समध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>382621</id>
    <revision>
      <id>2717201</id>
      <parentid>2700908</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18703" sha1="2x83gbcx2gxesxmwcqkfkpb5lp0g1w3" xml:space="preserve">{{पदक विजेते 
|event = महिला स्पर्धा
|gold = {{flag|जमैका}}
|silver = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
|bronze = {{flag|बार्बाडोस}}
}}

{{Infobox cricket tournament
| name = २०२५ बोलिव्हेरियन गेम्समध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा
| cricket format = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी२०]]
| tournament format = दुहेरी साखळी फेरी आणि अंतिम सामना
| host = {{flag|पेरू}}
| champions = {{flag|जमैका}}
| count = १
| runner up = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| third = {{flag|बार्बाडोस}}
| participants = ३
| venues = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
| matches = ७
| most runs = ब्रिटनी कूपर (१२८)
| most wickets = अनिसा मोहम्मद (१०)
}}

'''२०२५ बोलिव्हेरियन गेम्समध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा''' ४ ते ७ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[पेरू]]मधील [[लिमा]] येथील लिमा पोलो क्लब येथे खेळवण्यात आली. या स्पर्धेत [[जमैका]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] आणि [[बार्बाडोस]] असे तीन संघ सहभागी झाले आणि एकूण सात सामने खेळवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;tournament&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricheroes.com/tournament/1696405/bolivarian-games-womens-tournament-2025-26/about-us |title=Bolivarian Games Womens Tournament 2025-26 |work=CricHeroes |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

साखळी फेरीत प्रत्येक संघाने इतर दोन संघांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले. त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने साखळी फेरीतील चारही सामने जिंकून अंतिम फेरी गाठली, तर जमैका दुसऱ्या स्थानावर राहून अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरली.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://newsday.co.tt/2025/12/06/trinidad-and-tobago-women-stay-perfect-at-bolivarian-games/ |title=Trinidad and Tobago women stay perfect at Bolivarian Games |date=६ डिसेंबर २०२५ |work=Trinidad and Tobago Newsday |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811082339/https://newsday.co.tt/2025/12/06/trinidad-and-tobago-women-stay-perfect-at-bolivarian-games/ |archive-date=2026-08-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; अंतिम सामन्यात जमैकाने त्रिनिदाद आणि टोबॅगोचा ६ गडी राखून पराभव करून सुवर्णपदक जिंकले. त्रिनिदाद आणि टोबॅगोला रौप्यपदक, तर बार्बाडोसला कांस्यपदक मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://newsday.co.tt/2025/12/08/heartbreak-in-peru-as-trinidad-and-tobago-cricketers-take-double-silver/ |title=Heartbreak in Peru as Trinidad and Tobago cricketers take double silver |date=८ डिसेंबर २०२५ |work=Trinidad and Tobago Newsday |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811100328/https://newsday.co.tt/2025/12/08/heartbreak-in-peru-as-trinidad-and-tobago-cricketers-take-double-silver/ |archive-date=2026-08-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==खेळाडू==
{{hidden begin
|title = पथके
|titlestyle = background:lightblue;
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! {{flag|जमैका}}&lt;ref name=&quot;JAMsquad&quot;&gt;{{cite news |url=https://jamaica-gleaner.com/article/sports/20251119/beckford-williams-lead-jamaicas-charge-bolivarian-games |title=Beckford, Williams to lead Jamaica's charge at Bolivarian Games |date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |work=Jamaica Gleaner |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;
! {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}&lt;ref name=&quot;TTOsquad&quot;&gt;{{cite news |url=https://newsday.co.tt/2025/11/18/trinidad-and-tobago-olympic-committee-names-50-member-team-for-bolivarian-games/ |title=Trinidad and Tobago Olympic Committee names 50-member team for Bolivarian Games |date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |work=Trinidad and Tobago Newsday |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811095110/https://newsday.co.tt/2025/11/18/trinidad-and-tobago-olympic-committee-names-50-member-team-for-bolivarian-games/ |archive-date=2026-08-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
! {{flag|बार्बाडोस}}&lt;ref name=&quot;BARsquad&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.scribd.com/document/954041109/Barbados-TODAY-News-14-11-25 |title=Barbados male and female squads selected for Bolivarian Games in Peru |date=१४ नोव्हेंबर २०२५ |work=Barbados TODAY |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| valign=&quot;top&quot; |
* रशादा विल्यम्स ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]])
* जेसिका वेडरबर्न
* जॉनेल डीअर्स
* लीना स्कॉट
* ॲबिगेल ब्राइस
* व्हनेसा वॉट्स
* अदान्या बॉ
* नीशा-ॲन वायसोम
* क्रिशाना मॅकेन्झी
* ब्रियाना प्लमर
* निकोल कॅम्पबेल
* चेडियन नेशन
* केट विलमॉट
* सेलिना व्हाइट
* मोनिकेका रीड
| valign=&quot;top&quot; |
* करिश्मा रामहरॅक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* शानिया अब्दुल
* ब्रियाना हॅरिचरण
* केनिका कॅसर
* अनिसा मोहम्मद
* शुनेल सॉ ([[यष्टिरक्षक]])
* समारा रामनाथ
* जेनाबा जोसेफ
* किर्बिना ॲलेक्झांडर
* ली ॲन किर्बी
* नादिया मोहम्मद
* ब्रिटनी कूपर
* अमेलिया खान
* अमृता रामतहल
| valign=&quot;top&quot; |
* त्रिशान होल्डर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* शमिलिया कॉनेल ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]])
* एलिशिया बोमन
* शानिका ब्रूस
* झनाया ब्रूस
* असाबी कॅलेंडर
* डिकोरेया कॉलिमोर
* डिसायरा कॉलिमोर
* नायजानी कंबरबॅच
* एरिन डीन
* कीला इलियट
* ॲलिसन गॉर्डन
* साब्रिएल हेडली
* क्रिसॅन हॉवेल
* ॲलिसा स्कँटलबरी
|}
{{hidden end}}

==साखळी फेरी==

===गुण सारणी===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
|-
! स्थान
! संघ
! सामने
! विजय
! पराभव
! गुण
! पात्रता
|-
| १
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| ४
| ४
| ०
| ८
| अंतिम सामन्यासाठी पात्र
|-
| २
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[जमैका]]
| ४
| २
| २
| ४
| अंतिम सामन्यासाठी पात्र
|-
| ३
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[बार्बाडोस]]
| ४
| ०
| ४
| ०
| कांस्यपदक
|}

===फिक्स्चर===
{{Single-innings cricket match
| date = ४ डिसेंबर २०२५{{anchor|match1}}
| team1 = {{flag|जमैका}}
| team2 = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| score1 = ७७/६ (२० षटके)
| runs1 = रशादा विल्यम्स ४७[[नाबाद|*]] (६१)
| wickets1 = अनिसा मोहम्मद ४/१२ (४ षटके)
| score2 = ७८/३ (१६ षटके)
| runs2 = ली ॲन किर्बी १४[[नाबाद|*]]
| wickets2 = व्हनेसा वॉट्स १/६ (३ षटके)
| result = त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने ७ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20522758/bolivarian-games-womens/jamaica-women-vs-trinidad-%26-tobago-women/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ४ डिसेंबर २०२५{{anchor|match2}}
| team1 = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| team2 = {{flag|बार्बाडोस}}
| score1 = १४६/३ (२० षटके)
| runs1 = शुनेल सॉ ४६ (४५)
| wickets1 = साब्रिएल हेडली २/२९ (४ षटके)
| score2 = ३८/९ (२० षटके)
| runs2 = ॲलिसन गॉर्डन ८ (१९)
| wickets2 = करिश्मा रामहरॅक ३/३ (४ षटके)
| result = त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने १०८ धावांनी विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20517105/bolivarian-games-womens-tournament-2025-26/barbados-women-vs-t%26t-women/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ५ डिसेंबर २०२५{{anchor|match3}}
| team1 = {{flag|जमैका}}
| team2 = {{flag|बार्बाडोस}}
| score1 = ८९ (१८.५ षटके)
| runs1 = चेडियन नेशन ३० (३४)
| wickets1 = ॲलिसन गॉर्डन ३/११ (४ षटके)
| score2 = ६२/६ (२० षटके)
| runs2 = शमिलिया कॉनेल २१ (२०)
| wickets2 = चेडियन नेशन ३/६ (४ षटके)
| result = जमैकाने २७ धावांनी विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20517093/bolivarian-games-womens-tournament-2025-26/barbados-women-vs-jamaica-women/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ५ डिसेंबर २०२५{{anchor|match4}}
| team1 = {{flag|जमैका}}
| team2 = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| score1 = ५८ (१८.५ षटके)
| runs1 = रशादा विल्यम्स २३ (४०)
| wickets1 = समारा रामनाथ ४/११ (४ षटके)
| score2 = ५९/२ (८.५ षटके)
| runs2 = ब्रिटनी कूपर ३३[[नाबाद|*]] (१८)
| wickets2 = व्हनेसा वॉट्स १/१३
| result = त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने ८ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20517083/bolivarian-games-womens-tournament-2025-26/jamaica-women-vs-t%26t-women/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ६ डिसेंबर २०२५{{anchor|match5}}
| team1 = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| team2 = {{flag|बार्बाडोस}}
| score1 = १२०/७ (२० षटके)
| runs1 = ब्रिटनी कूपर ५३ (४८)
| wickets1 = एरिन डीन ३/२३
| score2 = ४६ (१९.३ षटके)
| runs2 = ॲलिसन गॉर्डन १०
| wickets2 = किर्बिना ॲलेक्झांडर ३/४
| result = त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने ७४ धावांनी विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20532562/bolivarian-games-womens-tournament-2025-26/barbados-women-vs-t%26t-women/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ६ डिसेंबर २०२५{{anchor|match6}}
| team1 = {{flag|बार्बाडोस}}
| team2 = {{flag|जमैका}}
| score1 = ५२/७ (२० षटके)
| runs1 = असाबी कॅलेंडर १६ (२७)
| wickets1 = चेडियन नेशन २/९ (४ षटके)
| score2 = ५३/३ (१०.१ षटके)
| runs2 = क्रिशाना मॅकेन्झी २४ (३५)
| wickets2 = शमिलिया कॉनेल १ बळी
| result = जमैकाने ७ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20522786/bolivarian-games-womens/jamaica-women-vs-barbados-women/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}

==अंतिम सामना==

===सुवर्णपदक सामना===
&lt;section begin=final /&gt;{{Single-innings cricket match
| date = ७ डिसेंबर २०२५{{anchor|match7}}
| team1 = {{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}
| team2 = {{flag|जमैका}}
| score1 = ९४/८ (२० षटके)
| runs1 = अनिसा मोहम्मद २४[[नाबाद|*]] (२२)
| wickets1 = केट विलमॉट ३/१४ (४ षटके)
| score2 = ९५/४ (१७.३ षटके)
| runs2 = चेडियन नेशन ३५[[नाबाद|*]] (४४)
| wickets2 = अनिसा मोहम्मद १/१४ (४ षटके)
| result = जमैकाने ६ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://cricheroes.com/scorecard/20608342/bolivarian-games-womens-tournament-2025-26/jamaica-women-vs-t%26t-women/scorecard धावफलक]
| venue = लिमा पोलो क्लब, [[लिमा]]
}}&lt;section end=final /&gt;

==पदक विजेते==
{|{{MedalistTable|type=कार्यक्रम}}
|-
|{{Nowrap|महिला स्पर्धा}}
|{{flag|जमैका}}&lt;br /&gt;
रशादा विल्यम्स&lt;br /&gt;
जेसिका वेडरबर्न&lt;br /&gt;
जॉनेल डीअर्स&lt;br /&gt;
लीना स्कॉट&lt;br /&gt;
ॲबिगेल ब्राइस&lt;br /&gt;
व्हनेसा वॉट्स&lt;br /&gt;
अदान्या बॉ&lt;br /&gt;
नीशा-ॲन वायसोम&lt;br /&gt;
क्रिशाना मॅकेन्झी&lt;br /&gt;
ब्रियाना प्लमर&lt;br /&gt;
निकोल कॅम्पबेल&lt;br /&gt;
चेडियन नेशन&lt;br /&gt;
केट विलमॉट&lt;br /&gt;
सेलिना व्हाइट&lt;br /&gt;
मोनिकेका रीड

|{{flag|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो}}&lt;br /&gt;
करिश्मा रामहरॅक&lt;br /&gt;
शानिया अब्दुल&lt;br /&gt;
ब्रियाना हॅरिचरण&lt;br /&gt;
केनिका कॅसर&lt;br /&gt;
अनिसा मोहम्मद&lt;br /&gt;
शुनेल सॉ&lt;br /&gt;
समारा रामनाथ&lt;br /&gt;
जेनाबा जोसेफ&lt;br /&gt;
किर्बिना ॲलेक्झांडर&lt;br /&gt;
ली ॲन किर्बी&lt;br /&gt;
नादिया मोहम्मद&lt;br /&gt;
ब्रिटनी कूपर&lt;br /&gt;
अमेलिया खान&lt;br /&gt;
अमृता रामतहल

|{{flag|बार्बाडोस}}&lt;br /&gt;
त्रिशान होल्डर&lt;br /&gt;
शमिलिया कॉनेल&lt;br /&gt;
एलिशिया बोमन&lt;br /&gt;
शानिका ब्रूस&lt;br /&gt;
झनाया ब्रूस&lt;br /&gt;
असाबी कॅलेंडर&lt;br /&gt;
डिकोरेया कॉलिमोर&lt;br /&gt;
डिसायरा कॉलिमोर&lt;br /&gt;
नायजानी कंबरबॅच&lt;br /&gt;
एरिन डीन&lt;br /&gt;
कीला इलियट&lt;br /&gt;
ॲलिसन गॉर्डन&lt;br /&gt;
साब्रिएल हेडली&lt;br /&gt;
क्रिसॅन हॉवेल&lt;br /&gt;
ॲलिसा स्कँटलबरी
|}

==अंतिम क्रमवारी==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
|-
! स्थान
! संघ
! सामने
! विजय
! पराभव
! पदक
|-
| १
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[जमैका]]
| ५
| ३
| २
| सुवर्ण
|-
| २
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
| ५
| ४
| १
| रौप्य
|-
| ३
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[बार्बाडोस]]
| ४
| ०
| ४
| कांस्य
|}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
* [https://cricheroes.com/tournament/1696405/bolivarian-games-womens-tournament-2025-26/about-us क्रिकहीरोजवर स्पर्धेचे मुख्यपृष्ठ]
* [https://www.bolivarianos2025.pe/ २०२५ बोलिव्हेरियन गेम्सचे अधिकृत संकेतस्थळ]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}}
{{बहु-क्रीडा कार्यक्रमांमध्ये क्रिकेट}}

[[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:पेरूमधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>2x83gbcx2gxesxmwcqkfkpb5lp0g1w3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बोरिस जॉर्जीविच पर्चाटकिन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383817</id>
    <revision>
      <id>2716929</id>
      <parentid>2709196</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NguoiDungKhongDinhDanh</username>
        <id>138631</id>
      </contributor>
      <comment>Requesting speedy deletion with rationale &quot;Machine translation/AI-generated content. See [[:m:SRM#Using AI to Translate Wikipedia Articles]].&quot;. ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]])</comment>
      <origin>2716929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27154" sha1="kbu1pz4vbd07r2rj9cwyl7wehqs0jc9" xml:space="preserve">{{Speedy_delete|1=Machine translation/AI-generated content. See [[:m:SRM#Using AI to Translate Wikipedia Articles]].}}
{{माहितीचौकट व्यक्ती
| नाव                = बोरिस जॉर्जीविच पर्चाटकिन
| मूळ नाव            = Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин
| चित्र              = 
| चित्राची नोंद     = 
| जन्मदिनांक          = [[१ जुलै]] [[१९४६]]
| जन्मस्थान          = [[मिरगोरोड]], युक्रेनियन एस.एस.आर., [[सोव्हिएत युनियन]]
| मृत्यूदिनांक         = 
| मृत्यूस्थान         = 
| राष्ट्रीयत्व          = [[सोव्हिएत युनियन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
| व्यवसाय            = मानवाधिकार कार्यकर्ते, धार्मिक नेते
| धर्म               = [[ख्रिश्चन धर्म]] ([[पेंटेकोस्टल]])
| पती/पत्नी          = 
| मुले               = ६
}}
{{बदल}}
'''बोरिस जॉर्जीविच पर्चाटकिन''' (रशियन: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; जन्म [[१ जुलै]] [[१९४६]], [[मिरगोरोड]], युक्रेनियन एस.एस.आर., [[सोव्हिएत युनियन]]) हे सोव्हिएत आणि अमेरिकन मानवाधिकार कार्यकर्ते आणि धार्मिक नेते आहेत. ते १९७० च्या उत्तरार्धात आणि १९८० च्या सुरुवातीस [[नखोदका]] शहरातील धार्मिक स्थलांतर चळवळीच्या मुख्य आयोजकांपैकी एक होते&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;&gt;{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[खबरोव्स्क]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;. ते १९८९ मध्ये अमेरिकेत &quot;लॉटेनबर्ग दुरुस्ती&quot; मंजूर करून आणणाऱ्या प्रमुख कार्यकर्त्यांपैकी एक होते, ज्या कायद्याने माजी [[सोव्हिएत युनियन]] मधील देशांतील १० लाखांहून अधिक लोकांना [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] स्थलांतर करण्याची परवानगी दिली&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;&gt;{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== जीवन ==
=== सुरुवातीचे जीवन आणि चर्चमध्ये प्रवेश ===
बोरिस पर्चाटकिन यांचा जन्म एका लष्करी वैमानिकाच्या कुटुंबात झाला; बोरिस यांच्या जन्मानंतर लगेचच त्यांचे वडील बोरिस यांचा विमान अपघातात मृत्यू झाला. पहिल्या पतीच्या मृत्यूनंतर बोरिस यांच्या आईने दुसऱ्या एका लष्करी अधिकाऱ्याशी लग्न केले, ज्यांना १९५३ मध्ये सोव्हिएत युनियनमधील अशांततेदरम्यान लष्करी आदेश पाळण्यास नकार दिल्याबद्दल अटक करण्यात आली आणि [[वोरकुटा]] कामगार छावणीत २५ वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा झाली. वयाच्या १६ व्या वर्षी बोरिस यांना नखोदका येथील पेंटेकोस्टल चर्च सापडले आणि त्यांनी बाप्तिस्मा घेतला. त्यानंतर, त्यांनी सोव्हिएत युनियनमधील विश्वासांवर होणाऱ्या अत्याचारांची माहिती गोळा करण्यास सुरुवात केली आणि रोटाप्रिंटद्वारे ती परदेशी पत्रकारांपर्यंत पोहोचवली&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

=== स्थलांतर चळवळ आणि विरोध (१९७६-१९८०) ===
१९७६ मध्ये, पर्चाटकिन यांनी त्यांचे सहकारी वासिली पात्रुशेव्ह, व्ही. ए. बुर्लाचेन्को आणि व्लादिमीर स्टेपानोव्ह यांच्यासह [[मॉस्को]] मधील [[सोव्हिएत विरोधक|विरोधकांशी]] संपर्क प्रस्थापित केला आणि &quot;स्थलांतर चळवळीचा&quot; मार्ग निवडला. त्याच वेळी, [[मॉस्को हेलसिंकी गट]] च्या प्रतिनिधी एल. व्ही. वोरोनिना नखोदका येथे आल्या. तेव्हापासून, पर्चाटकिन यांनी [[सोव्हिएत युनियन]] मधून पेंटेकोस्टल लोकांचे निघून जाणे पद्धतशीरपणे आयोजित करण्यास सुरुवात केली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. स्थलांतरासाठी अर्ज करणाऱ्या विश्वासांच्या समितीचे ते सर्वात सक्रिय सदस्य होते. त्यांनी यु.एस.एस.आर. मधील विश्वासांवर होणाऱ्या अत्याचारांचा निषेध करत [[संयुक्त राष्ट्रे]], [[वर्ल्ड काउन्सिल ऑफ चर्चेस]] आणि [[हेलसिंकी करार]] वर स्वाक्षरी करणाऱ्या देशांच्या प्रमुखांना विनंत्या पाठवल्या&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

१९७७ मध्ये, निकोलाई गोरेटॉय यांच्यासह, त्यांनी अटक केलेल्या [[अलेक्झांडर गिन्झबर्ग]], [[युरी ओरलोव्ह]] आणि [[अनातोली शारांस्की]] या विरोधकांचा बचाव केला आणि पेंटेकोस्टल लोकांच्या वतीने जगातील राजकारण्यांना उघडे पत्र लिहिले&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. त्याच वर्षी, त्यांनी इतर ख्रिश्चनांसह यु.एस.एस.आर. मधून मोफत स्थलांतराच्या हक्काची मागणी करत उपोषण केले&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

[[२० डिसेंबर]] [[१९७८]] रोजी, नखोदका पोस्ट ऑफिसमधून, पर्चाटकिन यांनी [[अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचे अध्यक्ष]] [[जिमी कार्टर]] यांना नवीन वर्षाची तार पाठवून धार्मिक स्वातंत्र्य आणि स्थलांतराच्या हक्काचे रक्षण करण्यासाठी मदत मागितली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=987-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

१९७९ पासून, त्यांनी [[सोव्हएत संघ]] सोडू इच्छिणाऱ्या पेंटेकोस्टल लोकांच्या युनायटेड इमिग्रेशन सेंटरचे नेतृत्व केले. १९८० मध्ये त्यांची स्थलांतरासाठी सोव्हिएत पेंटेकोस्टल चर्चेसच्या काउन्सिलचे सचिव म्हणून निवड झाली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

१९७९ च्या शेवटी, पर्चाटकिन यांनी अमेरिका, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, युनायटेड किंगडम, पश्चिम जर्मनी, फ्रान्स आणि इटलीच्या संसदांना आणि सरकारांना उद्देशून एक घोषणापत्र तयार केले, ज्यामध्ये त्यांनी वास्तविक धार्मिक परिस्थिती, चर्च नष्ट करण्याची कम्युनिस्ट पक्षाची योजना आणि धार्मिक कायद्यांचे उल्लंघन उघड केले&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

=== छळ आणि अटक ===
सोव्हिएत सरकारने पर्चाटकिन आणि त्यांच्या कुटुंबाविरुद्ध शहरातील मुख्य वृत्तपत्रात &quot;थोक आणि किरकोळ पाखंडी&quot;, &quot;सोयीची श्रद्धा&quot;, &quot;उशीर होण्यापूर्वी&quot; यांसारखे लेख प्रकाशित करून बदनामी आणि छळाची मोहीम सुरू केली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

[[२१ ऑगस्ट]] [[१९८०]] रोजी, पर्चाटकिन यांना नखोदका येथे अटक करण्यात आली आणि मार्च [[१९८१]] मध्ये&lt;ref name=&quot;dtic&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;, आर.एस.एफ.एस.आर. च्या फौजदारी संहितेच्या कलम १९०.१ नुसार (&quot;सोव्हिएत राज्य आणि सामाजिक व्यवस्थेला बदनाम करणाऱ्या खोट्या गोष्टी पसरवणे&quot;), त्यांना २ वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली&lt;ref name=&quot;dtic&quot;/&gt;. [[व्हॉईस ऑफ अमेरिका]] रेडिओच्या माहितीनुसार, चौकशीदरम्यान पर्चाटकिन यांच्याविरुद्ध सायकोट्रॉपिक औषधे (न्यूरोलेप्टिक्स) वापरण्यात आली होती&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

ऑगस्ट १९८२ मध्ये, त्यांची शिक्षा पूर्ण झाल्यानंतर, त्यांनी धार्मिक स्थलांतरासाठीचा लढा पुन्हा सुरू केला. फेब्रुवारी १९८३ मध्ये त्यांना पुन्हा अटक करण्यात आली आणि आर.एस.एफ.एस.आर. च्या फौजदारी संहितेच्या कलम २१८ भाग २ (धारदार शस्त्रे बाळगणे) नुसार कामगार छावणीत १.५ वर्षांची शिक्षा सुनावण्यात आली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== मुत्सद्दी उपक्रम आणि अमेरिकेत स्थलांतर ===
१९८७ मध्ये, पर्चाटकिन यांनी अमेरिकन काँग्रेससाठी &quot;यु.एस.एस.आर. मधील धार्मिक परिस्थितीबद्दल&quot; हा अहवाल तयार केला. काँग्रेसमध्ये हा अहवाल वाचल्यानंतर, पर्चाटकिन यांना अमेरिकेचे परराष्ट्र सचिव [[जॉर्ज शुल्त्झ]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;, सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश [[विलियम रेह्नक्विस्ट]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt; आणि धार्मिक व्यवहारांचे उप परराष्ट्र सचिव यांच्याशी भेटण्यासाठी आमंत्रित करण्यात आले. मे १९८८ मध्ये, अमेरिकेचे अध्यक्ष [[रोनाल्ड रीगन]] [[मिखाईल गोर्बाचेव्ह]] यांना भेटण्यासाठी यु.एस.एस.आर. च्या अधिकृत दौऱ्यावर आले असताना, पर्चाटकिन यांचा रीगन यांच्या पत्नी — [[नॅन्सी रीगन]] यांची भेट घेणाऱ्या ४० विरोधकांच्या शिष्टमंडळात समावेश करण्यात आला होता. [[३० मे]] [[१९८८]] च्या बैठकीत, सोव्हिएत प्रोटेस्टंटचे अधिकृत प्रतिनिधी म्हणून, त्यांनी नॅन्सी रीगन यांच्याशी यु.एस.एस.आर. मधील धार्मिक स्वातंत्र्याची परिस्थिती आणि विश्वासांवर होणाऱ्या अत्याचारांबद्दल दोन तास चर्चा केली. त्यानंतर, नॅन्सी रीगन यांनी पर्चाटकिन यांना अमेरिकन काँग्रेससमोर स्वतःचा अहवाल सादर करण्यासाठी आमंत्रित केले&lt;ref name=&quot;gura&quot;&gt;{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[कीव]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}&lt;/ref&gt;.

[[२६ जुलै]] [[१९८८]] रोजी, पर्चाटकिन त्यांच्या संपूर्ण कुटुंबासह [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] स्थलांतरित झाले&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. [[४ ऑगस्ट]] [[१९८८]] रोजी, त्यांनी [[अमेरिकी काँग्रेस|अमेरिकन काँग्रेस]] मध्ये यु.एस.एस.आर. मधील विश्वासांच्या नरसंहाराबद्दल भाषण केले आणि काँग्रेस सदस्य, सिनेटर आणि स्टेट डिपार्टमेंटच्या मुत्सद्दींशी थेट चर्चा केली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}&lt;/ref&gt;. या चर्चेतूनच&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt; १९८९ मध्ये न्यू जर्सीचे डेमोक्रॅटिक सिनेटर [[फ्रँक लॉटेनबर्ग]] यांच्या नावावर &quot;लॉटेनबर्ग दुरुस्ती&quot; मंजूर करण्यात आली. या दुरुस्तीच्या पहिल्या दशकात, ३,५०,००० हून अधिक धार्मिक निर्वासित अमेरिकेत आले&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;/&gt;, आणि २०१० पर्यंत ही संख्या १० लाखांपर्यंत पोहोचली&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;. नखोदका शहरातून पेंटेकोस्टल लोकांचे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर १९८८ मध्ये सुरू झाले, जेव्हा १५२ प्रौढ (लहान मुलांशिवाय) निघून गेले. १९८९ मध्ये, नखोदका येथून आणखी ४५ पेंटेकोस्टल प्रौढ स्थलांतरित झाले&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== अमेरिकेतील मानवाधिकार उपक्रम ===
अमेरिकेत स्थायिक झाल्यानंतर, पर्चाटकिन यांनी स्वतःची वेबसाईट सुरू केली ज्यावर त्यांनी आपल्या अटकेबद्दल, तुरुंगातील वेळेबद्दल आणि स्थलांतराच्या लढ्याबद्दल माहिती प्रकाशित केली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. त्यांनी ARRC (अमेरिकन-रशियन रिलीफ कमिटी) या ख्रिश्चन मानवाधिकार संघटनेचीही स्थापना केली&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&amp;pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=987-0-16-077910-7}}&lt;/ref&gt;. त्यांचे &quot;Огненные тропы&quot; (अग्निपथ) हे आत्मचरित्रात्मक पुस्तक अनेक वेळा पुनर्मुद्रित झाले आहे&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

२०२५ च्या उन्हाळ्यात, बोरिस पर्चाटकिन यांनी यू.एस. स्टेट डिपार्टमेंटचे प्रतिनिधी आणि आंतरराष्ट्रीय धार्मिक स्वातंत्र्यावरील यू.एस. कमिशनसह युक्रेन आणि रशियामधील शांततावादी ख्रिश्चनांचा छळ, पर्यायी नागरी सेवेवरील बंधने, सक्तीची लष्करी भरती, मारहाण, अटक, लष्करी सेवेला नकार दिल्याने होणारा छळ आणि गुन्हेगारी खटले या मुद्द्यांवर चर्चा केली. परिणामी, पर्चाटकिन यांनी [[Uniting for Ukraine]] (U4U) कार्यक्रमाद्वारे अमेरिकेत येणाऱ्या युक्रेनियन शांततावादी ख्रिश्चनांसाठी विशेष इमिग्रेशन कोट्याची मागणी केली&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}&lt;/ref&gt;.

== स्मरण ==
नोबेल पारितोषिक विजेते, शास्त्रज्ञ [[आंद्रेई सखारोव्ह]] यांनी १९८१ च्या &quot;शास्त्रज्ञाची जबाबदारी&quot; या आपल्या लेखात सोव्हिएत राजकीय कैद्यांमध्ये बोरिस पर्चाटकिन यांचा उल्लेख केला आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;.

== नोंदी ==
{{reflist}}

== बाह्य दुवे ==
* {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}}
* {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}}
* {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}}

{{Authority control}}

[[वर्ग:१९४६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:मानवाधिकार कार्यकर्ते]]
[[वर्ग:सोव्हिएत विरोधक]]</text>
      <sha1>kbu1pz4vbd07r2rj9cwyl7wehqs0jc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणात देवाला पोवते बांधणे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384465</id>
    <revision>
      <id>2717152</id>
      <parentid>2716392</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:52:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26599" sha1="i1p4cserlfu9p834k1sqb2em8ytkhw6" xml:space="preserve">[[File:कुलाचार.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील धार्मिक परंपरेशी संबंधित कुलाचार]]
'''कोकणात देवाला पोवते बांधणे''' ही देवता आणि धार्मिक श्रद्धेशी संबंधित परंपरा आहे. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा होय. मराठी विश्वकोशात पोवतेची व्याख्या “देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा” अशी करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;&gt;“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).&lt;/ref&gt;

कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये देवता, देवक, पवित्र वृक्ष आणि स्थानिक धार्मिक स्थळांशी संबंधित विविध विधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात धार्मिक प्रसंगी वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याची नोंद आहे. या प्रसंगी फळे, नारळ आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याचेही नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;&gt;*Folklore of the Konkan*, in *Folklore Notes, Vol. II: Konkan*, Project Gutenberg, https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm&lt;/ref&gt;

या नोंदींमधून कोकणातील धार्मिक आचारांमध्ये पवित्र धाग्याच्या वापराचे ऐतिहासिक उदाहरण दिसून येते. तथापि, उपलब्ध जुन्या नोंदींमध्ये या धाग्याला प्रत्येक ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असे स्पष्टपणे नमूद नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ आणि कोकणातील धागा बांधण्याच्या स्थानिक प्रथा यांचा संबंध उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

== पोवते बांधण्याची धार्मिक संकल्पना ==

‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्याशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा होय. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;

कोकणातील जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद असून, वडाच्या पूजेच्या प्रसंगी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

पवित्र धाग्याचा धार्मिक वापर देवकविधीतही नोंदवला आहे. Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या काठ्यांना आंब्याच्या पानांसह कापसाचा धागा गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद आहे. तसेच मातृकांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने स्वतंत्रपणे बांधले जात असल्याचे आणि कलशालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

या ऐतिहासिक नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याला धार्मिक अर्पण किंवा पूजाविधीतील घटक म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या सर्व धागा-विधींना त्या काळी ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख या नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा अर्थ आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधी यांचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे संदर्भ स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

त्यामुळे कोकणातील पवित्र धाग्याच्या परंपरेचा अभ्यास करताना दोन बाबी स्पष्टपणे वेगळ्या ठेवता येतात—एक म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्यासाठी वापरली जाणारी ‘पोवते’ ही धार्मिक संज्ञा आणि दुसरी म्हणजे कोकणातील विविध धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा झालेला ऐतिहासिक वापर. उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे या दोन्हींचा संबंध अभ्यासता येतो; मात्र त्यांना सर्व ठिकाणी एकच प्रथा किंवा एकच संज्ञा मानणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

== कोकणातील पोवते बांधण्याची परंपरा ==

कोकणातील धार्मिक जीवनात देवता, देवक आणि पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित विविध अर्पणविधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे. त्यासोबत नारळ, फळे आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इब्राहमपूर येथील नोंदींमध्येही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

या नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-अर्पणाची परंपरा असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला त्या सर्व ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ मराठी विश्वकोशात देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा दिला आहे.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;

त्यामुळे कोकणातील धागा-अर्पणाच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि ‘पोवते’ या धार्मिक संकल्पनेमध्ये साम्य दिसत असले, तरी दोन्ही संज्ञा सर्व संदर्भांत समान आहेत, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही.

=== पोवते, नवस आणि धार्मिक श्रद्धा ===

कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये देवतेला नवस करण्याबरोबर विविध वस्तू अर्पण करण्याची पद्धत आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील नोंदींमध्ये विशिष्ट धार्मिक स्थळी नवस केल्यानंतर मनोकामना पूर्ण झाल्यावर लाकडापासून तयार केलेले हात किंवा पाय अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बांदिवडे येथे अपत्यप्राप्तीसाठी देवतेला नवस करण्याची तसेच तांब्याची ताईते आणि काळ्या कापसाचे धागे वापरण्याची नोंद आढळते. आचरे येथेही विशिष्ट देवतेच्या मंदिराला प्रदक्षिणा घालणे आणि नवस करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

या नोंदींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा संबंध नवस आणि स्थानिक धार्मिक श्रद्धांशी जोडलेला दिसतो. तथापि, या सर्व धाग्यांना ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा, अशी मराठी विश्वकोशात व्याख्या दिली आहे.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;
=== देवक आणि पवित्र धाग्याचा संबंध ===

कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा संबंध देवकविधीशीही आढळतो. *Folklore Notes, Vol. II: Konkan* मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या लहान काठ्या आंब्याच्या पानांसह कापसाच्या धाग्याने गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याची नोंद आहे. देवकविधीतील काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने बांधले जात असल्याचे तसेच तांब्याच्या कलशावर ठेवलेल्या नारळालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही समाजसमूहांमध्ये वड, कदंब, आंबा किंवा आपटा यांसारख्या वृक्षांच्या फांदीला देवक किंवा कुळाशी संबंधित पवित्र प्रतीक मानून पूजा करण्याची नोंदही याच ग्रंथात आढळते.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

या नोंदींमधून देवकविधीत कापसाच्या धाग्याला धार्मिक स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे देवकविधीतील धागा आणि ‘पोवते’ या संज्ञेचा संबंध सावधपणे मांडणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

=== पोवते आणि धार्मिक सण-विधी ===

पोवते ही संकल्पना महाराष्ट्रातील धार्मिक सण आणि विधींशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते. या दिवशी पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण केली जाते आणि त्यानंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते. याच नोंदीत पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असे स्पष्ट केले आहे.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;

पोवते अर्पण करण्याच्या या विधीत प्रथम देवतेला पवित्र दोरा अर्पण केला जातो आणि त्यानंतर तो व्यक्तीच्या हातावर बांधला जातो. त्यामुळे देवतेला पवित्र धागा वाहण्याची धार्मिक संकल्पना आणि व्यक्तीच्या हातावर तो धागा बांधण्याची कृती यांचा संबंध या विधीत दिसून येतो.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;

कोकणातील ऐतिहासिक नोंदींमध्येही पवित्र धाग्याचा वापर धार्मिक विधींमध्ये झाल्याचे दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधून काचमणी, नारळ आणि फळे अर्पण करण्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथेही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

या नोंदींवरून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये कापसाच्या धाग्याला अर्पणवस्तू म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. तथापि, या स्थानिक धागा-विधींना ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधींचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे पुरावे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

=== कोकणातील पोवते बांधण्याचे सांस्कृतिक महत्त्व ===

कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा वापर विविध धार्मिक विधींमध्ये झाल्याच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात. ‘पोवते’ या शब्दाचा अर्थ देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा मराठी विश्वकोशात दिला आहे. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून नंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;

कोकणातील ऐतिहासिक लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. वडाच्या पूजेच्या वेळी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

इब्राहमपूरच्या नोंदींमध्ये धागा-विधी झालेल्या वड आणि पिंपळाची झाडे तोडणे अशुभ मानले जात असल्याचेही नमूद आहे. धागा-विधी पूर्ण झाल्यानंतर या वृक्षांभोवती दगडी पार बांधला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

या नोंदींमधून पवित्र धागा, पूजनीय वृक्ष आणि धार्मिक आचार यांच्यातील संबंध दिसून येतो. धागा बांधण्याच्या विधीसोबत वृक्षपूजा, अर्पणविधी आणि काही ठिकाणी त्या वृक्षांच्या संरक्षणाशी संबंधित प्रथा आढळतात.&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

तथापि, दापोली, इब्राहमपूर किंवा कोकणातील इतर ठिकाणी नोंदविलेल्या प्रत्येक कापसाच्या धागा-विधीला ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील पवित्र धाग्याच्या स्थानिक प्रथांचा संबंध मांडताना दोन्हींचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshRakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FolkloreKonkan&quot;/&gt;

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Threads of love rakhi, Raksha Bandhan Hindus Sikhs Jains India.jpg|रक्षाबंधनाच्या निमित्ताने पवित्र धाग्याचा धार्मिक वापर
File:कुलाचार.jpg|कुलाचाराशी संबंधित धार्मिक विधी
File:कोकणातील शिमगा उत्सवात गुरव पूजा करताना.jpg|कोकणातील शिमगा उत्सवातील धार्मिक पूजा
File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगा उत्सवातील देवतेची पालखी
&lt;/gallery&gt;

== हेही पहा ==
* [[कोकण]]
* [[कोकणातील ग्रामदैवत]]
* [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]]
* [[कोकणातील गौरी गणपती]]
* [[कोकणातील जत्रा]]
* [[देवराई]]

== बाह्य दुवे ==
* [https://web.archive.org/web/20260419205511/https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ राखी पौर्णिमा — मराठी विश्वकोश]
* [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Folklore Notes, Vol. II: Konkan — Project Gutenberg]
{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:लोकसंस्कृती]]</text>
      <sha1>i1p4cserlfu9p834k1sqb2em8ytkhw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384489</id>
    <revision>
      <id>2717204</id>
      <parentid>2714645</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45379" sha1="2rhlhiinorqv0dbljijjyt98x723q7o" xml:space="preserve">{{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}}
{{Infobox sports competition event
|event    = पुरुष क्रिकेट
|games    =  २०२६ आशियाई खेळ
|venue    = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]]
|location = [[निशिन]], जपान
|dates    = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६
|nations  = १०
|gold     = 
|silver   = 
|bronze   = 
|prev     = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]]
|next     = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]]
}}
पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats &amp; Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}&lt;/ref&gt; यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. &lt;ref&gt;{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
== सहभागी देश ==
२८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.&lt;ref&gt;{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}&lt;/ref&gt; या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot;style=&quot;font-size:100%;white-space:nowrap&quot;
!पात्रतेची पद्धत
!दिनांक
!यजमान
!जागा
!पात्र संघ
|-
|यजमान देश
|colspan=2 {{n/a}}
|align=center|१
|nowrap|{{cr|JPN}}
|-
|[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]]
|colspan=2 {{n/a}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|५
|{{cr|AFG|२०१३}}&lt;br /&gt;{{cr|BAN}}&lt;br /&gt;{{cr|IND}}&lt;br /&gt;{{cr|PAK}}&lt;br /&gt;{{cr|SRI}}
|-
|[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]]
|३१ मे – ८ जून २०२६
|{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]]
|align=center|४
|{{cr|HK}}&lt;br /&gt;{{cr|MAS}}&lt;br /&gt;{{cr|NEP}}&lt;br /&gt;{{cr|OMA}}
|-
!colspan=3|एकूण
!१०
!
|}
===ड्रॉ===
२३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला.

===स्वरूप===
प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे.

त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. &lt;ref&gt;{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
== संघ ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;white-space:nowrap&quot;
|-
! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! width=200|{{Cr|BAN}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! width=200|{{Cr|HKG}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! width=200|{{Cr|IND}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! width=200|{{Cr|JPN}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=२०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}} {{मृत दुवा|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|
* [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अब्दुल्ला अहमदझाई]]
* अरब गुल मोमंद
* इम्रान मीर
* [[इस्मत आलम]]
* [[करीम जनत]]
* खालिद तानिवाल
* [[नजीबुल्लाह झदरान]]
* [[नांग्यालाय खरोटी]]
* फरमानुल्ला साफी
* फरीदून दाऊदझई
* फैसल खान
* मोहम्मद अक्रम
* [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* हसन इसाखिल
|valign=top|
* [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[तांझिद हसन]]
* [[नजमुल हुसेन शांतो]]
* [[नसुम अहमद]]
* [[परवेझ हुसेन इमॉन]]
* [[महेदी हसन]]
* [[मुस्तफिजुर रहमान]]
* [[मोसद्देक हुसैन]]
* [[मोहम्मद सैफुद्दीन]]
* [[यासिर अली]]
* [[रिशाद हुसेन]]
* [[शोरिफुल इस्लाम]]
* [[सैफ हसन]]
* [[हसन महमूद]]
|valign=top|
* यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अंशुमन रथ]]
* [[अनास खान]]
* [[आयुष शुक्ला]]
* [[एहसान खान]]
* [[नसरुल्ला राणा]]
* [[निजाकत खान]]
* [[मोहम्मद गझनफर]]
* मोहम्मद वाहीद
* राजब हुसेन
* [[शाहिद वासीफ]]
* शिव माथुर
* हफीज खान
* [[हसन खान मोहम्मद]] 
|valign=top|
* [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अक्षर पटेल]]
* [[अभिषेक शर्मा]]
* [[अर्शदीप सिंग]]
* [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जसप्रीत बुमराह]]
* &lt;s&gt;[[नितीश कुमार रेड्डी]]&lt;/s&gt;{{efn|name=Nitish}}
* [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}}
* [[रवी बिश्नोई]]
* &lt;s&gt;[[वरुण चक्रवर्ती]]&lt;/s&gt;{{efn|name=Varun}}
* विपराज निगम{{efn|name=Varun}}
* [[वैभव सूर्यवंशी]]
* [[वॉशिंग्टन सुंदर]]
* [[शिवम दुबे]]
* [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* &lt;s&gt;[[हर्षित राणा]]&lt;/s&gt;{{efn|name=Harshit}}
|valign=top|
* [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग
* ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]])
* इब्राहिम ताकाहाशी
* कोहेई कुबोटा
* चार्ली हारा-हिन्झे
* जेक कुसुदा-नेर्न
* डेक्लन सुझुकी
* त्सुयोशी तकडा
* बेंजामिन इटो-डेव्हिस
* मकोटो तानियामा
* रेओ साकुरानो-थॉमस
* लचलान यामामोटो-लेक
* वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]])
* शोमा सुगाया-स्लेटर
|-
! width=200|{{Cr|MAS}}
! width=200|{{Cr|NEP}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! width=200|{{Cr|OMN}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! width=200|{{Cr|PAK}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! width=200|{{Cr|SRI}}&lt;ref&gt;{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|
* [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* अझरी अझहर
* अमीर खान
* अस्लम खान
* आयनूल हाफिज ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[पवनदीप सिंग]]
* मुहम्मद अक्रम
* मुहम्मद अमीर
* [[मुहम्मद वफिक]]
* [[मुहम्मद स्याहादत]]
* मुहम्मद हाझिक ऐमन
* रहीम खान
* विजय उन्नी
* [[विरेनदीप सिंग]]
* [[शर्विन मुनिआन्दी]]
|valign=top|
* [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[आरिफ शेख]]
* [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[करण के.सी.]]
* [[कुशल भुर्टेल]]
* [[कुशल मल्ल]]
* [[गुलशन झा]]
* [[नंदन यादव]]
* [[रोहित पौडेल]]
* [[ललित राजबंशी]]
* [[लोकेश बाम]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* शेर मल्ल
* [[संदीप जोरा]]
* [[संदीप लामिछाने]]
* [[सोमपाल कामी]]
|valign=top|
* [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* मुझफ्फर शिराळकर ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* अब्दुल जलील ([[यष्टीरक्षक|य]])
* अहमद अल जदजाली
* इस्सा अल बलुशी
* कैस अल बलुशी
* झुबैर अल बलुशी
* नावेद अल बलुशी
* फारिस अल बलुशी
* मोहम्मद अल बलुशी
* मोहम्मद ओथमन
* वसीम अल बलुशी
* वाहीद अल बलुशी
* शुएब अल बलुशी
* समीर ओथमन
|valign=top|
* [[साहिबजादा फरहान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अब्दुल समद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|क]])
* [[अबरार अहमद]]
* [[अराफत मिन्हास]]
* अली रझा
* [[अहमद दानियाल]]
* [[आकिफ जावेद]]
* [[उस्मान खान]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[माझ सदाकत]]
* [[मोहम्मद वासिम (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद वसीम धा.]]{{efn|name=Salman}}
* &lt;s&gt;सलमान मिर्झा&lt;/s&gt;{{efn|name=Salman}}
* साद मसूद
* [[सुफियान मुकीम]]
* [[सैम अयुब]]
* [[हसन नवाझ]]
* [[हैदर अली]]
|valign=top|
* [[सहान अरचिगे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अशेन बंधारा]]
* केशन डी लिव्हरा
* [[चमिका करुणारत्ने]]
* थरिंदू हंसका
* [[दुशान हेमंता]]
* [[निरोशन डिकवेला]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[नुवान तुषारा]]
* [[नुवानिडू फर्नांडो]]
* [[प्रमोद मदुशन]]
* [[बिनुरा फर्नांडो]]
* [[लसिथ क्रूस्पुले]]
* वनुजा सहान
* [[विजयकांत व्यासकांत]]
* सिनेथ जयवर्धने
|}

== प्राथमिक फेरी ==
{{Hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान प्रमाणवेळ ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}}

स्पर्धेच्या प्राथमिक फेरी आणि बाद फेरीतील सामन्यांचे वेळापत्रक निश्चित करण्यासाठी २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर करण्यात आले. &lt;ref&gt;{{cite web|author= ऐनागॉक |date=२६ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/|trans-title=क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket|work=[[२०२६ आशियाई खेळ]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/|archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures|work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]]|date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
=== गट अ ===
&lt;section begin=&quot;Group A&quot;/&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=40|क्र
!width=125|संघ
!width=30|{{Tooltip|सा|सामने}}
!width=30|{{Tooltip|वि|विजय}}
!width=30|{{Tooltip|प|पराभव}}
!width=30|{{Tooltip|ब|बरोबरी}}
!width=30|{{Tooltip|अ|अनिर्णित}}
!width=30|गुण
!width=30|{{Tooltip|नि.धा.|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ 
| align=left | {{Cr|NEP}} || २ || १ || ० || ० || १ || '''३''' || ०.८४२
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ 
| align=left | {{Cr|AFG|२०१३}} || २ || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ०.८४६ 
|-
| ३ 
| align=left | {{Cr|JPN}} || २ || ० || १ || ० || १ || '''१''' || −२.४०० 
|}
&lt;section end=&quot;Group A&quot;/&gt;
&lt;section begin=match1/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|match1}}'''सामना १'''
|date = २४ सप्टेंबर २०२६
|time = ०९:०० 
|team1 = {{cr-rt|AFG|२०१३}}
|team2 = {{cr|JPN}}
|score1 = १२९/६ (२० षटके)
|runs1 = मोहम्मद अक्रम ३४ (२९)
|wickets1 = शोमा सुगाया-स्लेटर २/१८ (३ षटके)
|score2 = ८१ (१९.३ षटके)
|runs2 = रेओ साकुरानो-थॉमस २३ (२४)
|wickets2 = अरब गुल मोमंद ४/८ (४ षटके)
|result = अफगाणिस्तान ४८ धावांनी विजयी
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552766.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि [[नितीन मेनन]] (भा)
|motm = 
|toss = जपानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. 
|notes = मोहम्मद अक्रम, [[इस्मत आलम]], फरीदून दाऊदझई, हसन इसाखिल आणि अरब गुल मोमंद (अफगाणिस्तान) ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}&lt;section end=match1/&gt;
----
&lt;section begin=match3/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|match3}}'''सामना ३'''
|date = २५ सप्टेंबर २०२६
|time = १४:००
|team1 = {{cr-rt|AFG|२०१३}}
|team2 = {{cr|NEP}}
|score1 = १०२/७ (२० षटके)
|runs1 = फैसल खान ३० (३३)
|wickets1 = [[कुशल भुर्टेल]] ४/२१ (४ षटके)
|score2 = १०३/५ (१७.२ षटके)
|runs2 = [[संदीप जोरा]] ३४ (३५)
|wickets2 = फरीदून दाऊदझई १/१० (३ षटके)
|result = नेपाळ ५ गडी राखून विजयी
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552769.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां)
|motm = 
|toss = अफगाणिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
|notes = फैसल खान (अ) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}&lt;section end=match3/&gt;
----
&lt;section begin=match5/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|match5}}'''सामना ५'''
|date = २६ सप्टेंबर २०२६
|time = ०९:०० 
|team1 = {{cr-rt|NEP}}
|team2 = {{cr|JPN}}
|score1 = १४९/४ (१५ षटके)
|runs1 = [[संदीप जोरा]] ५७[[नाबाद|*]] (३२)
|wickets1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १/७ (२ षटके)
|score2 = 
|runs2 = 
|wickets2 = 
|result = अनिर्णित
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552770.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि [[प्रगीथ राम्बुकवेल्ला]] (श्री)
|motm = 
|toss = 
|rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १५ षटकांचा करण्यात आला.
* पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.
}}&lt;section end=match5/&gt;

=== गट ब ===
&lt;section begin=&quot;Group B&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=40|क्र
!width=125|संघ
!width=30|{{Tooltip|सा|सामने}}
!width=30|{{Tooltip|वि|विजय}}
!width=30|{{Tooltip|प|पराभव}}
!width=30|{{Tooltip|ब|बरोबरी}}
!width=30|{{Tooltip|अ|अनिर्णित}}
!width=30|गुण
!width=30|{{Tooltip|नि.धा.|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ 
| align=left | {{Cr|MAS}} || २ || १ || ० || ० || १ || '''३''' || २.९५०
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ 
| align=left | {{Cr|HK}} || २ || १ || १ || ० || ० || '''२''' || −०.०७५ 
|-
| ३ 
| align=left | {{Cr|OMN}} || २ || ० || १ || ० || १ || '''१''' || −२.०५० 
|}
&lt;section end=&quot;Group B&quot;/&gt;
&lt;section begin=match2/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|match2}}'''सामना २'''
|date = २४ सप्टेंबर २०२६
|time = १४:००
|team1 = {{cr-rt|HK}}
|team2 = {{cr|MAS}}
|score1 = ८१/९ (२०  षटके)
|runs1 = शिव माथुर २९ (३९)
|wickets1 = [[पवनदीप सिंग]] ३/११ (४ षटके)
|score2 = ८४/२ (१२ षटके)
|runs2 = [[मुहम्मद स्याहादत]] ३६[[नाबाद|*]] (३२)
|wickets2 = [[नसरुल्ला राणा]] २/२३ (३ षटके)
|result = मलेशिया ८ गडी राखून विजयी
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552767.html धावफलक]
|venue =  [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = [[प्रगीथ राम्बुकवेल्ला]] (श्री) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां)
|toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
}}&lt;section end=match2/&gt;
----
&lt;section begin=match4/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|match4}}''' सामना ४ '''
|date = २५ सप्टेंबर २०२६
|time = ०९:०० 
|team1 = {{cr-rt|HK}}
|team2 = {{cr|OMA}}
|score1 = १२१/८ (२० षटके)
|runs1 = हफीज खान ३३ (३७)
|wickets1 = मोहम्मद अल बलुशी ३/१७ (४ षटके)
|score2 = ८०/६ (२० षटके)
|runs2 = [[सुफ्यान मेहमूद]] २६[[नाबाद|*]] (३५)
|wickets2 = [[आयुष शुक्ला]] ३/२३ (४ षटके)
|result = हाँग काँग ४१ धावांनी विजयी
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552768.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (म)
|motm = 
|toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
|rain = 
|notes = वाहीद अल बलुशी (ओ) ह्याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}&lt;section end=match4/&gt;
----
&lt;section begin=match6/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|match6}}'''सामना ६'''
|date = २६ सप्टेंबर २०२६
|time = १४:००
|team1 = {{cr-rt|MAS}}
|team2 = {{cr|OMA}}
|score1 = 
|runs1 = 
|wickets1 = 
|score2 = 
|runs2 = 
|wickets2 = 
|result = सामना रद्द
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552771.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = [[नितिन मेनन]] (भा) आणि ख्रिस थर्गेट (ज)
|motm = 
|toss = नाणेफेक नाही
|rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही
}}&lt;section end=match6/&gt;

== बाद फेरी ==
{{Hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान प्रमाणवेळ ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}}

&lt;section begin=&quot;bracket&quot; /&gt;
{{#invoke:RoundN|N8
|widescore=yes|bold_winner=high
|manualboldmatch2=yes
|3rdplace=yes|style=white-space:nowrap
|RD1='''[[#उपांत्यपूर्व सामने|उपांत्यपूर्व सामने]]'''
|RD2='''[[#उपांत्य सामने | उपांत्य सामने]]'''
|RD3='''[[#सुवर्ण पदक सामना| सुवर्ण पदक सामना]]'''
|Consol='''[[#कांस्य पदक सामना| कांस्य पदक सामना]]'''

&lt;!--quarter finals  --&gt;
|२८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]] | '''{{cr|PAK}}'''|'''सामना रद्द'''|{{cr|HKG}}| सामना रद्द
|२९ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]] |{{cr|BAN}} |'''सामना रद्द'''|{{cr|MAS}} | सामना रद्द
|२८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]] | '''{{cr|IND}}'''| '''सामना रद्द''' |{{cr|AFG|२०१३}} | सामना रद्द
|२९ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]] |{{cr|SRI}} |'''सामना रद्द'''|{{cr|NEP}} | सामना रद्द

&lt;!-- semi finals --&gt;
| १ ऑक्टोबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]] | {{cr|PAK}} ||{{cr|BAN}} |
| १ ऑक्टोबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]] |{{cr|IND}} ||{{cr|SRI}}|

&lt;!--final --&gt;
| ३ ऑक्टोबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]||||

&lt;!--third place --&gt;
| ३ ऑक्टोबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]||||
}}&lt;section end=&quot;bracket&quot;/&gt;
=== उपांत्यपूर्व सामने  ===
&lt;section begin=QF1/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|QF1}}'''उपांत्यपूर्व सामना १'''
|date = २८ सप्टेंबर २०२६
|time = ०९:०० 
|daynight = 
|team1 = {{cr-rt|PAK}}
|team2 = {{cr|HK}}
|score1 = 
|runs1 = 
|wickets1 = 
|score2 = 
|runs2 = 
|wickets2 = 
|result = सामना रद्द
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552772.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (म) आणि [[प्रगीथ राम्बुकवेल्ला]] (श्री) 
|toss = नाणेफेक नाही
|rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही.
| notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे पाकिस्तान उपांत्यफेरीसाठी पात्र.
}}&lt;section end=QF1/&gt;
----
&lt;section begin=QF2/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|QF2}}'''उपांत्यपूर्व सामना २'''
|date = २८ सप्टेंबर २०२६
|time = १४:००
|team1 = {{cr-rt|IND}}
|team2 = {{cr|AFG|२०१३}}
|score1 = 
|runs1 = 
|wickets1 = 
|score2 = 
|runs2 = 
|wickets2 = 
|result = सामना रद्द
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552773.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = [[प्रगीथ राम्बुकवेल्ला]] (श्री) आणि [[गाझी सोहेल]] (पा)
|toss = नाणेफेक नाही
|rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही.
| notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे भारत उपांत्यफेरीसाठी पात्र.
}}&lt;section end=QF2/&gt;
----
&lt;section begin=QF3/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|QF3}}''' उपांत्यपूर्व सामना ३'''
|date = २९ सप्टेंबर २०२६
|time = ०९:०० 
|team1 = {{cr-rt|SRI}}
|team2 ={{cr|NEP}}
|score1 = 
|runs1 = 
|wickets1 = 
|score2 = 
|runs2 = 
|wickets2 = 
|result = 
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552774.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = [[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[गाझी सोहेल]] (पा)
|toss = नाणेफेक नाही
|rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही.
| notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे श्रीलंका उपांत्यफेरीसाठी पात्र.
}}&lt;section end=QF3/&gt;
----
&lt;section begin=QF4/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|QF4}}''' उपांत्यपूर्व सामना ४ '''
|date = २९ सप्टेंबर २०२६
|time = १४:००
|daynight = 
|team1 = {{cr-rt|BAN}}
|team2 = {{cr|MAS}}
|score1 = 
|runs1 = 
|wickets1 = 
|score2 = 
|runs2 = 
|wickets2 = 
|result = 
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552775.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = [[फैसल आफ्रिदी]] (पा) आणि फारूक खान (अ) 
|toss = नाणेफेक नाही
|rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही.
| notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे श्रीलंका उपांत्यफेरीसाठी पात्र.
}}&lt;section end=QF4/&gt;

=== उपांत्य सामने  ===
&lt;section begin=SF1/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|SF1}}''' उपांत्य सामना १'''
|date = १ ऑक्टोबर २०२६
|time = ०९:०० 
|team1 = {{cr-rt|PAK}}
|team2 = {{cr|BAN}}
|score1 = 
|runs1 = 
|wickets1 = 
|score2 = 
|runs2 = 
|wickets2 = 
|result = 
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552776.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = 
|toss = 
|rain = 
}}&lt;section end=SF1/&gt;
----
&lt;section begin=SF2/&gt;{{Single-innings cricket match
|round = {{anchor|SF2}}'''उपांत्य सामना २'''
|date = १ ऑक्टोबर २०२६
|time = १४:००
|daynight = 
|team1 = {{cr-rt|IND}}
|team2 = {{cr|SRI}}
|score1 = 
|runs1 = 
|wickets1 = 
|score2 = 
|runs2 = 
|wickets2 = 
|result = 
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552777.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = 
|toss = 
|rain = 
}}&lt;section end=SF2/&gt;

=== कांस्य पदक सामना===
&lt;section begin=BMM/&gt;{{Single-innings cricket match
|date = ३ ऑक्टोबर २०२६
|time = ०९:०० 
|team1 = TBD
|team2 = TBD
|score1 = 
|runs1 = 
|wickets1 = 
|score2 = 
|runs2 = 
|wickets2 = 
|result = 
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552778.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = 
|toss = 
|rain = 
}}&lt;section end=BMM/&gt;

=== सुवर्ण पदक सामना===
&lt;section begin=GMM/&gt;{{Single-innings cricket match
|date = ३ ऑक्टोबर २०२६
|time = १४:००
|daynight = 
|team1 = TBD
|team2 = TBD
|score1 = 
|runs1 = 
|wickets1 = 
|score2 = 
|runs2 = 
|wickets2 = 
|result = 
|report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552779.html धावफलक]
|venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]]
|umpires = 
|toss = 
|rain = 
|notes = 
}}&lt;section end=GMM/&gt;

== अंतिम क्रमवारी ==
&lt;section begin=Ranking /&gt;
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=40|क्रमांक
!width=135|संघ
!width=30|{{Tooltip|सा|सामने}}
!width=30|{{Tooltip|वि|विजय}}
!width=30|{{Tooltip|प|पराभव}}
!width=30|{{Tooltip|ब|बरोबरी}}
!width=30|{{Tooltip|अ|अनिर्णित}}
|-
|{{Gold1}}
|align=left|{{cr|unknown}}||||||||||
|-
|{{Silver2}}
|align=left|{{cr|unknown}}||||||||||
|-
|{{Bronze3}}
|align=left|{{cr|unknown}}||||||||||
|-
|४ 
|align=left|{{cr|unknown}}||||||||||
|-

|५ 
|align=left|{{cr|MAS}}|| ३ || १ || ० || ० || २
|-
|६ 
|align=left|{{cr|NEP}}|| ३ || १ || ० || ० || २
|-
|७ 
|align=left|{{cr|AFG|२०१३}}|| ३ || १ || १ || ० || १
|-
|८ 
|align=left|{{cr|HK}}|| ३ || १ || १ || ० || १
|-
|९ 
|align=left|{{cr|OMN}}|| २ || ० || १ || ० || १
|-
|१०
|align=left|{{cr|JPN}}|| २ || ० || १ || ० || १
|-
|}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==नोंदी==
{{notelist}}
==बाह्यदुवे==
* [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]]</text>
      <sha1>2rhlhiinorqv0dbljijjyt98x723q7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची ३८वी घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384583</id>
    <revision>
      <id>2717288</id>
      <parentid>2712877</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5350" sha1="278is4cvfbh4mtyfnx7ldrs3nu4gf17" xml:space="preserve">{{Databox}}
{{भारताचे संविधान}}

'''[[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाची]] अठ्ठेचाळीसावी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (अठ्ठेचाळीसावी घटनादुरुस्ती) अधिनियम, १९७५''' म्हणून ओळखली जाते, तिने &quot;[[भारतातील आणीबाणी (१९७५-७७)|आणीबाणी]] &quot;ची घोषणा अंतिम आणि निर्णायक केली. विशेषतः, या कायद्याने आणीबाणीच्या काळात नागरिकांचे मूलभूत हक्क काढून घेण्याच्या सरकाराच्या अधिकारांना संहिताबद्ध केले आणि त्यांचा विस्तार केला.&lt;ref name=&quot;Henderson&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Henderson|first=Michael|date=Oct 1979|title=Setting India's Democratic House in Order: Constitutional Amendments|url=http://www.jrtr.net/jrtr01/pdf/history.pdf|journal=Asian Survey|publisher=University of California Press|volume=19|issue=10|pages=946–956|doi=10.2307/2643847|jstor=2643847|access-date=2010-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705090549/http://www.jrtr.net/jrtr01/pdf/history.pdf|archive-date=2010-07-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

२२ जुलै १९७५ रोजी [[हरी रामचंद्र गोखले]] यांनी सादर केले आणि विधेयकाला दहा दिवसांत राष्ट्रपतींची संमती मिळाली. ह्या दुरुस्तीने बाह्य, अंतर्गत किंवा आर्थिक धोक्यांना तोंड देण्यासाठी केलेल्या आणीबाणीच्या घोषणांच्या [[न्यायिक पुनरावलोकन|न्यायालयीन पुनरावलोकनास]] प्रतिबंध केला. त्याचबरोबर, एकमेकांवर येणाऱ्या आणीबाणीच्या घोषणा, किंवा राष्ट्रपती किंवा राज्यपालांनी जारी केलेले अध्यादेश, आणि आणीबाणीच्या काळात लागू केलेले व मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन करणारे कायदे यांच्या न्यायालयीन पुनरावलोकनावरही बंदी घालण्यात आली. &lt;ref name=&quot;Austin&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/workingdemocrati00aust|title=Working a Democratic Constitution - A History of the Indian Experience|last=Austin|first=Granville|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=019565610X|location=New Delhi|pages=[https://archive.org/details/workingdemocrati00aust/page/n173 319]|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

== मान्यता ==
जेव्हा निम्म्याहून अधिक राज्यांच्या विधानमंडळांनी या कायद्याला मान्यता दिली, तेव्हा तो मंजूर झाला. ज्या राज्य विधानमंडळांनी दुरुस्तीला मान्यता दिली त्यांची यादी खाली दिली आहे: &lt;ref name=&quot;ConstitutionAmendment&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.134/intranet/CAI/2.pdf|title=Constitution Amendment in India|website=Lok Sabha Secretariat|pages=148–152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203013122/http://164.100.47.134/intranet/CAI/2.pdf|archive-date=3 December 2013|access-date=20 May 2015}}&lt;/ref&gt;

# [[आंध्र प्रदेश]]
# [[आसाम]]
# [[बिहार]]
# [[हरियाणा]]
# [[हिमाचल प्रदेश]]
# [[कर्नाटक]]
# [[केरळ]]
# [[मध्य प्रदेश]]
# [[महाराष्ट्र]]
# [[मेघालय]]
# [[ओडिशा|ओरिसा]]
# [[पंजाब]]
# [[राजस्थान]]
# [[सिक्कीम]]
# [[त्रिपुरा]]
# [[उत्तर प्रदेश]]
# [[पश्चिम बंगाल]]

मंजूर केले नाही:

# [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]]
# [[गुजरात]]
# [[मणिपूर]]
# [[नागालँड]]
# [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]
[[वर्ग:इंदिरा गांधी]]
[[वर्ग:१९७५ मधील भारत]]</text>
      <sha1>278is4cvfbh4mtyfnx7ldrs3nu4gf17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची ३९वी घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384602</id>
    <revision>
      <id>2717289</id>
      <parentid>2712753</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9209" sha1="8zqc04ugk98i4ocez8rckn24hvurmix" xml:space="preserve">{{Databox}}
{{भारताचे संविधान}}
१० ऑगस्ट १९७५ रोजी लागू झालेल्या '''[[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाच्या]] ३९ व्या घटनादुरुस्तीने''' [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]], [[भारताचे उपराष्ट्रपती|उपराष्ट्रपती]], [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] आणि [[लोकसभेचा अध्यक्ष|लोकसभा अध्यक्ष]] यांच्या निवडणुका ह्या भारतीय न्यायालयांच्या छाननीच्या बाहेर ठेवल्या होत्या. ही दुरुस्ती १९७५ &amp;#x2013; १९७७ च्या [[भारतातील आणीबाणी (१९७५-७७)|आणीबाणीच्या]] काळात मंजूर करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;THE CONSTITUTION (THIRTY-NINTH AMENDMENT) ACT, 1975&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://india.gov.in/govt/documents/amendment/amend39.htm|title=THE CONSTITUTION (THIRTY-NINTH AMENDMENT) ACT, 1975|publisher=india.gov.in|access-date=7 May 2012}}&lt;/ref&gt; भ्रष्ट निवडणूक पद्धतींच्या कारणास्तव, [[अलाहाबाद उच्च न्यायालय|अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने]] ''स्टेट ऑफ उत्तर प्रदेश विरुद्ध राज नारायण'' या खटल्यात [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींची]] निवडणूक रद्द केल्याच्या निर्णयासंदर्भात, [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात]] होणारी सुनावणी टाळण्यासाठी गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] सरकारने हा प्रस्ताव मांडला होता.

== पार्श्वभूमी ==
राज नारायण यांनी इंदिरा गांधींवर [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१ लोकसभा निवडणुकीदरम्यान]] शासकीय यंत्रणेचा गैरवापर केल्याचा आरोप केला होता.

त्यानंतर, [[अलाहाबाद उच्च न्यायालय|अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने]] तिला दोषी ठरवले, ज्यानुसार तिला [[लोकसभा|लोकसभेतून]] तात्काळ बडतर्फ केले. उच्च न्यायालयाने तिला पुढील ६ वर्षांसाठी निवडणुका लढवण्यास बंदी घातली आणि पंतप्रधानपदाचा राजीनामा देण्याची मागणी केली. इंदिरा गांधींनी त्याच दिवशी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयात]] अपील केले आणि त्यांचे प्रकरण स्वीकारण्यात आले. न्यायालयाने तिला जामीन मंजूर केला आणि सदर खटला पूर्ण होईपर्यंत आणखी ६ महिने पंतप्रधानपदी राहण्याची परवानगी दिली, मात्र तिला खासदार म्हणून पुन्हा सामावून घेण्यास नकार दिला. पूर्वीप्रमाणेच हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात चालू राहिल्यास निश्चित विनाश ओढवणार हे लक्षात आल्यावर, गांधींनी दुसऱ्याच रात्री राष्ट्रपतींना ([[फक्रुद्दीन अली अहमद]]) [[भारतातील आणीबाणी (१९७५-७७)|आणीबाणी]] जाहीर करण्याची यशस्वी शिफारस केली आणि हुकूमनाम्याद्वारे आपले राज्य सुरू केले.

या काळात, इंदिरा गांधींनी आपले स्थान सुरक्षित करण्यासाठी आणि भारतीय राजकारणातून आपली हकालपट्टी टाळण्यासाठी ३९ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यासाठी जोर लावला. त्यांनी [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती|भारतीय संविधानाची ४२ वी घटनादुरुस्ती]] पण आणली, ज्यामध्ये अनुच्छेद ३६८ चे खंड ४ आणि ५ समाविष्ट करून संसदेच्या घटनादुरुस्तीच्या अधिकारावरील सर्व निर्बंध काढून टाकले आणि अशी तरतूद केली की भारतातील कोणत्याही न्यायालयात दुरुस्त्यांना आव्हान देता येणार नाही.

नंतर ''इंदिरा गांधी विरुद्ध राज नारायण'' खटल्यात, ३९वी घटनादुरुस्ती रद्द करण्यात आली आणि ''[[केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ सरकार|केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य]]'' खटल्यातील मूलभूत संरचनेच्या सिद्धांताला बळकटी देण्यात आली.

== वैशिष्ट्ये ==
३९ व्या घटनादुरुस्तीमध्ये तीन प्रमुख वैशिष्ट्ये आणली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.india.gov.in/my-government/constitution-india/amendments/constitution-india-thirty-ninth-amendment-act-1975|title=The Constitution (Thirty-ninth Amendment) Act, 1975{{!}} National Portal of India|website=www.india.gov.in|language=en|access-date=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiankanoon.org/doc/936707/|title=Indira Nehru Gandhi vs Shri Raj Narain &amp; Anr on 7 November, 1975|website=indiankanoon.org|access-date=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;

* त्याद्वारे विद्यमान कलम ७१ च्या जागी नवीन कलम ७१ आणण्यात आले, ज्यात असे म्हटले आहे की, &quot;संविधानाच्या तरतुदींच्या अधीन राहून, संसद कायद्याद्वारे राष्ट्रपती किंवा उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीशी संबंधित किंवा संलग्न असलेल्या कोणत्याही बाबीचे नियमन करू शकते, ज्यामध्ये अशा निवडणुकीला आव्हान देण्याच्या कारणांचाही समावेश आहे.&quot;
* सहा कलमांसह नवीन कलम ३२९-अ तयार केले.
* घटनेच्या नवव्या अनुसूचीमध्ये नोंद ८६ नंतर आणि स्पष्टीकरणापूर्वी नवीन नोंदी क्र. ८७ – १२७ समाविष्ट केल्या.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]
[[वर्ग:इंदिरा गांधी]]
[[वर्ग:१९७५ मधील भारत]]</text>
      <sha1>8zqc04ugk98i4ocez8rckn24hvurmix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची ४१वी घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384603</id>
    <revision>
      <id>2717299</id>
      <parentid>2712760</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3520" sha1="g6ha8pjq3685rahy9p81xd2hugokwvf" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
'''[[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाची]] ४१वी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (एकोणचाळीसावी दुरुस्ती) अधिनियम, १९७६''' म्हणून ओळखली जाते, ह्याने संविधानाच्या कलम ३१६(२) मध्ये दुरुस्ती करून राज्य लोकसेवा आयोगाचे अध्यक्ष आणि सदस्यांचे सेवानिवृत्तीचे वय ६० वरून ६२ वर्षे केले होते.

तत्कालीन [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]], कार्मिक आणि प्रशासकीय सुधारणा विभाग आणि संसदीय कामकाज विभागाचे राज्यमंत्री ओम मेहता यांनी हे सादर केले होते आणि घटनेच्या कलम ३१६ मध्ये सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला होता.&lt;ref name=&quot;Constitution Amendment in India&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4yp0yhzdKWIC|title=Constitution Amendment in India|date=1 January 1995|publisher=Northern Book Centre|isbn=9788172110659|editor-last=R.C. Bhardwaj|edition=Sixth|location=New Delhi|pages=72–73;190;361|access-date=8 December 2013}}&lt;/ref&gt;

हे विधेयक ३० ऑगस्ट १९७६ रोजी [[लोकसभा|लोकसभेत]] विचारात घेण्यात आले आणि त्याच दिवशी मंजूर करण्यात आले. लोकसभेने मंजूर केलेले विधेयक, [[राज्यसभा|राज्यसभेत]] १ सप्टेंबर १९७६ रोजी विचारात घेऊन मंजूर करण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Constitution Amendment in India&quot; /&gt; या विधेयकाला तत्कालीन राष्ट्रपती [[फक्रुद्दीन अली अहमद|फखरुद्दीन अली अहमद]] यांची ७ सप्टेंबर १९७६ रोजी संमती मिळाली आणि त्याच दिवशी ते अंमलात आले.&lt;ref name=&quot;Constitution Amendment in India&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.constitution.org/cons/india/amendment.htm|title=The Constitution (Amendment) Acts|publisher=Constitution.org|access-date=2013-12-05}}&lt;/ref&gt; ९ सप्टेंबर १९७६ रोजी ''[[भारतीय राजपत्र|&lt;nowiki/&gt;'द गॅझेट ऑफ इंडिया'मध्ये]]'' याची अधिसूचना प्रसिद्ध झाली 

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]
[[वर्ग:इंदिरा गांधी]]
[[वर्ग:१९७६ मधील भारत]]</text>
      <sha1>g6ha8pjq3685rahy9p81xd2hugokwvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384660</id>
    <revision>
      <id>2717327</id>
      <parentid>2716841</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी) */</comment>
      <origin>2717327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70935" sha1="fn8f6tut6h2rkewci0suvria2e57wsn" xml:space="preserve">{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२६|२०२७}}
'''२०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' सप्टेंबर २०२६ च्या उत्तरार्धापासून ते मार्च २०२७ पर्यंत चालणार आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title= पुरुषांचा २०२३ ते २०२७ भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027 |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110152130/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=१० नोव्हेंबर २०२२ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093 |trans-title=|title= २०२३-२०२७ पुरुषांचा भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम जाहीर | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt; या वेळापत्रकात [[कसोटी सामना|पुरुषांचे कसोटी]], [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने, तसेच [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिलांचे कसोटी]], [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|महिलांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० |महिलांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने आणि इतर काही महत्त्वपूर्ण मालिकांचा समावेश असेल.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |trans-title= हंगाम संग्रह |title=Season archive | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; येथे नमूद केलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत 'असोसिएट' (सहयोगी) देशांचा समावेश असलेल्या इतर अनेक आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकाही खेळल्या जाणार आहेत.

पहिली वहिली [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धा भारतात फेब्रुवारी २०२७ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-dates-confirmed-for-inaugural-icc-women-s-champions-trophy |trans-title= पहिल्या महिला चॅम्पियन्स ट्रॉफीसाठी ठिकाणे निश्चित |title=Venues confirmed for first Women's Champions Trophy |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; 

कसोटी क्रिकेटची १५० वर्षे साजरी करण्यासाठी, मार्च २०२७ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध एक [[दिवस-रात्र क्रिकेट|दिवस-रात्र]] कसोटी सामना आयोजित करण्याचे यजमानपद ऑस्ट्रेलियाकडे आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-to-host-england-in-one-off-match-in-2027-to-celebrate-150-years-of-test-cricket |trans-title=कसोटी क्रिकेटच्या १५० वर्षांच्या पूर्ततेनिमित्त २०२७ मध्ये ऑस्ट्रेलिया इंग्लंडविरुद्ध एका विशेष सामन्याचे यजमानपद भूषवणार. |title=Australia to host England in one-off match in 2027 to celebrate 150 years of Test cricket |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=18 August 2024 |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131339/australia-england-to-play-one-off-match-at-mcg-for-150th-test-anniversary-in-2027 |trans-title=२०२७ मध्ये कसोटी क्रिकेटच्या १५० व्या वर्धापनदिनानिमित्त ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात एमसीजीवर एक विशेष कसोटी सामना खेळला जाणार.|title=Australia, England to play one-off match at MCG for 150th Test anniversary in 2027 |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/story/australia-england-150th-anniversary-test-in-2027-to-be-a-pink-ball-day-night-match-at-mcg-1476705 |trans-title= २०२७ मधील ऑस्ट्रेलिया-इंग्लंड यांच्यातील १५० व्या वर्धापन दिनाची कसोटी सामना 'पिंक-बॉल' दिवस-रात्र सामना असेल. |title=Australia-England 150th anniversary Test in 2027 will be a pink-ball day-night match |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
==मोसम आढावा==
=== पुरुषांचे कार्यक्रम===
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap&quot;
! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | आरंभ दिनांक
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! colspan=3 | निकाल [सामने]
|-
! width=100 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]
! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]]
! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AUS}}
| [३] || २–१ [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा |२७ सप्टेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|WIN}}
| {{n/a}} || २–१ [३] || [५]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|९ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BAN}}
| [१] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा |९ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|PAK}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SRI}}
| [२] || {{n/a}} || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#भारताचा न्यू झीलंड दौरा|२२ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|NZ}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IND}}
| [२] || [५] || [५]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये |२७ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|ZIM}}
| [२] || {{n/a}} || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा |२८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|WIN}}
| [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१३ नोव्हेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AUS}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|ENG}}
| [१] || [३] || [५]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|१५ नोव्हेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BAN}}
| [२] || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AUS}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|NZ}}
| [४] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|१३ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SL}}
| {{n/a}}|| [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१७ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|ENG}}
| [३] || [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#झिम्बाब्वेचा भारत दौरा|३ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|ZIM}}
| {{n/a}} || [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा|१६ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|NZ}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SL}}
| [२] || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा|२१ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AUS}}
| [५] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#अफगाणिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|फेब्रुवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|WIN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AFG|२०१३}}
| [१] || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा|फेब्रुवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|ENG}}
| [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा| फेब्रुवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SL}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SA}}
| [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#आयर्लंड वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|मार्च २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AFG|२०१३}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IRE}}
| [१] || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#न्यू झीलंडचा पाकिस्तान दौरा| मार्च २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|PAK}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|NZ}}
| [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#बांगलादेशचा नेपाळ दौरा |२६ मार्च २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|NEP}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BAN}}
| {{n/a}} || {{n/a}} || [३]
|-
! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! आरंभ दिनांक
! colspan=4 | स्पर्धा
! विजेते
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)|५ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 | {{flagicon|USA}} [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)|९ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 | {{flagicon|OMN}} [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका |२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|७ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 |{{flagicon|UAE}} {{cricon|AFG|२०१३}} [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका |१८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 | {{flagicon|PAK}} [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२२ फेब्रुवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 | {{flagicon image|Flag.svg}} [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|}
=== महिलांचे कार्यक्रम ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |आरंभ दिनांक
! rowspan=&quot;2&quot; |यजमान संघ
! rowspan=&quot;2&quot; |पाहुणा संघ
! colspan=&quot;3&quot; |निकाल [सामने]
|-
! width=80 | [[महिला कसोटी क्रिकेट| म. कसोटी]]
! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|म.आं.ए.दि.]]
! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|म.आं.टी२०]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|ZIM}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|WIN}}
| {{n/a}} || २–१ [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|AUS}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|BAN}}
| {{n/a}} || [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा |१६ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|ZIM}}
| {{n/a}} || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |१८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|AUS}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|NZL}}
| {{n/a}} || [३] || [३] 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |९ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|RSA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|IND}}
| [१] || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा |१० डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|NZ}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|BAN}}
| {{n/a}} || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१८ मार्च २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|RSA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|AUS}}
| [१] || [३] || [३] 
|-
! scope=colgroup colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! scope=col | आरंभ दिनांक
! scope=colgroup colspan=4 | स्पर्धा
! scope=col | विजेते
|- 
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक|१४ फेब्रुवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 | {{nobr|{{flagicon|IND}} [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक |२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक]]}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|}

==सप्टेंबर==
===वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा===
{{main| वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html म.आं.ए.दि. १५६५] || २४ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९९ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html म.आं.ए.दि. १५६६] || २७ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}} ४ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html म.आं.ए.दि. १५६७] || ३० सप्टेंबर|| [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९१ धावांनी
|-
! colspan=&quot;4&quot;| म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html म.आं.टी२० ३०२९] || ३ ऑक्टोबर|| [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ८ गाडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html म.आं.टी२० ३०३०] || ५ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html म.आं.टी२० ३०३१] || ७ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || 
|}

===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा===
{{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html आं.ए.दि. ५०१७] || २४ सप्टेंबर || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || {{cr|SA}} ६७ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html आं.ए.दि. ५०१९] || २७ सप्टेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|SA}} ३२ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html आं.ए.दि. ५०२३] || ३० सप्टेंबर|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} ४५ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html कसोटी २६३७] || ९–१३ ऑक्टोबर|| [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html २री कसोटी] || १८–२२ ऑक्टोबर|| [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html ३री कसोटी] || २७–३१ऑक्टोबर|| [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || 
|}

===वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा===
{{main| वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html आं.ए.दि. ५०२०] || २७ सप्टेंबर || [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html आं.ए.दि. ५०२२] || ३० सप्टेंबर|| [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html आं.ए.दि. ५०२४] || ३ ऑक्टोबर|| [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] ||{{cr|WIN}} ५ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html आं.टी२० ४१६६] || ६ ऑक्टोबर|| [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html आं.टी२० ४१७९] || ९ ऑक्टोबर|| [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html आं.टी२० ४१८७] || ११ ऑक्टोबर|| [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html आं.टी२० ४२०२] || १४ ऑक्टोबर|| [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html ५वा आं.टी२०] || १७ ऑक्टोबर|| [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] ||
|}

==ऑक्टोबर==
===२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)===
{{main|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html आं.ए.दि. ५०२५] || ३ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||अनिर्णित
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html आं.ए.दि. ५०२६] || ५ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||{{cr|USA}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html आं.ए.दि. ५०२७] || ७ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html आं.ए.दि. ५०२९] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html आं.ए.दि. ५०३१] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html आं.ए.दि. ५०३३] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||
|}

===बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा===
{{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528716.html म.आं.ए.दि. १५६८] || ९ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528717.html म.आं.ए.दि. १५६९] || ११ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528718.html म.आं.ए.दि. १५७०] || १४ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || 
|}

===बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये===
{{main| अफगाणिस्तान वि बांगलादेश क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | एकमेव कसोटी
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555116.html कसोटी २९३६] || ९–१३ ऑक्टोबर|| || 
|}

===२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)===
{{main|२०२६ ओमान तिरंगी मालिका}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554415.html आं.ए.दि. ५०२८] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554416.html आं.ए.दि. ५०३०] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554417.html आं.ए.दि. ५०३२] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554418.html आं.ए.दि. ५०३४] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554419.html ५वा आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554420.html ६वा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|}

===श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा===
{{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550708.html आं.टी२० ४१८०] || ९ ऑक्टोबर|| [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550709.html आं.टी२० ४१८८] || ११ ऑक्टोबर|| [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550710.html आं.टी२० ४१९५] || १३ ऑक्टोबर|| [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] — कसोटी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550711.html १ली कसोटी] || ९–१३ नोव्हेंबर || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550712.html २री कसोटी] || १७–२१ नोव्हेंबर || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] ||
|}

===झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा===
{{main| झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html १ला म.आं.टी२०] || १६ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html २रा म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html ३रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || 
|-
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535655.html १ला म.आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535656.html २रा म.आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535657.html ३रा म.आं.ए.दि.] || २८ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || 
|}

===२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका===
{{main|२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका}}

{{#section: २०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका |PTS}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555117.html १ला आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|BAN}} || {{cr|ZIM}} ||  || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555118.html २रा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|ZIM}} ||  || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555119.html ३रा आं.ए.दि.] || २१ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|BAN}} ||  || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |अंतिम सामना
|-
| [ ४था आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| TBD || TBD ||  || 
|}

===२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका===
{{main|२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | साखळी सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550713.html १ला आं.ए.दि.] || १८ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550714.html २रा आं.ए.दि.] || २० ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550715.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550716.html ४था आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550717.html ५वा आं.ए.दि.] || २७ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550718.html ६वा आं.ए.दि.] || २९ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |अंतिम सामना
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550719.html ७वा आं.ए.दि.] || ३१ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || 
|}

===न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा===
{{main| न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528722.html १ला म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528723.html २रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528724.html ३रा म.आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528725.html १ला म.आं.ए.दि.] || ६ मार्च || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528726.html २रा म.आं.ए.दि.] || ८ मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528727.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १० मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] ||  
|}

===भारताचा न्यू झीलंड दौरा ===

{{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html १ला आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html २रा आं.टी२०] || २४ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html ३रा आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html ४था आं.टी२०] || ३० ऑक्टोबर|| [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html ५वा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot; | आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539437.html १ला आं.ए.दि.] || ४ नोव्हेंबर || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539438.html २रा आं.ए.दि.] || ७ नोव्हेंबर || [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539439.html ३रा आं.ए.दि.] || १० नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539440.html ४था आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539441.html ५वा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539442.html १ली कसोटी] || १९–२३ नोव्हेंबर || [[Basin Reserve]], [[Wellington]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539443.html २री कसोटी] || २७ नोव्हेंबर–१ डिसेंबर || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] ||
|}

===झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये===
{{main|अफगाणिस्तान वि झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555120.html १ला आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555121.html २रा आं.टी२०] || २९ ऑक्टोबर|| ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555122.html ३रा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| कसोटी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555123.html १ली कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर ||  ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555124.html २री कसोटी] || १३–१७ नोव्हेंबर ||  ||
|}

===वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा===
{{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553295.html १ली कसोटी] || २८ ऑक्टोबर–१ नोव्हेंबर || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553296.html २री कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] ||
|}
==नोव्हेंबर==
=== इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा===
{{Main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528703.html १ला आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528704.html २रा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528705.html ३रा आं.ए.दि.] || १८ नोव्हेंबर || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528706.html १ला आं.टी२०] || २१ नोव्हेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528707.html २रा आं.टी२०] || २४ नोव्हेंबर || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528708.html ३रा आं.टी२०] || २७ नोव्हेंबर || [[द गब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528709.html ४था आं.टी२०] || २९ नोव्हेंबर || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528710.html ५वा आं.टी२०] || २ डिसेंबर || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| एकमेव कसोटी
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528715.html एकमेव कसोटी] || ११–१५ मार्च|| [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || 
|}

=== बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा===
{{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525662.html १ली कसोटी] || १५–१९ नोव्हेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525663.html २री कसोटी] || २३–२७ नोव्हेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525664.html १ला आं.ए.दि.] || १ डिसेंबर || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525665.html २रा आं.ए.दि.] || ४ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525666.html ३रा आं.ए.दि.] || ७ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525667.html १ला आं.टी२०] || १० डिसेंबर || [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525668.html २रा आं.टी२०] || १२ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525669.html ३रा आं.टी२०] || १३ डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] ||
|}
==डिसेंबर==
===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा===
{{main| न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528711.html १ली कसोटी] || ९–१३ डिसेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528712.html २री कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528713.html ३री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528714.html ४थी कसोटी] || ४–८ जानेवारी|| [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] ||
|}

===भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा===
{{main| भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| महिला कसोटी सामना
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| एकमेव महिला कसोटी|| ९–१२ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
|१ला म.आं.ए.दि. || १६ डिसेंबर || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || 
|-
|२रा म.आं.ए.दि. || १९ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || 
|-
|३रा म.आं.ए.दि. || २२ डिसेंबर || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || 
|-
! colspan=&quot;4&quot;| म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.टी२० || २६ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || 
|-
|२रा म.आं.टी२०|| २९ डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || 
|-
|३रा म.आं.टी२०|| ३० डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || 
|-
|}

===बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा===
{{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.टी२० || १० डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] ||
|-
| २रा म.आं.टी२० || १२ डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] ||
|-
| ३रा म.आं.टी२० || १५ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot; | म.आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.ए.दि. || १८ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] ||
|-
| २रा म.आं.ए.दि. || २१ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] ||
|-
| ३रा म.आं.ए.दि. || २३ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] ||
|}

===श्रीलंकेचा भारत दौरा===
{{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529235.html १ला आं.ए.दि.] || १३ डिसेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529236.html २रा आं.ए.दि.] || १६ डिसेंबर || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529237.html ३रा आं.ए.दि.] || १९ डिसेंबर || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html १ला आं.टी२०] || २२ डिसेंबर || [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html २रा आं.टी२०] || २४ डिसेंबर || [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html ३रा आं.टी२०] || २७ डिसेंबर || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[पुणे]] ||
|}

===इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा===
{{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525671.html १ली कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525672.html २री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525673.html ३री कसोटी] || ३–७ जानेवारी || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || 
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525674.html १ला आं.ए.दि.] || १० जानेवारी || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525675.html २रा आं.ए.दि.] || १३ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525676.html ३रा आं.ए.दि.] || १५ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] ||
|}
==जानेवारी==
===झिम्बाब्वेचा भारत दौरा ===
{{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529241.html १ला आं.ए.दि.] || ३ जानेवारी || [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529242.html २रा आं.ए.दि.] || ६ जानेवारी || [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529243.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ जानेवारी || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] ||
|}

===श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा===
{{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539444.html १ला आं.ए.दि.] || १६ जानेवारी || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539445.html २रा आं.ए.दि.] || १९ जानेवारी || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539446.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ जानेवारी || [[ओटागो विद्यापीठ ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot; | आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539447.html १ला आं.टी२०] || २६ जानेवारी || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539448.html २रा आं.टी२०] || २९ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539449.html ३रा आं.टी२०] || ३१ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539450.html १ली कसोटी] || 4–8 फेब्रुवारी || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539451.html २री कसोटी] || 12–16 फेब्रुवारी || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] ||
|}

===ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा===
{{main| ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529244.html १ली कसोटी] || २१–२५ जानेवारी || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529245.html २री कसोटी] || २९ जानेवारी–२ फेब्रुवारी || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529246.html ३री कसोटी] || ११–१५ फेब्रुवारी || [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529247.html ४थी कसोटी] || १९–२३ फेब्रुवारी || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529248.html ५वी कसोटी] || २७ फेब्रुवारी–३ मार्च|| [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] ||
|}
==फेब्रुवारी==
===इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा===
{{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ली कसोटी ||  ||  ||
|-
| २री कसोटी ||  ||  ||
|}

===दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा===
{{main| दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ली कसोटी ||  ||  ||
|-
| २री कसोटी ||  ||  ||
|}

===२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक ===
{{main|२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक }}

===२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता===
{{main|२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता}}
==मार्च==
===ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा===
{{main| ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.टी२० || १८ मार्च|| [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]]||
|-
| २रा म.आं.टी२० || २१ मार्च || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]]||
|-
|३रा म.आं.टी२० || २३ मार्च || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]]
|
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.ए.दि. || २७ मार्च || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]]||
|-
| २रा म.आं.ए.दि. || ३१ मार्च || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]]||
|-
| ३रा म.आं.ए.दि. || ३ मार्च || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| महिला कसोटी सामना
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| एकमेव महिला कसोटी || ८–११ एप्रिल|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] ||
|}

===बांगलादेशचा नेपाळ दौरा ===
{{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा नेपाळ दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.टी२० || २६ मार्च|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || 
|-
| २रा म.आं.टी२० || २८ मार्च || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || 
|-
| ३रा म.आं.टी२० || ३० मार्च || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || 
|}
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}</text>
      <sha1>fn8f6tut6h2rkewci0suvria2e57wsn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717329</id>
      <parentid>2717327</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा */</comment>
      <origin>2717329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70974" sha1="qs7xs0zh0budgpfzze0vkadvl3xc8pu" xml:space="preserve">{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२६|२०२७}}
'''२०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' सप्टेंबर २०२६ च्या उत्तरार्धापासून ते मार्च २०२७ पर्यंत चालणार आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title= पुरुषांचा २०२३ ते २०२७ भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027 |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110152130/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=१० नोव्हेंबर २०२२ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093 |trans-title=|title= २०२३-२०२७ पुरुषांचा भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम जाहीर | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt; या वेळापत्रकात [[कसोटी सामना|पुरुषांचे कसोटी]], [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने, तसेच [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिलांचे कसोटी]], [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|महिलांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० |महिलांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने आणि इतर काही महत्त्वपूर्ण मालिकांचा समावेश असेल.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |trans-title= हंगाम संग्रह |title=Season archive | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; येथे नमूद केलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत 'असोसिएट' (सहयोगी) देशांचा समावेश असलेल्या इतर अनेक आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकाही खेळल्या जाणार आहेत.

पहिली वहिली [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धा भारतात फेब्रुवारी २०२७ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-dates-confirmed-for-inaugural-icc-women-s-champions-trophy |trans-title= पहिल्या महिला चॅम्पियन्स ट्रॉफीसाठी ठिकाणे निश्चित |title=Venues confirmed for first Women's Champions Trophy |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; 

कसोटी क्रिकेटची १५० वर्षे साजरी करण्यासाठी, मार्च २०२७ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध एक [[दिवस-रात्र क्रिकेट|दिवस-रात्र]] कसोटी सामना आयोजित करण्याचे यजमानपद ऑस्ट्रेलियाकडे आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-to-host-england-in-one-off-match-in-2027-to-celebrate-150-years-of-test-cricket |trans-title=कसोटी क्रिकेटच्या १५० वर्षांच्या पूर्ततेनिमित्त २०२७ मध्ये ऑस्ट्रेलिया इंग्लंडविरुद्ध एका विशेष सामन्याचे यजमानपद भूषवणार. |title=Australia to host England in one-off match in 2027 to celebrate 150 years of Test cricket |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=18 August 2024 |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131339/australia-england-to-play-one-off-match-at-mcg-for-150th-test-anniversary-in-2027 |trans-title=२०२७ मध्ये कसोटी क्रिकेटच्या १५० व्या वर्धापनदिनानिमित्त ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात एमसीजीवर एक विशेष कसोटी सामना खेळला जाणार.|title=Australia, England to play one-off match at MCG for 150th Test anniversary in 2027 |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/story/australia-england-150th-anniversary-test-in-2027-to-be-a-pink-ball-day-night-match-at-mcg-1476705 |trans-title= २०२७ मधील ऑस्ट्रेलिया-इंग्लंड यांच्यातील १५० व्या वर्धापन दिनाची कसोटी सामना 'पिंक-बॉल' दिवस-रात्र सामना असेल. |title=Australia-England 150th anniversary Test in 2027 will be a pink-ball day-night match |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
==मोसम आढावा==
=== पुरुषांचे कार्यक्रम===
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap&quot;
! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | आरंभ दिनांक
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! colspan=3 | निकाल [सामने]
|-
! width=100 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]
! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]]
! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AUS}}
| [३] || २–१ [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा |२७ सप्टेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|WIN}}
| {{n/a}} || २–१ [३] || [५]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|९ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BAN}}
| [१] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा |९ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|PAK}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SRI}}
| [२] || {{n/a}} || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#भारताचा न्यू झीलंड दौरा|२२ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|NZ}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IND}}
| [२] || [५] || [५]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये |२७ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|ZIM}}
| [२] || {{n/a}} || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा |२८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|WIN}}
| [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१३ नोव्हेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AUS}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|ENG}}
| [१] || [३] || [५]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|१५ नोव्हेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BAN}}
| [२] || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AUS}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|NZ}}
| [४] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|१३ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SL}}
| {{n/a}}|| [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१७ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|ENG}}
| [३] || [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#झिम्बाब्वेचा भारत दौरा|३ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|ZIM}}
| {{n/a}} || [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा|१६ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|NZ}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SL}}
| [२] || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा|२१ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AUS}}
| [५] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#अफगाणिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|फेब्रुवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|WIN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AFG|२०१३}}
| [१] || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा|फेब्रुवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|ENG}}
| [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा| फेब्रुवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SL}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|SA}}
| [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#आयर्लंड वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|मार्च २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|AFG|२०१३}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IRE}}
| [१] || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#न्यू झीलंडचा पाकिस्तान दौरा| मार्च २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|PAK}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|NZ}}
| [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#बांगलादेशचा नेपाळ दौरा |२६ मार्च २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|NEP}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BAN}}
| {{n/a}} || {{n/a}} || [३]
|-
! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! आरंभ दिनांक
! colspan=4 | स्पर्धा
! विजेते
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)|५ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 | {{flagicon|USA}} [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)|९ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 | {{flagicon|OMN}} [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका |२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|७ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 |{{flagicon|UAE}} {{cricon|AFG|२०१३}} [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका |१८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 | {{flagicon|PAK}} [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२२ फेब्रुवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 | {{flagicon image|Flag.svg}} [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|}
=== महिलांचे कार्यक्रम ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |आरंभ दिनांक
! rowspan=&quot;2&quot; |यजमान संघ
! rowspan=&quot;2&quot; |पाहुणा संघ
! colspan=&quot;3&quot; |निकाल [सामने]
|-
! width=80 | [[महिला कसोटी क्रिकेट| म. कसोटी]]
! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|म.आं.ए.दि.]]
! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|म.आं.टी२०]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|ZIM}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|WIN}}
| {{n/a}} || २–१ [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|AUS}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|BAN}}
| {{n/a}} || [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा |१६ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|ZIM}}
| {{n/a}} || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |१८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|AUS}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|NZL}}
| {{n/a}} || [३] || [३] 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |९ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|RSA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|IND}}
| [१] || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा |१० डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|NZ}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|BAN}}
| {{n/a}} || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१८ मार्च २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|RSA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|AUS}}
| [१] || [३] || [३] 
|-
! scope=colgroup colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! scope=col | आरंभ दिनांक
! scope=colgroup colspan=4 | स्पर्धा
! scope=col | विजेते
|- 
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक|१४ फेब्रुवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=4 | {{nobr|{{flagicon|IND}} [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक |२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक]]}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|}

==सप्टेंबर==
===वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा===
{{main| वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html म.आं.ए.दि. १५६५] || २४ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९९ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html म.आं.ए.दि. १५६६] || २७ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}} ४ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html म.आं.ए.दि. १५६७] || ३० सप्टेंबर|| [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९१ धावांनी
|-
! colspan=&quot;4&quot;| म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html म.आं.टी२० ३०२९] || ३ ऑक्टोबर|| [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html म.आं.टी२० ३०३०] || ५ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html म.आं.टी२० ३०३१] || ७ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || 
|}

===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा===
{{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html आं.ए.दि. ५०१७] || २४ सप्टेंबर || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || {{cr|SA}} ६७ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html आं.ए.दि. ५०१९] || २७ सप्टेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|SA}} ३२ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html आं.ए.दि. ५०२३] || ३० सप्टेंबर|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} ४५ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html कसोटी २६३७] || ९–१३ ऑक्टोबर|| [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html २री कसोटी] || १८–२२ ऑक्टोबर|| [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html ३री कसोटी] || २७–३१ऑक्टोबर|| [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || 
|}

===वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा===
{{main| वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html आं.ए.दि. ५०२०] || २७ सप्टेंबर || [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html आं.ए.दि. ५०२२] || ३० सप्टेंबर|| [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html आं.ए.दि. ५०२४] || ३ ऑक्टोबर|| [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] ||{{cr|WIN}} ५ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html आं.टी२० ४१६६] || ६ ऑक्टोबर|| [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html आं.टी२० ४१७९] || ९ ऑक्टोबर|| [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html आं.टी२० ४१८७] || ११ ऑक्टोबर|| [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html आं.टी२० ४२०२] || १४ ऑक्टोबर|| [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html ५वा आं.टी२०] || १७ ऑक्टोबर|| [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] ||
|}

==ऑक्टोबर==
===२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)===
{{main|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html आं.ए.दि. ५०२५] || ३ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||अनिर्णित
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html आं.ए.दि. ५०२६] || ५ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||{{cr|USA}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html आं.ए.दि. ५०२७] || ७ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html आं.ए.दि. ५०२९] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html आं.ए.दि. ५०३१] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html आं.ए.दि. ५०३३] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||
|}

===बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा===
{{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528716.html म.आं.ए.दि. १५६८] || ९ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528717.html म.आं.ए.दि. १५६९] || ११ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528718.html म.आं.ए.दि. १५७०] || १४ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || 
|}

===बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये===
{{main| अफगाणिस्तान वि बांगलादेश क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | एकमेव कसोटी
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555116.html कसोटी २९३६] || ९–१३ ऑक्टोबर|| || 
|}

===२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)===
{{main|२०२६ ओमान तिरंगी मालिका}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554415.html आं.ए.दि. ५०२८] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554416.html आं.ए.दि. ५०३०] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554417.html आं.ए.दि. ५०३२] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554418.html आं.ए.दि. ५०३४] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554419.html ५वा आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554420.html ६वा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] ||
|}

===श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा===
{{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550708.html आं.टी२० ४१८०] || ९ ऑक्टोबर|| [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550709.html आं.टी२० ४१८८] || ११ ऑक्टोबर|| [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550710.html आं.टी२० ४१९५] || १३ ऑक्टोबर|| [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] — कसोटी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550711.html १ली कसोटी] || ९–१३ नोव्हेंबर || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550712.html २री कसोटी] || १७–२१ नोव्हेंबर || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] ||
|}

===झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा===
{{main| झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html १ला म.आं.टी२०] || १६ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html २रा म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html ३रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || 
|-
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535655.html १ला म.आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535656.html २रा म.आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535657.html ३रा म.आं.ए.दि.] || २८ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || 
|}

===२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका===
{{main|२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका}}

{{#section: २०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका |PTS}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555117.html १ला आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|BAN}} || {{cr|ZIM}} ||  || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555118.html २रा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|ZIM}} ||  || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555119.html ३रा आं.ए.दि.] || २१ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|BAN}} ||  || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |अंतिम सामना
|-
| [ ४था आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| TBD || TBD ||  || 
|}

===२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका===
{{main|२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | साखळी सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550713.html १ला आं.ए.दि.] || १८ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550714.html २रा आं.ए.दि.] || २० ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550715.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550716.html ४था आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550717.html ५वा आं.ए.दि.] || २७ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550718.html ६वा आं.ए.दि.] || २९ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |अंतिम सामना
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550719.html ७वा आं.ए.दि.] || ३१ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || 
|}

===न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा===
{{main| न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528722.html १ला म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528723.html २रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528724.html ३रा म.आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528725.html १ला म.आं.ए.दि.] || ६ मार्च || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528726.html २रा म.आं.ए.दि.] || ८ मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528727.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १० मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] ||  
|}

===भारताचा न्यू झीलंड दौरा ===

{{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html १ला आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html २रा आं.टी२०] || २४ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html ३रा आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html ४था आं.टी२०] || ३० ऑक्टोबर|| [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html ५वा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot; | आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539437.html १ला आं.ए.दि.] || ४ नोव्हेंबर || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539438.html २रा आं.ए.दि.] || ७ नोव्हेंबर || [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539439.html ३रा आं.ए.दि.] || १० नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539440.html ४था आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539441.html ५वा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539442.html १ली कसोटी] || १९–२३ नोव्हेंबर || [[Basin Reserve]], [[Wellington]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539443.html २री कसोटी] || २७ नोव्हेंबर–१ डिसेंबर || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] ||
|}

===झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये===
{{main|अफगाणिस्तान वि झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555120.html १ला आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555121.html २रा आं.टी२०] || २९ ऑक्टोबर|| ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555122.html ३रा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| कसोटी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555123.html १ली कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर ||  ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555124.html २री कसोटी] || १३–१७ नोव्हेंबर ||  ||
|}

===वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा===
{{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553295.html १ली कसोटी] || २८ ऑक्टोबर–१ नोव्हेंबर || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553296.html २री कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] ||
|}
==नोव्हेंबर==
=== इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा===
{{Main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528703.html १ला आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528704.html २रा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528705.html ३रा आं.ए.दि.] || १८ नोव्हेंबर || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528706.html १ला आं.टी२०] || २१ नोव्हेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528707.html २रा आं.टी२०] || २४ नोव्हेंबर || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528708.html ३रा आं.टी२०] || २७ नोव्हेंबर || [[द गब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528709.html ४था आं.टी२०] || २९ नोव्हेंबर || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528710.html ५वा आं.टी२०] || २ डिसेंबर || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| एकमेव कसोटी
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528715.html एकमेव कसोटी] || ११–१५ मार्च|| [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || 
|}

=== बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा===
{{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525662.html १ली कसोटी] || १५–१९ नोव्हेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525663.html २री कसोटी] || २३–२७ नोव्हेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525664.html १ला आं.ए.दि.] || १ डिसेंबर || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525665.html २रा आं.ए.दि.] || ४ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525666.html ३रा आं.ए.दि.] || ७ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525667.html १ला आं.टी२०] || १० डिसेंबर || [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525668.html २रा आं.टी२०] || १२ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525669.html ३रा आं.टी२०] || १३ डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] ||
|}
==डिसेंबर==
===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा===
{{main| न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528711.html १ली कसोटी] || ९–१३ डिसेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528712.html २री कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528713.html ३री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528714.html ४थी कसोटी] || ४–८ जानेवारी|| [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] ||
|}

===भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा===
{{main| भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| महिला कसोटी सामना
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| एकमेव महिला कसोटी|| ९–१२ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
|१ला म.आं.ए.दि. || १६ डिसेंबर || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || 
|-
|२रा म.आं.ए.दि. || १९ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || 
|-
|३रा म.आं.ए.दि. || २२ डिसेंबर || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || 
|-
! colspan=&quot;4&quot;| म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.टी२० || २६ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || 
|-
|२रा म.आं.टी२०|| २९ डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || 
|-
|३रा म.आं.टी२०|| ३० डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || 
|-
|}

===बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा===
{{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.टी२० || १० डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] ||
|-
| २रा म.आं.टी२० || १२ डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] ||
|-
| ३रा म.आं.टी२० || १५ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot; | म.आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.ए.दि. || १८ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] ||
|-
| २रा म.आं.ए.दि. || २१ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] ||
|-
| ३रा म.आं.ए.दि. || २३ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] ||
|}

===श्रीलंकेचा भारत दौरा===
{{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529235.html १ला आं.ए.दि.] || १३ डिसेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529236.html २रा आं.ए.दि.] || १६ डिसेंबर || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529237.html ३रा आं.ए.दि.] || १९ डिसेंबर || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html १ला आं.टी२०] || २२ डिसेंबर || [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html २रा आं.टी२०] || २४ डिसेंबर || [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html ३रा आं.टी२०] || २७ डिसेंबर || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[पुणे]] ||
|}

===इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा===
{{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525671.html १ली कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525672.html २री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525673.html ३री कसोटी] || ३–७ जानेवारी || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || 
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525674.html १ला आं.ए.दि.] || १० जानेवारी || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525675.html २रा आं.ए.दि.] || १३ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525676.html ३रा आं.ए.दि.] || १५ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] ||
|}
==जानेवारी==
===झिम्बाब्वेचा भारत दौरा ===
{{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529241.html १ला आं.ए.दि.] || ३ जानेवारी || [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529242.html २रा आं.ए.दि.] || ६ जानेवारी || [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529243.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ जानेवारी || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] ||
|}

===श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा===
{{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539444.html १ला आं.ए.दि.] || १६ जानेवारी || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539445.html २रा आं.ए.दि.] || १९ जानेवारी || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539446.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ जानेवारी || [[ओटागो विद्यापीठ ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot; | आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539447.html १ला आं.टी२०] || २६ जानेवारी || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539448.html २रा आं.टी२०] || २९ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539449.html ३रा आं.टी२०] || ३१ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] ||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539450.html १ली कसोटी] || 4–8 फेब्रुवारी || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539451.html २री कसोटी] || 12–16 फेब्रुवारी || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] ||
|}

===ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा===
{{main| ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529244.html १ली कसोटी] || २१–२५ जानेवारी || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529245.html २री कसोटी] || २९ जानेवारी–२ फेब्रुवारी || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529246.html ३री कसोटी] || ११–१५ फेब्रुवारी || [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529247.html ४थी कसोटी] || १९–२३ फेब्रुवारी || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] ||
|-    
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529248.html ५वी कसोटी] || २७ फेब्रुवारी–३ मार्च|| [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] ||
|}
==फेब्रुवारी==
===इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा===
{{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ली कसोटी ||  ||  ||
|-
| २री कसोटी ||  ||  ||
|}

===दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा===
{{main| दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ली कसोटी ||  ||  ||
|-
| २री कसोटी ||  ||  ||
|}

===२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक ===
{{main|२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक }}

===२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता===
{{main|२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता}}
==मार्च==
===ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा===
{{main| ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;| म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.टी२० || १८ मार्च|| [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]]||
|-
| २रा म.आं.टी२० || २१ मार्च || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]]||
|-
|३रा म.आं.टी२० || २३ मार्च || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]]
|
|-
! colspan=&quot;4&quot;| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.ए.दि. || २७ मार्च || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]]||
|-
| २रा म.आं.ए.दि. || ३१ मार्च || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]]||
|-
| ३रा म.आं.ए.दि. || ३ मार्च || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]||
|-
! colspan=&quot;4&quot;| महिला कसोटी सामना
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| एकमेव महिला कसोटी || ८–११ एप्रिल|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] ||
|}

===बांगलादेशचा नेपाळ दौरा ===
{{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा नेपाळ दौरा, २०२६–२७}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला म.आं.टी२० || २६ मार्च|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || 
|-
| २रा म.आं.टी२० || २८ मार्च || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || 
|-
| ३रा म.आं.टी२० || ३० मार्च || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || 
|}
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}</text>
      <sha1>qs7xs0zh0budgpfzze0vkadvl3xc8pu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७</title>
    <ns>10</ns>
    <id>384665</id>
    <revision>
      <id>2717256</id>
      <parentid>2716867</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9172" sha1="mvavryj5j7bvdyr3e58rpldao1k7n5t" xml:space="preserve">{{Navbox
|name   = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७
|title  = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७]]
|listclass = hlist
|state = collapsed
|above  = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]]

|group1 = सप्टेंबर २०२६
|list1 =

* [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७|वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा]]
* [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७|ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७|वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा]]

|group2 = ऑक्टोबर २०२६
|list2 =

*  [[इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७|इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा]]
* २०२६ मलेशिया महिला तिरंगी मालिका
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ]]
* [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|युएसए तिरंगी मालिका]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता ब|पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता ब]]
* [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[बांगलादेश क्रिकेट संघ अफगाणिस्तान विरुद्ध युएई मध्ये, २०२६–२७|बांगलादेश विरुद्ध अफगाणिस्तान युएईमध्ये]]
* [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका|ओमान तिरंगी मालिका]]
* [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा]]
* [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा]]
* [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका युएईमध्ये]]
* [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका|पाकिस्तान तिरंगी मालिका]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता क|पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता क]]
* [[भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|भारताचा न्यू झीलंड दौरा]]
* [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ अफगाणिस्तान विरुद्ध युएई मध्ये, २०२६–२७|झिम्बाब्वे विरुद्ध अफगाणिस्तान युएईमध्ये]]
* [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७|वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा]]

|group3 = नोव्हेंबर २०२६
|list3 =

* [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* २०२६ महिला उदयोन्मुख राष्ट्रे ट्रॉफी

|group4 = डिसेंबर २०२६
|list4 =

* [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा]]
* [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा भारत दौरा]]
* [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ]]

|group5 = जानेवारी २०२७
|list5 =

* [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|झिम्बाब्वेचा भारत दौरा]]
* [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा]]
* [[ऑस्ट्रेलिया संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा]]

|group6 = फेब्रुवारी २०२७
|list6 =

* [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक|महिला चॅम्पियन्स चषक]]

|group7 = मार्च २०२७
|list7 =

* [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा नेपाळ दौरा, २०२६–२७|बांगलादेशचा नेपाळ दौरा]]

|group8 = चालू स्पर्धा
|list8 =

* [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]]
* [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
* [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]
* [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|महिला अजिंक्यपद]]
* असोसिएट आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट

|below  = पुढील मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२७]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{Collapsible option}}
[[वर्ग:International cricket by year navigational boxes]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mvavryj5j7bvdyr3e58rpldao1k7n5t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717309</id>
      <parentid>2717256</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9172" sha1="m19pz9fpxnankdyvw0xclusp8oa92u3" xml:space="preserve">{{Navbox
|name   = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७
|title  = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७]]
|listclass = hlist
|state = collapsed
|above  = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]]

|group1 = सप्टेंबर २०२६
|list1 =

* [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७|वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा]]
* [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७|ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७|वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा]]

|group2 = ऑक्टोबर २०२६
|list2 =

*  [[इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७|इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा]]
* [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|युएसए तिरंगी मालिका]]
* २०२६ मलेशिया महिला तिरंगी मालिका
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता ब|पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता ब]]
* [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[बांगलादेश क्रिकेट संघ अफगाणिस्तान विरुद्ध युएई मध्ये, २०२६–२७|बांगलादेश विरुद्ध अफगाणिस्तान युएईमध्ये]]
* [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका|ओमान तिरंगी मालिका]]
* [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा]]
* [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा]]
* [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका युएईमध्ये]]
* [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका|पाकिस्तान तिरंगी मालिका]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता क|पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता क]]
* [[भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|भारताचा न्यू झीलंड दौरा]]
* [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ अफगाणिस्तान विरुद्ध युएई मध्ये, २०२६–२७|झिम्बाब्वे विरुद्ध अफगाणिस्तान युएईमध्ये]]
* [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७|वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा]]

|group3 = नोव्हेंबर २०२६
|list3 =

* [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* २०२६ महिला उदयोन्मुख राष्ट्रे ट्रॉफी

|group4 = डिसेंबर २०२६
|list4 =

* [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा]]
* [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा भारत दौरा]]
* [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ]]

|group5 = जानेवारी २०२७
|list5 =

* [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|झिम्बाब्वेचा भारत दौरा]]
* [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा]]
* [[ऑस्ट्रेलिया संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा]]

|group6 = फेब्रुवारी २०२७
|list6 =

* [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक|महिला चॅम्पियन्स चषक]]

|group7 = मार्च २०२७
|list7 =

* [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा नेपाळ दौरा, २०२६–२७|बांगलादेशचा नेपाळ दौरा]]

|group8 = चालू स्पर्धा
|list8 =

* [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]]
* [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
* [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]
* [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|महिला अजिंक्यपद]]
* असोसिएट आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट

|below  = पुढील मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२७]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{Collapsible option}}
[[वर्ग:International cricket by year navigational boxes]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m19pz9fpxnankdyvw0xclusp8oa92u3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717310</id>
      <parentid>2717309</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9175" sha1="i0159i7rhxcj3ttbn4mj2riniif81ho" xml:space="preserve">{{Navbox
|name   = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७
|title  = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७]]
|listclass = hlist
|state = collapsed
|above  = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]]

|group1 = सप्टेंबर २०२६
|list1 =

* [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७|वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा]]
* [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७|ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७|वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा]]

|group2 = ऑक्टोबर २०२६
|list2 =

*  [[इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७|इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा]]
* [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|युएसए तिरंगी मालिका]]
* [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ]]
* २०२६ मलेशिया महिला तिरंगी मालिका
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता ब|पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता ब]]
* [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[बांगलादेश क्रिकेट संघ अफगाणिस्तान विरुद्ध युएई मध्ये, २०२६–२७|बांगलादेश विरुद्ध अफगाणिस्तान युएईमध्ये]]
* [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका|ओमान तिरंगी मालिका]]
* [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा]]
* [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा]]
* [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका युएईमध्ये]]
* [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका|पाकिस्तान तिरंगी मालिका]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता क|पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता क]]
* [[भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|भारताचा न्यू झीलंड दौरा]]
* [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ अफगाणिस्तान विरुद्ध युएई मध्ये, २०२६–२७|झिम्बाब्वे विरुद्ध अफगाणिस्तान युएईमध्ये]]
* [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७|वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा]]

|group3 = नोव्हेंबर २०२६
|list3 =

* [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* २०२६ महिला उदयोन्मुख राष्ट्रे ट्रॉफी

|group4 = डिसेंबर २०२६
|list4 =

* [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७|न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा]]
* [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा भारत दौरा]]
* [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७|इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]]
* [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ]]

|group5 = जानेवारी २०२७
|list5 =

* [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|झिम्बाब्वेचा भारत दौरा]]
* [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७|श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा]]
* [[ऑस्ट्रेलिया संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७|ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा]]

|group6 = फेब्रुवारी २०२७
|list6 =

* [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक|महिला चॅम्पियन्स चषक]]

|group7 = मार्च २०२७
|list7 =

* [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा नेपाळ दौरा, २०२६–२७|बांगलादेशचा नेपाळ दौरा]]

|group8 = चालू स्पर्धा
|list8 =

* [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]]
* [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
* [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]
* [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|महिला अजिंक्यपद]]
* असोसिएट आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट

|below  = पुढील मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२७]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{Collapsible option}}
[[वर्ग:International cricket by year navigational boxes]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i0159i7rhxcj3ttbn4mj2riniif81ho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१९६० अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384690</id>
    <revision>
      <id>2717177</id>
      <parentid>2715821</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14551" sha1="09z7fs6snw5uvcdvrid2iqkfl0y3bag" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट निवडणूक
| election_name = इ.स. १९६० मधील अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक
| country = अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने
| type = अध्यक्षीय
| ongoing = no
| previous_election = इ.स. १९५६ मधील अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक
| previous_year = १९५६
| next_election = इ.स. १९६४ मधील अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक
| next_year = १९६४
| election_date = ८ नोव्हेंबर १९६०

&lt;!-- विजेता उमेदवाराची माहिती --&gt;
| image1 = [[File:John F. Kennedy, White House color photo portrait.jpg|200px]]
| candidate1 = '''[[जॉन एफ. केनेडी]]'''
| party1 = [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]]
| home_state1 = [[मॅसेच्युसेट्स]]
| running_mate1 = '''[[लिंडन बी. जॉन्सन]]'''
| electoral_vote1 = '''३०३'''
| states_carried1 = '''२२'''
| popular_vote1 = '''३,४२,२६,७३१'''
| percentage1 = '''४९.७%'''

&lt;!-- उपविजेता उमेदवाराची माहिती --&gt;
| image2 = [[File:Richard Nixon official portrait as Vice President (cropped).tiff|200px]]
| candidate2 = [[रिचर्ड निक्सन]]
| party2 = [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]]
| home_state2 = [[कॅलिफोर्निया]]
| running_mate2 = [[हेन्री कॅबॉट लॉज जुनिअर]]
| electoral_vote2 = २१९
| states_carried2 = २६
| popular_vote2 = ३,४१,०८,१५७
| percentage2 = ४९.५%

&lt;!-- तिसरा उमेदवार (ॲडजस्टेड / अनप्लेज्ड) --&gt;
| image3 = [[File:Harry F. Byrd Portrait (3x4 cropped).jpg|200px]]
| candidate3 = [[हॅरी एफ. बर्ड]]
| party3 = [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|स्वतंत्र डेमोक्रॅट]]
| home_state3 = [[व्हर्जिनिया]]
| running_mate3 = [[स्ट्रॉम थर्मंड]]
| electoral_vote3 = १५
| states_carried3 = २
| popular_vote3 = —
| percentage3 = —

| map_image = ElectoralCollege1960.svg
| map_size = 350px
| map_caption = राज्यनिहाय निवडणूक निकाल (निळा: केनेडी/डेमोक्रॅटिक, लाल: निक्सन/रिपब्लिकन, पिवळा: बर्ड/स्वतंत्र)

| title = अध्यक्ष
| before_election = [[ड्वाइट डी. आयझेनहॉवर]]
| before_party = [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]]
| after_election = [[जॉन एफ. केनेडी]]
| after_party = [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]]
}}

'''इ.स. १९६० मधील अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेची]] ४४ वी चतुर्वार्षिक अध्यक्षीय निवडणूक होती. ही निवडणूक मंगळवार, ८ नोव्हेंबर १९६० रोजी पार पडली. या निवडणुकीत [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाचे]] उमेदवार आणि मॅसेच्युसेट्सचे सिनेटर [[जॉन एफ. केनेडी]] यांनी [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] उमेदवार व तत्कालीन उपाध्यक्ष [[रिचर्ड निक्सन]] यांचा अत्यंत अटीतटीच्या लढतीत पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Presidential Election of 1960 | url = https://www.cqpress.com/ | publisher = सीक्यू प्रेस | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६ | archive-url = https://web.archive.org/web/20160222055456/https://www.cqpress.com/ | archive-date = 2016-02-22 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

ही निवडणूक अमेरिकन इतिहासातील पहिल्यांदाच दूरचित्रवाणीवर प्रसारित झालेल्या थेट अध्यक्षीय वादविवादांसाठी विशेष प्रसिद्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite news | title = The Kennedy-Nixon Debates of 1960 | url = https://www.history.com/topics/us-presidents/kennedy-nixon-debates | publisher = हिस्ट्री चॅनेल | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; तसेच अमेरिकेचे ५०वे राज्य म्हणून [[हवाई]] आणि ४९वे राज्य म्हणून [[अलास्का]] सहभागी झालेली ही पहिलीच अध्यक्षीय निवडणूक होती.

== पार्श्वभूमी ==
तत्कालीन रिपब्लिकन अध्यक्ष [[ड्वाइट डी. आयझेनहॉवर]] यांनी दोन कार्यकाळ पूर्ण केल्यामुळे [[अमेरिकेच्या संविधानातील २२वा बदल|अमेरिकेच्या संविधानाच्या २२व्या दुरुस्तीनुसार]] ते पुन्हा निवडणुकीसाठी उभे राहण्यास अपात्र होते. त्यामुळे ही निवडणूक दोन्ही पक्षांतील नवीन उमेदवारांतील स्पर्धा होती.

[[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाकडून]] सुरुवातीला अनेक दावेदारांमध्ये स्पर्धा होती, परंतु प्राधमिक निवडणुकांमध्ये चमकदार कामगिरी करत [[जॉन एफ. केनेडी]] यांनी पक्षाची उमेदवारी मिळवली. त्यांनी पक्षांतर्गत संतुलन साधण्यासाठी [[टेक्सास]]चे प्रभावी सिनेट नेते [[लिंडन बी. जॉन्सन]] यांची उपाध्यक्षपदाचे उमेदवार म्हणून निवड केली.

[[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाकडून]] उपाध्यक्ष [[रिचर्ड निक्सन]] हे बिनविरोध मुख्य दावेदार म्हणून पुढे आले. त्यांनी [[मॅसेच्युसेट्समधील अमेरिकेचे सेनेटर|मॅसेच्युसेट्सचे माजी सेनेटर]] आणि [[संयुक्त राष्ट्रांतील अमेरिकेचे राजदूत]] [[हेन्री कॅबॉट लॉज जुनियर]] यांची उपाध्यक्षपदाचे उमेदवार म्हणून निवड केली.

== मुख्य मुद्दे आणि प्रचार ==
* '''[[शीत युद्ध]] आणि परराष्ट्र धोरण:''' [[सोव्हिएत युनियन]]सोबतचे वाढते तणाव, [[क्युबा]] मधील साम्यवादी क्रांती आणि अंतराळ स्पर्धेतील (Space Race) मागासलेपण हे मतदानावरील प्रमुख मुद्दे होते. केनेडी यांनी दावा केला की आयझेनहॉवर-निक्सन प्रशासनामुळे अमेरिका लष्करी व आर्थिकदृष्ट्या सोव्हिएत युनियनच्या मागे पडत आहे.
* '''धर्म आणि सामाजिक पार्श्वभूमी:''' केनेडी हे [[रोमन कॅथलिक]] ख्रिश्चन धर्मीय होते. अमेरिकेच्या इतिहासात यापूर्वी कधीही कॅथलिक व्यक्ती अध्यक्ष झाली नव्हती, त्यामुळे त्यांच्या धर्मावरून मोठा राजकीय वाद निर्माण झाला. केनेडी यांनी स्पष्ट केले की त्यांचे धार्मिक विचार त्यांच्या घटनात्मक कर्तव्यात अडथळा ठरणार नाहीत.
* '''दूरचित्रवाणीवरील वादविवाद:''' सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर १९६० मध्ये केनेडी आणि निक्सन यांच्यात चार थेट दूरचित्रवाणी वादविवाद झाले. पहिल्या वादविवादात केनेडी अत्यंत आत्मविश्वासी आणि प्रभावी दिसले, ज्याचा त्यांना मोठा राजकीय फायदा झाला.&lt;ref&gt;{{cite news | title = How the 1960 TV Debates Changed American Politics | url = https://www.time.com/ | publisher = टाइम मासिक | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६ | archive-url = https://web.archive.org/web/20180226235623/http://time.com/ | archive-date = 2018-02-26 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

== निकाल ==
निकाल अत्यंत चुरशीचा लागला. लोकप्रिय मतांमधील (Popular Vote) फरक केवळ ०.१७% (सुमारे १,१२,००० मते) होता, जो २० व्या शतकातील सर्वात कमी फरकांपैकी एक आहे. मात्र, इलेक्टोरल कॉलेजमध्ये केनेडी यांनी ३०३ मते मिळवून स्पष्ट बहुमत प्राप्त केले.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! उमेदवार !! पक्ष !! गृह राज्य !! इलेक्टोरल मते !! मिळालेली मते (Popular Vote) !! टक्केवारी
|-
| '''[[जॉन एफ. केनेडी]]''' || '''[[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]]''' || '''[[मॅसेच्युसेट्स]]''' || '''३०३''' || '''३,४२,२६,७३१''' || '''४९.७%'''
|-
| [[रिचर्ड निक्सन]] || [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] || [[कॅलिफोर्निया]] || २१९ || ३,४१,०८,१५त् || ४९.५%
|-
| [[हॅरी एफ. बर्ड]] || स्वतंत्र डेमोक्रॅट || [[व्हर्जिनिया]] || १५ || — || —
|}
&lt;ref&gt;{{cite web | title = 1960 Presidential General Election Results | url = https://uselectionatlas.org/RESULTS/national.php?year=1960 | publisher = युएस इलेक्शन ॲटलास | access-date = १ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

=== महत्त्वाचे पैलू ===
* जॉन एफ. केनेडी हे अमेरिकेचे सर्वात तरुण निवडून आलेले अध्यक्ष (वय ४३ वर्षे) ठरले.
* दक्षिण राज्यांतील काही असंतुष्ट डेमोक्रॅटिक इलेक्टर्सनी (Unpledged Electors) पक्षाच्या अधिकृत उमेदवाराला मते न देता [[व्हर्जिनिया]]चे सिनेटर हॅरी एफ. बर्ड यांना १५ इलेक्टोरल मते दिली.
* या निवडणुकीनंतर २० जानेवारी १९६१ रोजी केनेडी यांनी अमेरिकेचे ३५ वे अध्यक्ष म्हणून शपथ घेतली.

== हे सुद्धा पहा ==
* [[अमेरिकेचे अध्यक्ष]]
* [[अमेरिकेच्या अध्यक्षीय निवडणुकांची यादी]]
* [[जॉन एफ. केनेडी]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{s-start}}
{{succession box| before = [[१९५६ अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक|१९५६]]| title = {{देशध्वज|अमेरिका}} अध्यक्षीय निवडणुका| years =१९६०| after = [[१९६४ अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक|१९६४]]
}}
{{s-end}}
{{अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक}}

[[वर्ग:अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षीय निवडणुका]]</text>
      <sha1>09z7fs6snw5uvcdvrid2iqkfl0y3bag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणात देवाला नवरात्री माळ लावणे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384702</id>
    <revision>
      <id>2717151</id>
      <parentid>2715816</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126544" sha1="f3419xihg30n3kjq7tk77cx3s2ftyyh" xml:space="preserve">[[चित्र:घटस्थापना.jpg|thumb|right|250px|घटस्थापनेचा धार्मिक विधी]]
'''नवरात्र सण, कोकणात देवाला माळ लावणे''' ही देवीच्या उपासनेशी संबंधित हिंदू धार्मिक प्रथा  असून महाराष्ट्रातील विविध भागांत त्याचे स्थानिक विविध स्वरूप आढळते. नवरात्राच्या पूजाविधीत घटस्थापना करून देवीची पूजा करण्याबरोबरच काही परंपरांमध्ये दररोज माळ बांधण्याची पद्धत नोंदवली आहे. मराठी विश्वकोशातील नवरात्र विषयक नोंदीनुसार नवरात्र हा कुलाचाराचाही भाग असून विविध कुळांमध्ये त्याच्या आचारपद्धतींमध्ये विविधता आढळते; त्यामध्ये रोज माळ बांधण्याच्या प्रथेचाही उल्लेख आहे. &lt;ref&gt;वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.&lt;/ref&gt;

कोकणातील धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक देवीपरंपरांचा अभ्यास करताना दुर्गा काळे यांनी ग्रामदेवता, स्थानिक श्रद्धा आणि त्यांच्याशी संबंधित विधी व धार्मिक आचारांचे विविध स्वरूप नोंदवले आहे. कोकणातील धार्मिक प्रथांचा स्वतंत्र अभ्यासही स्थानिक धार्मिक वस्तू आणि पूजाविधींच्या संदर्भातून करण्यात आला आहे. &lt;ref&gt;Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.&lt;/ref&gt;

कोकणातील नवरात्रपरंपरेच्या उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये माळ ही देवी किंवा घटाशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील नोंदीत नवरात्राच्या काळात देवी तसेच घरातील घटाला फुलांची माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही स्थानिक देवस्थानांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये घटावर माळ चढवण्याची नोंद आढळते. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे दिसते. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

या लेखात नवरात्राचा सर्वसाधारण इतिहास, देवीची विविध रूपे किंवा नवरात्रातील सर्व धार्मिक विधी यांचे विस्तृत विवेचन केलेले नाही. त्याऐवजी उपलब्ध प्रकाशित आणि स्थानिक स्रोतांच्या आधारे कोकणातील नवरात्राच्या संदर्भात देवी किंवा घटाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत, तिचे स्थानिक स्वरूप, माळेसाठी वापरली जाणारी फुले किंवा अन्य सामग्री, प्रादेशिक विविधता आणि तिची धार्मिक व सांस्कृतिक पार्श्वभूमी यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. विविध स्रोतांमध्ये नोंदलेल्या स्थानिक प्रथा त्यांच्या संबंधित गाव, देवस्थान किंवा समुदायाच्या संदर्भातच मांडल्या आहेत; एखाद्या ठिकाणच्या प्रथेवरून ती संपूर्ण कोकणातील समान प्रथा असल्याचा निष्कर्ष काढलेला नाही.

== नवरात्री माळ म्हणजे काय ==

नवरात्राच्या काळात देवी किंवा घटाला अर्पण केली जाणारी फुलांची माळ ही पूजाविधीशी संबंधित अर्पणवस्तू म्हणून वापरली जाते. नवरात्राच्या स्थानिक नोंदींमध्ये देवी तसेच घटाला फुलांची माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आढळतो. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या संदर्भात देवी आणि घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे नवरात्री माळ ही केवळ फुलांची रचना नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये धार्मिक पूजाविधीचा भाग म्हणून वापरली जाणारी वस्तू आहे. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

माळेचा प्रकार आणि तिच्यासाठी वापरली जाणारी सामग्री स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळी असू शकते. रायगड जिल्ह्यातील नवरात्रविधींच्या नोंदींमध्ये झेंडूच्या फुलांची माळ बांधण्याबरोबरच काही समाजांमध्ये नागवेलीची पाने किंवा पिठापासून तयार केलेली कडकणी वापरण्याची प्रथा नमूद केली आहे. तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, अशी स्वतंत्र नोंदही आढळते. त्यामुळे नवरात्री माळेचे एकच निश्चित स्वरूप संपूर्ण कोकणाला लागू होते असे म्हणता येत नाही. कोकणातील धार्मिक प्रथांच्या अभ्यासातही स्थानिक धार्मिक आचार आणि पूजावस्तूंच्या वापरातील विविधता अधोरेखित झाली आहे. &lt;ref&gt;“नियमांचे पालन करून नवरात्रोत्सव साजरा करा,” ''सकाळ'', 2 ऑक्टोबर 2024.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.&lt;/ref&gt;

माळ लावण्याचा धार्मिक संदर्भ आणि केवळ सजावटीचा उपयोग यांत फरक करणे आवश्यक आहे. देवतेला किंवा घटाला पूजाविधीचा भाग म्हणून माळ अर्पण केली जात असल्याची स्पष्ट नोंद असेल, तर त्या कृतीला धार्मिक अर्पण म्हणूनच पाहता येते. त्याच वेळी माळेमुळे देवता किंवा पूजास्थानाची दृश्य सजावटही होते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे माळेच्या प्रत्येक वापराला स्वतंत्र धार्मिक प्रतीकात्मक अर्थ आहे असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे नवरात्री माळेचा विचार तिच्या प्रत्यक्ष पूजाविधीतील वापराच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. &lt;ref&gt;वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan”.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक पार्श्वभूमी ==

कोकणातील धार्मिक जीवनात स्थानिक देवता, ग्रामदैवत, देवस्थाने आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक प्रथांना महत्त्वाचे स्थान आहे. स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवतांशी संबंधित पूजाविधी, धार्मिक वस्तू आणि त्यांचा वापर यांचा विचार केला जातो. कोकणातील धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना अशा धार्मिक वस्तूंचा स्थानिक देवता आणि पूजाविधींशी असलेला संबंधही नोंदवला गेला आहे. &lt;ref&gt;Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.&lt;/ref&gt;

किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांमध्ये स्थानिक देवता, त्यांची उपासना आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक आचार यांना स्थानिक संदर्भ प्राप्त होतो. दुर्गा काले यांनी किनारी महाराष्ट्रातील रेणुका देवीच्या परंपरेचा अभ्यास करताना देवीशी संबंधित धार्मिक श्रद्धा, स्थानिक उपासना आणि विधी यांचा विचार केला आहे. या अभ्यासातून स्थानिक देवीपरंपरेचा संबंध विशिष्ट भौगोलिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाशी जोडलेला असल्याचे दिसते. &lt;ref&gt;Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.&lt;/ref&gt;

या धार्मिक पार्श्वभूमीत देवतेला अर्पण केल्या जाणाऱ्या वस्तू आणि पूजाविधीतील त्यांचा वापर स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो. नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्येही देवी किंवा घटाशी संबंधित माळेचा वापर आढळतो. ठाणे जिल्ह्यात देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे, तर रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गातील स्थानिक नवरात्रपरंपरांमध्ये घटस्थापना आणि माळ यांचा संबंध नोंदवला आहे. त्यामुळे या लेखात धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान असल्याचे न मानता, संबंधित देवता, गाव, देवस्थान किंवा समुदायाच्या उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे त्यांचे स्थानिक स्वरूप मांडले आहे. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

== देवी, ग्रामदैवत आणि स्थानिक देवपरंपरा ==

महाराष्ट्रातील स्थानिक देवपरंपरांमध्ये देवीचे नाते विशिष्ट गाव, प्रदेश किंवा समुदायाशी जोडलेले आढळते. ग्रामदेवतेचे नाते एखाद्या गावाशी किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असू शकते, तर कुलदैवताची उपासना विशिष्ट कुटुंबाच्या किंवा वंशपरंपरेच्या धार्मिक आचाराशी जोडलेली असते. त्यामुळे स्थानिक देवतेची उपासना ही केवळ धार्मिक विधीपुरती मर्यादित न राहता स्थान, कुटुंब आणि समुदाय यांच्या परस्परसंबंधातून व्यक्त होणाऱ्या धार्मिक परंपरेचा भाग ठरते. &lt;ref&gt;Anne Feldhaus, “Traveling Goddesses”.&lt;/ref&gt;

Anne Feldhaus यांच्या महाराष्ट्रातील देवीपरंपरेवरील अभ्यासात देवी आणि विशिष्ट स्थान यांच्यातील संबंधाला महत्त्व दिले आहे. देवींच्या धार्मिक परंपरा त्यांच्या विशिष्ट स्थळांशी, स्थानिक समाजाशी आणि उपासनेच्या पद्धतींशी जोडलेल्या असू शकतात. त्यामुळे एखाद्या देवीच्या उपासनेतील धार्मिक आचार समजून घेताना त्या देवतेचा स्थानिक संदर्भ आणि तिच्याशी संबंधित समुदायाची परंपरा विचारात घेणे आवश्यक ठरते. &lt;ref&gt;Feldhaus, “Traveling Goddesses”.&lt;/ref&gt;

कोकणातील स्थानिक देवपरंपरांच्या संदर्भात ही स्थानिकता विशेष महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी आणि किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांच्या अभ्यासातून स्थानिक देवी, तिची उपासना आणि तिच्याशी संबंधित धार्मिक विधी यांचे स्थानिक स्वरूप स्पष्ट होते. &lt;ref&gt;Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.&lt;/ref&gt;

नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेकडेही याच स्थानिक संदर्भातून पाहणे आवश्यक आहे. ठाणे जिल्ह्यात देवी तसेच घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे; रत्‍नागिरीतील काही देवस्थानांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये घटावर माळ चढवली जाते, तर सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत देवता, देवस्थान आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

म्हणून एखाद्या गावातील, देवस्थानातील किंवा विशिष्ट समुदायातील माळ अर्पण करण्याची पद्धत संपूर्ण कोकणातील समान धार्मिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यानुसार तिचे स्थानिक स्वरूप स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. या लेखातील प्रादेशिक उदाहरणे त्याच पद्धतीने स्वतंत्रपणे मांडली आहेत.

== नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा ==

नवरात्राच्या काळात देवी, घट किंवा संबंधित पूजास्थानाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये आढळते. उपलब्ध नोंदींमध्ये नवरात्राच्या नऊ दिवसांत माळ अर्पण करण्याचे तसेच दिवसागणिक माळेची संख्या किंवा स्वरूप बदलण्याचे उल्लेख आढळतात. मात्र ही पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. काही ठिकाणी देवीला माळ अर्पण केली जाते, तर काही ठिकाणी घट किंवा देवतेच्या पूजास्थानाशी माळ जोडलेली दिसते. &lt;ref&gt;वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवरात्र उत्सव,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.&lt;/ref&gt;

ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील नवरात्रपरंपरेत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. ''लोकसत्ता''मधील 21 सप्टेंबर 2025 रोजीच्या वृत्तानुसार नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत या भागातील भाविक खुरासणीच्या फुलांना प्राधान्य देतात. या फुलांचा बहर गणेशोत्सवापासून दिवाळीपर्यंतच्या काळात येतो आणि नवरात्राच्या काळात ती उपलब्ध असतात, असे ग्रामीण व आदिवासी भागाचे अभ्यासक गोपाळ वेखंडे यांनी सांगितले आहे. वृत्तात घटस्थापनेच्या काळात घरातील देवीच्या घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण करण्यामागे स्थानिक पारंपरिक कथाही नमूद केली आहे. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

रायगड जिल्ह्यातील चिंभावे गावातील आमजाई देवीच्या नवरात्रोत्सवाबाबतच्या वृत्तात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्पष्ट नोंद आहे. या नवरात्रोत्सवात आमजाई आणि दुर्गाई देवीची एकत्रित घटस्थापना केली जाते आणि विजयादशमीला उत्सवाची सांगता होते. नऊ दिवस माळा चढवण्याबरोबरच दररोज पूजा, आरती आणि जागरण केले जाते. या नोंदीत उत्सवाचे आयोजन स्थानिक ग्रामस्थांकडून आळीपाळीने केले जात असल्याचेही नमूद आहे. त्यामुळे रायगडमधील या उदाहरणात माळ अर्पण करण्याची कृती ही स्थानिक ग्रामदेवतेच्या नवरात्रपरंपरेशी जोडलेली असल्याचे दिसते. &lt;ref&gt;“चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 2024.&lt;/ref&gt;

नवरात्रातील माळांच्या प्रकाराबाबत महाराष्ट्रातील काही धार्मिक नोंदींमध्ये प्रत्येक दिवसासाठी वेगवेगळ्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. काही स्रोतांमध्ये पहिल्या दिवशी शेवंती किंवा सोनचाफ्यासारखी पिवळी फुले, त्यानंतर अनंत, मोगरा, चमेली किंवा तगर यांसारखी पांढरी फुले, गोकर्ण किंवा कृष्णकमळ यांसारखी निळी फुले, तसेच अबोली, तेरडा, अशोक किंवा तिळाची फुले यांसारख्या विविध फुलांचा उल्लेख आहे. पुढील दिवसांसाठी कर्दळी, झेंडू, जास्वंद, कण्हेर, कमळ किंवा गुलाब यांसारख्या फुलांचाही उल्लेख आढळतो. मात्र ही यादी महाराष्ट्रातील नवरात्रपरंपरेतील उदाहरणे आहेत; त्यावरून हीच फुलांची क्रमवारी कोकणातील सर्व देवता किंवा सर्व गावांमध्ये प्रचलित आहे असे म्हणता येत नाही. &lt;ref&gt;“नवरात्रोत्सवातील उपासना कशी करावी? जाणून घ्या सविस्तर,” ''सकाळ'', 2021.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवरात्र उत्सव,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.&lt;/ref&gt;

काही परंपरांमध्ये माळेची संख्या दिवसागणिक वाढवली जाते. उदाहरणार्थ, नवरात्राच्या नऊ दिवसांत दररोज एक माळ वाढवून एकूण नऊ माळा करण्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील काही देवतांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये अशा वाढत्या माळांचा स्वतंत्र उल्लेख आहे. त्यामुळे “नऊ दिवस नऊ माळा” या संकल्पनेचा अर्थ प्रत्येक दिवशी एक नवीन माळ अर्पण करणे, किंवा काही परंपरांमध्ये दिवसागणिक माळांची संख्या वाढवणे, असा स्थानिक प्रथेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. &lt;ref&gt;“घटस्थापना,” ''संवाद मीडिया'', 2022.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“कोर्ले गावाची जुगाईदेवी,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 2017.&lt;/ref&gt;

कोकणातील उपलब्ध उदाहरणे पाहता माळ अर्पण करण्याची पद्धत एकसंध नसून स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार तिचे स्वरूप बदलते. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी आणि घटाला दररोज अर्पण करण्याची परंपरा नोंदली आहे, तर रायगडमधील चिंभावे येथे नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्वतंत्र ग्रामदैवतपरंपरा नोंदली आहे. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या 2025 च्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत देवी, घट, देवस्थान आणि स्थानिक समुदायाच्या परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे म्हणता येते. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 2024.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा ही संपूर्ण कोकणात एकाच पद्धतीने आढळते असे म्हणता येत नाही. उलट उपलब्ध स्थानिक उदाहरणांत माळ कोणाला अर्पण केली जाते, तिच्यासाठी कोणती फुले वापरली जातात, माळांची संख्या किती असते आणि ती दररोज बदलली जाते किंवा वाढवली जाते का, यामध्ये विविधता दिसते. त्यामुळे या लेखात प्रत्येक प्रथा तिच्या उपलब्ध स्थानिक पुराव्याच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडणे अधिक योग्य ठरते.

== कोकणातील विविध भागांतील प्रादेशिक स्वरूप ==

कोकणातील उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये नवरात्राच्या काळात माळ अर्पण करण्याचे वेगवेगळे प्रकार आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण आणि आदिवासी भागांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण केली जाते, रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, तर चिंभावे येथील आमजाई आणि दुर्गाई देवींच्या नवरात्रोत्सवात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत स्थानिक देवता, देवस्थान आणि पूजाविधीनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे दिसते. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;रघुनाथ भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 11 ऑक्टोबर 2024.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

या स्थानिक नोंदींमध्ये माळ कोणाला अर्पण केली जाते, कोणत्या फुलांचा वापर केला जातो आणि माळेची संख्या किंवा पूजाविधीशी असलेला संबंध यांत फरक दिसतो. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा एकसंध पद्धतीने मांडण्याऐवजी संबंधित ठिकाणांच्या स्वतंत्र धार्मिक परंपरांच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य ठरते. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

=== ठाणे परिसर ===

ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांत नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. ''लोकसत्ता''मधील 21 सप्टेंबर 2025 रोजीच्या वृत्तानुसार या भागात नवरात्रोत्सवाच्या काळात खुरासणीच्या फुलांना प्राधान्य दिले जाते. या फुलांचा बहर गणेशोत्सवापासून दिवाळीपर्यंतच्या काळात येतो आणि नवरात्राच्या काळात ती उपलब्ध असतात, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

या वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा स्थानिक धार्मिक वापर स्पष्ट करताना घटस्थापनेच्या काळात घरातील देवीच्या घटाला या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते, अशी माहिती दिली आहे. या प्रथेबरोबर खुरासणीच्या फुलांच्या उपलब्धतेचा आणि ग्रामीण व आदिवासी जीवनाशी असलेल्या त्यांच्या संबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt;

ही नोंद ठाणे जिल्ह्यातील विशिष्ट ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील प्रथेचे उदाहरण आहे. त्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण ठाणे जिल्ह्यात किंवा संपूर्ण कोकणात खुरासणीच्या फुलांची माळ वापरली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== रायगड ===

रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील श्री चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रोत्सवाच्या वर्णनात माळ अर्पण करण्याचा घटस्थापनेशी थेट संबंध नोंदवला आहे. उपलब्ध वृत्तानुसार घटाभोवती मातीत धान्य पेरल्यानंतर घटामध्ये पाणी ठेवले जाते. त्यावर परडी ठेवून वस्त्र आणि नारळ ठेवण्यात येतो आणि त्यानंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या मंदिरातील नवरात्रोत्सव पूर्वापार चालत असल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे असे दिसते. मात्र या एका देवस्थानाच्या उदाहरणावरून रायगड जिल्ह्यातील सर्व नवरात्रपरंपरांमध्ये तिळाच्या फुलांची माळ वापरली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.&lt;/ref&gt;

रायगड जिल्ह्यातील चिंभावे गावातील आमजाई आणि दुर्गाई देवींच्या नवरात्रोत्सवाच्या वृत्तात नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची स्पष्ट नोंद आहे. या दोन्ही ग्रामदेवतांची एकत्र घटस्थापना करून विजयादशमीला उत्सवाची सांगता केली जाते. नऊ दिवस माळा चढवण्याबरोबरच दररोज पूजन, आरती आणि जागरण केले जाते. उत्सवाचे आयोजन दोन्ही संबंधित ग्रामस्थांकडून आळीपाळीने केले जाते, अशीही नोंद आहे. &lt;ref&gt;रघुनाथ भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई,” ''पुढारी'', 11 ऑक्टोबर 2024.&lt;/ref&gt;

तळा आणि चिंभावे येथील नोंदींमध्ये माळ अर्पण करण्याच्या पद्धतीत फरक दिसतो. तळा येथे तिळाच्या फुलांची माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे, तर चिंभावे येथे नऊ दिवस नऊ माळा चढवण्याची नोंद आहे. या दोन उदाहरणांवरून रायगड जिल्ह्यातील स्थानिक नवरात्रपरंपरांमध्येही माळ अर्पण करण्याचे स्वरूप एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;भागवत, “चिंभावे गावाची जागृत ग्रामदैवता आमजाई”.&lt;/ref&gt;

रायगड किल्ल्यावरील शिरकाई देवीच्या नवरात्रपरंपरेत घटस्थापना आणि नऊ दिवसांच्या उत्सवाची नोंद आढळते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनात नवरात्रात देवीचे घट बसवले जात आणि नऊ दिवस उत्सव साजरा होत असे, असे नमूद आहे. मात्र या नोंदीत माळ चढवण्याची विशिष्ट पद्धत नमूद केलेली नाही. त्यामुळे या उदाहरणाचा उपयोग घटस्थापना आणि नवरात्रपरंपरेच्या संदर्भापुरताच करणे योग्य ठरते.

=== रत्‍नागिरी ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक देवीपरंपरांचा अभ्यास करताना देवीचे स्थानिक स्वरूप, तिच्याशी संबंधित धार्मिक श्रद्धा आणि विधी यांचा विचार करण्यात आला आहे. दुर्गा काले यांनी किनारी महाराष्ट्रातील रेणुका देवीच्या परंपरेचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक धार्मिक संदर्भ आणि देवीशी संबंधित विधींची चर्चा केली आहे. &lt;ref&gt;Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.&lt;/ref&gt;

मात्र काले यांच्या अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नवरात्राच्या काळात देवीला किंवा घटाला विशिष्ट प्रकारची माळ अर्पण केली जाते असा थेट पुरावा मिळत नाही. त्यामुळे या संदर्भाचा उपयोग रत्‍नागिरीतील स्थानिक देवीपरंपरेची पार्श्वभूमी स्पष्ट करण्यापुरताच करणे योग्य आहे. माळ अर्पण करण्याच्या विशिष्ट पद्धतीसाठी स्वतंत्र स्थानिक पुरावा आवश्यक आहे.

=== सिंधुदुर्ग ===

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. त्या नोंदीनुसार 22 सप्टेंबर 2025 रोजी नवरात्रोत्सवाची सुरुवात झाली आणि वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

या नोंदीत ‘पहिली माळ’ हा शब्दप्रयोग घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या एका नोंदीवरून सिंधुदुर्गातील सर्व नवरात्रपरंपरांमध्ये प्रत्येक दिवसाला ‘माळ’ असे संबोधले जाते किंवा दररोज विशिष्ट प्रकारची माळ अर्पण केली जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध पुराव्याच्या मर्यादेत वेंगुर्ला येथील ही नोंद स्थानिक धार्मिक व्यवहाराचे उदाहरण म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

वेंगुर्ला येथील सातेरी देवीला ग्रामदेवता म्हणून संबोधणाऱ्या याच नोंदीमुळे ‘पहिली माळ’, घटस्थापना आणि पुष्पपूजा यांचा संबंध त्या विशिष्ट देवस्थानाच्या नवरात्रपरंपरेत नोंदलेला आहे. मात्र उपलब्ध स्रोतामध्ये पुढील माळांचे स्वरूप, फुलांचा प्रकार किंवा दररोज माळ बदलण्याची पद्धत याबाबत पुरेशी माहिती नाही. त्यामुळे त्याबाबत अनुमान करणे टाळणे आवश्यक आहे. &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

=== प्रादेशिक विविधता ===

वरील स्थानिक उदाहरणांवरून कोकणातील नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला एकच निश्चित स्वरूप असल्याचे दिसत नाही. ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांत खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी तसेच घरातील घटाला दररोज अर्पण करण्याची नोंद आहे. रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेच्या विधीनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

या उदाहरणांमध्ये माळ अर्पण करण्याची पद्धत, तिच्याशी संबंधित पूजाविधी आणि वापरलेली फुले यांत फरक दिसतो. ठाणे येथील नोंदीत दररोज माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर तळा येथील उदाहरणात माळ घटस्थापनेच्या विधीशी जोडलेली आहे. वेंगुर्ला येथील नोंदीत “पहिली माळ” हा शब्दप्रयोग घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांवरून माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळी रूपे असू शकतात असे म्हणता येते. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

स्थानिक स्रोतांमध्ये माळेसाठी “माळ अर्पण करणे” किंवा “माळ चढवणे” असे वेगवेगळे शब्दप्रयोग आढळू शकतात. मात्र या शब्दप्रयोगांना सर्व ठिकाणी समान अर्थ आहे किंवा त्यांच्यात निश्चित असा धार्मिक भेद आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून ठरवता येत नाही. त्यामुळे या लेखात संबंधित ठिकाणी स्रोतामध्ये वापरलेला शब्दप्रयोग आणि त्याच्याशी संबंधित प्रत्यक्ष पूजाविधी यांनाच प्राधान्य देणे योग्य ठरते. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

उपलब्ध उदाहरणांच्या मर्यादेत कोकणातील सर्व गावांमध्ये माळ अर्पण करण्याची पद्धत तंतोतंत समान आहे असे म्हणता येत नाही. उलट, उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये माळ कोणाला अर्पण केली जाते, कोणत्या फुलांचा वापर केला जातो आणि ती कोणत्या पूजाविधीशी संबंधित आहे, यामध्ये फरक दिसून येतो. त्यामुळे या प्रथेचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे स्वतंत्रपणे मांडणे अधिक योग्य ठरते. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

=== ‘माळ’ या शब्दाचा स्थानिक धार्मिक वापर ===

नवरात्राच्या धार्मिक व्यवहारात ‘माळ’ हा शब्द केवळ फुलांनी तयार केलेल्या अर्पणवस्तूसाठीच वापरला जात नाही. नवरात्रातील घटस्थापनेच्या संदर्भात घटावर दररोज फुलांची माळ बांधण्याची प्रथा नोंदलेली आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘नवरात्र’ या नोंदीनुसार नऊ दिवस देवीची पूजा करताना रोज माळ बांधणे हा विविध कुळांमध्ये पाळला जाणारा आचार आहे. त्यामुळे नवरात्रातील माळ ही धार्मिक विधीचा एक भाग म्हणूनही वापरली जाते. &lt;ref&gt;वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.&lt;/ref&gt;

‘माळ’ या शब्दाचा संबंध नवरात्रातील घटाशीही स्पष्टपणे जोडला जातो. मराठी बृहद्कोशातील ‘घट’ या नोंदीत ‘घटमाळ’ या शब्दाचा अर्थ नवरात्रात देवीच्या पूजेसाठी स्थापन केलेला घट आणि त्यावर सोडलेली फुलांची माळ असा दिला आहे. त्याच नोंदीत घटस्थापनेच्या विधीत दररोज घटावर फुलांची नवी माळ लोंबती बांधली जाते, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे ‘माळ’ आणि ‘घट’ यांचा संबंध केवळ सजावटीपुरता नसून नवरात्रातील धार्मिक विधीशी निगडित असल्याचे शब्दकोशीय पुराव्यातून स्पष्ट होते. &lt;ref&gt;“घट,” ''मराठी बृहद्कोश'', दाते शब्दकोश.&lt;/ref&gt;

नवरात्रातील दिवसांच्या संदर्भातही ‘माळ’ हा शब्द स्वतंत्र अर्थाने वापरला जातो. मराठी बृहद्कोशातील ‘माळ’ या नोंदीत नवरात्रातील प्रत्येक दिवसासाठी ताजी फुलांची माळ वापरली जात असल्यामुळे ‘माळ’ या शब्दाला ‘नवरात्रातील एक दिवस’ असा अर्थ प्राप्त झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत “आजची कितवी माळ आहे” असा वापर उदाहरणादाखल दिला आहे. त्यामुळे ‘पहिली माळ’, ‘पाचवी माळ’ किंवा ‘नववी माळ’ हे शब्द काही ठिकाणी नवरात्रातील अनुक्रमिक दिवस दर्शविण्यासाठी वापरले जातात. &lt;ref&gt;“माळ,” ''मराठी बृहद्कोश'', मोल्सवर्थ शब्दकोश.&lt;/ref&gt;

नवरात्रातील या शब्दप्रयोगाची लोकपरंपरेतील नोंदही आढळते. एका लोकसांस्कृतिक नोंदीनुसार घटावर नागवेलीच्या पानांची किंवा फुलांची माळ बांधली जाते आणि दररोज एक नवी माळ केली जाते. त्याच संदर्भात नवरात्राचा तिसरा किंवा सहावा दिवस न म्हणता “आज चौथी माळ”, “आज पाचवी माळ” अशा प्रकारे दिवस ओळखण्याची लोकभाषेतील पद्धत नमूद केली आहे. &lt;ref&gt;“भूमी आणि स्त्री,” ''विकिस्रोत''.&lt;/ref&gt;

कोकणातील स्थानिक वापरातही ‘माळ’ हा शब्द नवरात्रातील धार्मिक व्यवहाराच्या संदर्भात आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नवरात्रोत्सवाच्या एका वृत्तात ‘ओल्या घटाची’ देवी नऊ धान्यांची पेरणी करून आणि माळ घालून स्थापित केल्याचे नमूद आहे. त्यानंतर दुर्गाष्टमीच्या दिवशी घट उठविण्याची आणि त्यातून आलेले धान्याचे रोप ग्रामदैवतेला अर्पण करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तात सांगितले आहे. या उदाहरणात माळ, घटस्थापना आणि ग्रामदैवत यांचा संबंध स्थानिक धार्मिक विधीच्या संदर्भात दिसून येतो. &lt;ref&gt;“नवरात्रीच्या ओल्या घटांचे आज विसर्जन,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 6 ऑक्टोबर 2019.&lt;/ref&gt;

ठाणे जिल्ह्यातील काही आदिवासी आणि ग्रामीण भागांतील नवरात्रपरंपरेत घटाला माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. खुरासणीच्या फुलांची माळ देवी तसेच घरातील घटाला नवरात्राच्या काळात दररोज अर्पण केली जाते, अशी माहिती उपलब्ध वृत्तात देण्यात आली आहे. या उदाहरणात ‘माळ’ ही घटाशी संबंधित प्रत्यक्ष पूजाविधीचा भाग म्हणून वापरली जाते. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नवरात्रोत्सवाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा शब्दप्रयोग आढळतो. त्याच नोंदीनुसार त्या दिवशी वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या स्रोतामध्ये ‘पहिली माळ’ हा शब्द घटस्थापनेच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या एका नोंदीवरून ‘पहिली माळ’ हा शब्द सर्व सिंधुदुर्गात किंवा संपूर्ण कोकणात नवरात्राच्या पहिल्या दिवसासाठीच वापरला जातो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

उपलब्ध शब्दकोशीय आणि स्थानिक पुराव्यांवरून नवरात्रातील ‘माळ’ या शब्दाचे किमान दोन प्रमुख वापर स्पष्ट होतात. एक म्हणजे देवी किंवा घटावर अर्पण अथवा बांधली जाणारी फुलांची माळ; आणि दुसरा म्हणजे नवरात्रातील दिवस दर्शविणारा शब्दप्रयोग. काही संदर्भांत दररोज नवी माळ बांधण्याच्या प्रथेमुळे माळ आणि नवरात्रातील दिवस यांचा परस्पर संबंध निर्माण झालेला दिसतो. मात्र या शब्दप्रयोगाचा नेमका अर्थ संबंधित प्रदेश, देवता आणि पूजाविधीच्या संदर्भानुसार निश्चित करणे आवश्यक आहे. &lt;ref&gt;“माळ,” ''मराठी बृहद्कोश'', मोल्सवर्थ शब्दकोश.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“घट,” ''मराठी बृहद्कोश'', दाते शब्दकोश.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;वि. वि. भिडे, “नवरात्र,” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.&lt;/ref&gt;

=== माळेतील फुले आणि स्थानिक उपलब्धता ===

नवरात्रातील माळेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या फुलांचा प्रकार स्थानिक धार्मिक परंपरा, उपलब्ध सामग्री आणि पूजाविधी यानुसार बदलू शकतो. उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांची माळ, तर रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ वापरल्याचे स्पष्ट उल्लेख आढळतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणात नवरात्रातील माळेसाठी एकाच प्रकारची फुले वापरली जातात असे म्हणता येत नाही. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागात खुरासणीच्या फुलांना नवरात्राच्या काळात विशेष स्थान असल्याची नोंद आहे. उपलब्ध वृत्तानुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या भागात खुरासणीची लागवड जून-जुलैमध्ये केली जाते. गणेशोत्सवाच्या सुमारास या झाडांना फुले येऊ लागतात आणि नवरात्र ते दिवाळी या कालावधीत त्यांचा बहर असतो. त्यामुळे नवरात्राच्या काळात ही फुले स्थानिक परिसरात उपलब्ध असल्याचे स्रोतावरून स्पष्ट होते. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt;

याच वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा वापर स्थानिक ग्रामीण आणि आदिवासी धार्मिक परंपरेशी जोडला असल्याचे स्थानिक अभ्यासक गोपाळ वेखंडे यांनी सांगितले आहे. खुरासणीची फुले नवरात्राच्या काळात उपलब्ध असणे आणि त्या फुलांची माळ देवीच्या घटाला अर्पण करण्याची परंपरा यांचा संबंध या स्थानिक नोंदीत स्पष्टपणे मांडला आहे. मात्र या स्रोतामध्ये सांगितलेली पारंपरिक कथा ही स्थानिक समज म्हणूनच नोंदवणे योग्य असून, तिचे स्वतंत्र ऐतिहासिक तथ्य म्हणून प्रतिपादन करता येत नाही. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt;

रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील श्री चंडिका देवी मंदिरातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापनेच्या विधीनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. उपलब्ध वृत्तानुसार घटाभोवती मातीत धान्य पेरल्यानंतर घटामध्ये पाणी ठेवले जाते आणि त्यावर परडी, वस्त्र व नारळ ठेवला जातो. त्यानंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या उदाहरणावरून रायगड जिल्ह्यातील किमान एका स्थानिक देवस्थानात तिळाची फुले नवरात्रातील माळेसाठी वापरली जात असल्याचे स्पष्ट होते. &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील इतर नवरात्रपरंपरांमध्ये झेंडूच्या फुलांची माळ घटाला किंवा देवीला अर्पण करण्याच्या नोंदी आढळतात. उदाहरणार्थ, काही प्रकाशित नोंदींमध्ये घटस्थापनेनंतर घटावर रोज झेंडूच्या फुलांची माळ बांधण्याचा उल्लेख आहे. मात्र अशा महाराष्ट्रव्यापी किंवा इतर प्रादेशिक नोंदींचा उपयोग संपूर्ण कोकणातील प्रथा सिद्ध करण्यासाठी करता येत नाही. त्या केवळ नवरात्रातील माळेसाठी झेंडूचा वापर महाराष्ट्रातील इतर भागांतही आढळतो हे दाखवण्यासाठी उपयोगी ठरतात. &lt;ref&gt;“महाराष्ट्रातील नवरात्र उत्सव,” ''श्रेष्ठ महाराष्ट्र''.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“उत्सव विशेष : भारतीय परंपरेतील चातुर्मास,” ''लोकसत्ता''.&lt;/ref&gt;

माळेसाठी फुलांव्यतिरिक्त इतर सामग्रीचा वापर होतो का, याबाबतही स्थानिक प्रथांमध्ये भिन्नता आढळू शकते. काही महाराष्ट्रातील नवरात्रविषयक नोंदींमध्ये घटाशी संबंधित धार्मिक सजावटीत पाने किंवा इतर सामग्रीच्या वापराचा उल्लेख आहे. तथापि, अशा उल्लेखांना कोकणातील माळेची सार्वत्रिक पद्धत मानता येत नाही. त्यामुळे फुलांव्यतिरिक्त कोणती सामग्री वापरली जाते याचा उल्लेख संबंधित स्थानिक स्रोत उपलब्ध असल्यासच त्या प्रदेशाच्या संदर्भात करणे योग्य ठरते.

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील उपलब्ध नवरात्रपरंपरांमध्ये घटाला माळ घालण्याचा उल्लेख आढळतो; मात्र त्या स्रोतामध्ये माळेसाठी वापरलेल्या विशिष्ट फुलाचे नाव स्पष्टपणे दिलेले नसल्यास त्या संदर्भात कोणते फूल वापरले जाते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीच्या बाबतीत माळ अर्पण करण्याची धार्मिक कृती स्वतंत्रपणे नोंदवता येते; परंतु फुलांच्या प्रकाराबाबत स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.

उपलब्ध स्थानिक पुराव्यांवरून नवरात्रातील माळेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या फुलांची निवड सर्व कोकणासाठी समान नियमाने निश्चित झालेली असल्याचे दिसत नाही. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांचा वापर आणि त्याच काळातील स्थानिक उपलब्धता यांचा थेट संबंध नोंदवला आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिका देवीच्या नवरात्रपरंपरेत तिळाच्या फुलांची माळ वापरली जाते. त्यामुळे माळेतील फुलांचा प्रकार हा स्थानिक धार्मिक परंपरा आणि उपलब्धतेनुसार बदलू शकतो, असा निष्कर्ष उपलब्ध उदाहरणांच्या मर्यादेत काढता येतो. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.&lt;/ref&gt;

फुलांना धार्मिक महत्त्व असल्याचे स्थानिक पातळीवर सांगितले जात असले तरी त्या महत्त्वाचा अर्थ संपूर्ण कोकणाला लागू होतो असे मानणे योग्य नाही. ठाणे जिल्ह्यात खुरासणीच्या फुलांना स्थानिक धार्मिक परंपरेत महत्त्व असल्याचे अभ्यासकांनी सांगितले आहे; त्याचबरोबर त्या फुलांची नवरात्राच्या काळातील उपलब्धताही स्रोतामध्ये स्पष्ट केली आहे. त्यामुळे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काही ठिकाणी स्थानिक वनस्पतींची उपलब्धता, ऋतुमान आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो; मात्र त्याला संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक पद्धत मानता येत नाही. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt;

== धार्मिक आणि सांस्कृतिक अर्थ ==

नवरात्राच्या काळात देवतेला किंवा घटाला माळ अर्पण करणे ही काही ठिकाणी पूजाविधीशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून आढळते. उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये देवी किंवा घटाला फुलांची माळ अर्पण अथवा चढविल्याचे उल्लेख आहेत. त्यामुळे या प्रथेचा प्रत्यक्ष धार्मिक संदर्भ पूजा आणि देवतेला अर्पण करण्याच्या कृतीशी जोडलेला दिसतो. मात्र माळेला संपूर्ण कोकणात एकच निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.&lt;/ref&gt;

कोकणातील धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना एखादी पूजावस्तू कोणत्या देवतेशी, कोणत्या प्रसंगाशी आणि कोणत्या विधीशी संबंधित आहे, याचा विचार करणे आवश्यक ठरते. शिल्पा हाडप यांच्या कोकणातील धार्मिक प्रथांच्या अभ्यासात स्थानिक धार्मिक आचार, देवतांशी संबंधित वस्तू आणि विधी यांचा परस्परसंबंध अभ्यासला आहे. या व्यापक संदर्भामुळे कोकणातील धार्मिक वस्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थानिक पूजाविधीच्या संदर्भात समजून घेण्याची दिशा मिळते. मात्र हाडप यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला विशिष्ट प्रतीकात्मक अर्थ दिला आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref&gt;Shilpa Hadap, “Religious Practices in Konkan: Understanding through Metal Objects,” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', vol. 101, 2020, pp. 47–68.&lt;/ref&gt;

देवी, गाव आणि समुदाय यांच्यातील संबंध हा या प्रथेच्या सांस्कृतिक संदर्भातील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. Anne Feldhaus यांच्या अभ्यासात महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांमध्ये देवता आणि विशिष्ट स्थान यांच्यातील संबंध तसेच देवींच्या स्थानिक आणि कौटुंबिक धार्मिक भूमिकांचा विचार केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील देवतेला नवरात्राच्या काळात माळ अर्पण केली जात असल्यास त्या कृतीचा विचार संबंधित देवता, स्थान आणि धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र Feldhaus यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला स्वतंत्र प्रतीकात्मक अर्थ असल्याचे सिद्ध होत नाही. &lt;ref&gt;Anne Feldhaus, “Traveling Goddesses,” in ''Connected Places: Region, Pilgrimage, and Geographical Imagination in India'', Palgrave Macmillan, 2003, pp. 89–126.&lt;/ref&gt;

किनारी महाराष्ट्रातील देवीपरंपरांच्या संदर्भात दुर्गा काले यांनी रेणुका देवीशी संबंधित स्थानिक धार्मिक परंपरा, श्रद्धा आणि विधींचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून एखाद्या देवीची उपासना ही तिच्या स्थानिक धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भाशी जोडलेली असू शकते हे दिसून येते. त्यामुळे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची कृती एखाद्या विशिष्ट देवीच्या स्थानिक उपासना-पद्धतीचा भाग असल्यास तिचे स्वरूप त्या स्थानिक परंपरेच्या संदर्भात समजून घेणे आवश्यक आहे. मात्र काले यांच्या अभ्यासातून नवरात्रातील माळेला स्वतंत्र धार्मिक प्रतीकात्मक अर्थ असल्याचे सिद्ध होत नाही. &lt;ref&gt;Durga Kale, “Beyond Parshurama's Mother: Place of Renuka in Coastal Maharashtra,” ''Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology'', vol. 3, 2015, pp. 526–537.&lt;/ref&gt;

काही ठिकाणी नवरात्रातील धार्मिक कृती नवस, संकल्प किंवा विशिष्ट कौटुंबिक परंपरेशी संबंधित असू शकतात. रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रपरंपरेच्या वृत्तनिवेदनात देवीचे स्थानिक धार्मिक महत्त्व आणि नवसाशी संबंधित परंपरेचा उल्लेख आहे. मात्र त्या स्रोतावरून माळ अर्पण करणे हीच नवसाची कृती आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे माळ अर्पण करण्याचा संबंध नवस किंवा संकल्पाशी जोडताना स्वतंत्र स्थानिक पुरावा आवश्यक ठरतो. &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेत घरगुती आणि सामुदायिक धार्मिक व्यवहारातील फरकही दिसून येऊ शकतो. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या नोंदीत घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिकादेवी मंदिराच्या नोंदीत देवस्थानातील घटस्थापनेच्या विधीमध्ये माळ चढविल्याचे नमूद आहे. या उदाहरणांवरून घरातील घट आणि सार्वजनिक देवस्थान या दोन्ही संदर्भांत माळ अर्पण करण्याची नोंद आढळते; मात्र त्यांचा धार्मिक अर्थ समान असल्याचे मानता येत नाही. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेचा प्रत्यक्ष धार्मिक संदर्भ पूजा, देवतेला अर्पण आणि स्थानिक पूजाविधी यांच्याशी जोडलेला दिसतो. ठाणे आणि रायगडमधील उपलब्ध नोंदींमध्ये माळ ही देवी किंवा घटाशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून नोंदली आहे. मात्र तिचा सांस्कृतिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ सर्व कोकणासाठी एकसमान असल्याचे या स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. “माळ ही समृद्धीचे प्रतीक आहे”, “माळ देवीच्या शक्तीचे प्रतीक आहे” किंवा तत्सम निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ मांडण्यासाठी स्वतंत्र आणि थेट पुरावा आवश्यक आहे. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.&lt;/ref&gt;

== घरगुती आणि सामुदायिक परंपरा ==

नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची पद्धत घरगुती तसेच सामुदायिक धार्मिक व्यवहारांच्या संदर्भात आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील नवरात्रपरंपरेच्या नोंदीत घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत ग्रामदेवतेच्या देवस्थानात घटस्थापना आणि पुष्पपूजेचा उल्लेख आहे. त्यामुळे माळ अर्पण करण्याची कृती घरातील धार्मिक आचारापासून देवस्थानाशी संबंधित सार्वजनिक धार्मिक व्यवहारापर्यंत वेगवेगळ्या संदर्भांत आढळू शकते. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

घरगुती नवरात्रामध्ये घटस्थापना करून त्याची नित्य पूजा करण्याची आणि घटाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील उपलब्ध वृत्तनिवेदनात नवरात्राच्या काळात देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ अर्पण करण्याची नोंद आहे. त्यामुळे घरातील घट हा माळ अर्पण करण्याच्या धार्मिक व्यवहाराचा एक संदर्भ असल्याचे या नोंदीतून स्पष्ट होते. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt;

घरगुती नवरात्राशी संबंधित लोकानुभवांमध्ये देवघर, घट आणि फुलांच्या माळांचा उल्लेख आढळतो. मायबोलीसारख्या चर्चा मंचावरील नोंदी अशा व्यक्तिगत किंवा कौटुंबिक अनुभवांचे दस्तऐवजीकरण करतात; मात्र त्या शैक्षणिक किंवा अधिकृत पुराव्यांच्या समकक्ष मानता येत नाहीत. त्यामुळे अशा स्रोतांचा उपयोग स्थानिक लोकानुभव दाखविण्यापुरताच करणे योग्य ठरते आणि त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुटुंबांची एकसमान प्रथा असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref&gt;“नवरात्राची आठवण,” ''मायबोली'' चर्चा मंच.&lt;/ref&gt;

सामुदायिक स्वरूपातील नवरात्रामध्ये ग्रामदेवता किंवा देवस्थानाभोवती धार्मिक विधी आणि सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीनुसार नवरात्राच्या पहिल्या माळेला घटस्थापना करण्यात आली आणि ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या नोंदीत धार्मिक कृतीचा संदर्भ घरगुती घटाऐवजी ग्रामदेवतेच्या देवस्थानाशी संबंधित आहे. &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

घरगुती आणि सामुदायिक परंपरांमध्ये धार्मिक व्यवहाराचे स्थान आणि व्याप्ती वेगळी असू शकते. घरातील घटाला माळ अर्पण करण्याची कृती कुटुंबाच्या उपासनेशी संबंधित असते, तर ग्रामदेवतेच्या देवस्थानातील धार्मिक विधी गाव किंवा देवस्थानाशी संबंधित व्यापक धार्मिक व्यवहाराचा भाग असू शकतो. उपलब्ध उदाहरणांमध्ये या दोन्ही संदर्भांची स्वतंत्र नोंद आढळते; मात्र दोन्ही प्रकारांमागील धार्मिक अर्थ समान असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चित करता येत नाही. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”&lt;/ref&gt;

उपलब्ध पुराव्यांवरून नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याची प्रथा घरगुती घटपूजेपासून ग्रामदेवतेशी संबंधित देवस्थानातील धार्मिक व्यवहारापर्यंत विविध संदर्भांत आढळू शकते. मात्र उपलब्ध उदाहरणे स्थानिक स्वरूपाची असल्याने त्यावरून संपूर्ण कोकणातील घरगुती किंवा सामुदायिक नवरात्रपरंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. या प्रथेचा अभ्यास करताना संबंधित घर, गाव, देवता आणि देवस्थान यांच्या स्वतंत्र परंपरांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”&lt;/ref&gt;

== प्रादेशिक विविधता आणि बदल ==

नवरात्रातील माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेला कोकणात एकच निश्चित स्वरूप असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून दिसत नाही. माळ देवीला किंवा घटाला अर्पण केली जाते की घटावर चढवली जाते, ती किती दिवस केली जाते आणि कोणत्या प्रकारची फुले वापरली जातात, याबाबत स्थानिक नोंदींमध्ये फरक आढळतो. काही नोंदी घरातील घटाशी संबंधित आहेत, तर काही देवस्थानातील धार्मिक विधींशी संबंधित आहेत. त्यामुळे एखाद्या गावातील किंवा देवस्थानातील पद्धत संपूर्ण कोकणातील प्रथा म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.

ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील नोंदीनुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या वृत्तनिवेदनात नवरात्र ते दिवाळी या कालावधीत खुरासणीच्या फुलांचा बहर येत असल्याचे आणि या फुलांचा स्थानिक धार्मिक परंपरेत वापर होत असल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणात माळ, घरातील घट आणि नवरात्राच्या नऊ दिवसांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदवला आहे. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

ठाणे परिसरातील दुसऱ्या वृत्तनोंदीनुसार घटस्थापनेनंतर नऊ दिवसांच्या कालावधीत घटावर दररोज झेंडूच्या फुलांची माळ चढवली जाते. या विधीत मातीमध्ये नऊ प्रकारची धान्ये पेरून मध्यभागी घट ठेवला जातो आणि घटावर नारळ व आंब्याची पाने ठेवली जातात. या नोंदीत माळ चढविण्याची कृती घटस्थापनेच्या धार्मिक विधीच्या संदर्भात नमूद केली आहे. &lt;ref&gt;“गावोगावच्या नवरात्री,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 2020.&lt;/ref&gt;

रायगड जिल्ह्यातील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत घटस्थापनेनंतर तिळाच्या फुलांची माळ चढवली जाते, अशी स्वतंत्र नोंद आहे. येथे माळ चढविण्याची कृती घटस्थापनेच्या क्रमातील धार्मिक विधी म्हणून नमूद केली आहे. या उदाहरणामुळे रायगडमधील किमान एका देवस्थानात ठाणे परिसरातील नोंदींपेक्षा वेगळ्या फुलांचा वापर होत असल्याचे दिसते. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची पद्धत निश्चित करता येत नाही. &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी,” ''पुढारी'', 24 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील कोंगले येथील सताई देवी मंदिराच्या उपलब्ध नोंदीनुसार नवरात्रात घटस्थापना करून घटावर दररोज माळ चढवली जाते. त्याच नोंदीत मंदिरातील भजन, कीर्तन आणि जाखडीनृत्य तसेच पंचक्रोशीतील महिलांकडून देवीची ओटी भरण्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे या स्थानिक नोंदीत माळ चढविण्याची कृती मंदिरातील नवरात्रविधीच्या संदर्भात नोंदली आहे. &lt;ref&gt;“Satai Devi Temple Kongale, Ta. Dapoli, Dist. Ratnagiri,” ''Pilgrim Data Services''.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील करजुवे येथील ग्रामदेवता श्रीदेवी तळेकरीण यांच्या नवरात्रपरंपरेत ओल्या घटाची स्थापना नऊ धान्यांची पेरणी करून आणि माळ घालून केली जाते. दुर्गाष्टमीच्या दिवशी घट उठवून त्यातून आलेले धान्याचे कोंब ग्रामदेवतेला अर्पण करण्याची परंपरा या नोंदीत नमूद केली आहे. या उदाहरणात माळ, घट आणि ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी यांचा एकत्रित संदर्भ दिसतो. &lt;ref&gt;“नवरात्रीच्या ओल्या घाटांचे आज विसर्जन,” ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 6 ऑक्टोबर 2019.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत नवरात्राच्या प्रारंभी “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. त्याच दिवशी वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणात “पहिली माळ” हा शब्द नवरात्राच्या प्रारंभीच्या धार्मिक कार्यक्रमाच्या संदर्भात वापरलेला आहे. मात्र या नोंदीवरून प्रत्येक दिवशी कोणत्या फुलांची माळ अर्पण केली जाते किंवा नऊ दिवसांच्या माळांचा कोणता क्रम असतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना,” 22 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

या स्थानिक उदाहरणांमध्ये माळ अर्पण करण्याच्या पद्धतीत काही फरक दिसून येतात. ठाणे जिल्ह्यातील उपलब्ध नोंदींमध्ये खुरासणी आणि झेंडूच्या फुलांच्या माळांचा उल्लेख आहे, तर रायगडमधील तळा येथील चंडिकादेवीच्या नवरात्रविधीत तिळाच्या फुलांची माळ चढविल्याचे नमूद आहे. काही ठिकाणी माळ दररोज अर्पण किंवा चढविल्याची नोंद आहे, तर काही ठिकाणी ती घटस्थापनेच्या विशिष्ट विधीशी जोडलेली आहे. &lt;ref&gt;मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“गावोगावच्या नवरात्री,” ''महाराष्ट्र टाइम्स''.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“नवसाला पावणारी तळ्याची चंडिका देवी”.&lt;/ref&gt;

माळ अर्पण करण्याच्या प्रथेचा संदर्भही उपलब्ध नोंदींमध्ये वेगवेगळा आहे. काही नोंदी घरातील घटाशी संबंधित आहेत, तर काही ग्रामदेवता किंवा देवस्थानातील धार्मिक विधींशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरीतील करजुवे येथे माळ घालून ओल्या घटाची स्थापना आणि नंतर त्यातील धान्याचे कोंब ग्रामदेवतेला अर्पण करण्याची नोंद आहे; सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथे “पहिली माळ” आणि घटस्थापना यांचा ग्रामदेवतेच्या देवस्थानातील नवरात्रोत्सवाशी संबंध नोंदवला आहे. &lt;ref&gt;“नवरात्रीच्या ओल्या घाटांचे आज विसर्जन”.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना.”&lt;/ref&gt;

== आधुनिक काळातील प्रथा ==

आधुनिक काळातही कोकणातील विविध भागांत नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने घटस्थापना, देवीची पूजा आणि स्थानिक धार्मिक परंपरा सुरू असल्याच्या समकालीन नोंदी आढळतात. काही ठिकाणी पारंपरिक धार्मिक विधींसोबत सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजनही केले जाते. त्यामुळे आधुनिक नवरात्रोत्सवात धार्मिक आचार आणि सार्वजनिक उत्सवी उपक्रम हे दोन्ही घटक एकत्र आढळतात. &lt;ref&gt;“घटस्थापनेने नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ,” ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;“जिल्ह्यात सार्व. 130 तर 256 खासगी दुर्गा मातांची होणार प्रतिष्ठापना,” ''पुढारी'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २०२५ मधील नवरात्रोत्सवाच्या नोंदीनुसार ५०१ ठिकाणी देवीच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना करण्यात आली होती. त्यापैकी ४३६ सार्वजनिक आणि ६५ खासगी स्वरूपाच्या होत्या. याच काळात १९,३१५ ठिकाणी घरगुती घटस्थापना, तर ४२४ सार्वजनिक घटांची नोंद करण्यात आली. विविध देवीमंदिरांमध्ये घटस्थापना, पूजाअर्चा, आरती, कीर्तन यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांसोबत गरबा, दांडिया, जागरण, गोंधळ आणि भजन यांचेही आयोजन करण्यात आले होते. &lt;ref&gt;“घटस्थापनेने नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ,” ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२५ मध्ये सार्वजनिक आणि खासगी स्वरूपातील नवरात्रोत्सवांची नोंद झाली आहे. जिल्ह्यात सार्वजनिक नवरात्र मंडळांतर्फे दुर्गादेवीची प्रतिष्ठापना तसेच सार्वजनिक घटपूजेचे आयोजन करण्यात येणार असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले होते. विविध मंदिरांमध्ये आणि घरांमध्ये नवरात्राची तयारी करण्यात आली असून धार्मिक कार्यक्रमांसोबत डबलबारी भजन, फुगड्या, रास-दांडिया, नृत्य आणि इतर सांस्कृतिक उपक्रमांचेही आयोजन करण्यात आले होते. &lt;ref&gt;“जिल्ह्यात सार्व. 130 तर 256 खासगी दुर्गा मातांची होणार प्रतिष्ठापना,” ''पुढारी'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या अधिकृत नोंदीनुसार २२ सप्टेंबर २०२५ रोजी शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या पहिल्या माळेला घटस्थापना करण्यात आली आणि ग्रामदेवता श्री देवी सातेरीची पुष्पपूजा करण्यात आली. या नोंदीत नवरात्रोत्सवाशी संबंधित धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचाही उल्लेख आहे. यावरून या देवस्थानातील नवरात्रपरंपरेत घटस्थापना आणि देवीची पूजा हे समकालीन धार्मिक आचार म्हणून सुरू असल्याचे दिसते. &lt;ref&gt;श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, “शारदीय नवरात्र उत्सव २०२५ – पहिली माळ – घटस्थापना”.&lt;/ref&gt;

फुलांच्या उपलब्धतेच्या संदर्भात ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी आणि ग्रामीण भागाची स्वतंत्र नोंद महत्त्वाची आहे. २०२५ मधील वृत्तानुसार नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवी तसेच घरातील घटाला खुरासणीच्या फुलांची माळ दररोज अर्पण केली जाते. या वृत्तात खुरासणीच्या फुलांचा बहर नवरात्राच्या कालावधीत येत असल्याचे आणि या फुलांचा स्थानिक धार्मिक परंपरेत वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref&gt;भगवान मंडलिक, “ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी, ग्रामीण समाज नवरात्रीत देवीला का वाहतो खुरासणीची फुले, प्राचार्य गोपाळ वेखंडे यांनी दिली माहिती,” ''लोकसत्ता'', 21 सप्टेंबर 2025.&lt;/ref&gt;

== चित्रदालन ==

&lt;gallery widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;160px&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;

File:IMG-2402 04-Pandit(Gurav-Marathi) offering to the Goddess.jpg|देवीला धार्मिक अर्पण करताना
File:IMG-2402 05-All other Goddess.jpg|देवीची पूजा
File:काळम्मादेवी, सरस्वतीदेवी, लक्ष्मीदेवी एकत्रित गाभारा.jpg|देवींचा एकत्रित गाभारा
File:देवी गाभारा मुर्ती.jpg|देवीच्या गाभाऱ्यातील मूर्ती
File:Navratri Kalash Puja.jpg|नवरात्रातील घटपूजा
File:घटस्थापना.jpg|घटस्थापनेचा धार्मिक विधी

&lt;/gallery&gt;

== हेही पहा ==

* [[नवरात्र]]
* [[घटस्थापना]]
* [[ग्रामदेवता]]
* [[कुलदैवत]]
* [[कोकण]]

== बाह्य दुवे ==

* अधिकृत किंवा विश्वसनीय संकेतस्थळाचा दुवा
* श्री देवी सातेरी देवस्थान, वेंगुर्ला, अधिकृत संकेतस्थळ
{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:कोकण]]</text>
      <sha1>f3419xihg30n3kjq7tk77cx3s2ftyyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384730</id>
    <revision>
      <id>2717247</id>
      <parentid>2716902</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका */</comment>
      <origin>2717247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17607" sha1="f3lg5bk8426jeunmtez6hv3u26rsowf" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७
| team1_image                  = Flag of South Africa.svg
| team1_name                   = दक्षिण आफ्रिका
| team2_image                  = Flag of Australia.svg
| team2_name                   = ऑस्ट्रेलिया
| from_date                    = २४ सप्टेंबर
| to_date                      = ३१ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain                = [[टेंबा बावुमा]]{{Efn|तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात [[एडन मार्करम]]ने कर्णधारपद भूषवले.}}
| team2_captain                = [[पॅट कमिन्स]] &lt;small&gt;(कसोटी)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[मिचेल मार्श]] &lt;small&gt;(ए.दि.)&lt;/small&gt;{{Efn|पॅट कमिन्सची यापूर्वी कर्णधार म्हणून घोषणा करण्यात आली होती; मात्र त्याने कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यात कर्णधारपद भूषवले नाही.}}
| no_of_tests                  = 3
| team1_Tests_won              =
| team2_Tests_won              =
| team1_Tests_most_runs        =
| team2_Tests_most_runs        =
| team1_Tests_most_wickets     =
| team2_Tests_most_wickets     =
| player_of_Test_series        =
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (१७१)
| team2_ODIs_most_runs         = [[मिचेल मार्श]] (२००)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[केशव महाराज]] (६)&lt;br&gt;[[कॉर्बिन बॉश]] (६)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[जॅक एडवर्ड्स]] (५)
| player_of_ODI_series         = [[केशव महाराज]] (दक्षिण आफ्रिका)
}}

[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि तीन [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-unveil-schedule-for-key-wtc-series |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेकडून मायदेशातील महत्त्वाच्या विश्व कसोटी अजिंक्यपद मालिकेचे वेळापत्रक जाहीर|title=South Africa unveil schedule for key WTC series home season |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/early-season-cape-town-test-headlines-south-africa-s-2026-27-home-season-1525568 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेच्या २०२६-२७ च्या मायदेशातील हंगामात केप टाउनमधील सुरुवातीच्या टप्प्यातील कसोटी सामन्याचा समावेश.|title=Early-season Cape Town Test headlines SA's 2026-27 home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137848/south-africa-announce-schedule-for-bumper-mens-home-summer-australia-bangladesh-england-sa-home-summer-sa-vs-aus-sa-vs-eng-sa-vs-ban-2026-cricbuzzcom |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेकडून पुरुषांच्या भरगच्च मायदेशतील उन्हाळी हंगामाचे वेळापत्रक जाहीर|title=South Africa announce schedule for bumper men's home summer |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt; कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] चक्राचा भाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=पुरुषांचे भविष्यकालीन दौरे कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=2022-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announces-unmissable-2026-27-home-season-for-the-proteas-men/ |trans-title=सीएसएतर्फे प्रोटियाज पुरुष संघासाठी २०२६-२७ मधील अत्यंत रोमांचक मायदेशातील हंगामाची घोषणा.|title=CSA announces unmissable 2026/27 home season for the Proteas Men |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका==
===१ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २४ सप्टेंबर २०२६
| time = १०:००
| night =
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}
| score1 = २९७/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] ११२ (१०६)
| wickets1 = [[नेथन एलिस]] ३/५७ (१० षटके)
| score2 = २३० (४१.२ षटके)
| runs2 = [[मिचेल मार्श]] ६० (३६)
| wickets2 = [[केशव महाराज]] ४/२० (९.२ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका ६७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html धावफलक]
| venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
| umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दआ) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| motm = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (दआ)
| toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑ) याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले.
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २७ सप्टेंबर २०२६
| time = १०:००
| night =
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}
| score1 = ३६५/९ (५० षटके)
| runs1 = [[डेव्हिड मिलर]] १४२ (९३)
| wickets1 = [[जॅक एडवर्ड्स]] ५/६७ (१० षटके)
| score2 = ३३३ (४९.५ षटके)
| runs2 = [[मिचेल मार्श]] ८४ (५३)
| wickets2 = [[लिझाद विल्यम्स]] ३/५४ (७.५ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका ३२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html धावफलक]
| venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]
| umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[आर्नो जॅकब्स]] (दआ)
| motm = [[डेव्हिड मिलर]] (दआ)
| toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[डेव्हिड मिलर]] (दआ) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला १५०वा षटकार मारला. अशी कामगिरी करणारा [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]]नंतरचा तो दुसरा दक्षिण आफ्रिकेचा खेळाडू ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=डेव्हिड मिलरने १४२ धावांची शानदार खेळी करत एकदिवसीय क्रिकेटमधील मधल्या फळीतील शतकाच्या विक्रमाची बरोबरी केली; एम.एस. धोनीला टाकले मागे.|title=David Miller equals ODI middle-order century record with stunning 142; surpasses MS Dhoni |url=https://thesportstak.com/cricket/story/david-miller-equals-odi-middle-order-century-record-with-stunning-142-surpasses-ms-dhoni-3288183-2026-09-27 |website=स्पोर्ट्स तक}}&lt;/ref&gt;
* [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला पहिला [[पंचबळी]] घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=प्रोटीजच्या हाय-स्कोअरिंग एकदिवसीय सामन्यातील आपल्या जवळपास दुर्लक्षित राहिलेल्या पहिल्या पाच बळींच्या कामगिरीबद्दल जॅक एडवर्ड्सचे मत.|title=Jack Edwards on his almost unnoticed maiden five-wicket haul in high-scoring Proteas ODI clash |url=https://thestar.co.za/sport/cricket/2026-09-28-jack-edwards-on-his-almost-unnoticed-maiden-five-wicket-haul-in-high-scoring-proteas-odi-clash/ |website=द स्टार}}&lt;/ref&gt;
  }}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३० सप्टेंबर २०२६
| time = १३:३०
| daynight = y
| team1 = {{cr-rt|AUS}}
| team2 = {{cr|SA}}
| score1 = ३२२/९ (५० षटके)
| runs1 = [[ॲलेक्स कॅरे]] ७४ (८८)
| wickets1 = [[कॉर्बिन बॉश]] ४/६० (९ षटके)
| score2 = १४५/४ (२८ षटके)
| runs2 = [[रायन रिकलटन]] ७१[[नाबाद|*]] (८१)
| wickets2 = [[झेवियर बार्टलेट]] २/२५ (५ षटके)
| result = ऑस्ट्रेलिया ४५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]])
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html धावफलक]
| venue = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]]
| umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दआ) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| motm = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑ)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणचा निर्णय घेतला
| rain = पावसामुळे दक्षिण आफ्रिकेचा डाव २८ षटकांवर थांबवण्यात आला; डीएलएस समपातळी धावसंख्या १९१ होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=पावसाचा व्यत्यय आलेल्या अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा विजय; कॅरी, मार्श आणि झाम्पा यांची चमकदार कामगिरी.|title=Carey, Marsh, Zampa star as Australia win rain-affected finale |url=https://www.cricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634/south-africa-vs-australia-3rd-odi-1525657/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
| notes = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑ) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील २,५०० धावा पूर्ण केल्या.
}}

==कसोटी मालिका==
===१ला कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = ९-१३ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html धावफलक]
| venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
| umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===२रा कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = १८-२२ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html धावफलक]
| venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[पोर्ट एलिझाबेथ|गकेबेर्हा]]
| umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===३रा कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = २७-३१ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html धावफलक]
| venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]]
| umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==नोंदी==
{{notelist}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान]

{{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे|२०२६-२७]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|दक्षिण आफ्रिका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]]</text>
      <sha1>f3lg5bk8426jeunmtez6hv3u26rsowf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717250</id>
      <parentid>2717247</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* संघ */</comment>
      <origin>2717250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24125" sha1="2t6tyy5fbcwwxbtujnpspkdpznhz8k5" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७
| team1_image                  = Flag of South Africa.svg
| team1_name                   = दक्षिण आफ्रिका
| team2_image                  = Flag of Australia.svg
| team2_name                   = ऑस्ट्रेलिया
| from_date                    = २४ सप्टेंबर
| to_date                      = ३१ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain                = [[टेंबा बावुमा]]{{Efn|तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात [[एडन मार्करम]]ने कर्णधारपद भूषवले.}}
| team2_captain                = [[पॅट कमिन्स]] &lt;small&gt;(कसोटी)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[मिचेल मार्श]] &lt;small&gt;(ए.दि.)&lt;/small&gt;{{Efn|पॅट कमिन्सची यापूर्वी कर्णधार म्हणून घोषणा करण्यात आली होती; मात्र त्याने कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यात कर्णधारपद भूषवले नाही.}}
| no_of_tests                  = 3
| team1_Tests_won              =
| team2_Tests_won              =
| team1_Tests_most_runs        =
| team2_Tests_most_runs        =
| team1_Tests_most_wickets     =
| team2_Tests_most_wickets     =
| player_of_Test_series        =
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (१७१)
| team2_ODIs_most_runs         = [[मिचेल मार्श]] (२००)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[केशव महाराज]] (६)&lt;br&gt;[[कॉर्बिन बॉश]] (६)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[जॅक एडवर्ड्स]] (५)
| player_of_ODI_series         = [[केशव महाराज]] (दक्षिण आफ्रिका)
}}

[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि तीन [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-unveil-schedule-for-key-wtc-series |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेकडून मायदेशातील महत्त्वाच्या विश्व कसोटी अजिंक्यपद मालिकेचे वेळापत्रक जाहीर|title=South Africa unveil schedule for key WTC series home season |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/early-season-cape-town-test-headlines-south-africa-s-2026-27-home-season-1525568 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेच्या २०२६-२७ च्या मायदेशातील हंगामात केप टाउनमधील सुरुवातीच्या टप्प्यातील कसोटी सामन्याचा समावेश.|title=Early-season Cape Town Test headlines SA's 2026-27 home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137848/south-africa-announce-schedule-for-bumper-mens-home-summer-australia-bangladesh-england-sa-home-summer-sa-vs-aus-sa-vs-eng-sa-vs-ban-2026-cricbuzzcom |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेकडून पुरुषांच्या भरगच्च मायदेशतील उन्हाळी हंगामाचे वेळापत्रक जाहीर|title=South Africa announce schedule for bumper men's home summer |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt; कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] चक्राचा भाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=पुरुषांचे भविष्यकालीन दौरे कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=2022-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announces-unmissable-2026-27-home-season-for-the-proteas-men/ |trans-title=सीएसएतर्फे प्रोटियाज पुरुष संघासाठी २०२६-२७ मधील अत्यंत रोमांचक मायदेशातील हंगामाची घोषणा.|title=CSA announces unmissable 2026/27 home season for the Proteas Men |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap ;margin:auto&quot;

|- 
!colspan=2|{{cr|SA}}
!colspan=2|{{cr|AUS}}
|-
!कसोटी&lt;ref&gt;{{cite web |date=२८ सप्टेंबर २०२६|trans-title=ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या पहिल्या 'डाफाबेट' कसोटीसाठी प्राथमिक संघ जाहीर|title=Preliminary squad announced for 1st Dafabet Test against Australia |url=https://www.cricket.co.za/preliminary-squad-announced-for-1st-dafabet-test-against-australia/ |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Firdose |last=Moonda |date=७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या संघात मिलर आणि डी कॉक यांचा समावेश.|title=Miller, de Kock in South Africa squad for Australia ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/sa-vs-aus-david-miller-quinton-de-kock-temba-bavuma-in-sa-squad-for-australia-odis-1553166 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!कसोटी&lt;ref&gt;{{cite web |last=शोनाफिंगर |first=जोश|date=७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या लढतीसाठी मार्नसचे कसोटी संघात स्थान कायम|title=Marnus maintained in Test squad for South Africa showdown |url=https://www.cricket.com.au/news/4573063/ |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cameron |first=Louis |date=१ सप्टेंबर २०२६|trans-title=आफ्रिकेतील एकदिवसीय मालिकेसाठी लबुशेनला वगळले; पीक आणि डेव्हिस यांचा समावेश.|title=Labuschagne omitted, Peake, Davies included for African ODI tour |url=https://www.cricket.com.au/news/4569440/australia-odi-squad-zimbabwe-south-africa-tour-2026-labuschagne-marsh-cummins-starc-inglis-peake-stanlake-connolly-davies |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[टेंबा बावुमा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ॲनरिक नॉर्त्ये]]
* [[एडन मार्कराम]]
* [[काइल व्हेरेइन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) 
* [[कागिसो रबाडा]]
* [[केशव महाराज]]
* [[कॉर्बिन बॉश]]
* [[जेराल्ड कोएत्झी]]
* [[टोनी डी झॉर्झी]]
* [[ट्रिस्टन स्टब्स]]
* [[डेन पॅटरसन]]
* [[डेव्हिड बेडिंगहॅम]]
* [[मार्कस अकरमन]]
* [[मार्को यान्सिन]]
* [[रायन रिकेल्टन]]
* [[वियान मुल्डर]]
* [[सायमन हार्मर]]
* [[सेनुरन मुथुसामी]]
|
* [[टेंबा बावुमा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[एडन मार्कराम]]
* &lt;s&gt;[[ओटनील बार्टमन]]&lt;/s&gt;
* [[केशव महाराज]]
* [[कॉर्बिन बॉश]]
* [[क्विंटन डी कॉक]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* &lt;s&gt;[[क्वेना मफाका]]&lt;/s&gt;
* [[जेराल्ड कोएत्झी]]
* [[टोनी डी झॉर्झी]]
* [[ट्रिस्टन स्टब्स]]
* [[दुआन यान्सिन]]
* [[डेव्हिड मिलर]]
* [[न्कोबानी मोकोएना]]
* [[ब्यॉर्न फॉर्टुइन]]
* [[मार्को यान्सिन]]
* [[मॅथ्यू ब्रेट्झके]]
* [[रायन रिकेल्टन]]
* [[लिझाद विल्यम्स]]
* &lt;s&gt;[[लुंगी न्गिदी]]&lt;/s&gt;
|
* [[पॅट कमिन्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[स्टीव्ह स्मिथ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)# उपकर्णधार|क]])
* [[ॲलेक्स कॅरे]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कूपर कॉनोली]]
* [[कॅमेरॉन ग्रीन]]
* &lt;s&gt;[[जोश इंग्लिस]] ([[यष्टिरक्षक|य]])&lt;/s&gt;
* [[जोश हेझलवूड]]
* [[ट्रॅव्हिस हेड]]
* [[निक मॅडिन्सन]]
* [[नेथन ल्यॉन]]
* [[बो वेबस्टर]]
* [[मायकेल नेसर]]
* [[मार्नस लॅबशॅन]]
* [[मिचेल स्टार्क]]
* [[मॅट रेनशॉ]]
* [[मॅथ्यू कुन्हेमन]]
* [[सॅम हार्पर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[स्कॉट बोलँड]]
|
* [[पॅट कमिन्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[मिचेल मार्श]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)# उपकर्णधार|क]])
* [[ॲडम झाम्पा]]
* [[ॲलेक्स कॅरे]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[ऑलिव्हर पीक]]
* [[कूपर कॉनोली]]
* [[कॅमेरॉन ग्रीन]]
* [[जॅक एडवर्ड्स]]
* [[जोएल डेव्हिस]]
* [[जोश इंग्लिस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जोश हेझलवूड]]
* [[झेवियर बार्टलेट]]
* [[ट्रॅव्हिस हेड]]
* [[नेथन एलिस]]
* &lt;s&gt;[[बिली स्टॅनलेक]]&lt;/s&gt;
* [[मिचेल स्टार्क]]
* [[मॅट रेनशॉ]]
* &lt;s&gt;[[स्पेन्सर जॉन्सन]]&lt;/s&gt;
|}

==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका==
===१ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २४ सप्टेंबर २०२६
| time = १०:००
| night =
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}
| score1 = २९७/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] ११२ (१०६)
| wickets1 = [[नेथन एलिस]] ३/५७ (१० षटके)
| score2 = २३० (४१.२ षटके)
| runs2 = [[मिचेल मार्श]] ६० (३६)
| wickets2 = [[केशव महाराज]] ४/२० (९.२ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका ६७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html धावफलक]
| venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
| umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दआ) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| motm = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (दआ)
| toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑ) याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले.
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २७ सप्टेंबर २०२६
| time = १०:००
| night =
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}
| score1 = ३६५/९ (५० षटके)
| runs1 = [[डेव्हिड मिलर]] १४२ (९३)
| wickets1 = [[जॅक एडवर्ड्स]] ५/६७ (१० षटके)
| score2 = ३३३ (४९.५ षटके)
| runs2 = [[मिचेल मार्श]] ८४ (५३)
| wickets2 = [[लिझाद विल्यम्स]] ३/५४ (७.५ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका ३२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html धावफलक]
| venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]
| umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[आर्नो जॅकब्स]] (दआ)
| motm = [[डेव्हिड मिलर]] (दआ)
| toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[डेव्हिड मिलर]] (दआ) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला १५०वा षटकार मारला. अशी कामगिरी करणारा [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]]नंतरचा तो दुसरा दक्षिण आफ्रिकेचा खेळाडू ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=डेव्हिड मिलरने १४२ धावांची शानदार खेळी करत एकदिवसीय क्रिकेटमधील मधल्या फळीतील शतकाच्या विक्रमाची बरोबरी केली; एम.एस. धोनीला टाकले मागे.|title=David Miller equals ODI middle-order century record with stunning 142; surpasses MS Dhoni |url=https://thesportstak.com/cricket/story/david-miller-equals-odi-middle-order-century-record-with-stunning-142-surpasses-ms-dhoni-3288183-2026-09-27 |website=स्पोर्ट्स तक}}&lt;/ref&gt;
* [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला पहिला [[पंचबळी]] घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=प्रोटीजच्या हाय-स्कोअरिंग एकदिवसीय सामन्यातील आपल्या जवळपास दुर्लक्षित राहिलेल्या पहिल्या पाच बळींच्या कामगिरीबद्दल जॅक एडवर्ड्सचे मत.|title=Jack Edwards on his almost unnoticed maiden five-wicket haul in high-scoring Proteas ODI clash |url=https://thestar.co.za/sport/cricket/2026-09-28-jack-edwards-on-his-almost-unnoticed-maiden-five-wicket-haul-in-high-scoring-proteas-odi-clash/ |website=द स्टार}}&lt;/ref&gt;
  }}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३० सप्टेंबर २०२६
| time = १३:३०
| daynight = y
| team1 = {{cr-rt|AUS}}
| team2 = {{cr|SA}}
| score1 = ३२२/९ (५० षटके)
| runs1 = [[ॲलेक्स कॅरे]] ७४ (८८)
| wickets1 = [[कॉर्बिन बॉश]] ४/६० (९ षटके)
| score2 = १४५/४ (२८ षटके)
| runs2 = [[रायन रिकलटन]] ७१[[नाबाद|*]] (८१)
| wickets2 = [[झेवियर बार्टलेट]] २/२५ (५ षटके)
| result = ऑस्ट्रेलिया ४५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]])
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html धावफलक]
| venue = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]]
| umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दआ) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| motm = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑ)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणचा निर्णय घेतला
| rain = पावसामुळे दक्षिण आफ्रिकेचा डाव २८ षटकांवर थांबवण्यात आला; डीएलएस समपातळी धावसंख्या १९१ होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=पावसाचा व्यत्यय आलेल्या अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा विजय; कॅरी, मार्श आणि झाम्पा यांची चमकदार कामगिरी.|title=Carey, Marsh, Zampa star as Australia win rain-affected finale |url=https://www.cricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634/south-africa-vs-australia-3rd-odi-1525657/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
| notes = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑ) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील २,५०० धावा पूर्ण केल्या.
}}

==कसोटी मालिका==
===१ला कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = ९-१३ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html धावफलक]
| venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
| umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===२रा कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = १८-२२ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html धावफलक]
| venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[पोर्ट एलिझाबेथ|गकेबेर्हा]]
| umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===३रा कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = २७-३१ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html धावफलक]
| venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]]
| umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==नोंदी==
{{notelist}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान]

{{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे|२०२६-२७]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|दक्षिण आफ्रिका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]]</text>
      <sha1>2t6tyy5fbcwwxbtujnpspkdpznhz8k5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717252</id>
      <parentid>2717250</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* संघ */</comment>
      <origin>2717252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30967" sha1="a1lkjw588gd3joe6cb6o3sbm6s055mb" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७
| team1_image                  = Flag of South Africa.svg
| team1_name                   = दक्षिण आफ्रिका
| team2_image                  = Flag of Australia.svg
| team2_name                   = ऑस्ट्रेलिया
| from_date                    = २४ सप्टेंबर
| to_date                      = ३१ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain                = [[टेंबा बावुमा]]{{Efn|तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात [[एडन मार्करम]]ने कर्णधारपद भूषवले.}}
| team2_captain                = [[पॅट कमिन्स]] &lt;small&gt;(कसोटी)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[मिचेल मार्श]] &lt;small&gt;(ए.दि.)&lt;/small&gt;{{Efn|पॅट कमिन्सची यापूर्वी कर्णधार म्हणून घोषणा करण्यात आली होती; मात्र त्याने कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यात कर्णधारपद भूषवले नाही.}}
| no_of_tests                  = 3
| team1_Tests_won              =
| team2_Tests_won              =
| team1_Tests_most_runs        =
| team2_Tests_most_runs        =
| team1_Tests_most_wickets     =
| team2_Tests_most_wickets     =
| player_of_Test_series        =
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (१७१)
| team2_ODIs_most_runs         = [[मिचेल मार्श]] (२००)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[केशव महाराज]] (६)&lt;br&gt;[[कॉर्बिन बॉश]] (६)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[जॅक एडवर्ड्स]] (५)
| player_of_ODI_series         = [[केशव महाराज]] (दक्षिण आफ्रिका)
}}

[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि तीन [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-unveil-schedule-for-key-wtc-series |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेकडून मायदेशातील महत्त्वाच्या विश्व कसोटी अजिंक्यपद मालिकेचे वेळापत्रक जाहीर|title=South Africa unveil schedule for key WTC series home season |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/early-season-cape-town-test-headlines-south-africa-s-2026-27-home-season-1525568 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेच्या २०२६-२७ च्या मायदेशातील हंगामात केप टाउनमधील सुरुवातीच्या टप्प्यातील कसोटी सामन्याचा समावेश.|title=Early-season Cape Town Test headlines SA's 2026-27 home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137848/south-africa-announce-schedule-for-bumper-mens-home-summer-australia-bangladesh-england-sa-home-summer-sa-vs-aus-sa-vs-eng-sa-vs-ban-2026-cricbuzzcom |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेकडून पुरुषांच्या भरगच्च मायदेशतील उन्हाळी हंगामाचे वेळापत्रक जाहीर|title=South Africa announce schedule for bumper men's home summer |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt; कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] चक्राचा भाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=पुरुषांचे भविष्यकालीन दौरे कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=2022-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announces-unmissable-2026-27-home-season-for-the-proteas-men/ |trans-title=सीएसएतर्फे प्रोटियाज पुरुष संघासाठी २०२६-२७ मधील अत्यंत रोमांचक मायदेशातील हंगामाची घोषणा.|title=CSA announces unmissable 2026/27 home season for the Proteas Men |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap ;margin:auto&quot;

|- 
!colspan=2|{{cr|SA}}
!colspan=2|{{cr|AUS}}
|-
!कसोटी&lt;ref&gt;{{cite web |date=२८ सप्टेंबर २०२६|trans-title=ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या पहिल्या 'डाफाबेट' कसोटीसाठी प्राथमिक संघ जाहीर|title=Preliminary squad announced for 1st Dafabet Test against Australia |url=https://www.cricket.co.za/preliminary-squad-announced-for-1st-dafabet-test-against-australia/ |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Firdose |last=Moonda |date=७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या संघात मिलर आणि डी कॉक यांचा समावेश.|title=Miller, de Kock in South Africa squad for Australia ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/sa-vs-aus-david-miller-quinton-de-kock-temba-bavuma-in-sa-squad-for-australia-odis-1553166 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!कसोटी&lt;ref&gt;{{cite web |last=शोनाफिंगर |first=जोश|date=७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या लढतीसाठी मार्नसचे कसोटी संघात स्थान कायम|title=Marnus maintained in Test squad for South Africa showdown |url=https://www.cricket.com.au/news/4573063/ |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cameron |first=Louis |date=१ सप्टेंबर २०२६|trans-title=आफ्रिकेतील एकदिवसीय मालिकेसाठी लबुशेनला वगळले; पीक आणि डेव्हिस यांचा समावेश.|title=Labuschagne omitted, Peake, Davies included for African ODI tour |url=https://www.cricket.com.au/news/4569440/australia-odi-squad-zimbabwe-south-africa-tour-2026-labuschagne-marsh-cummins-starc-inglis-peake-stanlake-connolly-davies |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[टेंबा बावुमा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ॲनरिक नॉर्त्ये]]
* [[एडन मार्कराम]]
* [[काइल व्हेरेइन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) 
* [[कागिसो रबाडा]]
* [[केशव महाराज]]
* [[कॉर्बिन बॉश]]
* [[जेराल्ड कोएत्झी]]
* [[टोनी डी झॉर्झी]]
* [[ट्रिस्टन स्टब्स]]
* [[डेन पॅटरसन]]
* [[डेव्हिड बेडिंगहॅम]]
* [[मार्कस अकरमन]]
* [[मार्को यान्सिन]]
* [[रायन रिकेल्टन]]
* [[वियान मुल्डर]]
* [[सायमन हार्मर]]
* [[सेनुरन मुथुसामी]]
|
* [[टेंबा बावुमा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[एडन मार्कराम]]
* &lt;s&gt;[[ओटनील बार्टमन]]&lt;/s&gt;
* [[केशव महाराज]]
* [[कॉर्बिन बॉश]]
* [[क्विंटन डी कॉक]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* &lt;s&gt;[[क्वेना मफाका]]&lt;/s&gt;
* [[जेराल्ड कोएत्झी]]
* [[टोनी डी झॉर्झी]]
* [[ट्रिस्टन स्टब्स]]
* [[दुआन यान्सिन]]
* [[डेव्हिड मिलर]]
* [[न्कोबानी मोकोएना]]
* [[ब्यॉर्न फॉर्टुइन]]
* [[मार्को यान्सिन]]
* [[मॅथ्यू ब्रेट्झके]]
* [[रायन रिकेल्टन]]
* [[लिझाद विल्यम्स]]
* &lt;s&gt;[[लुंगी न्गिदी]]&lt;/s&gt;
|
* [[पॅट कमिन्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[स्टीव्ह स्मिथ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)# उपकर्णधार|क]])
* [[ॲलेक्स कॅरे]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कूपर कॉनोली]]
* [[कॅमेरॉन ग्रीन]]
* &lt;s&gt;[[जोश इंग्लिस]] ([[यष्टिरक्षक|य]])&lt;/s&gt;
* [[जोश हेझलवूड]]
* [[ट्रॅव्हिस हेड]]
* [[निक मॅडिन्सन]]
* [[नेथन ल्यॉन]]
* [[बो वेबस्टर]]
* [[मायकेल नेसर]]
* [[मार्नस लॅबशॅन]]
* [[मिचेल स्टार्क]]
* [[मॅट रेनशॉ]]
* [[मॅथ्यू कुन्हेमन]]
* [[सॅम हार्पर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[स्कॉट बोलँड]]
|
* [[पॅट कमिन्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[मिचेल मार्श]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)# उपकर्णधार|क]])
* [[ॲडम झाम्पा]]
* [[ॲलेक्स कॅरे]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[ऑलिव्हर पीक]]
* [[कूपर कॉनोली]]
* [[कॅमेरॉन ग्रीन]]
* [[जॅक एडवर्ड्स]]
* [[जोएल डेव्हिस]]
* [[जोश इंग्लिस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जोश हेझलवूड]]
* [[झेवियर बार्टलेट]]
* [[ट्रॅव्हिस हेड]]
* [[नेथन एलिस]]
* &lt;s&gt;[[बिली स्टॅनलेक]]&lt;/s&gt;
* [[मिचेल स्टार्क]]
* [[मॅट रेनशॉ]]
* &lt;s&gt;[[स्पेन्सर जॉन्सन]]&lt;/s&gt;
|}
१२ सप्टेंबर रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[ओटनील बार्टमन]] एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[दुआन यान्सिन]]ची निवड करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |first=फिरदोस|last=मुंडा |date=१३ सप्टेंबर २०२६|url=https://www.cricinfo.com/story/south-africa-news-ottneil-baartman-out-of-australia-odis-duan-jansen-named-replacement-1553992 |trans-title=दुखापतग्रस्त बार्टमन ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर; दुआन यान्सिनची बदली खेळाडू म्हणून निवड. |title=Injured Baartman out of Australia ODIs, Duan Jansen named replacement |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; १८ सप्टेंबर रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[लुंगी न्गिदी]] एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[न्कोबानी मोकोएना]]ची निवड करण्यात आली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/injury-rules-out-star-south-african-pacer-for-australia-series |trans-title=दुखापतीमुळे दक्षिण आफ्रिकेचा स्टार वेगवान गोलंदाज ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या मालिकेतून बाहेर |title=Injury rules out star South African pacer for Australia series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; २३ सप्टेंबर रोजी, उजव्या पायाच्या हॅमस्ट्रिंगमधील ताणामुळे [[क्वेना मफाका]] एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[लिझाद विल्यम्स]]ची निवड करण्यात आली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/sa-vs-aus-odis-lizaad-williams-replaces-kwena-maphaka-as-south-africa-s-hamstring-crisis-intensifies-1555463 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेची हॅमस्ट्रिंगची समस्या अधिक गंभीर; माफाकाच्या जागी विल्यम्सची निवड |title=Williams replaces Maphaka as SA's hamstring crisis intensifies |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२३ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

२१ सप्टेंबर रोजी, 'साइड स्ट्रेन'मुळे (कंबरेच्या बाजूच्या स्नायूंचा ताण) [[बिली स्टॅनलेक]] आणि [[स्पेन्सर जॉन्सन]] एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर पडले; त्यांच्या जागी [[जॅक एडवर्ड्स]]ची निवड करण्यात आली. &lt;ref&gt;{{cite web |last= कॅमेरॉन |first=लुईस|date=२१ सप्टेंबर २०२६|trans-title=ऑस्ट्रेलियन संघात एडवर्ड्सचा समावेश; वेगवान गोलंदाजांची जोडी मायदेशी परतली |title=Edwards added to Aussie squad, pace duo head home |url=https://www.cricket.com.au/news/4579271/australia-odi-squad-selection-changes-jack-edwards-spencer-johnson-billy-stanlake-south-africa-tour? |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |location=[[हरारे]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; २९ सप्टेंबर रोजी, अनुक्रमे 'साइड स्ट्रेन' आणि हॅमस्ट्रिंगमधील ताणामुळे [[नेथन एलिस]] आणि [[जोएल डेव्हिस]] हे दोघेही शेवटच्या एकदिवसीय सामन्यातून बाहेर पडले; त्यांच्या जागी कोणाचीही निवड करण्यात आली नाही. &lt;ref&gt;{{cite web |last=माल्कम|first=ॲलेक्स |date=२९ सप्टेंबर २०२६|trans-title= दुखापतीमुळे एलिस आणि डेव्हिस दक्षिण आफ्रिका दौऱ्यातून बाहेर |title=Ellis and Davies out of the South Africa tour with injury |url=https://www.cricinfo.com/story/nathan-ellis-and-joel-davies-out-of-the-south-africa-tour-with-injury-1556070 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; १ ऑक्टोबर रोजी, बोटाला फ्रॅक्चर झाल्यामुळे [[जोश इंग्लिस]] कसोटी मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[सॅम हार्पर]]ची निवड करण्यात आली. पोटाच्या खालच्या भागात स्नायूंचा ताण आल्यामुळे [[कॅमेरॉन ग्रीन]]ची उपलब्धता अनिश्चित होती; त्याच्या पर्यायी खेळाडू म्हणून [[निक मॅडिन्सन]]चा संघात समावेश करण्यात आला. &lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|trans-title= 'प्रोटियाज'विरुद्धच्या पहिल्या कसोटीपूर्वी ऑस्ट्रेलियाच्या संघात बदल. |title=Australia make squad changes ahead of first Proteas Test |url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-make-squad-changes-ahead-of-first-proteas-test |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt;

==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका==
===१ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २४ सप्टेंबर २०२६
| time = १०:००
| night =
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}
| score1 = २९७/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] ११२ (१०६)
| wickets1 = [[नेथन एलिस]] ३/५७ (१० षटके)
| score2 = २३० (४१.२ षटके)
| runs2 = [[मिचेल मार्श]] ६० (३६)
| wickets2 = [[केशव महाराज]] ४/२० (९.२ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका ६७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html धावफलक]
| venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
| umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दआ) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| motm = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (दआ)
| toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑ) याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले.
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २७ सप्टेंबर २०२६
| time = १०:००
| night =
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}
| score1 = ३६५/९ (५० षटके)
| runs1 = [[डेव्हिड मिलर]] १४२ (९३)
| wickets1 = [[जॅक एडवर्ड्स]] ५/६७ (१० षटके)
| score2 = ३३३ (४९.५ षटके)
| runs2 = [[मिचेल मार्श]] ८४ (५३)
| wickets2 = [[लिझाद विल्यम्स]] ३/५४ (७.५ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका ३२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html धावफलक]
| venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]
| umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[आर्नो जॅकब्स]] (दआ)
| motm = [[डेव्हिड मिलर]] (दआ)
| toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[डेव्हिड मिलर]] (दआ) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला १५०वा षटकार मारला. अशी कामगिरी करणारा [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]]नंतरचा तो दुसरा दक्षिण आफ्रिकेचा खेळाडू ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=डेव्हिड मिलरने १४२ धावांची शानदार खेळी करत एकदिवसीय क्रिकेटमधील मधल्या फळीतील शतकाच्या विक्रमाची बरोबरी केली; एम.एस. धोनीला टाकले मागे.|title=David Miller equals ODI middle-order century record with stunning 142; surpasses MS Dhoni |url=https://thesportstak.com/cricket/story/david-miller-equals-odi-middle-order-century-record-with-stunning-142-surpasses-ms-dhoni-3288183-2026-09-27 |website=स्पोर्ट्स तक}}&lt;/ref&gt;
* [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला पहिला [[पंचबळी]] घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=प्रोटीजच्या हाय-स्कोअरिंग एकदिवसीय सामन्यातील आपल्या जवळपास दुर्लक्षित राहिलेल्या पहिल्या पाच बळींच्या कामगिरीबद्दल जॅक एडवर्ड्सचे मत.|title=Jack Edwards on his almost unnoticed maiden five-wicket haul in high-scoring Proteas ODI clash |url=https://thestar.co.za/sport/cricket/2026-09-28-jack-edwards-on-his-almost-unnoticed-maiden-five-wicket-haul-in-high-scoring-proteas-odi-clash/ |website=द स्टार}}&lt;/ref&gt;
  }}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३० सप्टेंबर २०२६
| time = १३:३०
| daynight = y
| team1 = {{cr-rt|AUS}}
| team2 = {{cr|SA}}
| score1 = ३२२/९ (५० षटके)
| runs1 = [[ॲलेक्स कॅरे]] ७४ (८८)
| wickets1 = [[कॉर्बिन बॉश]] ४/६० (९ षटके)
| score2 = १४५/४ (२८ षटके)
| runs2 = [[रायन रिकलटन]] ७१[[नाबाद|*]] (८१)
| wickets2 = [[झेवियर बार्टलेट]] २/२५ (५ षटके)
| result = ऑस्ट्रेलिया ४५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]])
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html धावफलक]
| venue = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]]
| umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दआ) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| motm = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑ)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणचा निर्णय घेतला
| rain = पावसामुळे दक्षिण आफ्रिकेचा डाव २८ षटकांवर थांबवण्यात आला; डीएलएस समपातळी धावसंख्या १९१ होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=पावसाचा व्यत्यय आलेल्या अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा विजय; कॅरी, मार्श आणि झाम्पा यांची चमकदार कामगिरी.|title=Carey, Marsh, Zampa star as Australia win rain-affected finale |url=https://www.cricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634/south-africa-vs-australia-3rd-odi-1525657/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
| notes = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑ) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील २,५०० धावा पूर्ण केल्या.
}}

==कसोटी मालिका==
===१ला कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = ९-१३ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html धावफलक]
| venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
| umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===२रा कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = १८-२२ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html धावफलक]
| venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[पोर्ट एलिझाबेथ|गकेबेर्हा]]
| umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===३रा कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = २७-३१ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html धावफलक]
| venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]]
| umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==नोंदी==
{{notelist}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान]

{{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे|२०२६-२७]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|दक्षिण आफ्रिका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]]</text>
      <sha1>a1lkjw588gd3joe6cb6o3sbm6s055mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717253</id>
      <parentid>2717252</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2717253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30953" sha1="0asyib5xe9wwmd3fbnpd1vubzmfibv0" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७
| team1_image                  = Flag of South Africa.svg
| team1_name                   = दक्षिण आफ्रिका
| team2_image                  = Flag of Australia.svg
| team2_name                   = ऑस्ट्रेलिया
| from_date                    = २४ सप्टेंबर
| to_date                      = ३१ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain                = [[टेंबा बावुमा]]{{Efn|तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात [[एडन मार्करम]]ने कर्णधारपद भूषवले.}}
| team2_captain                = [[पॅट कमिन्स]] &lt;small&gt;(कसोटी)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[मिचेल मार्श]] &lt;small&gt;(ए.दि.)&lt;/small&gt;{{Efn|पॅट कमिन्सची यापूर्वी कर्णधार म्हणून घोषणा करण्यात आली होती; मात्र त्याने कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यात कर्णधारपद भूषवले नाही.}}
| no_of_tests                  = 3
| team1_Tests_won              =
| team2_Tests_won              =
| team1_Tests_most_runs        =
| team2_Tests_most_runs        =
| team1_Tests_most_wickets     =
| team2_Tests_most_wickets     =
| player_of_Test_series        =
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (१७१)
| team2_ODIs_most_runs         = [[मिचेल मार्श]] (२००)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[केशव महाराज]] (६)&lt;br&gt;[[कॉर्बिन बॉश]] (६)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[जॅक एडवर्ड्स]] (५)
| player_of_ODI_series         = [[केशव महाराज]] (दक्षिण आफ्रिका)
}}

[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि तीन [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-unveil-schedule-for-key-wtc-series |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेकडून मायदेशातील महत्त्वाच्या विश्व कसोटी अजिंक्यपद मालिकेचे वेळापत्रक जाहीर|title=South Africa unveil schedule for key WTC series home season |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/early-season-cape-town-test-headlines-south-africa-s-2026-27-home-season-1525568 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेच्या २०२६-२७ च्या मायदेशातील हंगामात केप टाउनमधील सुरुवातीच्या टप्प्यातील कसोटी सामन्याचा समावेश.|title=Early-season Cape Town Test headlines SA's 2026-27 home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137848/south-africa-announce-schedule-for-bumper-mens-home-summer-australia-bangladesh-england-sa-home-summer-sa-vs-aus-sa-vs-eng-sa-vs-ban-2026-cricbuzzcom |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेकडून पुरुषांच्या भरगच्च मायदेशतील उन्हाळी हंगामाचे वेळापत्रक जाहीर|title=South Africa announce schedule for bumper men's home summer |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt; कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] चक्राचा भाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=पुरुषांचे भविष्यकालीन दौरे कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=2022-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announces-unmissable-2026-27-home-season-for-the-proteas-men/ |trans-title=सीएसएतर्फे प्रोटियाज पुरुष संघासाठी २०२६-२७ मधील अत्यंत रोमांचक मायदेशातील हंगामाची घोषणा.|title=CSA announces unmissable 2026/27 home season for the Proteas Men |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२९ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap ;margin:auto&quot;

|- 
!colspan=2|{{cr|SA}}
!colspan=2|{{cr|AUS}}
|-
!कसोटी&lt;ref&gt;{{cite web |date=२८ सप्टेंबर २०२६|trans-title=ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या पहिल्या 'डाफाबेट' कसोटीसाठी प्राथमिक संघ जाहीर|title=Preliminary squad announced for 1st Dafabet Test against Australia |url=https://www.cricket.co.za/preliminary-squad-announced-for-1st-dafabet-test-against-australia/ |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Firdose |last=Moonda |date=७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या संघात मिलर आणि डी कॉक यांचा समावेश.|title=Miller, de Kock in South Africa squad for Australia ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/sa-vs-aus-david-miller-quinton-de-kock-temba-bavuma-in-sa-squad-for-australia-odis-1553166 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!कसोटी&lt;ref&gt;{{cite web |last=शोनाफिंगर |first=जोश|date=७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या लढतीसाठी मार्नसचे कसोटी संघात स्थान कायम|title=Marnus maintained in Test squad for South Africa showdown |url=https://www.cricket.com.au/news/4573063/ |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cameron |first=Louis |date=१ सप्टेंबर २०२६|trans-title=आफ्रिकेतील एकदिवसीय मालिकेसाठी लबुशेनला वगळले; पीक आणि डेव्हिस यांचा समावेश.|title=Labuschagne omitted, Peake, Davies included for African ODI tour |url=https://www.cricket.com.au/news/4569440/australia-odi-squad-zimbabwe-south-africa-tour-2026-labuschagne-marsh-cummins-starc-inglis-peake-stanlake-connolly-davies |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[टेंबा बावुमा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ॲनरिक नॉर्त्ये]]
* [[एडन मार्कराम]]
* [[काइल व्हेरेइन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) 
* [[कागिसो रबाडा]]
* [[केशव महाराज]]
* [[कॉर्बिन बॉश]]
* [[जेराल्ड कोएत्झी]]
* [[टोनी डी झॉर्झी]]
* [[ट्रिस्टन स्टब्स]]
* [[डेन पॅटरसन]]
* [[डेव्हिड बेडिंगहॅम]]
* [[मार्कस अकरमन]]
* [[मार्को यान्सिन]]
* [[रायन रिकेल्टन]]
* [[वियान मुल्डर]]
* [[सायमन हार्मर]]
* [[सेनुरन मुथुसामी]]
|
* [[टेंबा बावुमा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[एडन मार्कराम]]
* &lt;s&gt;[[ओटनील बार्टमन]]&lt;/s&gt;
* [[केशव महाराज]]
* [[कॉर्बिन बॉश]]
* [[क्विंटन डी कॉक]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* &lt;s&gt;[[क्वेना मफाका]]&lt;/s&gt;
* [[जेराल्ड कोएत्झी]]
* [[टोनी डी झॉर्झी]]
* [[ट्रिस्टन स्टब्स]]
* [[दुआन यान्सिन]]
* [[डेव्हिड मिलर]]
* [[न्कोबानी मोकोएना]]
* [[ब्यॉर्न फॉर्टुइन]]
* [[मार्को यान्सिन]]
* [[मॅथ्यू ब्रेट्झके]]
* [[रायन रिकेल्टन]]
* [[लिझाद विल्यम्स]]
* &lt;s&gt;[[लुंगी न्गिदी]]&lt;/s&gt;
|
* [[पॅट कमिन्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[स्टीव्ह स्मिथ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)# उपकर्णधार|क]])
* [[ॲलेक्स कॅरे]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कूपर कॉनोली]]
* [[कॅमेरॉन ग्रीन]]
* &lt;s&gt;[[जोश इंग्लिस]] ([[यष्टिरक्षक|य]])&lt;/s&gt;
* [[जोश हेझलवूड]]
* [[ट्रॅव्हिस हेड]]
* [[निक मॅडिन्सन]]
* [[नेथन ल्यॉन]]
* [[बो वेबस्टर]]
* [[मायकेल नेसर]]
* [[मार्नस लॅबशॅन]]
* [[मिचेल स्टार्क]]
* [[मॅट रेनशॉ]]
* [[मॅथ्यू कुन्हेमन]]
* [[सॅम हार्पर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[स्कॉट बोलँड]]
|
* [[पॅट कमिन्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[मिचेल मार्श]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)# उपकर्णधार|क]])
* [[ॲडम झाम्पा]]
* [[ॲलेक्स कॅरे]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[ऑलिव्हर पीक]]
* [[कूपर कॉनोली]]
* [[कॅमेरॉन ग्रीन]]
* [[जॅक एडवर्ड्स]]
* [[जोएल डेव्हिस]]
* [[जोश इंग्लिस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जोश हेझलवूड]]
* [[झेवियर बार्टलेट]]
* [[ट्रॅव्हिस हेड]]
* [[नेथन एलिस]]
* &lt;s&gt;[[बिली स्टॅनलेक]]&lt;/s&gt;
* [[मिचेल स्टार्क]]
* [[मॅट रेनशॉ]]
* &lt;s&gt;[[स्पेन्सर जॉन्सन]]&lt;/s&gt;
|}
१२ सप्टेंबर रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[ओटनील बार्टमन]] एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[दुआन यान्सिन]]ची निवड करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |first=फिरदोस|last=मुंडा |date=१३ सप्टेंबर २०२६|url=https://www.cricinfo.com/story/south-africa-news-ottneil-baartman-out-of-australia-odis-duan-jansen-named-replacement-1553992 |trans-title=दुखापतग्रस्त बार्टमन ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर; दुआन यान्सिनची बदली खेळाडू म्हणून निवड. |title=Injured Baartman out of Australia ODIs, Duan Jansen named replacement |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; १८ सप्टेंबर रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[लुंगी न्गिदी]] एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[न्कोबानी मोकोएना]]ची निवड करण्यात आली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/injury-rules-out-star-south-african-pacer-for-australia-series |trans-title=दुखापतीमुळे दक्षिण आफ्रिकेचा स्टार वेगवान गोलंदाज ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या मालिकेतून बाहेर |title=Injury rules out star South African pacer for Australia series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; २३ सप्टेंबर रोजी, उजव्या पायाच्या हॅमस्ट्रिंगमधील ताणामुळे [[क्वेना मफाका]] एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[लिझाद विल्यम्स]]ची निवड करण्यात आली. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/sa-vs-aus-odis-lizaad-williams-replaces-kwena-maphaka-as-south-africa-s-hamstring-crisis-intensifies-1555463 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेची हॅमस्ट्रिंगची समस्या अधिक गंभीर; माफाकाच्या जागी विल्यम्सची निवड |title=Williams replaces Maphaka as SA's hamstring crisis intensifies |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२३ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

२१ सप्टेंबर रोजी, 'साइड स्ट्रेन'मुळे (कंबरेच्या बाजूच्या स्नायूंचा ताण) [[बिली स्टॅनलेक]] आणि [[स्पेन्सर जॉन्सन]] एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर पडले; त्यांच्या जागी [[जॅक एडवर्ड्स]]ची निवड करण्यात आली. &lt;ref&gt;{{cite web |last= कॅमेरॉन |first=लुईस|date=२१ सप्टेंबर २०२६|trans-title=ऑस्ट्रेलियन संघात एडवर्ड्सचा समावेश; वेगवान गोलंदाजांची जोडी मायदेशी परतली |title=Edwards added to Aussie squad, pace duo head home |url=https://www.cricket.com.au/news/4579271/australia-odi-squad-selection-changes-jack-edwards-spencer-johnson-billy-stanlake-south-africa-tour? |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |location=[[हरारे]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; २९ सप्टेंबर रोजी, अनुक्रमे 'साइड स्ट्रेन' आणि हॅमस्ट्रिंगमधील ताणामुळे [[नेथन एलिस]] आणि [[जोएल डेव्हिस]] हे दोघेही शेवटच्या एकदिवसीय सामन्यातून बाहेर पडले; त्यांच्या जागी कोणाचीही निवड करण्यात आली नाही. &lt;ref&gt;{{cite web |last=माल्कम|first=ॲलेक्स |date=२९ सप्टेंबर २०२६|trans-title= दुखापतीमुळे एलिस आणि डेव्हिस दक्षिण आफ्रिका दौऱ्यातून बाहेर |title=Ellis and Davies out of the South Africa tour with injury |url=https://www.cricinfo.com/story/nathan-ellis-and-joel-davies-out-of-the-south-africa-tour-with-injury-1556070 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; १ ऑक्टोबर रोजी, बोटाला फ्रॅक्चर झाल्यामुळे [[जोश इंग्लिस]] कसोटी मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[सॅम हार्पर]]ची निवड करण्यात आली. पोटाच्या खालच्या भागात स्नायूंचा ताण आल्यामुळे [[कॅमेरॉन ग्रीन]]ची उपलब्धता अनिश्चित होती; त्याच्या पर्यायी खेळाडू म्हणून [[निक मॅडिन्सन]]चा संघात समावेश करण्यात आला. &lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|trans-title= 'प्रोटियाज'विरुद्धच्या पहिल्या कसोटीपूर्वी ऑस्ट्रेलियाच्या संघात बदल. |title=Australia make squad changes ahead of first Proteas Test |url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-make-squad-changes-ahead-of-first-proteas-test |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt;

==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका==
===१ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २४ सप्टेंबर २०२६
| time = १०:००
| night =
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}
| score1 = २९७/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] ११२ (१०६)
| wickets1 = [[नेथन एलिस]] ३/५७ (१० षटके)
| score2 = २३० (४१.२ षटके)
| runs2 = [[मिचेल मार्श]] ६० (३६)
| wickets2 = [[केशव महाराज]] ४/२० (९.२ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका ६७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html धावफलक]
| venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
| umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दआ) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| motm = [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] (दआ)
| toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑ) याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले.
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २७ सप्टेंबर २०२६
| time = १०:००
| night =
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}
| score1 = ३६५/९ (५० षटके)
| runs1 = [[डेव्हिड मिलर]] १४२ (९३)
| wickets1 = [[जॅक एडवर्ड्स]] ५/६७ (१० षटके)
| score2 = ३३३ (४९.५ षटके)
| runs2 = [[मिचेल मार्श]] ८४ (५३)
| wickets2 = [[लिझाद विल्यम्स]] ३/५४ (७.५ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका ३२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html धावफलक]
| venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]
| umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[आर्नो जॅकब्स]] (दआ)
| motm = [[डेव्हिड मिलर]] (दआ)
| toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[डेव्हिड मिलर]] (दआ) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला १५०वा षटकार मारला. अशी कामगिरी करणारा [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]]नंतरचा तो दुसरा दक्षिण आफ्रिकेचा खेळाडू ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=डेव्हिड मिलरने १४२ धावांची शानदार खेळी करत एकदिवसीय क्रिकेटमधील मधल्या फळीतील शतकाच्या विक्रमाची बरोबरी केली; एम.एस. धोनीला टाकले मागे.|title=David Miller equals ODI middle-order century record with stunning 142; surpasses MS Dhoni |url=https://thesportstak.com/cricket/story/david-miller-equals-odi-middle-order-century-record-with-stunning-142-surpasses-ms-dhoni-3288183-2026-09-27 |website=स्पोर्ट्स तक}}&lt;/ref&gt;
* [[जॅक एडवर्ड्स]] (ऑस्ट्रेलिया) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला पहिला [[पंचबळी]] घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=प्रोटीजच्या हाय-स्कोअरिंग एकदिवसीय सामन्यातील आपल्या जवळपास दुर्लक्षित राहिलेल्या पहिल्या पाच बळींच्या कामगिरीबद्दल जॅक एडवर्ड्सचे मत.|title=Jack Edwards on his almost unnoticed maiden five-wicket haul in high-scoring Proteas ODI clash |url=https://thestar.co.za/sport/cricket/2026-09-28-jack-edwards-on-his-almost-unnoticed-maiden-five-wicket-haul-in-high-scoring-proteas-odi-clash/ |website=द स्टार}}&lt;/ref&gt;
  }}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३० सप्टेंबर २०२६
| time = १३:३०
| daynight = y
| team1 = {{cr-rt|AUS}}
| team2 = {{cr|SA}}
| score1 = ३२२/९ (५० षटके)
| runs1 = [[ॲलेक्स कॅरे]] ७४ (८८)
| wickets1 = [[कॉर्बिन बॉश]] ४/६० (९ षटके)
| score2 = १४५/४ (२८ षटके)
| runs2 = [[रायन रिकलटन]] ७१[[नाबाद|*]] (८१)
| wickets2 = [[झेवियर बार्टलेट]] २/२५ (५ षटके)
| result = ऑस्ट्रेलिया ४५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]])
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html धावफलक]
| venue = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]]
| umpires = [[लुबाबालो ग्कुमा]] (दआ) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| motm = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑ)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणचा निर्णय घेतला
| rain = पावसामुळे दक्षिण आफ्रिकेचा डाव २८ षटकांवर थांबवण्यात आला; डीएलएस समपातळी धावसंख्या १९१ होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=पावसाचा व्यत्यय आलेल्या अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा विजय; कॅरी, मार्श आणि झाम्पा यांची चमकदार कामगिरी.|title=Carey, Marsh, Zampa star as Australia win rain-affected finale |url=https://www.cricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634/south-africa-vs-australia-3rd-odi-1525657/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
| notes = [[ॲलेक्स कॅरे]] (ऑ) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील २,५०० धावा पूर्ण केल्या.
}}

==कसोटी मालिका==
===१ला कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = ९-१३ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html धावफलक]
| venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
| umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===२रा कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = १८-२२ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html धावफलक]
| venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[पोर्ट एलिझाबेथ|गकेबेर्हा]]
| umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===३रा कसोटी सामना===
{{Two-innings cricket match
| date = २७-३१ ऑक्टोबर २०२६
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|AUS}}

| score-team1-inns1 =
| runs-team1-inns1 =
| wickets-team1-inns1 =

| score-team2-inns1 =
| runs-team2-inns1 =
| wickets-team2-inns1 =

| score-team1-inns2 =
| runs-team1-inns2 =
| wickets-team1-inns2 =

| score-team2-inns2 =
| runs-team2-inns2 =
| wickets-team2-inns2 =

| result =
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html धावफलक]
| venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]]
| umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इंग्लंड)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==नोंदी==
{{notelist}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/australia-in-south-africa-2026-27-1525634 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान]

{{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे|२०२६-२७]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|दक्षिण आफ्रिका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]]</text>
      <sha1>0asyib5xe9wwmd3fbnpd1vubzmfibv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384731</id>
    <revision>
      <id>2717094</id>
      <parentid>2716915</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2717094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29700" sha1="1wrd5qecjh791hvtwms3dw84edcdpnq" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७
| team1_image                  = Flag of India.svg
| team1_name                   = भारत
| team2_image                  = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg
| team2_name                   = वेस्ट इंडीज
| from_date                    = २७ सप्टेंबर
| to_date                      = १७ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain                = [[शुभमन गिल]] &lt;small&gt;(आं.ए.दि.)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[श्रेयस अय्यर]] &lt;small&gt;(आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| team2_captain                = [[शई होप]]
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[शुभमन गिल]] (३३४)
| team2_ODIs_most_runs         = [[शई होप]] (२७८)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[कुलदीप यादव]] (७)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[जेडन सील्स]] (४)
| player_of_ODI_series         = [[शुभमन गिल]] (भा)
| no_of_twenty20s              = 5
| team1_twenty20s_won          =
| team2_twenty20s_won          =
| team1_twenty20s_most_runs    =
| team2_twenty20s_most_runs    =
| team1_twenty20s_most_wickets =
| team2_twenty20s_most_wickets =
| player_of_twenty20_series    =
}}

[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी भारताच्या दौऱ्यावर आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138154/indian-mens-team-to-play-22-matches-across-17-venues-at-home-in-2026-27 |trans-title=भारतीय पुरुष संघ २०२६-२७ मध्ये मायदेशात १७ मैदानांवर २२ सामने खेळणार.|title=Indian men's team to play 22 matches across 17 venues at home in 2026-27 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]  सामन्यांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-cricket-schedule-fixtures-venues-2026-27-chepauk-ma-chidambaram-stadium/article70787484.ece |trans-title=२०२६-२७ मधील भारतीय क्रिकेटच्या मायदेशातील सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर: चेन्नईला बॉर्डर-गावस्कर चषक मालिकेचा एक सामना; मायदेशातील हंगामाची सुरुवात २७ सप्टेंबरपासून.|title=Indian cricket schedule for 2026-27 home matches announced: Chennai gets one Border-Gavaskar Trophy fixture, Home season commences on September 27 |work=[[द हिंदू]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=2022-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; मार्च २०२६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556333/fixtures-unveiled-for-team-india-s-international-home-season-2026-27 |trans-title=भारतीय संघाच्या २०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय मायदेशातील हंगामाचे वेळापत्रक जाहीर|title=Fixtures unveiled for Team India’s international home season 2026-27 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;

==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका==
===१ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २७ सप्टेंबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|IND}}
| score1 = २९५/७ (५० षटके)
| runs1 = [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] १०१ (१०८)
| wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/४० (१० षटके)
| score2 = ३००/२ (४१.४ षटके)
| runs2 = [[विराट कोहली]] १३९[[नाबाद|*]] (८८)
| wickets2 = [[रॉस्टन चेझ]] १/६४ (१० षटके)
| result = भारत ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html धावफलक]
| venue = [[द स्पोर्ट्स हब|ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया)
| motm = [[कुलदीप यादव]] (भारत)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = [[नमन धीर]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या पहिल्या एकदिवसीय सामन्यात नमन धीरचे भारतासाठी पदार्पण.|title=Naman Dhir makes India debut in first ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/naman-dhir-india-debut-1st-odi-vs-west-indies/article71515566.ece/amp/ |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] (वेस्ट इंडीज) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपले पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] केले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=भारताविरुद्धच्या वनडे सामन्यात ग्रीव्हजच्या शतकानंतर वेस्ट इंडीजची धावसंख्या ७ बाद २९५|title=West Indies reach 295-7 after Greaves ton in India ODI |url=https://www.afp.com/en/west-indies-reach-295-7-after-greaves-ton-india-odi |work=एजन्स फ्रान्स-प्रेस |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[विराट कोहली]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १५,००० धावा पूर्ण केल्या,&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=कोहलीने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये १५,००० धावांचा टप्पा गाठला; तेंडुलकरनंतर ही कामगिरी करणारा तो केवळ दुसरा फलंदाज.|title=Kohli brings up 15000 ODI runs, just 2nd batter to reach feat after Tendulkar |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/virat-kohli-15000-odi-runs-record-sachin-tendulkar-10896470/lite/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; तसेच हा टप्पा सर्वांत कमी डावांत गाठणारा फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=विराट कोहलीने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये आणखी एक उल्लेखनीय विक्रम प्रस्थापित केला.|title=Virat Kohli scales another remarkable ODI record |url=https://www.icc-cricket.com/news/virat-kohli-scales-another-remarkable-odi-record |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
  }}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३० सप्टेंबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|IND}}
| score1 = ४०५/७ (५० षटके)
| runs1 = [[अमीर जांगू]] ११४ (७७)
| wickets1 = [[कुलदीप यादव]] २/६५ (१० षटके)
| score2 = ४०६/२ (४३.३ षटके)
| runs2 = [[शुभमन गिल]] २२३[[नाबाद|*]] (१३३)
| wickets2 = [[शमार जोसेफ]] १/५२ (६ षटके)
| result = भारत ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html धावफलक]
| venue = [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]]
| umpires = [[शारफुदौला]] (बांगलादेश) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत)
| motm = [[शुभमन गिल]] (भारत)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[आकिब नबी]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |last=मोंगा|first=सिद्धार्थ|date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=भारताने क्षेत्ररक्षण स्वीकारले; नबीला पदार्पणाची संधी, वेस्ट इंडीज संघात चार बदल.|title=Nabi handed debut as India field; West Indies make four changes |url=https://www.cricinfo.com/story/ind-vs-wi-2nd-odi-auqib-nabi-handed-debut-as-india-field-west-indies-make-four-changes-1556562 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[लोकेश राहुल|के. एल. राहुल]] (भारत) याने आपला १००वा एकदिवसीय सामना खेळला.&lt;ref&gt;{{cite web |date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=के.एल. राहुल आपला १०० वा एकदिवसीय सामना खेळण्यास सज्ज; आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये १०,००० धावा पूर्ण करण्यासाठी ३५ धावांची आवश्यकता.|title=KL Rahul set to play 100th ODI, 35 runs away from 10,000 international runs |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ind-vs-wi-kl-rahul-set-to-play-100th-odi-35-runs-away-from-10000-international-runs20260930115106/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}&lt;/ref&gt;
* [[कुलदीप यादव]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला २००वा बळी घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=कुलदीप यादव वनडेमध्ये २०० बळी घेणारा चौथा भारतीय फिरकीपटू ठरला.|title=Kuldeep Yadav becomes 4th Indian spinner to reach 200 ODI wickets |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/kuldeep-yadav-becomes-4th-indian-spinner-to-reach-200-odi-wickets/amp |website=The Tribune}}&lt;/ref&gt;
* वेस्ट इंडीजने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपली आतापर्यंतची सर्वोच्च संघधावसंख्या नोंदवली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडीजची एकदिवसीय सामन्यातील आतापर्यंतची सर्वोच्च धावसंख्या; भारतासमोर ४०६ धावांचे आव्हान.|title=West Indies score their highest ever ODI total, India to chase 406 |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/west-indies-score-their-highest-ever-odi-total-india-to-chase-406-101790773601329-amp.html |website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}&lt;/ref&gt;
* [[रोहित शर्मा]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १२,००० धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=रोहित शर्मा एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये १२,००० धावा पूर्ण करणारा तिसरा भारतीय ठरला.|title=Rohit Sharma Becomes 3rd Indian To 12,000 ODI Runs |url=https://www.news18.com/amp/cricket/rohit-sharma-becomes-3rd-indian-to-12000-odi-runs-ws-l-10361504.html |website=News18}}&lt;/ref&gt; तसेच एकाच देशात २०० षटकार मारणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=रोहित शर्माने पुन्हा इतिहास रचला, एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये अविश्वसनीय कामगिरी करणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.|title=Rohit Sharma Creates History Again, Becomes First Batter Ever To Reach Incredible ODI Feat |url=https://sports.ndtv.com/cricket/rohit-sharma-creates-history-again-becomes-first-batter-ever-to-reach-incredible-odi-feat-12121229 |website=एनडीटीव्ही}}&lt;/ref&gt;
* [[शुभमन गिल]] (भारत) हा रोहित शर्मानंतर एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये दोन द्विशतके करणारा दुसरा फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=गिलची द्विशतकी खेळी; एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये एकापेक्षा अधिक द्विशतके ठोकणारा केवळ दुसरा फलंदाज ठरला.|title=Gill cracks 200, becomes only 2nd batter with multiple ODI double centuries |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/shubman-gill-second-200-rohit-sharma-multiple-odi-double-centuries-10901235/lite/ |website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}&lt;/ref&gt;
* गिलचे द्विशतक चेंडूंच्या दृष्टीने एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वांत जलद द्विशतक ठरले; त्याने ११७ चेंडूंमध्ये द्विशतक पूर्ण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |first=संपत|last=बांदारुपल्ली|access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=आकडेवारी - ८११ धावा, पाच शतकवीर आणि गुवाहाटीत अनेक विक्रमांची नोंद.|title=Stats - 811 runs, five centurions, and records galore in Guwahati |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-811-runs-five-centurions-and-records-galore-in-guwahati-1556649 |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; तसेच त्याने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये कर्णधाराकडून केलेली सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली. धावांचा पाठलाग करताना भारतीय फलंदाजाने द्विशतक करण्याची ही पहिलीच वेळ होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धची एकदिवसीय मालिका जिंकताना भारताने अनेक विक्रम प्रस्थापित केले.|title=Records galore as India clinch ODI series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/news/records-galore-as-india-west-indies-vie-for-the-odi-series? |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}&lt;/ref&gt;
* या सामन्यात पाच शतके झाली, जी कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यातील सर्वाधिक शतकांची संख्या होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=एकदिवसीय सामन्यात सर्वाधिक शतके: गुवाहाटी येथील भारत विरुद्ध वेस्ट इंडिज दुसऱ्या एकदिवसीय सामन्याने इतिहास रचला.|title=Most centuries scored in a match in ODI: India vs West Indies 2nd ODI in Guwahati set history |url=https://sports.yahoo.com/articles/most-centuries-scored-match-odi-151424993.html? |website=Yahoo Sports}}&lt;/ref&gt;
* हा एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील भारताचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता. तसेच हा [[एकदिवसीय सामन्यातील विक्रमांची यादी|एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील]] दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web |first=सिद्धार्थ |last=मोंगा|access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=गिलच्या २२३ धावांनी भारतासाठी रचला विक्रमी पाठलागाचा पाया.|title=Gill 223 sets up record chase for India |url=https://www.cricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215/india-vs-west-indies-2nd-odi-1529228/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
  }}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 = ३५१/७ (५० षटके)
| runs1 = [[लोकेश राहुल]] १२९[[नाबाद|*]] (८७)
| wickets1 = [[जेडन सील्स]] ३/६२ (१० षटके)
| score2 = ३५२/५ (४८.२ षटके)
| runs2 = [[शाई होप]] १६२[[नाबाद|*]] (१४३)
| wickets2 = [[नमन धीर]] १/३३ (५.२ षटके)
| result = वेस्ट इंडीजने ५ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html धावफलक]
| venue = [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया)
| motm = [[शाई होप]] (वेस्ट इंडीज)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = या मैदानावर खेळला गेलेला हा पहिला [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामना होता.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=मुल्लनपूर पहिल्या पुरुष एकदिवसीय सामन्यासाठी सज्ज; भारत आणि वेस्ट इंडीजचे संघ दाखल|title=Mullanpur set for first men’s ODI as India, WI teams arrive |url=https://www.tribuneindia.com/news/chandigarh/mullanpur-set-for-first-mens-odi-as-india-wi-teams-arrive/amp |website=द ट्रिब्यून}}&lt;/ref&gt;
* [[अंशुल कंबोज]] (भारत) याने एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात अंशुल कंबोजचे भारतासाठी 'व्हाइट-बॉल' क्रिकेटमध्ये पदार्पण.|title=Anshul Kamboj makes India white-ball debut in third ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/anshul-kamboj-india-white-ball-debut-third-odi-west-indies/article71540054.ece/amp/ |website=[[स्पोर्टस्टार]]}}&lt;/ref&gt;
* हा वेस्ट इंडीजचा एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधील सर्वाधिक धावसंख्येचा यशस्वी पाठलाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=राहुलवर 'होप'ची सरशी; वेस्ट इंडिजने ३५२ धावांचे आव्हान यशस्वीपणे पेलले|title=WI hunt down 352 as Hope trumps Rahul |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-news/140385/wi-hunt-down-352-as-hope-trumps-rahul |website=[[क्रिकबझ]]}}&lt;/ref&gt;
* [[शाई होप]]ने एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यात धावांचा पाठलाग करताना वेस्ट इंडीजकडून सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=होपच्या कामगिरीमुळे वेस्ट इंडीजला भारतावर ऐतिहासिक विजय|title=Hope inspires West Indies to record win over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/hope-inspires-west-indies-to-record-win-over-india |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}&lt;/ref&gt;
}}

==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका==
===१ला आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ६ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html धावफलक]
| venue = [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===२रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html धावफलक]
| venue = [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[रांची]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===३रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html धावफलक]
| venue = [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===४था आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १४ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html धावफलक]
| venue = राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, [[हैदराबाद]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===५वा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १७ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]
[[वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>1wrd5qecjh791hvtwms3dw84edcdpnq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717244</id>
      <parentid>2717094</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T05:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <origin>2717244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29714" sha1="ie5vvnv3mqw3kt76xl0kysb7638qwus" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७
| team1_image                  = Flag of India.svg
| team1_name                   = भारत
| team2_image                  = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg
| team2_name                   = वेस्ट इंडीज
| from_date                    = २७ सप्टेंबर
| to_date                      = १७ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain                = [[शुभमन गिल]] &lt;small&gt;(आं.ए.दि.)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[श्रेयस अय्यर]] &lt;small&gt;(आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| team2_captain                = [[शई होप]]
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[शुभमन गिल]] (३३४)
| team2_ODIs_most_runs         = [[शई होप]] (२७८)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[कुलदीप यादव]] (७)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[जेडन सील्स]] (४)
| player_of_ODI_series         = [[शुभमन गिल]] (भा)
| no_of_twenty20s              = 5
| team1_twenty20s_won          =
| team2_twenty20s_won          =
| team1_twenty20s_most_runs    =
| team2_twenty20s_most_runs    =
| team1_twenty20s_most_wickets =
| team2_twenty20s_most_wickets =
| player_of_twenty20_series    =
}}

[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी भारताच्या दौऱ्यावर आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138154/indian-mens-team-to-play-22-matches-across-17-venues-at-home-in-2026-27 |trans-title=भारतीय पुरुष संघ २०२६-२७ मध्ये मायदेशात १७ मैदानांवर २२ सामने खेळणार.|title=Indian men's team to play 22 matches across 17 venues at home in 2026-27 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]  सामन्यांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-cricket-schedule-fixtures-venues-2026-27-chepauk-ma-chidambaram-stadium/article70787484.ece |trans-title=२०२६-२७ मधील भारतीय क्रिकेटच्या मायदेशातील सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर: चेन्नईला बॉर्डर-गावस्कर चषक मालिकेचा एक सामना; मायदेशातील हंगामाची सुरुवात २७ सप्टेंबरपासून.|title=Indian cricket schedule for 2026-27 home matches announced: Chennai gets one Border-Gavaskar Trophy fixture, Home season commences on September 27 |work=[[द हिंदू]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=2022-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; मार्च २०२६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556333/fixtures-unveiled-for-team-india-s-international-home-season-2026-27 |trans-title=भारतीय संघाच्या २०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय मायदेशातील हंगामाचे वेळापत्रक जाहीर|title=Fixtures unveiled for Team India’s international home season 2026-27 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ==

==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका==
===१ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २७ सप्टेंबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|IND}}
| score1 = २९५/७ (५० षटके)
| runs1 = [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] १०१ (१०८)
| wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/४० (१० षटके)
| score2 = ३००/२ (४१.४ षटके)
| runs2 = [[विराट कोहली]] १३९[[नाबाद|*]] (८८)
| wickets2 = [[रॉस्टन चेझ]] १/६४ (१० षटके)
| result = भारत ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html धावफलक]
| venue = [[द स्पोर्ट्स हब|ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया)
| motm = [[कुलदीप यादव]] (भारत)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = [[नमन धीर]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या पहिल्या एकदिवसीय सामन्यात नमन धीरचे भारतासाठी पदार्पण.|title=Naman Dhir makes India debut in first ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/naman-dhir-india-debut-1st-odi-vs-west-indies/article71515566.ece/amp/ |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] (वेस्ट इंडीज) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपले पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] केले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=भारताविरुद्धच्या वनडे सामन्यात ग्रीव्हजच्या शतकानंतर वेस्ट इंडीजची धावसंख्या ७ बाद २९५|title=West Indies reach 295-7 after Greaves ton in India ODI |url=https://www.afp.com/en/west-indies-reach-295-7-after-greaves-ton-india-odi |work=एजन्स फ्रान्स-प्रेस |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[विराट कोहली]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १५,००० धावा पूर्ण केल्या,&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=कोहलीने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये १५,००० धावांचा टप्पा गाठला; तेंडुलकरनंतर ही कामगिरी करणारा तो केवळ दुसरा फलंदाज.|title=Kohli brings up 15000 ODI runs, just 2nd batter to reach feat after Tendulkar |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/virat-kohli-15000-odi-runs-record-sachin-tendulkar-10896470/lite/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; तसेच हा टप्पा सर्वांत कमी डावांत गाठणारा फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=विराट कोहलीने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये आणखी एक उल्लेखनीय विक्रम प्रस्थापित केला.|title=Virat Kohli scales another remarkable ODI record |url=https://www.icc-cricket.com/news/virat-kohli-scales-another-remarkable-odi-record |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
  }}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३० सप्टेंबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|IND}}
| score1 = ४०५/७ (५० षटके)
| runs1 = [[अमीर जांगू]] ११४ (७७)
| wickets1 = [[कुलदीप यादव]] २/६५ (१० षटके)
| score2 = ४०६/२ (४३.३ षटके)
| runs2 = [[शुभमन गिल]] २२३[[नाबाद|*]] (१३३)
| wickets2 = [[शमार जोसेफ]] १/५२ (६ षटके)
| result = भारत ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html धावफलक]
| venue = [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]]
| umpires = [[शारफुदौला]] (बांगलादेश) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत)
| motm = [[शुभमन गिल]] (भारत)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[आकिब नबी]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |last=मोंगा|first=सिद्धार्थ|date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=भारताने क्षेत्ररक्षण स्वीकारले; नबीला पदार्पणाची संधी, वेस्ट इंडीज संघात चार बदल.|title=Nabi handed debut as India field; West Indies make four changes |url=https://www.cricinfo.com/story/ind-vs-wi-2nd-odi-auqib-nabi-handed-debut-as-india-field-west-indies-make-four-changes-1556562 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[लोकेश राहुल|के. एल. राहुल]] (भारत) याने आपला १००वा एकदिवसीय सामना खेळला.&lt;ref&gt;{{cite web |date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=के.एल. राहुल आपला १०० वा एकदिवसीय सामना खेळण्यास सज्ज; आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये १०,००० धावा पूर्ण करण्यासाठी ३५ धावांची आवश्यकता.|title=KL Rahul set to play 100th ODI, 35 runs away from 10,000 international runs |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ind-vs-wi-kl-rahul-set-to-play-100th-odi-35-runs-away-from-10000-international-runs20260930115106/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}&lt;/ref&gt;
* [[कुलदीप यादव]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला २००वा बळी घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=कुलदीप यादव वनडेमध्ये २०० बळी घेणारा चौथा भारतीय फिरकीपटू ठरला.|title=Kuldeep Yadav becomes 4th Indian spinner to reach 200 ODI wickets |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/kuldeep-yadav-becomes-4th-indian-spinner-to-reach-200-odi-wickets/amp |website=The Tribune}}&lt;/ref&gt;
* वेस्ट इंडीजने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपली आतापर्यंतची सर्वोच्च संघधावसंख्या नोंदवली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडीजची एकदिवसीय सामन्यातील आतापर्यंतची सर्वोच्च धावसंख्या; भारतासमोर ४०६ धावांचे आव्हान.|title=West Indies score their highest ever ODI total, India to chase 406 |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/west-indies-score-their-highest-ever-odi-total-india-to-chase-406-101790773601329-amp.html |website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}&lt;/ref&gt;
* [[रोहित शर्मा]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १२,००० धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=रोहित शर्मा एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये १२,००० धावा पूर्ण करणारा तिसरा भारतीय ठरला.|title=Rohit Sharma Becomes 3rd Indian To 12,000 ODI Runs |url=https://www.news18.com/amp/cricket/rohit-sharma-becomes-3rd-indian-to-12000-odi-runs-ws-l-10361504.html |website=News18}}&lt;/ref&gt; तसेच एकाच देशात २०० षटकार मारणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=रोहित शर्माने पुन्हा इतिहास रचला, एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये अविश्वसनीय कामगिरी करणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.|title=Rohit Sharma Creates History Again, Becomes First Batter Ever To Reach Incredible ODI Feat |url=https://sports.ndtv.com/cricket/rohit-sharma-creates-history-again-becomes-first-batter-ever-to-reach-incredible-odi-feat-12121229 |website=एनडीटीव्ही}}&lt;/ref&gt;
* [[शुभमन गिल]] (भारत) हा रोहित शर्मानंतर एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये दोन द्विशतके करणारा दुसरा फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=गिलची द्विशतकी खेळी; एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये एकापेक्षा अधिक द्विशतके ठोकणारा केवळ दुसरा फलंदाज ठरला.|title=Gill cracks 200, becomes only 2nd batter with multiple ODI double centuries |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/shubman-gill-second-200-rohit-sharma-multiple-odi-double-centuries-10901235/lite/ |website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}&lt;/ref&gt;
* गिलचे द्विशतक चेंडूंच्या दृष्टीने एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वांत जलद द्विशतक ठरले; त्याने ११७ चेंडूंमध्ये द्विशतक पूर्ण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |first=संपत|last=बांदारुपल्ली|access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=आकडेवारी - ८११ धावा, पाच शतकवीर आणि गुवाहाटीत अनेक विक्रमांची नोंद.|title=Stats - 811 runs, five centurions, and records galore in Guwahati |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-811-runs-five-centurions-and-records-galore-in-guwahati-1556649 |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; तसेच त्याने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये कर्णधाराकडून केलेली सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली. धावांचा पाठलाग करताना भारतीय फलंदाजाने द्विशतक करण्याची ही पहिलीच वेळ होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धची एकदिवसीय मालिका जिंकताना भारताने अनेक विक्रम प्रस्थापित केले.|title=Records galore as India clinch ODI series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/news/records-galore-as-india-west-indies-vie-for-the-odi-series? |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}&lt;/ref&gt;
* या सामन्यात पाच शतके झाली, जी कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यातील सर्वाधिक शतकांची संख्या होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=एकदिवसीय सामन्यात सर्वाधिक शतके: गुवाहाटी येथील भारत विरुद्ध वेस्ट इंडिज दुसऱ्या एकदिवसीय सामन्याने इतिहास रचला.|title=Most centuries scored in a match in ODI: India vs West Indies 2nd ODI in Guwahati set history |url=https://sports.yahoo.com/articles/most-centuries-scored-match-odi-151424993.html? |website=Yahoo Sports}}&lt;/ref&gt;
* हा एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील भारताचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता. तसेच हा [[एकदिवसीय सामन्यातील विक्रमांची यादी|एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील]] दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web |first=सिद्धार्थ |last=मोंगा|access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=गिलच्या २२३ धावांनी भारतासाठी रचला विक्रमी पाठलागाचा पाया.|title=Gill 223 sets up record chase for India |url=https://www.cricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215/india-vs-west-indies-2nd-odi-1529228/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
  }}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 = ३५१/७ (५० षटके)
| runs1 = [[लोकेश राहुल]] १२९[[नाबाद|*]] (८७)
| wickets1 = [[जेडन सील्स]] ३/६२ (१० षटके)
| score2 = ३५२/५ (४८.२ षटके)
| runs2 = [[शाई होप]] १६२[[नाबाद|*]] (१४३)
| wickets2 = [[नमन धीर]] १/३३ (५.२ षटके)
| result = वेस्ट इंडीजने ५ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html धावफलक]
| venue = [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया)
| motm = [[शाई होप]] (वेस्ट इंडीज)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = या मैदानावर खेळला गेलेला हा पहिला [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामना होता.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=मुल्लनपूर पहिल्या पुरुष एकदिवसीय सामन्यासाठी सज्ज; भारत आणि वेस्ट इंडीजचे संघ दाखल|title=Mullanpur set for first men’s ODI as India, WI teams arrive |url=https://www.tribuneindia.com/news/chandigarh/mullanpur-set-for-first-mens-odi-as-india-wi-teams-arrive/amp |website=द ट्रिब्यून}}&lt;/ref&gt;
* [[अंशुल कंबोज]] (भारत) याने एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात अंशुल कंबोजचे भारतासाठी 'व्हाइट-बॉल' क्रिकेटमध्ये पदार्पण.|title=Anshul Kamboj makes India white-ball debut in third ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/anshul-kamboj-india-white-ball-debut-third-odi-west-indies/article71540054.ece/amp/ |website=[[स्पोर्टस्टार]]}}&lt;/ref&gt;
* हा वेस्ट इंडीजचा एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधील सर्वाधिक धावसंख्येचा यशस्वी पाठलाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=राहुलवर 'होप'ची सरशी; वेस्ट इंडिजने ३५२ धावांचे आव्हान यशस्वीपणे पेलले|title=WI hunt down 352 as Hope trumps Rahul |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-news/140385/wi-hunt-down-352-as-hope-trumps-rahul |website=[[क्रिकबझ]]}}&lt;/ref&gt;
* [[शाई होप]]ने एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यात धावांचा पाठलाग करताना वेस्ट इंडीजकडून सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=होपच्या कामगिरीमुळे वेस्ट इंडीजला भारतावर ऐतिहासिक विजय|title=Hope inspires West Indies to record win over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/hope-inspires-west-indies-to-record-win-over-india |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}&lt;/ref&gt;
}}

==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका==
===१ला आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ६ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html धावफलक]
| venue = [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===२रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html धावफलक]
| venue = [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[रांची]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===३रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html धावफलक]
| venue = [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===४था आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १४ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html धावफलक]
| venue = राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, [[हैदराबाद]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===५वा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १७ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]
[[वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>ie5vvnv3mqw3kt76xl0kysb7638qwus</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717245</id>
      <parentid>2717244</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T05:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* संघ */</comment>
      <origin>2717245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37702" sha1="kfqxroy9z8kc6ulntszdaksk8ekioqy" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७
| team1_image                  = Flag of India.svg
| team1_name                   = भारत
| team2_image                  = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg
| team2_name                   = वेस्ट इंडीज
| from_date                    = २७ सप्टेंबर
| to_date                      = १७ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain                = [[शुभमन गिल]] &lt;small&gt;(आं.ए.दि.)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[श्रेयस अय्यर]] &lt;small&gt;(आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| team2_captain                = [[शई होप]]
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[शुभमन गिल]] (३३४)
| team2_ODIs_most_runs         = [[शई होप]] (२७८)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[कुलदीप यादव]] (७)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[जेडन सील्स]] (४)
| player_of_ODI_series         = [[शुभमन गिल]] (भा)
| no_of_twenty20s              = 5
| team1_twenty20s_won          =
| team2_twenty20s_won          =
| team1_twenty20s_most_runs    =
| team2_twenty20s_most_runs    =
| team1_twenty20s_most_wickets =
| team2_twenty20s_most_wickets =
| player_of_twenty20_series    =
}}

[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी भारताच्या दौऱ्यावर आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138154/indian-mens-team-to-play-22-matches-across-17-venues-at-home-in-2026-27 |trans-title=भारतीय पुरुष संघ २०२६-२७ मध्ये मायदेशात १७ मैदानांवर २२ सामने खेळणार.|title=Indian men's team to play 22 matches across 17 venues at home in 2026-27 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]  सामन्यांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-cricket-schedule-fixtures-venues-2026-27-chepauk-ma-chidambaram-stadium/article70787484.ece |trans-title=२०२६-२७ मधील भारतीय क्रिकेटच्या मायदेशातील सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर: चेन्नईला बॉर्डर-गावस्कर चषक मालिकेचा एक सामना; मायदेशातील हंगामाची सुरुवात २७ सप्टेंबरपासून.|title=Indian cricket schedule for 2026-27 home matches announced: Chennai gets one Border-Gavaskar Trophy fixture, Home season commences on September 27 |work=[[द हिंदू]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=2022-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; मार्च २०२६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556333/fixtures-unveiled-for-team-india-s-international-home-season-2026-27 |trans-title=भारतीय संघाच्या २०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय मायदेशातील हंगामाचे वेळापत्रक जाहीर|title=Fixtures unveiled for Team India’s international home season 2026-27 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto&quot; 
|-  
!colspan=&quot;2&quot; |{{cr|IND}}
!colspan=&quot;2&quot; |{{cr|WIN}}
|-
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या मायदेशातील मालिकेसाठी भारताचा संघ आणि इराणी चषकासाठी 'रेस्ट ऑफ इंडिया'चा संघ जाहीर.|title=India’s squad for home series against West Indies and ROI squad for Irani Cup announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/indias-squad-for-home-series-against-west-indies-and-roi-squad-for-irani-cup-announced |website=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या व्हाईट-बॉल मालिकेसाठी भारताचे संघ जाहीर.|title=India name squads for white-ball series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/news/india-name-squads-for-white-ball-series-against-west-indies |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=क्रिकेट वेस्ट इंडिजकडून भारत दौऱ्यासाठी मर्यादित षटकांच्या सामन्यांचे संघ जाहीर.|title=Cricket West Indies Announces Limited Overs Squads for the Tour of India |url=https://www.windiescricket.com/news/cricket-west-indies-announces-limited-overs-squads-for-the-tour-of-india/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडीजतर्फे भारत दौऱ्यासाठी एकदिवसीय आणि टी२० संघांची घोषणा.|title=West Indies unveil ODI and T20I squads for India tour |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-2027/news/west-indies-unveil-odi-and-t20i-squads-for-india-tour |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[केएल राहुल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अंशुल कंबोज]]
* [[ऋतुराज गायकवाड]]
* [[आकिब नबी]]
* [[कुलदीप यादव]]
* [[गुरनूर ब्रार]]
* [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[नमन धीर]]
* [[नितीशकुमार रेड्डी]]
* [[प्रसिद्ध कृष्ण]]
* [[मोहम्मद सिराज]]
* [[यशस्वी जैस्वाल]]
* [[रवींद्र जडेजा]]
* [[रोहित शर्मा]]
* [[विराट कोहली]]

|
* [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अक्षर पटेल]]
* [[अभिषेक शर्मा]]
* [[अर्शदीप सिंग]]
* [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कुलदीप यादव]]
* [[नितीशकुमार रेड्डी]]
* [[मयंक यादव]]
* [[रवी बिश्नोई]]
* [[प्रिन्स यादव]]
* [[वैभव सूर्यवंशी]]
* [[वॉशिंग्टन सुंदर]]
* [[शिवम दुबे]]
* [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
|
* [[शई होप]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अमीर जांगू]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अल्झारी जोसेफ]]
* [[कीमो पॉल]]
* [[केसी कार्टी]]
* [[गुडाकेश मोती]]
* [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]]
* [[ज्वेल अँड्र्यू]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जेडन सील्स]]
* [[जॉन कॅम्पबेल]]
* [[मॅथ्यू फोर्ड]]
* [[रोस्टन चेस]]
* [[व्हिटेल लॉज]]
* [[शमार जोसेफ]]
* [[शेर्फेन रदरफोर्ड]]
|
* [[शई होप]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अकिल होसीन]]
* [[अमीर जांगू]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कामिल पूरन]]
* [[किमो पॉल]]
* [[क्वेंटिन सॅम्पसन]]
* [[गुडाकेश मोती]]
* [[ज्वेल अँड्र्यू]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[मॅथ्यू फोर्ड]]
* [[रोमारियो शेफर्ड]]
* [[रोव्हमन पॉवेल]]
* [[रोस्टन चेस]]
* [[शमार जोसेफ]]
* [[शामर स्प्रिंगर]]
* [[शिमरॉन हेटमायर]]
* [[शेर्फेन रदरफोर्ड]]
|}
१ ऑक्टोबर रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[प्रसिद्ध कृष्ण]] शेवटच्या एकदिवसीय सामन्यातून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[अंशुल कंबोज]]चा समावेश करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/anshul-kamboj-replaces-injured-prasidh-krishna-for-final-india-vs-west-indies-odi-1556731 |trans-title= भारत विरुद्ध वेस्ट इंडिज यांच्यातील अंतिम एकदिवसीय सामन्यासाठी दुखापतग्रस्त प्रसिद्धच्या जागी कंबोज|title= Kamboj replaces injured Prasidh for final India vs West Indies ODI |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१ ऑक्टोबर २०२६  |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ }}&lt;/ref&gt; 

५ ऑक्टोबर रोजी, तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात बोटाला दुखापत झालेल्या [[ज्वेल अँड्रु]]च्या जागी (पर्यायी खेळाडू म्हणून) [[अमीर जांगू]]चा आंतरराष्ट्रीय टी२० संघात समावेश करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=भारत आं.टी२० मालिकेसाठी दुखापतग्रस्त ज्वेल अँड्र्यूच्या जागी वेस्ट इंडिजकडून अमीर जांगूचा समावेश.|title=West Indies add Amir Jangoo as cover for the injured Jewel Andrew for India T20Is |url=https://www.espn.in/cricket/story/_/id/50107427/ind-vs-wi-west-indies-add-amir-jangoo-cover-injured-jewel-andrew-india-t20is |website=ईएसपीएन}}&lt;/ref&gt;

==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका==
===१ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २७ सप्टेंबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|IND}}
| score1 = २९५/७ (५० षटके)
| runs1 = [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] १०१ (१०८)
| wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/४० (१० षटके)
| score2 = ३००/२ (४१.४ षटके)
| runs2 = [[विराट कोहली]] १३९[[नाबाद|*]] (८८)
| wickets2 = [[रॉस्टन चेझ]] १/६४ (१० षटके)
| result = भारत ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html धावफलक]
| venue = [[द स्पोर्ट्स हब|ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया)
| motm = [[कुलदीप यादव]] (भारत)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = [[नमन धीर]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या पहिल्या एकदिवसीय सामन्यात नमन धीरचे भारतासाठी पदार्पण.|title=Naman Dhir makes India debut in first ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/naman-dhir-india-debut-1st-odi-vs-west-indies/article71515566.ece/amp/ |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] (वेस्ट इंडीज) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपले पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] केले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=भारताविरुद्धच्या वनडे सामन्यात ग्रीव्हजच्या शतकानंतर वेस्ट इंडीजची धावसंख्या ७ बाद २९५|title=West Indies reach 295-7 after Greaves ton in India ODI |url=https://www.afp.com/en/west-indies-reach-295-7-after-greaves-ton-india-odi |work=एजन्स फ्रान्स-प्रेस |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[विराट कोहली]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १५,००० धावा पूर्ण केल्या,&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=कोहलीने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये १५,००० धावांचा टप्पा गाठला; तेंडुलकरनंतर ही कामगिरी करणारा तो केवळ दुसरा फलंदाज.|title=Kohli brings up 15000 ODI runs, just 2nd batter to reach feat after Tendulkar |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/virat-kohli-15000-odi-runs-record-sachin-tendulkar-10896470/lite/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; तसेच हा टप्पा सर्वांत कमी डावांत गाठणारा फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=विराट कोहलीने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये आणखी एक उल्लेखनीय विक्रम प्रस्थापित केला.|title=Virat Kohli scales another remarkable ODI record |url=https://www.icc-cricket.com/news/virat-kohli-scales-another-remarkable-odi-record |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
  }}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३० सप्टेंबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|IND}}
| score1 = ४०५/७ (५० षटके)
| runs1 = [[अमीर जांगू]] ११४ (७७)
| wickets1 = [[कुलदीप यादव]] २/६५ (१० षटके)
| score2 = ४०६/२ (४३.३ षटके)
| runs2 = [[शुभमन गिल]] २२३[[नाबाद|*]] (१३३)
| wickets2 = [[शमार जोसेफ]] १/५२ (६ षटके)
| result = भारत ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html धावफलक]
| venue = [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]]
| umpires = [[शारफुदौला]] (बांगलादेश) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत)
| motm = [[शुभमन गिल]] (भारत)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[आकिब नबी]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |last=मोंगा|first=सिद्धार्थ|date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=भारताने क्षेत्ररक्षण स्वीकारले; नबीला पदार्पणाची संधी, वेस्ट इंडीज संघात चार बदल.|title=Nabi handed debut as India field; West Indies make four changes |url=https://www.cricinfo.com/story/ind-vs-wi-2nd-odi-auqib-nabi-handed-debut-as-india-field-west-indies-make-four-changes-1556562 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[लोकेश राहुल|के. एल. राहुल]] (भारत) याने आपला १००वा एकदिवसीय सामना खेळला.&lt;ref&gt;{{cite web |date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=के.एल. राहुल आपला १०० वा एकदिवसीय सामना खेळण्यास सज्ज; आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये १०,००० धावा पूर्ण करण्यासाठी ३५ धावांची आवश्यकता.|title=KL Rahul set to play 100th ODI, 35 runs away from 10,000 international runs |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ind-vs-wi-kl-rahul-set-to-play-100th-odi-35-runs-away-from-10000-international-runs20260930115106/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}&lt;/ref&gt;
* [[कुलदीप यादव]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला २००वा बळी घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=कुलदीप यादव वनडेमध्ये २०० बळी घेणारा चौथा भारतीय फिरकीपटू ठरला.|title=Kuldeep Yadav becomes 4th Indian spinner to reach 200 ODI wickets |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/kuldeep-yadav-becomes-4th-indian-spinner-to-reach-200-odi-wickets/amp |website=The Tribune}}&lt;/ref&gt;
* वेस्ट इंडीजने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपली आतापर्यंतची सर्वोच्च संघधावसंख्या नोंदवली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडीजची एकदिवसीय सामन्यातील आतापर्यंतची सर्वोच्च धावसंख्या; भारतासमोर ४०६ धावांचे आव्हान.|title=West Indies score their highest ever ODI total, India to chase 406 |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/west-indies-score-their-highest-ever-odi-total-india-to-chase-406-101790773601329-amp.html |website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}&lt;/ref&gt;
* [[रोहित शर्मा]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १२,००० धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=रोहित शर्मा एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये १२,००० धावा पूर्ण करणारा तिसरा भारतीय ठरला.|title=Rohit Sharma Becomes 3rd Indian To 12,000 ODI Runs |url=https://www.news18.com/amp/cricket/rohit-sharma-becomes-3rd-indian-to-12000-odi-runs-ws-l-10361504.html |website=News18}}&lt;/ref&gt; तसेच एकाच देशात २०० षटकार मारणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=रोहित शर्माने पुन्हा इतिहास रचला, एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये अविश्वसनीय कामगिरी करणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.|title=Rohit Sharma Creates History Again, Becomes First Batter Ever To Reach Incredible ODI Feat |url=https://sports.ndtv.com/cricket/rohit-sharma-creates-history-again-becomes-first-batter-ever-to-reach-incredible-odi-feat-12121229 |website=एनडीटीव्ही}}&lt;/ref&gt;
* [[शुभमन गिल]] (भारत) हा रोहित शर्मानंतर एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये दोन द्विशतके करणारा दुसरा फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=गिलची द्विशतकी खेळी; एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये एकापेक्षा अधिक द्विशतके ठोकणारा केवळ दुसरा फलंदाज ठरला.|title=Gill cracks 200, becomes only 2nd batter with multiple ODI double centuries |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/shubman-gill-second-200-rohit-sharma-multiple-odi-double-centuries-10901235/lite/ |website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}&lt;/ref&gt;
* गिलचे द्विशतक चेंडूंच्या दृष्टीने एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वांत जलद द्विशतक ठरले; त्याने ११७ चेंडूंमध्ये द्विशतक पूर्ण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |first=संपत|last=बांदारुपल्ली|access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=आकडेवारी - ८११ धावा, पाच शतकवीर आणि गुवाहाटीत अनेक विक्रमांची नोंद.|title=Stats - 811 runs, five centurions, and records galore in Guwahati |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-811-runs-five-centurions-and-records-galore-in-guwahati-1556649 |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; तसेच त्याने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये कर्णधाराकडून केलेली सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली. धावांचा पाठलाग करताना भारतीय फलंदाजाने द्विशतक करण्याची ही पहिलीच वेळ होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धची एकदिवसीय मालिका जिंकताना भारताने अनेक विक्रम प्रस्थापित केले.|title=Records galore as India clinch ODI series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/news/records-galore-as-india-west-indies-vie-for-the-odi-series? |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}&lt;/ref&gt;
* या सामन्यात पाच शतके झाली, जी कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यातील सर्वाधिक शतकांची संख्या होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=एकदिवसीय सामन्यात सर्वाधिक शतके: गुवाहाटी येथील भारत विरुद्ध वेस्ट इंडिज दुसऱ्या एकदिवसीय सामन्याने इतिहास रचला.|title=Most centuries scored in a match in ODI: India vs West Indies 2nd ODI in Guwahati set history |url=https://sports.yahoo.com/articles/most-centuries-scored-match-odi-151424993.html? |website=Yahoo Sports}}&lt;/ref&gt;
* हा एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील भारताचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता. तसेच हा [[एकदिवसीय सामन्यातील विक्रमांची यादी|एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील]] दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web |first=सिद्धार्थ |last=मोंगा|access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=गिलच्या २२३ धावांनी भारतासाठी रचला विक्रमी पाठलागाचा पाया.|title=Gill 223 sets up record chase for India |url=https://www.cricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215/india-vs-west-indies-2nd-odi-1529228/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
  }}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 = ३५१/७ (५० षटके)
| runs1 = [[लोकेश राहुल]] १२९[[नाबाद|*]] (८७)
| wickets1 = [[जेडन सील्स]] ३/६२ (१० षटके)
| score2 = ३५२/५ (४८.२ षटके)
| runs2 = [[शाई होप]] १६२[[नाबाद|*]] (१४३)
| wickets2 = [[नमन धीर]] १/३३ (५.२ षटके)
| result = वेस्ट इंडीजने ५ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html धावफलक]
| venue = [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया)
| motm = [[शाई होप]] (वेस्ट इंडीज)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = या मैदानावर खेळला गेलेला हा पहिला [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामना होता.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=मुल्लनपूर पहिल्या पुरुष एकदिवसीय सामन्यासाठी सज्ज; भारत आणि वेस्ट इंडीजचे संघ दाखल|title=Mullanpur set for first men’s ODI as India, WI teams arrive |url=https://www.tribuneindia.com/news/chandigarh/mullanpur-set-for-first-mens-odi-as-india-wi-teams-arrive/amp |website=द ट्रिब्यून}}&lt;/ref&gt;
* [[अंशुल कंबोज]] (भारत) याने एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात अंशुल कंबोजचे भारतासाठी 'व्हाइट-बॉल' क्रिकेटमध्ये पदार्पण.|title=Anshul Kamboj makes India white-ball debut in third ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/anshul-kamboj-india-white-ball-debut-third-odi-west-indies/article71540054.ece/amp/ |website=[[स्पोर्टस्टार]]}}&lt;/ref&gt;
* हा वेस्ट इंडीजचा एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधील सर्वाधिक धावसंख्येचा यशस्वी पाठलाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=राहुलवर 'होप'ची सरशी; वेस्ट इंडिजने ३५२ धावांचे आव्हान यशस्वीपणे पेलले|title=WI hunt down 352 as Hope trumps Rahul |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-news/140385/wi-hunt-down-352-as-hope-trumps-rahul |website=[[क्रिकबझ]]}}&lt;/ref&gt;
* [[शाई होप]]ने एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यात धावांचा पाठलाग करताना वेस्ट इंडीजकडून सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=होपच्या कामगिरीमुळे वेस्ट इंडीजला भारतावर ऐतिहासिक विजय|title=Hope inspires West Indies to record win over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/hope-inspires-west-indies-to-record-win-over-india |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}&lt;/ref&gt;
}}

==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका==
===१ला आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ६ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html धावफलक]
| venue = [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===२रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html धावफलक]
| venue = [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[रांची]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===३रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html धावफलक]
| venue = [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===४था आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १४ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html धावफलक]
| venue = राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, [[हैदराबाद]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===५वा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १७ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]
[[वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>kfqxroy9z8kc6ulntszdaksk8ekioqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717246</id>
      <parentid>2717245</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T05:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* ३रा आं.ए.दि. सामना */</comment>
      <origin>2717246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37600" sha1="15ssm1fqckt0r5dc5lq8te1ty4ts6e1" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७
| team1_image                  = Flag of India.svg
| team1_name                   = भारत
| team2_image                  = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg
| team2_name                   = वेस्ट इंडीज
| from_date                    = २७ सप्टेंबर
| to_date                      = १७ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain                = [[शुभमन गिल]] &lt;small&gt;(आं.ए.दि.)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[श्रेयस अय्यर]] &lt;small&gt;(आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| team2_captain                = [[शई होप]]
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[शुभमन गिल]] (३३४)
| team2_ODIs_most_runs         = [[शई होप]] (२७८)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[कुलदीप यादव]] (७)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[जेडन सील्स]] (४)
| player_of_ODI_series         = [[शुभमन गिल]] (भा)
| no_of_twenty20s              = 5
| team1_twenty20s_won          =
| team2_twenty20s_won          =
| team1_twenty20s_most_runs    =
| team2_twenty20s_most_runs    =
| team1_twenty20s_most_wickets =
| team2_twenty20s_most_wickets =
| player_of_twenty20_series    =
}}

[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी भारताच्या दौऱ्यावर आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138154/indian-mens-team-to-play-22-matches-across-17-venues-at-home-in-2026-27 |trans-title=भारतीय पुरुष संघ २०२६-२७ मध्ये मायदेशात १७ मैदानांवर २२ सामने खेळणार.|title=Indian men's team to play 22 matches across 17 venues at home in 2026-27 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]  सामन्यांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-cricket-schedule-fixtures-venues-2026-27-chepauk-ma-chidambaram-stadium/article70787484.ece |trans-title=२०२६-२७ मधील भारतीय क्रिकेटच्या मायदेशातील सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर: चेन्नईला बॉर्डर-गावस्कर चषक मालिकेचा एक सामना; मायदेशातील हंगामाची सुरुवात २७ सप्टेंबरपासून.|title=Indian cricket schedule for 2026-27 home matches announced: Chennai gets one Border-Gavaskar Trophy fixture, Home season commences on September 27 |work=[[द हिंदू]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ एप्रिल २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=2022-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; मार्च २०२६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२६-२७ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे सामने निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556333/fixtures-unveiled-for-team-india-s-international-home-season-2026-27 |trans-title=भारतीय संघाच्या २०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय मायदेशातील हंगामाचे वेळापत्रक जाहीर|title=Fixtures unveiled for Team India’s international home season 2026-27 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२६ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto&quot; 
|-  
!colspan=&quot;2&quot; |{{cr|IND}}
!colspan=&quot;2&quot; |{{cr|WIN}}
|-
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या मायदेशातील मालिकेसाठी भारताचा संघ आणि इराणी चषकासाठी 'रेस्ट ऑफ इंडिया'चा संघ जाहीर.|title=India’s squad for home series against West Indies and ROI squad for Irani Cup announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/indias-squad-for-home-series-against-west-indies-and-roi-squad-for-irani-cup-announced |website=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या व्हाईट-बॉल मालिकेसाठी भारताचे संघ जाहीर.|title=India name squads for white-ball series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/news/india-name-squads-for-white-ball-series-against-west-indies |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=क्रिकेट वेस्ट इंडिजकडून भारत दौऱ्यासाठी मर्यादित षटकांच्या सामन्यांचे संघ जाहीर.|title=Cricket West Indies Announces Limited Overs Squads for the Tour of India |url=https://www.windiescricket.com/news/cricket-west-indies-announces-limited-overs-squads-for-the-tour-of-india/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडीजतर्फे भारत दौऱ्यासाठी एकदिवसीय आणि टी२० संघांची घोषणा.|title=West Indies unveil ODI and T20I squads for India tour |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-2027/news/west-indies-unveil-odi-and-t20i-squads-for-india-tour |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[केएल राहुल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अंशुल कंबोज]]
* [[ऋतुराज गायकवाड]]
* [[आकिब नबी]]
* [[कुलदीप यादव]]
* [[गुरनूर ब्रार]]
* [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[नमन धीर]]
* [[नितीशकुमार रेड्डी]]
* [[प्रसिद्ध कृष्ण]]
* [[मोहम्मद सिराज]]
* [[यशस्वी जैस्वाल]]
* [[रवींद्र जडेजा]]
* [[रोहित शर्मा]]
* [[विराट कोहली]]

|
* [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अक्षर पटेल]]
* [[अभिषेक शर्मा]]
* [[अर्शदीप सिंग]]
* [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कुलदीप यादव]]
* [[नितीशकुमार रेड्डी]]
* [[मयंक यादव]]
* [[रवी बिश्नोई]]
* [[प्रिन्स यादव]]
* [[वैभव सूर्यवंशी]]
* [[वॉशिंग्टन सुंदर]]
* [[शिवम दुबे]]
* [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
|
* [[शई होप]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अमीर जांगू]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अल्झारी जोसेफ]]
* [[कीमो पॉल]]
* [[केसी कार्टी]]
* [[गुडाकेश मोती]]
* [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]]
* [[ज्वेल अँड्र्यू]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जेडन सील्स]]
* [[जॉन कॅम्पबेल]]
* [[मॅथ्यू फोर्ड]]
* [[रोस्टन चेस]]
* [[व्हिटेल लॉज]]
* [[शमार जोसेफ]]
* [[शेर्फेन रदरफोर्ड]]
|
* [[शई होप]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अकिल होसीन]]
* [[अमीर जांगू]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कामिल पूरन]]
* [[किमो पॉल]]
* [[क्वेंटिन सॅम्पसन]]
* [[गुडाकेश मोती]]
* [[ज्वेल अँड्र्यू]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[मॅथ्यू फोर्ड]]
* [[रोमारियो शेफर्ड]]
* [[रोव्हमन पॉवेल]]
* [[रोस्टन चेस]]
* [[शमार जोसेफ]]
* [[शामर स्प्रिंगर]]
* [[शिमरॉन हेटमायर]]
* [[शेर्फेन रदरफोर्ड]]
|}
१ ऑक्टोबर रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[प्रसिद्ध कृष्ण]] शेवटच्या एकदिवसीय सामन्यातून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[अंशुल कंबोज]]चा समावेश करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/anshul-kamboj-replaces-injured-prasidh-krishna-for-final-india-vs-west-indies-odi-1556731 |trans-title= भारत विरुद्ध वेस्ट इंडिज यांच्यातील अंतिम एकदिवसीय सामन्यासाठी दुखापतग्रस्त प्रसिद्धच्या जागी कंबोज|title= Kamboj replaces injured Prasidh for final India vs West Indies ODI |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१ ऑक्टोबर २०२६  |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ }}&lt;/ref&gt; 

५ ऑक्टोबर रोजी, तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात बोटाला दुखापत झालेल्या [[ज्वेल अँड्रु]]च्या जागी (पर्यायी खेळाडू म्हणून) [[अमीर जांगू]]चा आंतरराष्ट्रीय टी२० संघात समावेश करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=भारत आं.टी२० मालिकेसाठी दुखापतग्रस्त ज्वेल अँड्र्यूच्या जागी वेस्ट इंडिजकडून अमीर जांगूचा समावेश.|title=West Indies add Amir Jangoo as cover for the injured Jewel Andrew for India T20Is |url=https://www.espn.in/cricket/story/_/id/50107427/ind-vs-wi-west-indies-add-amir-jangoo-cover-injured-jewel-andrew-india-t20is |website=ईएसपीएन}}&lt;/ref&gt;

==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका==
===१ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २७ सप्टेंबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|IND}}
| score1 = २९५/७ (५० षटके)
| runs1 = [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] १०१ (१०८)
| wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/४० (१० षटके)
| score2 = ३००/२ (४१.४ षटके)
| runs2 = [[विराट कोहली]] १३९[[नाबाद|*]] (८८)
| wickets2 = [[रॉस्टन चेझ]] १/६४ (१० षटके)
| result = भारत ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html धावफलक]
| venue = [[द स्पोर्ट्स हब|ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑस्ट्रेलिया)
| motm = [[कुलदीप यादव]] (भारत)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = [[नमन धीर]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या पहिल्या एकदिवसीय सामन्यात नमन धीरचे भारतासाठी पदार्पण.|title=Naman Dhir makes India debut in first ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/naman-dhir-india-debut-1st-odi-vs-west-indies/article71515566.ece/amp/ |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२७ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] (वेस्ट इंडीज) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपले पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] केले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=भारताविरुद्धच्या वनडे सामन्यात ग्रीव्हजच्या शतकानंतर वेस्ट इंडीजची धावसंख्या ७ बाद २९५|title=West Indies reach 295-7 after Greaves ton in India ODI |url=https://www.afp.com/en/west-indies-reach-295-7-after-greaves-ton-india-odi |work=एजन्स फ्रान्स-प्रेस |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[विराट कोहली]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १५,००० धावा पूर्ण केल्या,&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=कोहलीने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये १५,००० धावांचा टप्पा गाठला; तेंडुलकरनंतर ही कामगिरी करणारा तो केवळ दुसरा फलंदाज.|title=Kohli brings up 15000 ODI runs, just 2nd batter to reach feat after Tendulkar |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/virat-kohli-15000-odi-runs-record-sachin-tendulkar-10896470/lite/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; तसेच हा टप्पा सर्वांत कमी डावांत गाठणारा फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=विराट कोहलीने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये आणखी एक उल्लेखनीय विक्रम प्रस्थापित केला.|title=Virat Kohli scales another remarkable ODI record |url=https://www.icc-cricket.com/news/virat-kohli-scales-another-remarkable-odi-record |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२७ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२८ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
  }}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३० सप्टेंबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|WIN}}
| team2 = {{cr|IND}}
| score1 = ४०५/७ (५० षटके)
| runs1 = [[अमीर जांगू]] ११४ (७७)
| wickets1 = [[कुलदीप यादव]] २/६५ (१० षटके)
| score2 = ४०६/२ (४३.३ षटके)
| runs2 = [[शुभमन गिल]] २२३[[नाबाद|*]] (१३३)
| wickets2 = [[शमार जोसेफ]] १/५२ (६ षटके)
| result = भारत ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html धावफलक]
| venue = [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]]
| umpires = [[शारफुदौला]] (बांगलादेश) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत)
| motm = [[शुभमन गिल]] (भारत)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = [[आकिब नबी]] (भारत) याने एकदिवसीय पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |last=मोंगा|first=सिद्धार्थ|date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=भारताने क्षेत्ररक्षण स्वीकारले; नबीला पदार्पणाची संधी, वेस्ट इंडीज संघात चार बदल.|title=Nabi handed debut as India field; West Indies make four changes |url=https://www.cricinfo.com/story/ind-vs-wi-2nd-odi-auqib-nabi-handed-debut-as-india-field-west-indies-make-four-changes-1556562 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* [[लोकेश राहुल|के. एल. राहुल]] (भारत) याने आपला १००वा एकदिवसीय सामना खेळला.&lt;ref&gt;{{cite web |date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=के.एल. राहुल आपला १०० वा एकदिवसीय सामना खेळण्यास सज्ज; आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये १०,००० धावा पूर्ण करण्यासाठी ३५ धावांची आवश्यकता.|title=KL Rahul set to play 100th ODI, 35 runs away from 10,000 international runs |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ind-vs-wi-kl-rahul-set-to-play-100th-odi-35-runs-away-from-10000-international-runs20260930115106/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}&lt;/ref&gt;
* [[कुलदीप यादव]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपला २००वा बळी घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=कुलदीप यादव वनडेमध्ये २०० बळी घेणारा चौथा भारतीय फिरकीपटू ठरला.|title=Kuldeep Yadav becomes 4th Indian spinner to reach 200 ODI wickets |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/kuldeep-yadav-becomes-4th-indian-spinner-to-reach-200-odi-wickets/amp |website=The Tribune}}&lt;/ref&gt;
* वेस्ट इंडीजने एकदिवसीय क्रिकेटमधील आपली आतापर्यंतची सर्वोच्च संघधावसंख्या नोंदवली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडीजची एकदिवसीय सामन्यातील आतापर्यंतची सर्वोच्च धावसंख्या; भारतासमोर ४०६ धावांचे आव्हान.|title=West Indies score their highest ever ODI total, India to chase 406 |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/west-indies-score-their-highest-ever-odi-total-india-to-chase-406-101790773601329-amp.html |website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}&lt;/ref&gt;
* [[रोहित शर्मा]] (भारत) याने एकदिवसीय क्रिकेटमधील १२,००० धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=रोहित शर्मा एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये १२,००० धावा पूर्ण करणारा तिसरा भारतीय ठरला.|title=Rohit Sharma Becomes 3rd Indian To 12,000 ODI Runs |url=https://www.news18.com/amp/cricket/rohit-sharma-becomes-3rd-indian-to-12000-odi-runs-ws-l-10361504.html |website=News18}}&lt;/ref&gt; तसेच एकाच देशात २०० षटकार मारणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=रोहित शर्माने पुन्हा इतिहास रचला, एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये अविश्वसनीय कामगिरी करणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.|title=Rohit Sharma Creates History Again, Becomes First Batter Ever To Reach Incredible ODI Feat |url=https://sports.ndtv.com/cricket/rohit-sharma-creates-history-again-becomes-first-batter-ever-to-reach-incredible-odi-feat-12121229 |website=एनडीटीव्ही}}&lt;/ref&gt;
* [[शुभमन गिल]] (भारत) हा रोहित शर्मानंतर एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये दोन द्विशतके करणारा दुसरा फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=गिलची द्विशतकी खेळी; एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये एकापेक्षा अधिक द्विशतके ठोकणारा केवळ दुसरा फलंदाज ठरला.|title=Gill cracks 200, becomes only 2nd batter with multiple ODI double centuries |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/shubman-gill-second-200-rohit-sharma-multiple-odi-double-centuries-10901235/lite/ |website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}&lt;/ref&gt;
* गिलचे द्विशतक चेंडूंच्या दृष्टीने एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वांत जलद द्विशतक ठरले; त्याने ११७ चेंडूंमध्ये द्विशतक पूर्ण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |first=संपत|last=बांदारुपल्ली|access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=आकडेवारी - ८११ धावा, पाच शतकवीर आणि गुवाहाटीत अनेक विक्रमांची नोंद.|title=Stats - 811 runs, five centurions, and records galore in Guwahati |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-811-runs-five-centurions-and-records-galore-in-guwahati-1556649 |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; तसेच त्याने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये कर्णधाराकडून केलेली सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली. धावांचा पाठलाग करताना भारतीय फलंदाजाने द्विशतक करण्याची ही पहिलीच वेळ होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धची एकदिवसीय मालिका जिंकताना भारताने अनेक विक्रम प्रस्थापित केले.|title=Records galore as India clinch ODI series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/news/records-galore-as-india-west-indies-vie-for-the-odi-series? |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}&lt;/ref&gt;
* या सामन्यात पाच शतके झाली, जी कोणत्याही एकदिवसीय सामन्यातील सर्वाधिक शतकांची संख्या होती.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=एकदिवसीय सामन्यात सर्वाधिक शतके: गुवाहाटी येथील भारत विरुद्ध वेस्ट इंडिज दुसऱ्या एकदिवसीय सामन्याने इतिहास रचला.|title=Most centuries scored in a match in ODI: India vs West Indies 2nd ODI in Guwahati set history |url=https://sports.yahoo.com/articles/most-centuries-scored-match-odi-151424993.html? |website=Yahoo Sports}}&lt;/ref&gt;
* हा एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील भारताचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता. तसेच हा [[एकदिवसीय सामन्यातील विक्रमांची यादी|एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील]] दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web |first=सिद्धार्थ |last=मोंगा|access-date=३० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=गिलच्या २२३ धावांनी भारतासाठी रचला विक्रमी पाठलागाचा पाया.|title=Gill 223 sets up record chase for India |url=https://www.cricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215/india-vs-west-indies-2nd-odi-1529228/match-report |website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
  }}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 = ३५१/७ (५० षटके)
| runs1 = [[लोकेश राहुल]] १२९[[नाबाद|*]] (८७)
| wickets1 = [[जेडन सील्स]] ३/६२ (१० षटके)
| score2 = ३५२/५ (४८.२ षटके)
| runs2 = [[शाई होप]] १६२[[नाबाद|*]] (१४३)
| wickets2 = [[नमन धीर]] १/३३ (५.२ षटके)
| result = वेस्ट इंडीज ५ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html धावफलक]
| venue = [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[सॅम नोजास्की]] (ऑ)
| motm = [[शाई होप]] (वे)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = या मैदानावर खेळला गेलेला हा पहिला [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामना होता.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=२ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=मुल्लनपूर पहिल्या पुरुष एकदिवसीय सामन्यासाठी सज्ज; भारत आणि वेस्ट इंडीजचे संघ दाखल|title=Mullanpur set for first men’s ODI as India, WI teams arrive |url=https://www.tribuneindia.com/news/chandigarh/mullanpur-set-for-first-mens-odi-as-india-wi-teams-arrive/amp |website=द ट्रिब्यून}}&lt;/ref&gt;
* [[अंशुल कंबोज]] (भारत) याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात अंशुल कंबोजचे भारतासाठी 'व्हाइट-बॉल' क्रिकेटमध्ये पदार्पण.|title=Anshul Kamboj makes India white-ball debut in third ODI against West Indies |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/anshul-kamboj-india-white-ball-debut-third-odi-west-indies/article71540054.ece/amp/ |website=[[स्पोर्टस्टार]]}}&lt;/ref&gt;
* हा वेस्ट इंडीजचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वाधिक धावसंख्येचा यशस्वी पाठलाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=राहुलवर 'होप'ची सरशी; वेस्ट इंडिजने ३५२ धावांचे आव्हान यशस्वीपणे पेलले|title=WI hunt down 352 as Hope trumps Rahul |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-news/140385/wi-hunt-down-352-as-hope-trumps-rahul |website=[[क्रिकबझ]]}}&lt;/ref&gt;
* [[शाई होप]]ने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात धावांचा पाठलाग करताना वेस्ट इंडीजकडून सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या नोंदवली.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=३ ऑक्टोबर २०२६ |trans-title=होपच्या कामगिरीमुळे वेस्ट इंडीजला भारतावर ऐतिहासिक विजय|title=Hope inspires West Indies to record win over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/hope-inspires-west-indies-to-record-win-over-india |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}&lt;/ref&gt;
}}

==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका==
===१ला आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ६ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html धावफलक]
| venue = [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===२रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html धावफलक]
| venue = [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[रांची]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===३रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html धावफलक]
| venue = [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===४था आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १४ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html धावफलक]
| venue = राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, [[हैदराबाद]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि वीरेंद्र शर्मा (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===५वा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १७ ऑक्टोबर २०२६
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|WIN}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html धावफलक]
| venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]]
| umpires = [[नितीन मेनन]] (भारत) आणि [[रोहन पंडित]] (भारत)
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-in-india-2026-27-1529215 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]
[[वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>15ssm1fqckt0r5dc5lq8te1ty4ts6e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384775</id>
    <revision>
      <id>2717022</id>
      <parentid>2716538</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क.]] वरुन [[कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क]] ला हलविला</comment>
      <origin>2716538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1141" sha1="3h18g3zyzbcoosbd9pog14yx2ijm7mf" xml:space="preserve">'''कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २७३६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या उत्तर पश्चिम [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]</text>
      <sha1>3h18g3zyzbcoosbd9pog14yx2ijm7mf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717052</id>
      <parentid>2717022</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1203" sha1="1bb54puekl6scbpiys41rx816i6ygv5" xml:space="preserve">'''कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २७३६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या उत्तर पश्चिम [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अलास्कामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>1bb54puekl6scbpiys41rx816i6ygv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गेट्स ऑफ द आर्क्टिक नॅशनल पार्क</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384776</id>
    <revision>
      <id>2717025</id>
      <parentid>2716537</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[गेट्स ऑफ द आर्क्टिक नॅशनल पार्क.]] वरुन [[गेट्स ऑफ द आर्क्टिक नॅशनल पार्क]] ला हलविला</comment>
      <origin>2716537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1142" sha1="9mpwzya9qz16ttxvzghptuxmpyjef44" xml:space="preserve">'''गेट्स ऑफ द आर्क्टिक नॅशनल पार्क''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ १३२३८ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या उत्तर [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]</text>
      <sha1>9mpwzya9qz16ttxvzghptuxmpyjef44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717054</id>
      <parentid>2717025</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1204" sha1="ihd5k37bj025xtpmrn6e2g6eh1d1cxp" xml:space="preserve">'''गेट्स ऑफ द आर्क्टिक नॅशनल पार्क''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ १३२३८ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या उत्तर [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अलास्कामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>ihd5k37bj025xtpmrn6e2g6eh1d1cxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डेनाली राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384777</id>
    <revision>
      <id>2717027</id>
      <parentid>2716536</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[डेनाली राष्ट्रीय उद्यान.]] वरुन [[डेनाली राष्ट्रीय उद्यान]] ला हलविला</comment>
      <origin>2716536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1118" sha1="schprgxo734btytei9dfusir9kj2nzq" xml:space="preserve">'''डेनाली राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९१७ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ७४०८ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या मध्य [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]</text>
      <sha1>schprgxo734btytei9dfusir9kj2nzq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717056</id>
      <parentid>2717027</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1180" sha1="sl74ktfcnzscwsh5o6ht6rh6mm5hvzj" xml:space="preserve">'''डेनाली राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९१७ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ७४०८ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या मध्य [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अलास्कामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>sl74ktfcnzscwsh5o6ht6rh6mm5hvzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लेक क्लार्क राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384778</id>
    <revision>
      <id>2717030</id>
      <parentid>2716553</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[लेक क्लार्क राष्ट्रीय उद्यान.]] वरुन [[लेक क्लार्क राष्ट्रीय उद्यान]] ला हलविला</comment>
      <origin>2716553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1334" sha1="lvwl3g01krurq63g79ie1ug0c6bo370" xml:space="preserve">'''लेक क्लार्क राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ४०९३ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण पश्चिम [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
==वैशिष्ट्य==
या उद्यानात तपकिरी [[अस्वले]] बघण्यासाठी चांगली सोय आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]</text>
      <sha1>lvwl3g01krurq63g79ie1ug0c6bo370</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717072</id>
      <parentid>2717030</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1396" sha1="qijc8esgcfr4454soqzydwdn4gn8s7u" xml:space="preserve">'''लेक क्लार्क राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ४०९३ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण पश्चिम [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
==वैशिष्ट्य==
या उद्यानात तपकिरी [[अस्वले]] बघण्यासाठी चांगली सोय आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अलास्कामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>qijc8esgcfr4454soqzydwdn4gn8s7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717074</id>
      <parentid>2717072</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ */</comment>
      <origin>2717074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1460" sha1="m5wr8c99mujzkykrfrfwlx5me93gfr5" xml:space="preserve">'''लेक क्लार्क राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ४०९३ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण पश्चिम [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
==वैशिष्ट्य==
या उद्यानात तपकिरी [[अस्वले]] बघण्यासाठी चांगली सोय आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अलास्कामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>m5wr8c99mujzkykrfrfwlx5me93gfr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>काटमाई राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384779</id>
    <revision>
      <id>2717019</id>
      <parentid>2716534</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[काटमाई राष्ट्रीय उद्यान.]] वरुन [[काटमाई राष्ट्रीय उद्यान]] ला हलविला</comment>
      <origin>2716534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1124" sha1="dl3tae3gbxt47665fbksk6vnk2jx3n1" xml:space="preserve">'''काटमाई राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ५७४१ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]</text>
      <sha1>dl3tae3gbxt47665fbksk6vnk2jx3n1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717050</id>
      <parentid>2717019</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1186" sha1="rhlyqivuyn5jau7tpl6g0xcxbgsc0tw" xml:space="preserve">'''काटमाई राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ५७४१ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अलास्कामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>rhlyqivuyn5jau7tpl6g0xcxbgsc0tw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384780</id>
    <revision>
      <id>2717020</id>
      <parentid>2716533</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क.]] वरुन [[केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क]] ला हलविला</comment>
      <origin>2716533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1147" sha1="ezzm1446nt0c5gaugis4nqljc5kaxe3" xml:space="preserve">'''केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ १०४७ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण मध्य [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]</text>
      <sha1>ezzm1446nt0c5gaugis4nqljc5kaxe3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717051</id>
      <parentid>2717020</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1209" sha1="8ozg1yoe4gu67fb77v9mho0y3djjpt2" xml:space="preserve">'''केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ १०४७ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण मध्य [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अलास्कामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>8ozg1yoe4gu67fb77v9mho0y3djjpt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रँगेल-सेंट एलियास राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384782</id>
    <revision>
      <id>2717029</id>
      <parentid>2716555</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[रँगेल-सेंट एलियास राष्ट्रीय उद्यान.]] वरुन [[रँगेल-सेंट एलियास राष्ट्रीय उद्यान]] ला हलविला</comment>
      <origin>2716555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1448" sha1="8zss28w89fpzrzkcri2myrt7ahyi20b" xml:space="preserve">''' रँगेल-सेंट एलियास राष्ट्रीय उद्यान ''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ १३१७६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण मध्य [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
==वैशिष्ट्य==
अलास्कामधील या उद्यानात आढळणारा 'नाबेस्ना हिमनद' (Nabesna Glacier) हा जगातील सर्वात लांब दरी-हिमनद आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]</text>
      <sha1>8zss28w89fpzrzkcri2myrt7ahyi20b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717061</id>
      <parentid>2717029</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1510" sha1="h2ayg9olp4rcu1y023de1wrieh5lz7o" xml:space="preserve">''' रँगेल-सेंट एलियास राष्ट्रीय उद्यान ''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ १३१७६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण मध्य [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
==वैशिष्ट्य==
अलास्कामधील या उद्यानात आढळणारा 'नाबेस्ना हिमनद' (Nabesna Glacier) हा जगातील सर्वात लांब दरी-हिमनद आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अलास्कामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>h2ayg9olp4rcu1y023de1wrieh5lz7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ग्लेशियर बे राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384784</id>
    <revision>
      <id>2717026</id>
      <parentid>2716531</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[ग्लेशियर बे राष्ट्रीय उद्यान.]] वरुन [[ग्लेशियर बे राष्ट्रीय उद्यान]] ला हलविला</comment>
      <origin>2716531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1154" sha1="qkh4vfx8w776bb1t0p3bz3gmfc77myw" xml:space="preserve">'''ग्लेशियर बे राष्ट्रीय उद्यान ''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ५१३१ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण पूर्व [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]</text>
      <sha1>qkh4vfx8w776bb1t0p3bz3gmfc77myw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717055</id>
      <parentid>2717026</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1216" sha1="ed49wtmgpb1sbtfdv0dx1m63vzfayqz" xml:space="preserve">'''ग्लेशियर बे राष्ट्रीय उद्यान ''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९८० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ५१३१ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण पूर्व [[अलास्का]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अलास्कामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>ed49wtmgpb1sbtfdv0dx1m63vzfayqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नॉर्थ कॅस्केड्स राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384785</id>
    <revision>
      <id>2717012</id>
      <parentid>2716530</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[नॉर्थ कॅस्केड्स राष्ट्रीय उद्यान.]] वरुन [[नॉर्थ कॅस्केड्स राष्ट्रीय उद्यान]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2716530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1148" sha1="ostxqjf3r395wo68rs76b5iwvavzj85" xml:space="preserve">'''नॉर्थ कॅस्केड्स राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९६८ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ७८९ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या उत्तर[[वॉशिंग्टन]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]</text>
      <sha1>ostxqjf3r395wo68rs76b5iwvavzj85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717057</id>
      <parentid>2717012</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1216" sha1="l3y1sltr4krav7tzmo2sqd1ov85hb9w" xml:space="preserve">'''नॉर्थ कॅस्केड्स राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९६८ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ७८९ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या उत्तर[[वॉशिंग्टन]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:वॉशिंग्टनमधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>l3y1sltr4krav7tzmo2sqd1ov85hb9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384786</id>
    <revision>
      <id>2717014</id>
      <parentid>2716529</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान.]] वरुन [[ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2716529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1136" sha1="d2w4y95ky3xagj7j0i0yp2g5hd5txn0" xml:space="preserve">'''ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९३८ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ १४४२ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या किनारी [[वॉशिंग्टन]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]</text>
      <sha1>d2w4y95ky3xagj7j0i0yp2g5hd5txn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717048</id>
      <parentid>2717014</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1204" sha1="42v3vsln4acdyfbhkigamak09q3cwc3" xml:space="preserve">'''ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९३८ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ १४४२ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या किनारी [[वॉशिंग्टन]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:वॉशिंग्टनमधील राष्ट्रीय उद्येने]]</text>
      <sha1>42v3vsln4acdyfbhkigamak09q3cwc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717049</id>
      <parentid>2717048</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:वॉशिंग्टनमधील राष्ट्रीय उद्येने]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1204" sha1="c57hpiub1og8rv8t3hxyrblop4oc3y3" xml:space="preserve">'''ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९३८ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ १४४२ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या किनारी [[वॉशिंग्टन]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:वॉशिंग्टनमधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>c57hpiub1og8rv8t3hxyrblop4oc3y3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>माउंट रेनियेर नॅशनल पार्क</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384787</id>
    <revision>
      <id>2717058</id>
      <parentid>2716629</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1582" sha1="5py11u62d5wjjtnkpye0qrdw3c4kx0b" xml:space="preserve">'''माउंट रेनियर राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १८९९ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ३६९ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या पश्चिम [[वॉशिंग्टन]] भागात वसलेले आहे.
==वैशिष्ट्य==
राष्ट्रीय पार्क सर्व्हिस चालू होण्यापूर्वी हे उद्यान चालू झालेले आहे. हे सर्वांत जुन्या राष्ट्रीय उद्यानांपैकी एक उद्यान आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:वॉशिंग्टनमधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>5py11u62d5wjjtnkpye0qrdw3c4kx0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्रेटर लेक राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384788</id>
    <revision>
      <id>2717024</id>
      <parentid>2716527</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[क्रेटर लेक राष्ट्रीय उद्यान.]] वरुन [[क्रेटर लेक राष्ट्रीय उद्यान]] ला हलविला</comment>
      <origin>2716527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1128" sha1="0cil4gx9w5tbxn03fz8fmo5l43mfwvn" xml:space="preserve">'''क्रेटर लेक राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९०२ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २८६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण [[ओरेगॉन]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]</text>
      <sha1>0cil4gx9w5tbxn03fz8fmo5l43mfwvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717053</id>
      <parentid>2717024</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="bvu7ebmcdjbnx28970wgudcb9hixtly" xml:space="preserve">'''क्रेटर लेक राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९०२ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २८६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पॅसिफिक वायव्य विभागात असलेल्या दक्षिण [[ओरेगॉन]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिका]]
[[वर्ग:ओरेगनमधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>bvu7ebmcdjbnx28970wgudcb9hixtly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384789</id>
    <revision>
      <id>2717047</id>
      <parentid>2716526</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1208" sha1="74y6vp98du8lee1sbbd0ursqpnepq3x" xml:space="preserve">'''रेडवुड राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९६८ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २०६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] किनारा भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>74y6vp98du8lee1sbbd0ursqpnepq3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717124</id>
      <parentid>2717047</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[रेडवुड राष्ट्रीय उद्यान]] वरुन [[रेडवुड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]] ला हलविला: अचूक नाव</comment>
      <origin>2717047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1208" sha1="74y6vp98du8lee1sbbd0ursqpnepq3x" xml:space="preserve">'''रेडवुड राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९६८ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २०६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] किनारा भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>74y6vp98du8lee1sbbd0ursqpnepq3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717126</id>
      <parentid>2717124</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[रेडवुड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]] वरुन [[रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2717047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1208" sha1="74y6vp98du8lee1sbbd0ursqpnepq3x" xml:space="preserve">'''रेडवुड राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९६८ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २०६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] किनारा भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>74y6vp98du8lee1sbbd0ursqpnepq3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717168</id>
      <parentid>2717126</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>प्रस्तावना</comment>
      <origin>2717168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9343" sha1="1aiaf7mhpq1jgl4funi7yl7jruje4ac" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने''' तथा '''रेडवूड नॅशनल अँड स्टेट पार्क्स''' हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[उत्तर कॅलिफोर्निया]]च्या किनारपट्टीवरील [[अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकन राष्ट्रीय उद्यान]] आणि तीन [[कॅलिफोर्नियाची राज्योद्याने|कॅलिफोर्निया राज्योद्यानांचा]] एकत्रित परिसर आहे. या संयुक्त संकुलात [[रेडवूड नॅशनल पार्क]], [[देल नोर्ते कोस्ट रेडवूड्स स्टेट पार्क]], [[जेडेडाइयाह स्मिथ रेडवूड्स स्टेट पार्क]], आणि [[प्रेरी क्रीक रेडवूड्स स्टेट पार्क]] यांचा समावेश होतो. १,३९,००० एकर (५६० किमी²) विस्ताराची ही उद्याने जगातील उरलेल्या शेवटच्या जुन्या [[रेडवूड]] जंगलांपैकी ४५ टक्के भाग व्यापतात.

[[देल नोर्ते काउंटी (कॅलिफोर्निया)|देल नोर्ते]] आणि [[हंबोल्ट काउंटी (कॅलिफोर्निया)|हंबोल्ट]] काउंट्यांमध्ये पसरलेली ही चार उद्याने [[धोकादायक प्रजाती|धोकादायक]] किनारी रेडवूड (''[[सेक्वॉइया सेम्परव्हिरेन्स]]'') वृक्षांचे संवर्धन करतात. ही झाडे पृथ्वीवरील सर्वात उंच, अत्यंत प्राचीन आणि अवाढव्य वृक्ष प्रजातींपैकी एक आहेत आणि येथील समशीतोष्ण पर्जन्यवनांमध्ये वाढतात. हा उद्यान प्रदेश भूकंपाच्या दृष्टीने अत्यंत सक्रिय असून [[त्सुनामी]]प्रवण आहे. ही उद्याने ३७ मैल (६० किमी) लांबीची निसर्गरम्य किनारपट्टी, तेथील मूळ वनस्पती, प्राणी, गवताळ प्रदेश, सांस्कृतिक संसाधने, जलमार्ग, तसेच [[चिनूक सामन]] मासा, [[उत्तरी ठिपक्यांचे घुबड]] आणि [[स्टेलर्स सी लायन]] यांसारख्या धोक्यात आलेल्या प्राणिप्रजातींना अभय देतात.

पूर्वी रेडवूडच्या जंगलांनी [[कॅलिफोर्निया]] किनारपट्टीचा ८,१०्० किमी² पेक्षा जास्त भाग व्यापला होता. आजच्या उद्यानांचा प्रदेश १८५० नंतरच्या काळापर्यंत मुख्यत्वे वन्य स्थिती राखलेला आहे. [[कॅलिफोर्निया गोल्ड रश|कॅलिफोर्नियातील सुवर्णशोध]] आणि त्याला जोडून सुरू झालेल्या लाकूड व्यवसायामुळे  मोठ्या प्रमाणात आलेल्या उपऱ्यांचा तेथील मूळ रहिवाशांवर अत्यंत प्रतिकूल परिणाम झाला. मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या व्यावसायिक हालचाली आणि त्यानंतरच्या दशकांमध्ये झालेल्या अनिर्बंध जंगलतोडीला प्रतिसाद म्हणून तीव्र [[पर्यावरण संरक्षण|पर्यावरण संवर्धन]] चळवळ उभारली गेली. १९२० च्या दशकात [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]] या संस्थेने प्रेरी क्रीक, देल नोर्ते कोस्ट आणि जेडेडिया स्मिथ रेडवूड्स राजोद्यानांच्या निर्मितीत मोलाची मदत केली. या लीग आणि [[सिएरा क्लब]]च्या प्रयत्नांमुळे [[अमेरिकेची काँग्रेस|अमेरिकेच्या काँग्रेसने]] १९६८ मध्ये रेडवूड नॅशनल पार्कची स्थापना केली आणि १९७८ मध्ये त्याचा विस्तार केला. १९९४ मध्ये [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]] आणि [[कॅलिफोर्निया डिपार्टमेंट ऑफ पार्क्स अँड रिक्रिएशन]] यांनी रेडवूड नॅशनल पार्कला लगतच्या तीन राजोद्यानांसह एकाच प्रशासकीय घटकात घातले. उद्यानाचे अलीकडील व्यवस्थापन रेडवूडच्या जंगलांना १८५० पूर्व स्थितीमध्ये आणण्याचा आणि तसेच ठेवण्याचा प्रयत्न करते. जंगलातील वणव्यांचा धोका कमी करण्यासाठी येथे [[नियंत्रित वणवा|नियंत्रित वणवे]] लावले जातात.

या उद्यानांमधील दुर्मिळ परिसंस्था आणि सांस्कृतिक इतिहासाची दखल घेऊन [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांनी]] १९८० मध्ये त्यांना [[युनेस्को जागतिक वारसा स्थान|जागतिक वारसा स्थान]] म्हणून घोषित केले. तेथील स्थानिक आदिवासी जमातींनी २०२३ मध्ये उद्यान परिसर, किनारपट्टी आणि किनारी सागरी प्रदेशाचे रक्षण करण्यासाठी एक [[इंडिजीनस मरीन स्टुअर्डशिप एरिया]] घोषित केला. या उद्यानात प्रवेश मोफत आहे, आणि भेट देणारे पर्यटक उद्यानातील सुमारे २०० मैल (३२० किमी) लांबीच्या पायवाटांवर कॅम्पिंग, ट्रेकिंग, सायकलिंग आणि घोडेस्वारीचा आनंद घेऊ शकतात. 

==स्थापना==
{{बदल}}
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९६८ मध्ये झाली.

==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २०६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] किनारा भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>1aiaf7mhpq1jgl4funi7yl7jruje4ac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717169</id>
      <parentid>2717168</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2717169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9343" sha1="5mgasqhxey2xb9n8ltm4ti4q8f1zyyf" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने''' तथा '''रेडवूड नॅशनल अँड स्टेट पार्क्स''' हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[उत्तर कॅलिफोर्निया]]च्या किनारपट्टीवरील [[अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकन राष्ट्रीय उद्यान]] आणि तीन [[कॅलिफोर्नियाची राज्योद्याने|कॅलिफोर्निया राज्योद्यानांचा]] एकत्रित परिसर आहे. या संयुक्त संकुलात [[रेडवूड नॅशनल पार्क]], [[देल नोर्ते कोस्ट रेडवूड्स स्टेट पार्क]], [[जेडेडाइयाह स्मिथ रेडवूड्स स्टेट पार्क]], आणि [[प्रेरी क्रीक रेडवूड्स स्टेट पार्क]] यांचा समावेश होतो. १,३९,००० एकर (५६० किमी²) विस्ताराची ही उद्याने जगातील उरलेल्या शेवटच्या जुन्या [[रेडवूड]] जंगलांपैकी ४५ टक्के भाग व्यापतात.

[[देल नोर्ते काउंटी (कॅलिफोर्निया)|देल नोर्ते]] आणि [[हंबोल्ट काउंटी (कॅलिफोर्निया)|हंबोल्ट]] काउंट्यांमध्ये पसरलेली ही चार उद्याने [[धोकादायक प्रजाती|धोकादायक]] किनारी रेडवूड (''[[सेक्वॉइया सेम्परव्हिरेन्स]]'') वृक्षांचे संवर्धन करतात. ही झाडे पृथ्वीवरील सर्वात उंच, अत्यंत प्राचीन आणि अवाढव्य वृक्ष प्रजातींपैकी एक आहेत आणि येथील समशीतोष्ण पर्जन्यवनांमध्ये वाढतात. हा उद्यान प्रदेश भूकंपाच्या दृष्टीने अत्यंत सक्रिय असून [[त्सुनामी]]प्रवण आहे. ही उद्याने ३७ मैल (६० किमी) लांबीची निसर्गरम्य किनारपट्टी, तेथील मूळ वनस्पती, प्राणी, गवताळ प्रदेश, सांस्कृतिक संसाधने, जलमार्ग, तसेच [[चिनूक सामन]] मासा, [[उत्तरी ठिपक्यांचे घुबड]] आणि [[स्टेलर्स सी लायन]] यांसारख्या धोक्यात आलेल्या प्राणिप्रजातींना अभय देतात.

पूर्वी रेडवूडच्या जंगलांनी [[कॅलिफोर्निया]] किनारपट्टीचा ८,१०्० किमी² पेक्षा जास्त भाग व्यापला होता. आजच्या उद्यानांचा प्रदेश १८५० नंतरच्या काळापर्यंत मुख्यत्वे वन्य स्थिती राखलेला आहे. [[कॅलिफोर्निया गोल्ड रश|कॅलिफोर्नियातील सुवर्णशोध]] आणि त्याला जोडून सुरू झालेल्या लाकूड व्यवसायामुळे  मोठ्या प्रमाणात आलेल्या उपऱ्यांचा तेथील मूळ रहिवाशांवर अत्यंत प्रतिकूल परिणाम झाला. मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या व्यावसायिक हालचाली आणि त्यानंतरच्या दशकांमध्ये झालेल्या अनिर्बंध जंगलतोडीला प्रतिसाद म्हणून तीव्र [[पर्यावरण संरक्षण|पर्यावरण संवर्धन]] चळवळ उभारली गेली. १९२० च्या दशकात [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]] या संस्थेने प्रेरी क्रीक, देल नोर्ते कोस्ट आणि जेडेडिया स्मिथ रेडवूड्स राजोद्यानांच्या निर्मितीत मोलाची मदत केली. या लीग आणि [[सिएरा क्लब]]च्या प्रयत्नांमुळे [[अमेरिकेची काँग्रेस|अमेरिकेच्या काँग्रेसने]] १९६८ मध्ये रेडवूड नॅशनल पार्कची स्थापना केली आणि १९७८ मध्ये त्याचा विस्तार केला. १९९४ मध्ये [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]] आणि [[कॅलिफोर्निया डिपार्टमेंट ऑफ पार्क्स अँड रिक्रिएशन]] यांनी रेडवूड नॅशनल पार्कला लगतच्या तीन राजोद्यानांसह एकाच प्रशासकीय घटकात घातले. उद्यानाचे अलीकडील व्यवस्थापन रेडवूडच्या जंगलांना १८५० पूर्व स्थितीमध्ये आणण्याचा आणि तसेच ठेवण्याचा प्रयत्न करते. जंगलातील वणव्यांचा धोका कमी करण्यासाठी येथे [[नियंत्रित वणवा|नियंत्रित वणवे]] लावले जातात.

या उद्यानांमधील दुर्मिळ परिसंस्था आणि सांस्कृतिक इतिहासाची दखल घेऊन [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांनी]] १९८० मध्ये त्यांना [[युनेस्को जागतिक वारसा स्थान|जागतिक वारसा स्थान]] म्हणून घोषित केले. तेथील स्थानिक आदिवासी जमातींनी २०२३ मध्ये उद्यान परिसर, किनारपट्टी आणि किनारी सागरी प्रदेशाचे रक्षण करण्यासाठी एक [[इंडीजीनस मरीन स्टुअर्डशिप एरिया]] घोषित केला. या उद्यानात प्रवेश मोफत आहे, आणि भेट देणारे पर्यटक उद्यानातील सुमारे २०० मैल (३२० किमी) लांबीच्या पायवाटांवर कॅम्पिंग, ट्रेकिंग, सायकलिंग आणि घोडेस्वारीचा आनंद घेऊ शकतात. 

==स्थापना==
{{बदल}}
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९६८ मध्ये झाली.

==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २०६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] किनारा भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>5mgasqhxey2xb9n8ltm4ti4q8f1zyyf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717186</id>
      <parentid>2717169</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्थापना */</comment>
      <origin>2717186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15631" sha1="bdtctwge1lmlenhz4j823920ozalw1d" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने''' तथा '''रेडवूड नॅशनल अँड स्टेट पार्क्स''' हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[उत्तर कॅलिफोर्निया]]च्या किनारपट्टीवरील [[अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकन राष्ट्रीय उद्यान]] आणि तीन [[कॅलिफोर्नियाची राज्योद्याने|कॅलिफोर्निया राज्योद्यानांचा]] एकत्रित परिसर आहे. या संयुक्त संकुलात [[रेडवूड नॅशनल पार्क]], [[देल नोर्ते कोस्ट रेडवूड्स स्टेट पार्क]], [[जेडेडाइयाह स्मिथ रेडवूड्स स्टेट पार्क]], आणि [[प्रेरी क्रीक रेडवूड्स स्टेट पार्क]] यांचा समावेश होतो. १,३९,००० एकर (५६० किमी²) विस्ताराची ही उद्याने जगातील उरलेल्या शेवटच्या जुन्या [[रेडवूड]] जंगलांपैकी ४५ टक्के भाग व्यापतात.

[[देल नोर्ते काउंटी (कॅलिफोर्निया)|देल नोर्ते]] आणि [[हंबोल्ट काउंटी (कॅलिफोर्निया)|हंबोल्ट]] काउंट्यांमध्ये पसरलेली ही चार उद्याने [[धोकादायक प्रजाती|धोकादायक]] किनारी रेडवूड (''[[सेक्वॉइया सेम्परव्हिरेन्स]]'') वृक्षांचे संवर्धन करतात. ही झाडे पृथ्वीवरील सर्वात उंच, अत्यंत प्राचीन आणि अवाढव्य वृक्ष प्रजातींपैकी एक आहेत आणि येथील समशीतोष्ण पर्जन्यवनांमध्ये वाढतात. हा उद्यान प्रदेश भूकंपाच्या दृष्टीने अत्यंत सक्रिय असून [[त्सुनामी]]प्रवण आहे. ही उद्याने ३७ मैल (६० किमी) लांबीची निसर्गरम्य किनारपट्टी, तेथील मूळ वनस्पती, प्राणी, गवताळ प्रदेश, सांस्कृतिक संसाधने, जलमार्ग, तसेच [[चिनूक सामन]] मासा, [[उत्तरी ठिपक्यांचे घुबड]] आणि [[स्टेलर्स सी लायन]] यांसारख्या धोक्यात आलेल्या प्राणिप्रजातींना अभय देतात.

पूर्वी रेडवूडच्या जंगलांनी [[कॅलिफोर्निया]] किनारपट्टीचा ८,१०्० किमी² पेक्षा जास्त भाग व्यापला होता. आजच्या उद्यानांचा प्रदेश १८५० नंतरच्या काळापर्यंत मुख्यत्वे वन्य स्थिती राखलेला आहे. [[कॅलिफोर्निया गोल्ड रश|कॅलिफोर्नियातील सुवर्णशोध]] आणि त्याला जोडून सुरू झालेल्या लाकूड व्यवसायामुळे  मोठ्या प्रमाणात आलेल्या उपऱ्यांचा तेथील मूळ रहिवाशांवर अत्यंत प्रतिकूल परिणाम झाला. मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या व्यावसायिक हालचाली आणि त्यानंतरच्या दशकांमध्ये झालेल्या अनिर्बंध जंगलतोडीला प्रतिसाद म्हणून तीव्र [[पर्यावरण संरक्षण|पर्यावरण संवर्धन]] चळवळ उभारली गेली. १९२० च्या दशकात [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]] या संस्थेने प्रेरी क्रीक, देल नोर्ते कोस्ट आणि जेडेडिया स्मिथ रेडवूड्स राजोद्यानांच्या निर्मितीत मोलाची मदत केली. या लीग आणि [[सिएरा क्लब]]च्या प्रयत्नांमुळे [[अमेरिकेची काँग्रेस|अमेरिकेच्या काँग्रेसने]] १९६८ मध्ये रेडवूड नॅशनल पार्कची स्थापना केली आणि १९७८ मध्ये त्याचा विस्तार केला. १९९४ मध्ये [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]] आणि [[कॅलिफोर्निया डिपार्टमेंट ऑफ पार्क्स अँड रिक्रिएशन]] यांनी रेडवूड नॅशनल पार्कला लगतच्या तीन राजोद्यानांसह एकाच प्रशासकीय घटकात घातले. उद्यानाचे अलीकडील व्यवस्थापन रेडवूडच्या जंगलांना १८५० पूर्व स्थितीमध्ये आणण्याचा आणि तसेच ठेवण्याचा प्रयत्न करते. जंगलातील वणव्यांचा धोका कमी करण्यासाठी येथे [[नियंत्रित वणवा|नियंत्रित वणवे]] लावले जातात.

या उद्यानांमधील दुर्मिळ परिसंस्था आणि सांस्कृतिक इतिहासाची दखल घेऊन [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांनी]] १९८० मध्ये त्यांना [[युनेस्को जागतिक वारसा स्थान|जागतिक वारसा स्थान]] म्हणून घोषित केले. तेथील स्थानिक आदिवासी जमातींनी २०२३ मध्ये उद्यान परिसर, किनारपट्टी आणि किनारी सागरी प्रदेशाचे रक्षण करण्यासाठी एक [[इंडीजीनस मरीन स्टुअर्डशिप एरिया]] घोषित केला. या उद्यानात प्रवेश मोफत आहे, आणि भेट देणारे पर्यटक उद्यानातील सुमारे २०० मैल (३२० किमी) लांबीच्या पायवाटांवर कॅम्पिंग, ट्रेकिंग, सायकलिंग आणि घोडेस्वारीचा आनंद घेऊ शकतात. 

==स्थापना==
[[चित्र:Redwood-NP Map 2020.jpg|upright=1.6|इवलेसे|रेडवूड राष्ट्रीय उद्यानाचा नकाशा (२०२०)]]
अमेरिकेच्या [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]]ने १९३८ मध्ये रेडवूड्स राष्ट्रीय उद्यानाचा प्रस्ताव मांडला तेव्हा [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]]ने याला विरोध केला होता. निसर्गाचे मूळ, मानवनिर्मित हस्तक्षेपरहित स्वरूप जपण्याची इच्छा असलेले संवर्धनवादी आणि सर्वसामान्यांना मनोरंजन व क्रीडांगणे उपलब्ध करून देण्यासाठी काम करणाऱ्या पार्क सर्व्हिसचा एक गट यांच्यातील मतभेद यातून समोर आले.&lt;ref name=&quot;Schrepfer52&quot;&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=52, 60–61 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६०च्या दशकाच्या सुमारास लीग आणि [[सिएरा क्लब]] या दोन्ही संस्थांचे मत बदलले होत व या सुमारास त्यांना रेडवूड्स राष्ट्रीय उद्यान हवे होते. परंतु क्लब आणि लीगने वेगवेगळ्या ठिकाणी हे उद्यान उभारायचे प्रस्ताव मांडले. यामुळे त्यांच्यात मोठे मतभेद झाले&lt;ref name=&quot;Schrepfer117&quot;&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=117–118 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |page=237 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; आणि राष्ट्रीय उद्यानाशी संबंधित वादांमध्ये बहुतेक वेळा परस्परविरोधी बाजूंनी उभे ठाकले. अखेर १९७१ मध्ये लीगने क्लबच्या भूमिकेला पाठिंबा दिला&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |page=214 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; आणि १९७०च्या दशकाच्या उत्तरार्धात रेडवूड्स लीगने क्लबचे सदस्यत्व घेतले.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=79, 110–111, 124, 127, 204 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;

सिएरा क्लबला शक्य तितके मोठे उद्यान हवे होते आणि त्यांनी त्यासाठी प्रामुख्याने केन्द्र (फेडरल) सरकारची मदत मागितली.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=111, 122 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; सेव्ह द रेडवूड्स लीगचा कल लाकूड उद्योगाशी जुळवून घेण्याकडे आणि [[कॅलिफॉर्निया|कॅलिफोर्निया]] राज्य सरकारला पाठिंबा देण्याकडे होता.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=111, 230, 239 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६३ मध्ये जेव्हा नॅशनल पार्क सर्व्हिसकडे निधी नव्हता, तेव्हा [[नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी]]ने रेडवूड्सच्या सर्वेक्षणासाठी आर्थिक मदत केली.&lt;ref name=&quot;Schrepfer117&quot; /&gt; १९६४ मध्ये नॅशनल पार्क सर्व्हिसने तीन वेगवेगळ्या आकारांच्या रेडवूड राष्ट्रीय उद्यानांसाठीच्या आपल्या कल्पना मांडल्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=118, 121 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६४ मध्येच [[अमेरिकन काँग्रेस]]ने उद्यानासाठी जमीन खरेदी करण्यासाठी केंद्र सरकारने निधी उपलब्ध करून देणारा [[लँड अँड वॉटर कॉन्झर्व्हेशन फंड अॅक्ट|लँड अँड वॉटर कॉन्झर्व्हेशन फंड]] संमत केला.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–

यानंतर १९६८ साली या उद्यानाची स्थापना झाली.

==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २०६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] किनारा भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>bdtctwge1lmlenhz4j823920ozalw1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717187</id>
      <parentid>2717186</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2717187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15633" sha1="ddeusqp3wvercub069iigmwwd1x0gqo" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने''' तथा '''रेडवूड नॅशनल अँड स्टेट पार्क्स''' हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[उत्तर कॅलिफोर्निया]]च्या किनारपट्टीवरील [[अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकन राष्ट्रीय उद्यान]] आणि तीन [[कॅलिफोर्नियाची राज्योद्याने|कॅलिफोर्निया राज्योद्यानांचा]] एकत्रित परिसर आहे. या संयुक्त संकुलात [[रेडवूड नॅशनल पार्क]], [[देल नोर्ते कोस्ट रेडवूड्स स्टेट पार्क]], [[जेडेडाइयाह स्मिथ रेडवूड्स स्टेट पार्क]], आणि [[प्रेरी क्रीक रेडवूड्स स्टेट पार्क]] यांचा समावेश होतो. १,३९,००० एकर (५६० किमी²) विस्ताराची ही उद्याने जगातील उरलेल्या शेवटच्या जुन्या [[रेडवूड]] जंगलांपैकी ४५ टक्के भाग व्यापतात.

[[देल नोर्ते काउंटी (कॅलिफोर्निया)|देल नोर्ते]] आणि [[हंबोल्ट काउंटी (कॅलिफोर्निया)|हंबोल्ट]] काउंट्यांमध्ये पसरलेली ही चार उद्याने [[धोकादायक प्रजाती|धोकादायक]] किनारी रेडवूड (''[[सेक्वॉइया सेम्परव्हिरेन्स]]'') वृक्षांचे संवर्धन करतात. ही झाडे पृथ्वीवरील सर्वात उंच, अत्यंत प्राचीन आणि अवाढव्य वृक्ष प्रजातींपैकी एक आहेत आणि येथील समशीतोष्ण पर्जन्यवनांमध्ये वाढतात. हा उद्यान प्रदेश भूकंपाच्या दृष्टीने अत्यंत सक्रिय असून [[त्सुनामी]]प्रवण आहे. ही उद्याने ३७ मैल (६० किमी) लांबीची निसर्गरम्य किनारपट्टी, तेथील मूळ वनस्पती, प्राणी, गवताळ प्रदेश, सांस्कृतिक संसाधने, जलमार्ग, तसेच [[चिनूक सामन]] मासा, [[उत्तरी ठिपक्यांचे घुबड]] आणि [[स्टेलर्स सी लायन]] यांसारख्या धोक्यात आलेल्या प्राणिप्रजातींना अभय देतात.

पूर्वी रेडवूडच्या जंगलांनी [[कॅलिफोर्निया]] किनारपट्टीचा ८,१०्० किमी² पेक्षा जास्त भाग व्यापला होता. आजच्या उद्यानांचा प्रदेश १८५० नंतरच्या काळापर्यंत मुख्यत्वे वन्य स्थिती राखलेला आहे. [[कॅलिफोर्निया गोल्ड रश|कॅलिफोर्नियातील सुवर्णशोध]] आणि त्याला जोडून सुरू झालेल्या लाकूड व्यवसायामुळे  मोठ्या प्रमाणात आलेल्या उपऱ्यांचा तेथील मूळ रहिवाशांवर अत्यंत प्रतिकूल परिणाम झाला. मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या व्यावसायिक हालचाली आणि त्यानंतरच्या दशकांमध्ये झालेल्या अनिर्बंध जंगलतोडीला प्रतिसाद म्हणून तीव्र [[पर्यावरण संरक्षण|पर्यावरण संवर्धन]] चळवळ उभारली गेली. १९२० च्या दशकात [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]] या संस्थेने प्रेरी क्रीक, देल नोर्ते कोस्ट आणि जेडेडिया स्मिथ रेडवूड्स राजोद्यानांच्या निर्मितीत मोलाची मदत केली. या लीग आणि [[सिएरा क्लब]]च्या प्रयत्नांमुळे [[अमेरिकेची काँग्रेस|अमेरिकेच्या काँग्रेसने]] १९६८ मध्ये रेडवूड नॅशनल पार्कची स्थापना केली आणि १९७८ मध्ये त्याचा विस्तार केला. १९९४ मध्ये [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]] आणि [[कॅलिफोर्निया डिपार्टमेंट ऑफ पार्क्स अँड रिक्रिएशन]] यांनी रेडवूड नॅशनल पार्कला लगतच्या तीन राजोद्यानांसह एकाच प्रशासकीय घटकात घातले. उद्यानाचे अलीकडील व्यवस्थापन रेडवूडच्या जंगलांना १८५० पूर्व स्थितीमध्ये आणण्याचा आणि तसेच ठेवण्याचा प्रयत्न करते. जंगलातील वणव्यांचा धोका कमी करण्यासाठी येथे [[नियंत्रित वणवा|नियंत्रित वणवे]] लावले जातात.

या उद्यानांमधील दुर्मिळ परिसंस्था आणि सांस्कृतिक इतिहासाची दखल घेऊन [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांनी]] १९८० मध्ये त्यांना [[युनेस्को जागतिक वारसा स्थान|जागतिक वारसा स्थान]] म्हणून घोषित केले. तेथील स्थानिक आदिवासी जमातींनी २०२३ मध्ये उद्यान परिसर, किनारपट्टी आणि किनारी सागरी प्रदेशाचे रक्षण करण्यासाठी एक [[इंडीजीनस मरीन स्टुअर्डशिप एरिया]] घोषित केला. या उद्यानात प्रवेश मोफत आहे, आणि भेट देणारे पर्यटक उद्यानातील सुमारे २०० मैल (३२० किमी) लांबीच्या पायवाटांवर कॅम्पिंग, ट्रेकिंग, सायकलिंग आणि घोडेस्वारीचा आनंद घेऊ शकतात. 

==स्थापना==
[[चित्र:Redwood-NP Map 2020.jpg|upright=1.6|इवलेसे|रेडवूड राष्ट्रीय उद्यानाचा नकाशा (२०२०)]]
अमेरिकेच्या [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]]ने १९३८ मध्ये रेडवूड्स राष्ट्रीय उद्यानाचा प्रस्ताव मांडला तेव्हा [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]]ने याला विरोध केला होता. निसर्गाचे मूळ, मानवनिर्मित हस्तक्षेपरहित स्वरूप जपण्याची इच्छा असलेले संवर्धनवादी आणि सर्वसामान्यांना मनोरंजन व क्रीडांगणे उपलब्ध करून देण्यासाठी काम करणाऱ्या पार्क सर्व्हिसचा एक गट यांच्यातील मतभेद यातून समोर आले.&lt;ref name=&quot;Schrepfer52&quot;&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=52, 60–61 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६० च्या दशकाच्या सुमारास लीग आणि [[सिएरा क्लब]] या दोन्ही संस्थांचे मत बदलले होत व या सुमारास त्यांना रेडवूड्स राष्ट्रीय उद्यान हवे होते. परंतु क्लब आणि लीगने वेगवेगळ्या ठिकाणी हे उद्यान उभारायचे प्रस्ताव मांडले. यामुळे त्यांच्यात मोठे मतभेद झाले&lt;ref name=&quot;Schrepfer117&quot;&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=117–118 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |page=237 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; आणि राष्ट्रीय उद्यानाशी संबंधित वादांमध्ये बहुतेक वेळा परस्परविरोधी बाजूंनी उभे ठाकले. अखेर १९७१ मध्ये लीगने क्लबच्या भूमिकेला पाठिंबा दिला&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |page=214 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; आणि १९७० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात रेडवूड्स लीगने क्लबचे सदस्यत्व घेतले.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=79, 110–111, 124, 127, 204 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;

सिएरा क्लबला शक्य तितके मोठे उद्यान हवे होते आणि त्यांनी त्यासाठी प्रामुख्याने केन्द्र (फेडरल) सरकारची मदत मागितली.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=111, 122 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; सेव्ह द रेडवूड्स लीगचा कल लाकूड उद्योगाशी जुळवून घेण्याकडे आणि [[कॅलिफॉर्निया|कॅलिफोर्निया]] राज्य सरकारला पाठिंबा देण्याकडे होता.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=111, 230, 239 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६३ मध्ये जेव्हा नॅशनल पार्क सर्व्हिसकडे निधी नव्हता, तेव्हा [[नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी]]ने रेडवूड्सच्या सर्वेक्षणासाठी आर्थिक मदत केली.&lt;ref name=&quot;Schrepfer117&quot; /&gt; १९६४ मध्ये नॅशनल पार्क सर्व्हिसने तीन वेगवेगळ्या आकारांच्या रेडवूड राष्ट्रीय उद्यानांसाठीच्या आपल्या कल्पना मांडल्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=118, 121 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६४ मध्येच [[अमेरिकन काँग्रेस]]ने उद्यानासाठी जमीन खरेदी करण्यासाठी केंद्र सरकारने निधी उपलब्ध करून देणारा [[लँड अँड वॉटर कॉन्झर्व्हेशन फंड अॅक्ट|लँड अँड वॉटर कॉन्झर्व्हेशन फंड]] संमत केला.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–

यानंतर १९६८ साली या उद्यानाची स्थापना झाली.

==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २०६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] किनारा भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>ddeusqp3wvercub069iigmwwd1x0gqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717188</id>
      <parentid>2717187</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्थापना */</comment>
      <origin>2717188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15735" sha1="gufwmdf0p41f4t4dljetgww33dqtk0c" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने''' तथा '''रेडवूड नॅशनल अँड स्टेट पार्क्स''' हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[उत्तर कॅलिफोर्निया]]च्या किनारपट्टीवरील [[अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकन राष्ट्रीय उद्यान]] आणि तीन [[कॅलिफोर्नियाची राज्योद्याने|कॅलिफोर्निया राज्योद्यानांचा]] एकत्रित परिसर आहे. या संयुक्त संकुलात [[रेडवूड नॅशनल पार्क]], [[देल नोर्ते कोस्ट रेडवूड्स स्टेट पार्क]], [[जेडेडाइयाह स्मिथ रेडवूड्स स्टेट पार्क]], आणि [[प्रेरी क्रीक रेडवूड्स स्टेट पार्क]] यांचा समावेश होतो. १,३९,००० एकर (५६० किमी²) विस्ताराची ही उद्याने जगातील उरलेल्या शेवटच्या जुन्या [[रेडवूड]] जंगलांपैकी ४५ टक्के भाग व्यापतात.

[[देल नोर्ते काउंटी (कॅलिफोर्निया)|देल नोर्ते]] आणि [[हंबोल्ट काउंटी (कॅलिफोर्निया)|हंबोल्ट]] काउंट्यांमध्ये पसरलेली ही चार उद्याने [[धोकादायक प्रजाती|धोकादायक]] किनारी रेडवूड (''[[सेक्वॉइया सेम्परव्हिरेन्स]]'') वृक्षांचे संवर्धन करतात. ही झाडे पृथ्वीवरील सर्वात उंच, अत्यंत प्राचीन आणि अवाढव्य वृक्ष प्रजातींपैकी एक आहेत आणि येथील समशीतोष्ण पर्जन्यवनांमध्ये वाढतात. हा उद्यान प्रदेश भूकंपाच्या दृष्टीने अत्यंत सक्रिय असून [[त्सुनामी]]प्रवण आहे. ही उद्याने ३७ मैल (६० किमी) लांबीची निसर्गरम्य किनारपट्टी, तेथील मूळ वनस्पती, प्राणी, गवताळ प्रदेश, सांस्कृतिक संसाधने, जलमार्ग, तसेच [[चिनूक सामन]] मासा, [[उत्तरी ठिपक्यांचे घुबड]] आणि [[स्टेलर्स सी लायन]] यांसारख्या धोक्यात आलेल्या प्राणिप्रजातींना अभय देतात.

पूर्वी रेडवूडच्या जंगलांनी [[कॅलिफोर्निया]] किनारपट्टीचा ८,१०्० किमी² पेक्षा जास्त भाग व्यापला होता. आजच्या उद्यानांचा प्रदेश १८५० नंतरच्या काळापर्यंत मुख्यत्वे वन्य स्थिती राखलेला आहे. [[कॅलिफोर्निया गोल्ड रश|कॅलिफोर्नियातील सुवर्णशोध]] आणि त्याला जोडून सुरू झालेल्या लाकूड व्यवसायामुळे  मोठ्या प्रमाणात आलेल्या उपऱ्यांचा तेथील मूळ रहिवाशांवर अत्यंत प्रतिकूल परिणाम झाला. मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या व्यावसायिक हालचाली आणि त्यानंतरच्या दशकांमध्ये झालेल्या अनिर्बंध जंगलतोडीला प्रतिसाद म्हणून तीव्र [[पर्यावरण संरक्षण|पर्यावरण संवर्धन]] चळवळ उभारली गेली. १९२० च्या दशकात [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]] या संस्थेने प्रेरी क्रीक, देल नोर्ते कोस्ट आणि जेडेडिया स्मिथ रेडवूड्स राजोद्यानांच्या निर्मितीत मोलाची मदत केली. या लीग आणि [[सिएरा क्लब]]च्या प्रयत्नांमुळे [[अमेरिकेची काँग्रेस|अमेरिकेच्या काँग्रेसने]] १९६८ मध्ये रेडवूड नॅशनल पार्कची स्थापना केली आणि १९७८ मध्ये त्याचा विस्तार केला. १९९४ मध्ये [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]] आणि [[कॅलिफोर्निया डिपार्टमेंट ऑफ पार्क्स अँड रिक्रिएशन]] यांनी रेडवूड नॅशनल पार्कला लगतच्या तीन राजोद्यानांसह एकाच प्रशासकीय घटकात घातले. उद्यानाचे अलीकडील व्यवस्थापन रेडवूडच्या जंगलांना १८५० पूर्व स्थितीमध्ये आणण्याचा आणि तसेच ठेवण्याचा प्रयत्न करते. जंगलातील वणव्यांचा धोका कमी करण्यासाठी येथे [[नियंत्रित वणवा|नियंत्रित वणवे]] लावले जातात.

या उद्यानांमधील दुर्मिळ परिसंस्था आणि सांस्कृतिक इतिहासाची दखल घेऊन [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांनी]] १९८० मध्ये त्यांना [[युनेस्को जागतिक वारसा स्थान|जागतिक वारसा स्थान]] म्हणून घोषित केले. तेथील स्थानिक आदिवासी जमातींनी २०२३ मध्ये उद्यान परिसर, किनारपट्टी आणि किनारी सागरी प्रदेशाचे रक्षण करण्यासाठी एक [[इंडीजीनस मरीन स्टुअर्डशिप एरिया]] घोषित केला. या उद्यानात प्रवेश मोफत आहे, आणि भेट देणारे पर्यटक उद्यानातील सुमारे २०० मैल (३२० किमी) लांबीच्या पायवाटांवर कॅम्पिंग, ट्रेकिंग, सायकलिंग आणि घोडेस्वारीचा आनंद घेऊ शकतात. 

==स्थापना==
[[चित्र:Redwood-NP Map 2020.jpg|upright=1.6|इवलेसे|रेडवूड राष्ट्रीय उद्यानाचा नकाशा (२०२०)]]
अमेरिकेच्या [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]]ने १९३८ मध्ये रेडवूड्स राष्ट्रीय उद्यानाचा प्रस्ताव मांडला तेव्हा [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]]ने याला विरोध केला होता. निसर्गाचे मूळ, मानवनिर्मित हस्तक्षेपरहित स्वरूप जपण्याची इच्छा असलेले संवर्धनवादी आणि सर्वसामान्यांना मनोरंजन व क्रीडांगणे उपलब्ध करून देण्यासाठी काम करणाऱ्या पार्क सर्व्हिसचा एक गट यांच्यातील मतभेद यातून समोर आले.&lt;ref name=&quot;Schrepfer52&quot;&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=52, 60–61 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६० च्या दशकाच्या सुमारास लीग आणि [[सिएरा क्लब]] या दोन्ही संस्थांचे मत बदलले होत व या सुमारास त्यांना रेडवूड्स राष्ट्रीय उद्यान हवे होते. परंतु क्लब आणि लीगने वेगवेगळ्या ठिकाणी हे उद्यान उभारायचे प्रस्ताव मांडले. यामुळे त्यांच्यात मोठे मतभेद झाले&lt;ref name=&quot;Schrepfer117&quot;&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=117–118 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |page=237 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; आणि राष्ट्रीय उद्यानाशी संबंधित वादांमध्ये बहुतेक वेळा परस्परविरोधी बाजूंनी उभे ठाकले. अखेर १९७१ मध्ये लीगने क्लबच्या भूमिकेला पाठिंबा दिला&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |page=214 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; आणि १९७० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात रेडवूड्स लीगने क्लबचे सदस्यत्व घेतले.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=79, 110–111, 124, 127, 204 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;

सिएरा क्लबला शक्य तितके मोठे उद्यान हवे होते आणि त्यांनी त्यासाठी प्रामुख्याने केन्द्र (फेडरल) सरकारची मदत मागितली.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=111, 122 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; सेव्ह द रेडवूड्स लीगचा कल लाकूड उद्योगाशी जुळवून घेण्याकडे आणि [[कॅलिफॉर्निया|कॅलिफोर्निया]] राज्य सरकारला पाठिंबा देण्याकडे होता.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=111, 230, 239 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६३ मध्ये जेव्हा नॅशनल पार्क सर्व्हिसकडे निधी नव्हता, तेव्हा [[नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी]]ने रेडवूड्सच्या सर्वेक्षणासाठी आर्थिक मदत केली.&lt;ref name=&quot;Schrepfer117&quot; /&gt; १९६४ मध्ये नॅशनल पार्क सर्व्हिसने तीन वेगवेगळ्या आकारांच्या रेडवूड राष्ट्रीय उद्यानांसाठीच्या आपल्या कल्पना मांडल्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=118, 121 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६४ मध्येच [[अमेरिकन काँग्रेस]]ने उद्यानासाठी जमीन खरेदी करण्यासाठी केंद्र सरकारने निधी उपलब्ध करून देणारा [[लँड अँड वॉटर कॉन्झर्व्हेशन फंड अॅक्ट|लँड अँड वॉटर कॉन्झर्व्हेशन फंड]] संमत केला.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=120–121 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;

यानंतर १९६८ साली या उद्यानाची स्थापना झाली.

==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २०६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] किनारा भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>gufwmdf0p41f4t4dljetgww33dqtk0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717189</id>
      <parentid>2717188</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ आणि नोंदी */</comment>
      <origin>2717189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15739" sha1="pwwj2nzj5vw171w7k03790719qeimy9" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने''' तथा '''रेडवूड नॅशनल अँड स्टेट पार्क्स''' हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[उत्तर कॅलिफोर्निया]]च्या किनारपट्टीवरील [[अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकन राष्ट्रीय उद्यान]] आणि तीन [[कॅलिफोर्नियाची राज्योद्याने|कॅलिफोर्निया राज्योद्यानांचा]] एकत्रित परिसर आहे. या संयुक्त संकुलात [[रेडवूड नॅशनल पार्क]], [[देल नोर्ते कोस्ट रेडवूड्स स्टेट पार्क]], [[जेडेडाइयाह स्मिथ रेडवूड्स स्टेट पार्क]], आणि [[प्रेरी क्रीक रेडवूड्स स्टेट पार्क]] यांचा समावेश होतो. १,३९,००० एकर (५६० किमी²) विस्ताराची ही उद्याने जगातील उरलेल्या शेवटच्या जुन्या [[रेडवूड]] जंगलांपैकी ४५ टक्के भाग व्यापतात.

[[देल नोर्ते काउंटी (कॅलिफोर्निया)|देल नोर्ते]] आणि [[हंबोल्ट काउंटी (कॅलिफोर्निया)|हंबोल्ट]] काउंट्यांमध्ये पसरलेली ही चार उद्याने [[धोकादायक प्रजाती|धोकादायक]] किनारी रेडवूड (''[[सेक्वॉइया सेम्परव्हिरेन्स]]'') वृक्षांचे संवर्धन करतात. ही झाडे पृथ्वीवरील सर्वात उंच, अत्यंत प्राचीन आणि अवाढव्य वृक्ष प्रजातींपैकी एक आहेत आणि येथील समशीतोष्ण पर्जन्यवनांमध्ये वाढतात. हा उद्यान प्रदेश भूकंपाच्या दृष्टीने अत्यंत सक्रिय असून [[त्सुनामी]]प्रवण आहे. ही उद्याने ३७ मैल (६० किमी) लांबीची निसर्गरम्य किनारपट्टी, तेथील मूळ वनस्पती, प्राणी, गवताळ प्रदेश, सांस्कृतिक संसाधने, जलमार्ग, तसेच [[चिनूक सामन]] मासा, [[उत्तरी ठिपक्यांचे घुबड]] आणि [[स्टेलर्स सी लायन]] यांसारख्या धोक्यात आलेल्या प्राणिप्रजातींना अभय देतात.

पूर्वी रेडवूडच्या जंगलांनी [[कॅलिफोर्निया]] किनारपट्टीचा ८,१०्० किमी² पेक्षा जास्त भाग व्यापला होता. आजच्या उद्यानांचा प्रदेश १८५० नंतरच्या काळापर्यंत मुख्यत्वे वन्य स्थिती राखलेला आहे. [[कॅलिफोर्निया गोल्ड रश|कॅलिफोर्नियातील सुवर्णशोध]] आणि त्याला जोडून सुरू झालेल्या लाकूड व्यवसायामुळे  मोठ्या प्रमाणात आलेल्या उपऱ्यांचा तेथील मूळ रहिवाशांवर अत्यंत प्रतिकूल परिणाम झाला. मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या व्यावसायिक हालचाली आणि त्यानंतरच्या दशकांमध्ये झालेल्या अनिर्बंध जंगलतोडीला प्रतिसाद म्हणून तीव्र [[पर्यावरण संरक्षण|पर्यावरण संवर्धन]] चळवळ उभारली गेली. १९२० च्या दशकात [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]] या संस्थेने प्रेरी क्रीक, देल नोर्ते कोस्ट आणि जेडेडिया स्मिथ रेडवूड्स राजोद्यानांच्या निर्मितीत मोलाची मदत केली. या लीग आणि [[सिएरा क्लब]]च्या प्रयत्नांमुळे [[अमेरिकेची काँग्रेस|अमेरिकेच्या काँग्रेसने]] १९६८ मध्ये रेडवूड नॅशनल पार्कची स्थापना केली आणि १९७८ मध्ये त्याचा विस्तार केला. १९९४ मध्ये [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]] आणि [[कॅलिफोर्निया डिपार्टमेंट ऑफ पार्क्स अँड रिक्रिएशन]] यांनी रेडवूड नॅशनल पार्कला लगतच्या तीन राजोद्यानांसह एकाच प्रशासकीय घटकात घातले. उद्यानाचे अलीकडील व्यवस्थापन रेडवूडच्या जंगलांना १८५० पूर्व स्थितीमध्ये आणण्याचा आणि तसेच ठेवण्याचा प्रयत्न करते. जंगलातील वणव्यांचा धोका कमी करण्यासाठी येथे [[नियंत्रित वणवा|नियंत्रित वणवे]] लावले जातात.

या उद्यानांमधील दुर्मिळ परिसंस्था आणि सांस्कृतिक इतिहासाची दखल घेऊन [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांनी]] १९८० मध्ये त्यांना [[युनेस्को जागतिक वारसा स्थान|जागतिक वारसा स्थान]] म्हणून घोषित केले. तेथील स्थानिक आदिवासी जमातींनी २०२३ मध्ये उद्यान परिसर, किनारपट्टी आणि किनारी सागरी प्रदेशाचे रक्षण करण्यासाठी एक [[इंडीजीनस मरीन स्टुअर्डशिप एरिया]] घोषित केला. या उद्यानात प्रवेश मोफत आहे, आणि भेट देणारे पर्यटक उद्यानातील सुमारे २०० मैल (३२० किमी) लांबीच्या पायवाटांवर कॅम्पिंग, ट्रेकिंग, सायकलिंग आणि घोडेस्वारीचा आनंद घेऊ शकतात. 

==स्थापना==
[[चित्र:Redwood-NP Map 2020.jpg|upright=1.6|इवलेसे|रेडवूड राष्ट्रीय उद्यानाचा नकाशा (२०२०)]]
अमेरिकेच्या [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]]ने १९३८ मध्ये रेडवूड्स राष्ट्रीय उद्यानाचा प्रस्ताव मांडला तेव्हा [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]]ने याला विरोध केला होता. निसर्गाचे मूळ, मानवनिर्मित हस्तक्षेपरहित स्वरूप जपण्याची इच्छा असलेले संवर्धनवादी आणि सर्वसामान्यांना मनोरंजन व क्रीडांगणे उपलब्ध करून देण्यासाठी काम करणाऱ्या पार्क सर्व्हिसचा एक गट यांच्यातील मतभेद यातून समोर आले.&lt;ref name=&quot;Schrepfer52&quot;&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=52, 60–61 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६० च्या दशकाच्या सुमारास लीग आणि [[सिएरा क्लब]] या दोन्ही संस्थांचे मत बदलले होत व या सुमारास त्यांना रेडवूड्स राष्ट्रीय उद्यान हवे होते. परंतु क्लब आणि लीगने वेगवेगळ्या ठिकाणी हे उद्यान उभारायचे प्रस्ताव मांडले. यामुळे त्यांच्यात मोठे मतभेद झाले&lt;ref name=&quot;Schrepfer117&quot;&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=117–118 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |page=237 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; आणि राष्ट्रीय उद्यानाशी संबंधित वादांमध्ये बहुतेक वेळा परस्परविरोधी बाजूंनी उभे ठाकले. अखेर १९७१ मध्ये लीगने क्लबच्या भूमिकेला पाठिंबा दिला&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |page=214 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; आणि १९७० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात रेडवूड्स लीगने क्लबचे सदस्यत्व घेतले.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=79, 110–111, 124, 127, 204 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;

सिएरा क्लबला शक्य तितके मोठे उद्यान हवे होते आणि त्यांनी त्यासाठी प्रामुख्याने केन्द्र (फेडरल) सरकारची मदत मागितली.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=111, 122 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; सेव्ह द रेडवूड्स लीगचा कल लाकूड उद्योगाशी जुळवून घेण्याकडे आणि [[कॅलिफॉर्निया|कॅलिफोर्निया]] राज्य सरकारला पाठिंबा देण्याकडे होता.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=111, 230, 239 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६३ मध्ये जेव्हा नॅशनल पार्क सर्व्हिसकडे निधी नव्हता, तेव्हा [[नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी]]ने रेडवूड्सच्या सर्वेक्षणासाठी आर्थिक मदत केली.&lt;ref name=&quot;Schrepfer117&quot; /&gt; १९६४ मध्ये नॅशनल पार्क सर्व्हिसने तीन वेगवेगळ्या आकारांच्या रेडवूड राष्ट्रीय उद्यानांसाठीच्या आपल्या कल्पना मांडल्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=118, 121 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६४ मध्येच [[अमेरिकन काँग्रेस]]ने उद्यानासाठी जमीन खरेदी करण्यासाठी केंद्र सरकारने निधी उपलब्ध करून देणारा [[लँड अँड वॉटर कॉन्झर्व्हेशन फंड अॅक्ट|लँड अँड वॉटर कॉन्झर्व्हेशन फंड]] संमत केला.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=120–121 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;

यानंतर १९६८ साली या उद्यानाची स्थापना झाली.

==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २०६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] किनारा भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी|3em}}

[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>pwwj2nzj5vw171w7k03790719qeimy9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717190</id>
      <parentid>2717189</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:43:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ आणि नोंदी */</comment>
      <origin>2717190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15737" sha1="tsopaae1jsz6xw2wl6h77ooyin3co3e" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने''' तथा '''रेडवूड नॅशनल अँड स्टेट पार्क्स''' हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[उत्तर कॅलिफोर्निया]]च्या किनारपट्टीवरील [[अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकन राष्ट्रीय उद्यान]] आणि तीन [[कॅलिफोर्नियाची राज्योद्याने|कॅलिफोर्निया राज्योद्यानांचा]] एकत्रित परिसर आहे. या संयुक्त संकुलात [[रेडवूड नॅशनल पार्क]], [[देल नोर्ते कोस्ट रेडवूड्स स्टेट पार्क]], [[जेडेडाइयाह स्मिथ रेडवूड्स स्टेट पार्क]], आणि [[प्रेरी क्रीक रेडवूड्स स्टेट पार्क]] यांचा समावेश होतो. १,३९,००० एकर (५६० किमी²) विस्ताराची ही उद्याने जगातील उरलेल्या शेवटच्या जुन्या [[रेडवूड]] जंगलांपैकी ४५ टक्के भाग व्यापतात.

[[देल नोर्ते काउंटी (कॅलिफोर्निया)|देल नोर्ते]] आणि [[हंबोल्ट काउंटी (कॅलिफोर्निया)|हंबोल्ट]] काउंट्यांमध्ये पसरलेली ही चार उद्याने [[धोकादायक प्रजाती|धोकादायक]] किनारी रेडवूड (''[[सेक्वॉइया सेम्परव्हिरेन्स]]'') वृक्षांचे संवर्धन करतात. ही झाडे पृथ्वीवरील सर्वात उंच, अत्यंत प्राचीन आणि अवाढव्य वृक्ष प्रजातींपैकी एक आहेत आणि येथील समशीतोष्ण पर्जन्यवनांमध्ये वाढतात. हा उद्यान प्रदेश भूकंपाच्या दृष्टीने अत्यंत सक्रिय असून [[त्सुनामी]]प्रवण आहे. ही उद्याने ३७ मैल (६० किमी) लांबीची निसर्गरम्य किनारपट्टी, तेथील मूळ वनस्पती, प्राणी, गवताळ प्रदेश, सांस्कृतिक संसाधने, जलमार्ग, तसेच [[चिनूक सामन]] मासा, [[उत्तरी ठिपक्यांचे घुबड]] आणि [[स्टेलर्स सी लायन]] यांसारख्या धोक्यात आलेल्या प्राणिप्रजातींना अभय देतात.

पूर्वी रेडवूडच्या जंगलांनी [[कॅलिफोर्निया]] किनारपट्टीचा ८,१०्० किमी² पेक्षा जास्त भाग व्यापला होता. आजच्या उद्यानांचा प्रदेश १८५० नंतरच्या काळापर्यंत मुख्यत्वे वन्य स्थिती राखलेला आहे. [[कॅलिफोर्निया गोल्ड रश|कॅलिफोर्नियातील सुवर्णशोध]] आणि त्याला जोडून सुरू झालेल्या लाकूड व्यवसायामुळे  मोठ्या प्रमाणात आलेल्या उपऱ्यांचा तेथील मूळ रहिवाशांवर अत्यंत प्रतिकूल परिणाम झाला. मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या व्यावसायिक हालचाली आणि त्यानंतरच्या दशकांमध्ये झालेल्या अनिर्बंध जंगलतोडीला प्रतिसाद म्हणून तीव्र [[पर्यावरण संरक्षण|पर्यावरण संवर्धन]] चळवळ उभारली गेली. १९२० च्या दशकात [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]] या संस्थेने प्रेरी क्रीक, देल नोर्ते कोस्ट आणि जेडेडिया स्मिथ रेडवूड्स राजोद्यानांच्या निर्मितीत मोलाची मदत केली. या लीग आणि [[सिएरा क्लब]]च्या प्रयत्नांमुळे [[अमेरिकेची काँग्रेस|अमेरिकेच्या काँग्रेसने]] १९६८ मध्ये रेडवूड नॅशनल पार्कची स्थापना केली आणि १९७८ मध्ये त्याचा विस्तार केला. १९९४ मध्ये [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]] आणि [[कॅलिफोर्निया डिपार्टमेंट ऑफ पार्क्स अँड रिक्रिएशन]] यांनी रेडवूड नॅशनल पार्कला लगतच्या तीन राजोद्यानांसह एकाच प्रशासकीय घटकात घातले. उद्यानाचे अलीकडील व्यवस्थापन रेडवूडच्या जंगलांना १८५० पूर्व स्थितीमध्ये आणण्याचा आणि तसेच ठेवण्याचा प्रयत्न करते. जंगलातील वणव्यांचा धोका कमी करण्यासाठी येथे [[नियंत्रित वणवा|नियंत्रित वणवे]] लावले जातात.

या उद्यानांमधील दुर्मिळ परिसंस्था आणि सांस्कृतिक इतिहासाची दखल घेऊन [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांनी]] १९८० मध्ये त्यांना [[युनेस्को जागतिक वारसा स्थान|जागतिक वारसा स्थान]] म्हणून घोषित केले. तेथील स्थानिक आदिवासी जमातींनी २०२३ मध्ये उद्यान परिसर, किनारपट्टी आणि किनारी सागरी प्रदेशाचे रक्षण करण्यासाठी एक [[इंडीजीनस मरीन स्टुअर्डशिप एरिया]] घोषित केला. या उद्यानात प्रवेश मोफत आहे, आणि भेट देणारे पर्यटक उद्यानातील सुमारे २०० मैल (३२० किमी) लांबीच्या पायवाटांवर कॅम्पिंग, ट्रेकिंग, सायकलिंग आणि घोडेस्वारीचा आनंद घेऊ शकतात. 

==स्थापना==
[[चित्र:Redwood-NP Map 2020.jpg|upright=1.6|इवलेसे|रेडवूड राष्ट्रीय उद्यानाचा नकाशा (२०२०)]]
अमेरिकेच्या [[नॅशनल पार्क सर्व्हिस]]ने १९३८ मध्ये रेडवूड्स राष्ट्रीय उद्यानाचा प्रस्ताव मांडला तेव्हा [[सेव्ह द रेडवूड्स लीग]]ने याला विरोध केला होता. निसर्गाचे मूळ, मानवनिर्मित हस्तक्षेपरहित स्वरूप जपण्याची इच्छा असलेले संवर्धनवादी आणि सर्वसामान्यांना मनोरंजन व क्रीडांगणे उपलब्ध करून देण्यासाठी काम करणाऱ्या पार्क सर्व्हिसचा एक गट यांच्यातील मतभेद यातून समोर आले.&lt;ref name=&quot;Schrepfer52&quot;&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=52, 60–61 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६० च्या दशकाच्या सुमारास लीग आणि [[सिएरा क्लब]] या दोन्ही संस्थांचे मत बदलले होत व या सुमारास त्यांना रेडवूड्स राष्ट्रीय उद्यान हवे होते. परंतु क्लब आणि लीगने वेगवेगळ्या ठिकाणी हे उद्यान उभारायचे प्रस्ताव मांडले. यामुळे त्यांच्यात मोठे मतभेद झाले&lt;ref name=&quot;Schrepfer117&quot;&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=117–118 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |page=237 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; आणि राष्ट्रीय उद्यानाशी संबंधित वादांमध्ये बहुतेक वेळा परस्परविरोधी बाजूंनी उभे ठाकले. अखेर १९७१ मध्ये लीगने क्लबच्या भूमिकेला पाठिंबा दिला&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |page=214 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; आणि १९७० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात रेडवूड्स लीगने क्लबचे सदस्यत्व घेतले.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=79, 110–111, 124, 127, 204 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;

सिएरा क्लबला शक्य तितके मोठे उद्यान हवे होते आणि त्यांनी त्यासाठी प्रामुख्याने केन्द्र (फेडरल) सरकारची मदत मागितली.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=111, 122 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; सेव्ह द रेडवूड्स लीगचा कल लाकूड उद्योगाशी जुळवून घेण्याकडे आणि [[कॅलिफॉर्निया|कॅलिफोर्निया]] राज्य सरकारला पाठिंबा देण्याकडे होता.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=111, 230, 239 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६३ मध्ये जेव्हा नॅशनल पार्क सर्व्हिसकडे निधी नव्हता, तेव्हा [[नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी]]ने रेडवूड्सच्या सर्वेक्षणासाठी आर्थिक मदत केली.&lt;ref name=&quot;Schrepfer117&quot; /&gt; १९६४ मध्ये नॅशनल पार्क सर्व्हिसने तीन वेगवेगळ्या आकारांच्या रेडवूड राष्ट्रीय उद्यानांसाठीच्या आपल्या कल्पना मांडल्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=118, 121 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt; १९६४ मध्येच [[अमेरिकन काँग्रेस]]ने उद्यानासाठी जमीन खरेदी करण्यासाठी केंद्र सरकारने निधी उपलब्ध करून देणारा [[लँड अँड वॉटर कॉन्झर्व्हेशन फंड अॅक्ट|लँड अँड वॉटर कॉन्झर्व्हेशन फंड]] संमत केला.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schrepfer |first=Susan R. |title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917–1978 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1983 |pages=120–121 |isbn=978-0299093402}}&lt;/ref&gt;

यानंतर १९६८ साली या उद्यानाची स्थापना झाली.

==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ २०६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] किनारा भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी|3}}

[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>tsopaae1jsz6xw2wl6h77ooyin3co3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लासेन व्होल्कॅनिक राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384790</id>
    <revision>
      <id>2717070</id>
      <parentid>2716525</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1220" sha1="ee1r5m0ce9hu2j9t8f9omu6e5rwnqv1" xml:space="preserve">'''लासेन व्होल्कॅनिक राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १९१६ मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ १६६ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] भागात वसलेले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>ee1r5m0ce9hu2j9t8f9omu6e5rwnqv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>योसेमिटी राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384791</id>
    <revision>
      <id>2717060</id>
      <parentid>2716548</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:अमेरिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1469" sha1="ki0jbb297wszpypc4fatkw3al84bv8h" xml:space="preserve">'''योसेमिटी राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्याने|अमेरिकेतील राष्ट्रीय उद्यानामधील]] एक उद्यान आहे.
==स्थापना==
या उद्यानाची स्थापना इसवी सन १८९० मध्ये झाली.
==क्षेत्र==
या उद्यानाचे क्षेत्रफळ ११६९ चौरस मैल आहे.
==ठिकाण==
हे उद्यान पश्चिम विभागात असलेल्या सिएरा नेवाडा, उत्तर [[ कॅलिफोर्निया]] भागात वसलेले आहे.
==वैशिष्ट्य==
इसवी सन १९१८ मध्ये या पार्कमध्ये पहिल्या महिला [[पार्क रेंजर]] ने काम केले आहे.
&lt;ref&gt;The Ultimate Adventure Journal For All 63 Parks-Author: Linda Mohammad.May 2024 edition.&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
[[वर्ग:राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>ki0jbb297wszpypc4fatkw3al84bv8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:गरावा</title>
    <ns>2</ns>
    <id>384860</id>
    <revision>
      <id>2717059</id>
      <parentid>2716735</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>गरावा</username>
        <id>188137</id>
      </contributor>
      <origin>2717059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10157" sha1="2swz7bolc8rjepywwxk5dj9d9y7nh49" xml:space="preserve">गणेश रानबा वाघमारे
गणेश रानबा वाघमारे हे महाराष्ट्रातील धाराशिव येथील सामाजिक कार्यकर्ते आहेत. त्यांनी पाणीप्रश्न, दुष्काळ, शेतकरी व कामगार प्रश्न, सामाजिक न्याय, शिक्षण, आरोग्य, संविधान जनजागृती, मतदार जनजागृती, पर्यावरण, पर्यटन आणि ऐतिहासिक वारसा यांसारख्या विविध विषयांवर सामाजिक उपक्रम, जनजागृती, निवेदने व आंदोलने यांच्या माध्यमातून काम केले आहे.
सामाजिक कार्य
वाघमारे यांनी राष्ट्रीय नदी जोड प्रकल्प आणि दुष्काळमुक्तीच्या मागणीसाठी २१ मार्च २०१७ रोजी नवी दिल्ली येथील जंतर-मंतर येथे उपोषण केले. उजनी धरणाचे पाणी, सिंचन आणि जलव्यवस्थापनाच्या प्रश्नांबाबतही त्यांनी शासनाकडे निवेदने व पाठपुरावा केला.
दलित व वंचित घटकांच्या प्रश्नांबाबत त्यांनी विविध प्रशासकीय स्तरांवर निवेदने आणि आंदोलने केली. २०११ मध्ये धाराशिव नगर परिषदेसमोर दलित वस्ती सुधार योजनेच्या निधीच्या वापराबाबत उपोषण केल्याचा त्यांचा दावा आहे.
नागरी वस्तीजवळील कत्तलखान्याच्या प्रश्नावर नागरिकांचे आरोग्य आणि संबंधित कामगारांच्या उपजीविकेचा विचार करून कायदेशीर व नियोजनबद्ध कत्तलखान्याची मागणी त्यांनी केली. या मागणीसाठी जिल्हाधिकारी कार्यालय, धाराशिव येथे उपोषण करण्यात आले.
शेतकरी, बांधकाम कामगार, शेतमजूर, बेरोजगार आणि लघु व्यावसायिकांच्या प्रश्नांवरही त्यांनी काम केले आहे. २०१३ मध्ये मुंबईतील आझाद मैदान येथे विविध मागण्यांसाठी उपोषण केले. ९ ऑगस्ट २०१७ रोजी धाराशिव जिल्हाधिकारी कार्यालयासमोर बांधकाम कामगारांच्या कल्याणकारी योजनांबाबत लाक्षणिक उपोषण केले.
संविधान आणि मतदार जनजागृती
वाघमारे यांनी भारतीय संविधान जनजागृतीसाठी विविध उपक्रम राबविले आहेत. संविधानाची उद्देशिका मराठी, हिंदी, इंग्रजी आणि उर्दू भाषांमध्ये उपलब्ध करून देणे, शाळा-महाविद्यालयांमध्ये संविधान प्रश्नमंजुषा आयोजित करणे आणि संविधान दिनानिमित्त जनजागृती रॅली आयोजित करणे यांचा त्यात समावेश आहे.
ते मतदार जनजागरण समिती, धाराशिव या संस्थेशी संबंधित असून राष्ट्रीय मतदार दिन आणि संविधान दिनानिमित्त मतदार जनजागृतीचे उपक्रम आयोजित केले जातात.
महिला आणि बालकांसाठी उपक्रम
मुलगी अनोखी परी हिच्या वाढदिवसानिमित्त २९ मे रोजी शासकीय महिला रुग्णालयात नवजात मुलींच्या स्वागताचा सामाजिक उपक्रम आयोजित केला जातो. या उपक्रमात नवजात मुलीला कपडे आणि तिच्या मातेला साडी व पुष्प देऊन सन्मानित केले जाते. डॉक्टर, परिचारिका आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांचाही गौरव केला जातो.
आरोग्य व सामाजिक सेवा
कोरोना महामारीच्या काळात आरोग्यविषयक जनजागृती, गरजू नागरिकांना मदत मिळण्यासाठी प्रशासनाकडे पाठपुरावा तसेच विविध सामाजिक घटकांसाठी शासकीय मदतीच्या मागणीसाठी निवेदने करण्यात आली.
रक्तदान, आरोग्य शिबिरे, पाणीदान तसेच रक्तदान, नेत्रदान आणि देहदान याबाबत जनजागृतीचे उपक्रमही आयोजित करण्यात आले.
पर्यटन आणि ऐतिहासिक वारसा
धाराशिव जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळांच्या विकासासाठी वाघमारे पर्यटन जनजागृती संस्थेच्या माध्यमातून कार्यरत आहेत. धाराशिव लेणी, ऐतिहासिक वास्तू, धार्मिक स्थळे आणि महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांच्या संवर्धनासाठी जनजागृती व प्रशासनाकडे पाठपुरावा केला जातो.
कसबे तडवळे येथील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या ऐतिहासिक महार-मांग वतन परिषदेशी संबंधित स्थळावर स्मारक उभारण्याच्या मागणीसाठीही त्यांनी पाठपुरावा केला आहे.
लंडन येथील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या निवासस्थानाला ऐतिहासिक स्मारक म्हणून मान्यता मिळावी, यासाठीही पत्रव्यवहार केल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
शासकीय योजनांबाबत जनजागृती
निराधार, श्रावणबाळ, दिव्यांग, आवास आणि इतर सामाजिक सुरक्षा योजनांबाबत पात्र लाभार्थ्यांमध्ये जनजागृती करण्याचे काम त्यांनी केले आहे. नागरिकांना आधार कार्ड व इतर शासकीय कागदपत्रे मिळविण्यासाठी मार्गदर्शन आणि प्रशासकीय पाठपुरावाही केला जातो.
राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय विषय
राष्ट्रीय नदी जोड प्रकल्प, दुष्काळ, जलव्यवस्थापन यांसह विविध राष्ट्रीय प्रश्नांवर त्यांनी आंदोलने आणि निवेदने केली आहेत. युक्रेन-रशिया युद्ध, परदेशातील भारतीय नागरिकांशी संबंधित घटना आणि नैसर्गिक आपत्ती यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय विषयांवरही संबंधित प्राधिकरणांकडे निवेदने पाठविल्याचे नमूद आहे.
संस्थात्मक कार्य
वाघमारे विविध सामाजिक संस्थांशी संबंधित असून त्यांच्या कार्यक्षेत्रात सामाजिक न्याय, संविधान जनजागृती, मतदार जनजागृती, पर्यटन, शिक्षण, आरोग्य आणि कामगार प्रश्नांचा समावेश आहे.</text>
      <sha1>2swz7bolc8rjepywwxk5dj9d9y7nh49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची ४३वी घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384861</id>
    <revision>
      <id>2717277</id>
      <parentid>2716736</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4882" sha1="s26qj3l1jl1d7e8ou1b5sth1oehbtfd" xml:space="preserve">{{Databox}}{{भारताचे संविधान}}'''भारतीय संविधानाची त्रेचाळीसावी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (त्रेचाळीसावी घटनादुरुस्ती) अधिनियम, १९७७''' म्हणून ओळखली जाते, तिने सहा कलमे रद्द केली.{{Spaces}}[[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती|४२ व्या]] घटनादुरुस्तीद्वारे संविधानात समाविष्ट करण्यात आलेली कलमे{{Spaces}}[[भारतातील आणीबाणी (१९७५-७७)|आणीबाणीच्या]] काळात [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींच्या]] नेतृत्वाखालील [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] लागू केलेली होती. {{Spaces}}[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७ ची]] निवडणूक जिंकलेल्या नवनिर्वाचित [[जनता पक्ष|जनता पक्षाने]] ही दुरुस्ती लागू केली.[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|{{Spaces}}]]&quot;आणीबाणीपूर्वीच्या स्थितीत संविधान पुनर्संचयित करण्याच्या&quot; आश्वासनावर [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|सार्वत्रिक निवडणुकांचा]] प्रचार झाला होता.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://archive.indianexpress.com/news/issue-too-academic-so-pil-on-socialism-in/645665/|title='Issue too academic', so PIL on socialism in statute withdrawn|date=2010-07-13|work=[[The Indian Express]]|access-date=2018-12-07}}&lt;/ref&gt;

ही घटनादुरुस्ती [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|कायदा, न्याय आणि कंपनी व्यवहार मंत्री]] [[शांती भूषण]] यांनी सादर केली. या विधेयकाद्वारे संविधानाच्या कलम १४५, २२८ आणि ३६६ मध्ये सुधारणा करण्याचा आणि कलम ३१ड, ३२अ, १३१अ, १४४अ, २२६अ आणि २२८अ वगळण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

या विधेयकावर लोकसभेत १९ आणि २० डिसेंबर रोजी चर्चा झाली आणि ते २० तारखेला मंजूर करण्यात आले.{{Spaces}}त्यानंतर ते २३ डिसेंबर १९७७ तारखेला [[राज्यसभा|राज्यसभेने]] मंजूर केले. राज्यांनी मान्यता दिल्यानंतर, या विधेयकाला १३ एप्रिल १९७८ ला राष्ट्रपती [[नीलम संजीव रेड्डी]] यांची संमती मिळाली.{{Spaces}}त्याची अधिसूचना ''[[भारतीय राजपत्र|द गॅझेट ऑफ इंडिया]]'' मध्ये प्रसिद्ध झाली आणि त्याच तारखेला ते अंमलात आले.&lt;ref name=&quot;Bhardwaj&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4yp0yhzdKWIC|title=Constitution Amendment in India|date=1 January 1995|publisher=Northern Book Centre|isbn=9788172110659|editor-last=R.C. Bhardwaj|edition=Sixth|location=New Delhi|page=196|access-date=21 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amendment&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.134/intranet/CAI/2.pdf|title=The Constitution Amendment Acts (First to Ninety-fourth) ''Objects and Reasons, Legislative History and Synopsis''|pages=180–183|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203013122/http://164.100.47.134/intranet/CAI/2.pdf|archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]
[[वर्ग:१९७७ मधील भारत]]</text>
      <sha1>s26qj3l1jl1d7e8ou1b5sth1oehbtfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717278</id>
      <parentid>2717277</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4937" sha1="rj4j57h9dxyyuu1r7egjnb49j5wcdu2" xml:space="preserve">{{Databox}}{{भारताचे संविधान}}'''भारतीय संविधानाची त्रेचाळीसावी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (त्रेचाळीसावी घटनादुरुस्ती) अधिनियम, १९७७''' म्हणून ओळखली जाते, तिने सहा कलमे रद्द केली.{{Spaces}}[[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती|४२ व्या]] घटनादुरुस्तीद्वारे संविधानात समाविष्ट करण्यात आलेली कलमे{{Spaces}}[[भारतातील आणीबाणी (१९७५-७७)|आणीबाणीच्या]] काळात [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींच्या]] नेतृत्वाखालील [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] लागू केलेली होती. {{Spaces}}[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७ ची]] निवडणूक जिंकलेल्या नवनिर्वाचित [[जनता पक्ष|जनता पक्षाने]] ही दुरुस्ती लागू केली.[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|{{Spaces}}]]&quot;आणीबाणीपूर्वीच्या स्थितीत संविधान पुनर्संचयित करण्याच्या&quot; आश्वासनावर [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|सार्वत्रिक निवडणुकांचा]] प्रचार झाला होता.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://archive.indianexpress.com/news/issue-too-academic-so-pil-on-socialism-in/645665/|title='Issue too academic', so PIL on socialism in statute withdrawn|date=2010-07-13|work=[[The Indian Express]]|access-date=2018-12-07}}&lt;/ref&gt;

ही घटनादुरुस्ती [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|कायदा, न्याय आणि कंपनी व्यवहार मंत्री]] [[शांती भूषण]] यांनी सादर केली. या विधेयकाद्वारे संविधानाच्या कलम १४५, २२८ आणि ३६६ मध्ये सुधारणा करण्याचा आणि कलम ३१ड, ३२अ, १३१अ, १४४अ, २२६अ आणि २२८अ वगळण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

या विधेयकावर लोकसभेत १९ आणि २० डिसेंबर रोजी चर्चा झाली आणि ते २० तारखेला मंजूर करण्यात आले.{{Spaces}}त्यानंतर ते २३ डिसेंबर १९७७ तारखेला [[राज्यसभा|राज्यसभेने]] मंजूर केले. राज्यांनी मान्यता दिल्यानंतर, या विधेयकाला १३ एप्रिल १९७८ ला राष्ट्रपती [[नीलम संजीव रेड्डी]] यांची संमती मिळाली.{{Spaces}}त्याची अधिसूचना ''[[भारतीय राजपत्र|द गॅझेट ऑफ इंडिया]]'' मध्ये प्रसिद्ध झाली आणि त्याच तारखेला ते अंमलात आले.&lt;ref name=&quot;Bhardwaj&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4yp0yhzdKWIC|title=Constitution Amendment in India|date=1 January 1995|publisher=Northern Book Centre|isbn=9788172110659|editor-last=R.C. Bhardwaj|edition=Sixth|location=New Delhi|page=196|access-date=21 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amendment&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.134/intranet/CAI/2.pdf|title=The Constitution Amendment Acts (First to Ninety-fourth) ''Objects and Reasons, Legislative History and Synopsis''|pages=180–183|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203013122/http://164.100.47.134/intranet/CAI/2.pdf|archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]
[[वर्ग:१९७७ मधील भारत]]
[[वर्ग:मोरारजी देसाई]]</text>
      <sha1>rj4j57h9dxyyuu1r7egjnb49j5wcdu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ई. डब्ल्यू. स्वांटन इलेव्हन क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९६३-६४</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384893</id>
    <revision>
      <id>2716965</id>
      <parentid>2716878</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:22:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2716965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2688" sha1="qelmzloask8bxj33pa49oqiai7ty7u1" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = ई. डब्ल्यू. स्वांटन इलेव्हन क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९६३-६४
| team1_name = भारतीय अकरा
| team2_name = ई. डब्ल्यू. स्वांटन इलेव्हन
| from_date = १२ एप्रिल
| to_date = १५ एप्रिल १९६४
| no_of_FCs = १
}}

ई. डब्ल्यू. स्वांटन इलेव्हन क्रिकेट संघाने एप्रिल १९६४ मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. हा ई. डब्ल्यू. स्वांटन इलेव्हनच्या सुदूर पूर्व आणि भारत दौऱ्याचा भारतातील टप्पा होता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/1963-64_IND.html |title=Cricket in India in 1963/64 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

या दौऱ्यात १२ ते १५ एप्रिल १९६४ दरम्यान [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता|कलकत्ता]] येथे भारतीय अकरा आणि ई. डब्ल्यू. स्वांटन इलेव्हन यांच्यात चार दिवसांचा प्रथम-श्रेणी सामना खेळला गेला. ई. डब्ल्यू. स्वांटन इलेव्हनने हा सामना ७ गडी राखून जिंकला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1960S/1963-64/ENG_IN_IND/SWANTON-XI_IND-XI_12-15APR1964.html |title=Indian XI v EW Swanton XI at Calcutta, 12-15 Apr 1964 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1960S/1963-64/ENG_IN_IND/SWANTON-XI_IND-XI_12-15APR1964.html क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:E. W. Swanton's XI cricket team in India in 1963-64}}
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>qelmzloask8bxj33pa49oqiai7ty7u1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मॅरिलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९४-९५</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384894</id>
    <revision>
      <id>2716967</id>
      <parentid>2716880</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2716967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2141" sha1="9qtynpp7vh5mbbhggzg89b7u56kyvaj" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९४-९५
| team1_name = क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया
| team2_name = मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब
| from_date = १८ मार्च
| to_date = १८ मार्च १९९५
}}

[[मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब]] क्रिकेट संघाने मार्च १९९५ मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. हा मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लबच्या आग्नेय आशिया आणि भारत दौऱ्याचा भारतातील टप्पा होता.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/1994-95_IND.html |title=Cricket in India in 1994/95 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

१८ मार्च १९९५ रोजी [[मुंबई]] येथील [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]]वर [[क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया]] आणि मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब यांच्यात सामना खेळला गेला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/14/1140_misc.html |title=Miscellaneous Matches played on Brabourne Stadium, Mumbai |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Marylebone Cricket Club cricket team in India in 1994-95}}
[[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>9qtynpp7vh5mbbhggzg89b7u56kyvaj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716968</id>
      <parentid>2716967</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९४-९५]] वरुन [[मॅरिलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९४-९५]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2716967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2141" sha1="9qtynpp7vh5mbbhggzg89b7u56kyvaj" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९४-९५
| team1_name = क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया
| team2_name = मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब
| from_date = १८ मार्च
| to_date = १८ मार्च १९९५
}}

[[मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब]] क्रिकेट संघाने मार्च १९९५ मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. हा मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लबच्या आग्नेय आशिया आणि भारत दौऱ्याचा भारतातील टप्पा होता.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/1994-95_IND.html |title=Cricket in India in 1994/95 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

१८ मार्च १९९५ रोजी [[मुंबई]] येथील [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]]वर [[क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया]] आणि मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब यांच्यात सामना खेळला गेला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/14/1140_misc.html |title=Miscellaneous Matches played on Brabourne Stadium, Mumbai |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Marylebone Cricket Club cricket team in India in 1994-95}}
[[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>9qtynpp7vh5mbbhggzg89b7u56kyvaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मॅरिलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५-०६</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384895</id>
    <revision>
      <id>2716970</id>
      <parentid>2716884</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2716970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2317" sha1="bv9yv14rox890mpm1vnlacbiu0u7ryi" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५-०६
| team1_name = भारत
| team2_name = मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब
| from_date = १७ मार्च
| to_date = २४ मार्च २००६
}}

[[मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब]] क्रिकेट संघाने मार्च २००६ मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. या दौऱ्यात संघाने [[मुंबई]] येथील [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]]वर तीन सामने खेळले.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/2005-06_IND.html |title=Cricket in India in 2005/06 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

१७ मार्च रोजी मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लबने [[क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया]]विरुद्ध सामना खेळला. त्यानंतर २३ मार्च रोजी [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान]]विरुद्ध आणि २४ मार्च रोजी वर्ल्ड क्रिकेट अकादमीविरुद्ध सामने खेळले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/14/1140_misc.html |title=Miscellaneous Matches played on Brabourne Stadium, Mumbai |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Marylebone Cricket Club cricket team in India in 2005-06}}
[[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>bv9yv14rox890mpm1vnlacbiu0u7ryi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716971</id>
      <parentid>2716970</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५-०६]] वरुन [[मॅरिलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५-०६]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2716970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2317" sha1="bv9yv14rox890mpm1vnlacbiu0u7ryi" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५-०६
| team1_name = भारत
| team2_name = मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब
| from_date = १७ मार्च
| to_date = २४ मार्च २००६
}}

[[मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब]] क्रिकेट संघाने मार्च २००६ मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. या दौऱ्यात संघाने [[मुंबई]] येथील [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]]वर तीन सामने खेळले.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/2005-06_IND.html |title=Cricket in India in 2005/06 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

१७ मार्च रोजी मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लबने [[क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया]]विरुद्ध सामना खेळला. त्यानंतर २३ मार्च रोजी [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान]]विरुद्ध आणि २४ मार्च रोजी वर्ल्ड क्रिकेट अकादमीविरुद्ध सामने खेळले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/14/1140_misc.html |title=Miscellaneous Matches played on Brabourne Stadium, Mumbai |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Marylebone Cricket Club cricket team in India in 2005-06}}
[[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>bv9yv14rox890mpm1vnlacbiu0u7ryi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९–२०००</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384896</id>
    <revision>
      <id>2716973</id>
      <parentid>2716885</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[केनिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९–२०००]] वरुन [[केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९–२०००]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2716885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2036" sha1="11krzj95prmyuvonf6h8i9a2w96j8wf" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९-२०००
| team1_name = भारत
| team2_name = केन्या
| from_date = १८ एप्रिल
| to_date = ११ मे २०००
}}

[[केन्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|केन्या क्रिकेट संघाने]] एप्रिल आणि मे २००० मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. या दौऱ्यात केन्याने भारतातील विविध संघांविरुद्ध सात सामने खेळले.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/1999-00_IND.html |title=Cricket in India in 1999/00 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

केन्याने या दौऱ्यात टाटा स्पोर्ट्स क्लब, महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन अकरा, मुंबई क्रिकेट असोसिएशन अकरा, बडोदा क्रिकेट असोसिएशन अकरा आणि गुजरात क्रिकेट असोसिएशन अकरा यांच्याविरुद्ध सामने खेळले. मुंबई आणि बडोदा क्रिकेट असोसिएशन अकराविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले गेले.&lt;ref name=&quot;CA&quot; /&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Kenya cricket team in India in 1999-2000}}
[[वर्ग:इ.स. २००० मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>11krzj95prmyuvonf6h8i9a2w96j8wf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716975</id>
      <parentid>2716973</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2716975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2167" sha1="modxc997kn7drxgviywestudpimbrr5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९-२०००
| team1_name = भारत
| team2_name = केन्या
| from_date = १८ एप्रिल
| to_date = ११ मे २०००
}}

[[केन्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|केन्या क्रिकेट संघाने]] एप्रिल आणि मे २००० मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. या दौऱ्यात केन्याने भारतातील विविध संघांविरुद्ध सात सामने खेळले.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/1999-00_IND.html |title=Cricket in India in 1999/00 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

केन्याने या दौऱ्यात टाटा स्पोर्ट्स क्लब, महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन अकरा, मुंबई क्रिकेट असोसिएशन अकरा, बडोदा क्रिकेट असोसिएशन अकरा आणि गुजरात क्रिकेट असोसिएशन अकरा यांच्याविरुद्ध सामने खेळले. मुंबई आणि बडोदा क्रिकेट असोसिएशन अकराविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले गेले.&lt;ref name=&quot;CA&quot; /&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Kenya cricket team in India in 1999-2000}}
[[वर्ग:इ.स. २००० मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:केन्या क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|१९९९–२०००]]</text>
      <sha1>modxc997kn7drxgviywestudpimbrr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716977</id>
      <parentid>2716975</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>व्याकरण</comment>
      <origin>2716977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2125" sha1="lfu4r2qpqvrk2kbcdzjq06nokruge0h" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९-२०००
| team1_name = भारत
| team2_name = केन्या
| from_date = १८ एप्रिल
| to_date = ११ मे २०००
}}

[[केन्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|केन्या क्रिकेट संघाने]] एप्रिल आणि मे २००० मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. या दौऱ्यात केन्याने भारतातील विविध संघांविरुद्ध सात सामने खेळले.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/1999-00_IND.html |title=Cricket in India in 1999/00 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

केन्याने या दौऱ्यात टाटा स्पोर्ट्स क्लब, महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन एकादश, मुंबई क्रिकेट असोसिएशन एकादश, बडोदा क्रिकेट असोसिएशन एकादश आणि गुजरात क्रिकेट असोसिएशन एकादश यांच्याविरुद्ध सामने खेळले. मुंबई आणि बडोदा क्रिकेट असोसिएशन एकादशविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले गेले.&lt;ref name=&quot;CA&quot; /&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

[[वर्ग:इ.स. २००० मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:केन्या क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|१९९९–२०००]]</text>
      <sha1>lfu4r2qpqvrk2kbcdzjq06nokruge0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384897</id>
    <revision>
      <id>2716978</id>
      <parentid>2716888</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2716978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2879" sha1="cixv5v9gy30j2zwwq33d28uz236uv7b" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२
| other_titles = Kenya in India 2011/12
| team1_name = आंध्र क्रिकेट असोसिएशन अकरा
| team2_name = केन्या
| from_date = ९ जानेवारी
| to_date = १९ जानेवारी २०१२
}}

[[केन्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|केन्या क्रिकेट संघाने]] जानेवारी २०१२ मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. या दौऱ्यात केन्याने [[विशाखापट्टणम]] येथे आंध्र क्रिकेट असोसिएशन अकराविरुद्ध मर्यादित षटकांचे सराव सामने खेळले.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/2011-12_IND.html |title=Cricket in India in 2011/12 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

केन्या संघाचे नेतृत्व [[कॉलिन्स ओबुया]]ने केले. दौऱ्यासाठी जाहीर केलेल्या कार्यक्रमात तीन ५०-षटकांचे आणि सात ट्वेंटी२० सामने नियोजित होते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.standardmedia.co.ke/health/amp/health-science/article/2000049756/kenyan-team-in-india-for-ranji-trophy-ahead-of-world-cup-qualifying-matches |title=Kenyan team in India for Ranji Trophy ahead of World Cup qualifying matches |website=The Standard |date=११ जानेवारी २०१२ |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt; CricketArchiveच्या नोंदींमध्ये या दौऱ्यातील सामने ९ ते १९ जानेवारीदरम्यान विशाखापट्टणम येथील डॉ. वाय. एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट स्टेडियमवर खेळल्याचे नोंदले आहे.&lt;ref name=&quot;CA&quot; /&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Kenya cricket team in India in 2011-12}}
[[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:केन्या क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०११-१२]]</text>
      <sha1>cixv5v9gy30j2zwwq33d28uz236uv7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716979</id>
      <parentid>2716978</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>व्याकरण</comment>
      <origin>2716979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2886" sha1="2hzidbz5r0gtssctd35d3wbxl8c3jlp" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२
| other_titles = Kenya in India 2011/12
| team1_name = आंध्र क्रिकेट असोसिएशन एकादश
| team2_name = केन्या
| from_date = ९ जानेवारी
| to_date = १९ जानेवारी २०१२
}}

[[केन्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|केन्या क्रिकेट संघाने]] जानेवारी २०१२ मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. या दौऱ्यात केन्याने [[विशाखापट्टणम]] येथे आंध्र क्रिकेट असोसिएशन एकादश विरुद्ध मर्यादित षटकांचे सराव सामने खेळले.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/2011-12_IND.html |title=Cricket in India in 2011/12 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

केन्या संघाचे नेतृत्व [[कॉलिन्स ओबुया]]ने केले. दौऱ्यासाठी जाहीर केलेल्या कार्यक्रमात तीन ५०-षटकांचे आणि सात ट्वेंटी२० सामने नियोजित होते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.standardmedia.co.ke/health/amp/health-science/article/2000049756/kenyan-team-in-india-for-ranji-trophy-ahead-of-world-cup-qualifying-matches |title=Kenyan team in India for Ranji Trophy ahead of World Cup qualifying matches |website=The Standard |date=११ जानेवारी २०१२ |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt; CricketArchiveच्या नोंदींमध्ये या दौऱ्यातील सामने ९ ते १९ जानेवारीदरम्यान विशाखापट्टणम येथील डॉ. वाय. एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट स्टेडियमवर खेळल्याचे नोंदले आहे.&lt;ref name=&quot;CA&quot; /&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Kenya cricket team in India in 2011-12}}
[[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:केन्या क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०११-१२]]</text>
      <sha1>2hzidbz5r0gtssctd35d3wbxl8c3jlp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716980</id>
      <parentid>2716979</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[केनिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२]] वरुन [[केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2716979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2886" sha1="2hzidbz5r0gtssctd35d3wbxl8c3jlp" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२
| other_titles = Kenya in India 2011/12
| team1_name = आंध्र क्रिकेट असोसिएशन एकादश
| team2_name = केन्या
| from_date = ९ जानेवारी
| to_date = १९ जानेवारी २०१२
}}

[[केन्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|केन्या क्रिकेट संघाने]] जानेवारी २०१२ मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. या दौऱ्यात केन्याने [[विशाखापट्टणम]] येथे आंध्र क्रिकेट असोसिएशन एकादश विरुद्ध मर्यादित षटकांचे सराव सामने खेळले.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Seasons/2011-12_IND.html |title=Cricket in India in 2011/12 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

केन्या संघाचे नेतृत्व [[कॉलिन्स ओबुया]]ने केले. दौऱ्यासाठी जाहीर केलेल्या कार्यक्रमात तीन ५०-षटकांचे आणि सात ट्वेंटी२० सामने नियोजित होते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.standardmedia.co.ke/health/amp/health-science/article/2000049756/kenyan-team-in-india-for-ranji-trophy-ahead-of-world-cup-qualifying-matches |title=Kenyan team in India for Ranji Trophy ahead of World Cup qualifying matches |website=The Standard |date=११ जानेवारी २०१२ |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt; CricketArchiveच्या नोंदींमध्ये या दौऱ्यातील सामने ९ ते १९ जानेवारीदरम्यान विशाखापट्टणम येथील डॉ. वाय. एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट स्टेडियमवर खेळल्याचे नोंदले आहे.&lt;ref name=&quot;CA&quot; /&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Kenya cricket team in India in 2011-12}}
[[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:केन्या क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०११-१२]]</text>
      <sha1>2hzidbz5r0gtssctd35d3wbxl8c3jlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघाचा भारत, पाकिस्तान आणि सिलोन दौरा, १९४९-५०</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384899</id>
    <revision>
      <id>2716982</id>
      <parentid>2716896</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>व्याकरण</comment>
      <origin>2716982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17075" sha1="34mdxm1esge7dqxj83dogii66s65hmx" xml:space="preserve">कॉमनवेल्थ एकादश क्रिकेट संघाने ऑक्टोबर १९४९ ते मार्च १९५० दरम्यान [[श्रीलंका|सिलोन]], [[भारत]] आणि [[पाकिस्तान]]चा दौरा केला आणि २१ [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम-श्रेणी सामने]] खेळले. त्यामध्ये [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अखिल भारतीय एकादश]] संघाविरुद्धच्या पाच सामन्यांचा समावेश होता.&lt;ref name=&quot;CATI&quot;&gt;{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Commonwealth_XI_in_India,_Pakistan_and_Ceylon_1949-50.html |publisher=CricketArchive |title=Commonwealth XI in India, Pakistan and Ceylon 1949–50 |access-date=४ जुलै २०१४}}&lt;/ref&gt;

जॉक लिव्हिंगस्टनच्या नेतृत्वाखालील या संघात अनेक प्रसिद्ध खेळाडूंचा समावेश होता. लिव्हिंगस्टनने काही सामन्यांत यष्टीरक्षणही केले. संघातील इतर प्रमुख खेळाडूंमध्ये [[फ्रँक वॉरेल]], [[जॉर्ज ट्राइब]], बिल ॲली, सेक पेपर, जॉर्ज डॉक्स आणि [[जॉर्ज पोप]] यांचा समावेश होता. संघातील बहुतांश खेळाडू लँकाशायर लीग किंवा सेंट्रल लँकाशायर लीगमध्ये व्यावसायिक खेळाडू म्हणून खेळत होते. संघातील सुमारे निम्मे खेळाडू ऑस्ट्रेलियन, दोन वेस्ट इंडियन आणि उर्वरित इंग्लिश होते.&lt;ref&gt;Rex Pogson, &quot;To tour India&quot;, ''The Cricketer'', 3 September 1949, p. 457.&lt;/ref&gt;

==सामने==
प्रथम-श्रेणी सामन्यांना क्रमांक दिले आहेत.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; style=white-space:nowrap
|-
!क्र.
!तारीख
!प्रतिस्पर्धी
!मैदान
!निकाल
!संदर्भ
|-
| १ || ९-११ ऑक्टोबर || भारतीय विद्यापीठे || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19109.html |title = Indian Universities v Commonwealth XI|publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| २ || १५-१६ ऑक्टोबर || पश्चिम भारत संस्थाने || कॉमर्स कॉलेज मैदान, [[अहमदाबाद]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | एक डाव आणि १२२ धावांनी विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19110.html |title = Western India States v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ३ || २१-२३ ऑक्टोबर || होळकर || यशवंत क्लब मैदान, [[इंदूर]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | १ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19111.html |title = Holkar v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ४ || २९ ऑक्टोबर-१ नोव्हेंबर || [[उत्तर विभाग क्रिकेट संघ|उत्तर विभाग]] || बारादरी मैदान, [[पतियाळा]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19114.html |title = North Zone v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ५ || ५-७ नोव्हेंबर || [[सर्विसेस क्रिकेट संघ|सर्विसेस]] || इर्विन स्टेडियम, [[दिल्ली]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | १० गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19116.html |title = Services v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ६ || ११-१५ नोव्हेंबर || [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] (पहिली &quot;कसोटी&quot;) || [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोज शाह कोटला]], [[दिल्ली]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | ९ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19119.html |title = India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || १८-१९ नोव्हेंबर || वायव्य सरहद्द प्रांत राज्यपाल एकादश || पेशावर क्लब मैदान, [[पेशावर]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136953.html |title = North West Frontier Province Governor’s XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || २१-२२ नोव्हेंबर || सरसेनापती एकादश || [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136954.html |title = Commander-in-Chief’s XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ७ || २५-२७ नोव्हेंबर || [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] || बाग-ए-जिन्ना, [[लाहोर]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | एक डाव आणि १७७ धावांनी विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19124.html |title = Pakistan v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ८ || २-४ डिसेंबर || कराची आणि सिंध || कराची जिमखाना मैदान, [[कराची]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | ६ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19130.html |title = Karachi and Sind v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || ६-७ डिसेंबर || पाकिस्तान विद्यापीठे || [[कराची]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136955.html |title = Pakistan Universities v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ९ || १०-१३ डिसेंबर || [[पश्चिम विभाग क्रिकेट संघ|पश्चिम विभाग]] || [[नेहरू स्टेडियम (पुणे)|क्लब ऑफ महाराष्ट्र]], [[पुणे]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19136.html |title = West Zone v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १० || १६-२० डिसेंबर || [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] (दुसरी &quot;कसोटी&quot;) || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19141.html |title = India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ११ || २४-२७ डिसेंबर || बंगाल राज्यपाल एकादश || [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता|कलकत्ता]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | १० गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19148.html |title = Bengal Governor’s XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १२ || ३० डिसेंबर-३ जानेवारी || [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] (तिसरी &quot;कसोटी&quot;) || [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता|कलकत्ता]] || bgcolor=&quot;#ffdddd&quot; | ७ गडी राखून पराभव ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19153.html|title = India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १३ || ७-९ जानेवारी || [[पूर्व विभाग क्रिकेट संघ|पूर्व विभाग]] || [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | १० गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19161.html |title = East Zone v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १४ || १४-१८ जानेवारी || [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] (चौथी &quot;कसोटी&quot;) || [[ग्रीन पार्क|मोदी स्टेडियम]], [[कानपूर]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19166.html |title = India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १५ || २१-२३ जानेवारी || मध्य प्रांत राज्यपाल एकादश || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान|मध्य प्रांत जिमखाना मैदान]], [[नागपूर]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19169.html |title = Central Province Governor’s XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १६ || २७-२९ जानेवारी || [[क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया]] || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19175.html |title = Cricket Club of India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || १-२ फेब्रुवारी || इंडिया स्कूल्स || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136951.html |title = India Schools v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १७ || ४-६ फेब्रुवारी || [[मुंबई क्रिकेट संघ|बॉम्बे]] || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19181.html |title = Bombay v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १८ || १०-१३ फेब्रुवारी || [[दक्षिण विभाग क्रिकेट संघ|दक्षिण विभाग]] || जिमखाना मैदान, [[सिकंदराबाद]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | ७ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19184.html |title = South Zone v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १९ || १७-२१ फेब्रुवारी || [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] (पाचवी &quot;कसोटी&quot;) || मद्रास क्रिकेट क्लब मैदान, [[चेन्नई|मद्रास]] || bgcolor=&quot;#ffdddd&quot; | ३ गडी राखून पराभव ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19188.html |title = India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| || २३ फेब्रुवारी || मध्य प्रांत || [[कँडी]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | ७ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136949.html |title = Central Province v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| २० || २५-२७ फेब्रुवारी || [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|सिलोन]] || [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम|कोलंबो ओव्हल]], [[कोलंबो]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | एक डाव आणि ५१ धावांनी विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19192.html |title = Ceylon v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || १-२ मार्च || सिलोन एकादश || [[कोलंबो]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136950.html |title = Ceylon XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| २१ || ४-६ मार्च || सिलोन, भारत आणि पाकिस्तान संयुक्त एकादश || [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम|कोलंबो ओव्हल]], [[कोलंबो]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19196.html |title = Ceylon, India and Pakistan Combined XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || १०-१२ मार्च || राजा महाराज सिंगचे द्वादश{{#tag:ref|१२ खेळाडूंचा सामना खेळला गेला.|group=notes}} || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | ६ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136952.html |title = Raja Maharaj Singh’s XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==नोंदी==
{{संदर्भयादी|group=notes}}

==बाह्य दुवे==

* [http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1940S/1949-50/CWEALTH-XI_IN_IND/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान]
* [https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Commonwealth_XI_in_India,_Pakistan_and_Ceylon_1949-50.html क्रिकेटआर्काइव्हवरील दौऱ्याचे पान] (सदस्यत्व आवश्यक)

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{पाकिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{श्रीलंकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Commonwealth XI cricket team in India, Pakistan and Ceylon in 1949-50}}
[[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>34mdxm1esge7dqxj83dogii66s65hmx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716983</id>
      <parentid>2716982</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2716983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17181" sha1="ikrngu1o8snzmh3tj3tcmeavvgfkg7k" xml:space="preserve">कॉमनवेल्थ एकादश क्रिकेट संघाने ऑक्टोबर १९४९ ते मार्च १९५० दरम्यान [[श्रीलंका|सिलोन]], [[भारत]] आणि [[पाकिस्तान]]चा दौरा केला आणि २१ [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम-श्रेणी सामने]] खेळले. त्यामध्ये [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अखिल भारतीय एकादश]] संघाविरुद्धच्या पाच सामन्यांचा समावेश होता.&lt;ref name=&quot;CATI&quot;&gt;{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Commonwealth_XI_in_India,_Pakistan_and_Ceylon_1949-50.html |publisher=CricketArchive |title=Commonwealth XI in India, Pakistan and Ceylon 1949–50 |access-date=४ जुलै २०१४}}&lt;/ref&gt;

जॉक लिव्हिंगस्टनच्या नेतृत्वाखालील या संघात अनेक प्रसिद्ध खेळाडूंचा समावेश होता. लिव्हिंगस्टनने काही सामन्यांत यष्टीरक्षणही केले. संघातील इतर प्रमुख खेळाडूंमध्ये [[फ्रँक वॉरेल]], [[जॉर्ज ट्राइब]], बिल ॲली, सेक पेपर, जॉर्ज डॉक्स आणि [[जॉर्ज पोप]] यांचा समावेश होता. संघातील बहुतांश खेळाडू लँकाशायर लीग किंवा सेंट्रल लँकाशायर लीगमध्ये व्यावसायिक खेळाडू म्हणून खेळत होते. संघातील सुमारे निम्मे खेळाडू ऑस्ट्रेलियन, दोन वेस्ट इंडियन आणि उर्वरित इंग्लिश होते.&lt;ref&gt;Rex Pogson, &quot;To tour India&quot;, ''The Cricketer'', 3 September 1949, p. 457.&lt;/ref&gt;

==सामने==
प्रथम-श्रेणी सामन्यांना क्रमांक दिले आहेत.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; style=white-space:nowrap
|-
!क्र.
!तारीख
!प्रतिस्पर्धी
!मैदान
!निकाल
!संदर्भ
|-
| १ || ९-११ ऑक्टोबर || भारतीय विद्यापीठे || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19109.html |title = Indian Universities v Commonwealth XI|publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| २ || १५-१६ ऑक्टोबर || पश्चिम भारत संस्थाने || कॉमर्स कॉलेज मैदान, [[अहमदाबाद]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | एक डाव आणि १२२ धावांनी विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19110.html |title = Western India States v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ३ || २१-२३ ऑक्टोबर || होळकर || यशवंत क्लब मैदान, [[इंदूर]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | १ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19111.html |title = Holkar v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ४ || २९ ऑक्टोबर-१ नोव्हेंबर || [[उत्तर विभाग क्रिकेट संघ|उत्तर विभाग]] || बारादरी मैदान, [[पतियाळा]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19114.html |title = North Zone v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ५ || ५-७ नोव्हेंबर || [[सर्विसेस क्रिकेट संघ|सर्विसेस]] || इर्विन स्टेडियम, [[दिल्ली]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | १० गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19116.html |title = Services v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ६ || ११-१५ नोव्हेंबर || [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] (पहिली &quot;कसोटी&quot;) || [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोज शाह कोटला]], [[दिल्ली]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | ९ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19119.html |title = India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || १८-१९ नोव्हेंबर || वायव्य सरहद्द प्रांत राज्यपाल एकादश || पेशावर क्लब मैदान, [[पेशावर]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136953.html |title = North West Frontier Province Governor’s XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || २१-२२ नोव्हेंबर || सरसेनापती एकादश || [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136954.html |title = Commander-in-Chief’s XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ७ || २५-२७ नोव्हेंबर || [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] || बाग-ए-जिन्ना, [[लाहोर]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | एक डाव आणि १७७ धावांनी विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19124.html |title = Pakistan v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ८ || २-४ डिसेंबर || कराची आणि सिंध || कराची जिमखाना मैदान, [[कराची]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | ६ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19130.html |title = Karachi and Sind v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || ६-७ डिसेंबर || पाकिस्तान विद्यापीठे || [[कराची]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136955.html |title = Pakistan Universities v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ९ || १०-१३ डिसेंबर || [[पश्चिम विभाग क्रिकेट संघ|पश्चिम विभाग]] || [[नेहरू स्टेडियम (पुणे)|क्लब ऑफ महाराष्ट्र]], [[पुणे]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19136.html |title = West Zone v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १० || १६-२० डिसेंबर || [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] (दुसरी &quot;कसोटी&quot;) || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19141.html |title = India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ११ || २४-२७ डिसेंबर || बंगाल राज्यपाल एकादश || [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता|कलकत्ता]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | १० गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19148.html |title = Bengal Governor’s XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १२ || ३० डिसेंबर-३ जानेवारी || [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] (तिसरी &quot;कसोटी&quot;) || [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता|कलकत्ता]] || bgcolor=&quot;#ffdddd&quot; | ७ गडी राखून पराभव ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19153.html|title = India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १३ || ७-९ जानेवारी || [[पूर्व विभाग क्रिकेट संघ|पूर्व विभाग]] || [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | १० गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19161.html |title = East Zone v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १४ || १४-१८ जानेवारी || [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] (चौथी &quot;कसोटी&quot;) || [[ग्रीन पार्क|मोदी स्टेडियम]], [[कानपूर]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19166.html |title = India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १५ || २१-२३ जानेवारी || मध्य प्रांत राज्यपाल एकादश || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान|मध्य प्रांत जिमखाना मैदान]], [[नागपूर]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19169.html |title = Central Province Governor’s XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १६ || २७-२९ जानेवारी || [[क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया]] || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19175.html |title = Cricket Club of India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || १-२ फेब्रुवारी || इंडिया स्कूल्स || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136951.html |title = India Schools v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १७ || ४-६ फेब्रुवारी || [[मुंबई क्रिकेट संघ|बॉम्बे]] || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19181.html |title = Bombay v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १८ || १०-१३ फेब्रुवारी || [[दक्षिण विभाग क्रिकेट संघ|दक्षिण विभाग]] || जिमखाना मैदान, [[सिकंदराबाद]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | ७ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19184.html |title = South Zone v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १९ || १७-२१ फेब्रुवारी || [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] (पाचवी &quot;कसोटी&quot;) || मद्रास क्रिकेट क्लब मैदान, [[चेन्नई|मद्रास]] || bgcolor=&quot;#ffdddd&quot; | ३ गडी राखून पराभव ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19188.html |title = India v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| || २३ फेब्रुवारी || मध्य प्रांत || [[कँडी]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | ७ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136949.html |title = Central Province v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| २० || २५-२७ फेब्रुवारी || [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|सिलोन]] || [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम|कोलंबो ओव्हल]], [[कोलंबो]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | एक डाव आणि ५१ धावांनी विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19192.html |title = Ceylon v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || १-२ मार्च || सिलोन एकादश || [[कोलंबो]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136950.html |title = Ceylon XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| २१ || ४-६ मार्च || सिलोन, भारत आणि पाकिस्तान संयुक्त एकादश || [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम|कोलंबो ओव्हल]], [[कोलंबो]] || bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; | अनिर्णित ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/19/19196.html |title = Ceylon, India and Pakistan Combined XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
|  || १०-१२ मार्च || राजा महाराज सिंगचे द्वादश{{#tag:ref|१२ खेळाडूंचा सामना खेळला गेला.|group=notes}} || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; | ६ गडी राखून विजय ||&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/136/136952.html |title = Raja Maharaj Singh’s XI v Commonwealth XI |publisher=CricketArchive |access-date = 2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==नोंदी==
{{संदर्भयादी|group=notes}}

==बाह्य दुवे==

* [http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1940S/1949-50/CWEALTH-XI_IN_IND/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान]
* [https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Commonwealth_XI_in_India,_Pakistan_and_Ceylon_1949-50.html क्रिकेटआर्काइव्हवरील दौऱ्याचे पान] (सदस्यत्व आवश्यक)

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{पाकिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{श्रीलंकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Commonwealth XI cricket team in India, Pakistan and Ceylon in 1949-50}}
[[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>ikrngu1o8snzmh3tj3tcmeavvgfkg7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघाचा भारत आणि सिलोन दौरा, १९५०-५१</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384900</id>
    <revision>
      <id>2716984</id>
      <parentid>2716900</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>व्याकरण</comment>
      <origin>2716984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5783" sha1="by5syuryagmok940t698x1hamjk5tss" xml:space="preserve">कॉमनवेल्थ एकादश क्रिकेट संघाने १ ऑक्टोबर १९५० ते ६ मार्च १९५१ दरम्यान [[भारत]] आणि [[श्रीलंका|सिलोन]]चा दौरा केला आणि २७ प्रथम-श्रेणी सामने खेळले. त्यामध्ये अखिल भारतीय एकादश संघाविरुद्ध पाच अनधिकृत &quot;कसोटी सामने&quot; आणि सर्व-सिलोन एकादश संघाविरुद्ध एका सामन्याचा समावेश होता.&lt;ref name=&quot;CATI&quot;&gt;{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Commonwealth_XI_in_India_and_Ceylon_1950-51.html |publisher=CricketArchive |title=Commonwealth XI in India and Ceylon 1950–51 |access-date=४ जुलै २०१४}}&lt;/ref&gt;

संघाचे नाममात्र नेतृत्व लेस एम्सकडे होते, परंतु दुखापतीच्या समस्यांमुळे त्याला अनेकदा त्याचा उपकर्णधार [[फ्रँक वॉरेल]]कडे नेतृत्व सोपवावे लागले. त्याच काळात ऑस्ट्रेलियाचा दौरा करणाऱ्या इंग्लंड संघापेक्षा हा संघ अधिक बलवान असल्याचे मानले जात होते. प्रकृती आणि दुखापतींच्या अनेक समस्यांमुळे काही खेळाडूंना दौरा लवकर सोडावा लागला; तरी संघात जिम लेकर, सोनी रामाधिन, डेरेक शॅकलटन, जॅक आयकिन, हॅरॉल्ड गिम्ब्लेट, फ्रेड रिडगवे, डिक स्पूनर, [[जॉर्ज ट्राइब]], लेस जॅक्सन, ब्रूस डूलंड, जॉर्ज एमेट, लॉरी फिशलॉक, हॅरॉल्ड स्टीफन्सन, केन ग्रीव्ह्ज, रे डोवी आणि बिली सटक्लिफ यांचा समावेश होता.&lt;ref name=&quot;cricketer&quot;&gt;{{cite magazine |title=Commonwealth Tour |url=https://magazine.cricketarchive.com/Magazine/1951/spring_annual_1951/34/index.html |magazine=The Cricketer |publication-date=1951 |volume=32 |issue=1 |pages=33-47 |via=CricketArchive |access-date=१४ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;

कॉमनवेल्थ एकादश संघ संपूर्ण दौऱ्यात अपराजित राहिला. [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], मुंबई येथे भारताविरुद्धचा दुसरा सामना त्यांनी १० गडी राखून जिंकला. अनधिकृत &quot;कसोटी&quot; सामन्यांपैकी जिम लेकर खेळू शकलेला हा एकमेव सामना होता; प्रकृतीच्या कारणांमुळे तो या सामन्यानंतर लवकरच मायदेशी परतला. त्याने सामन्यात आठ गडी बाद केले. कॉमनवेल्थ एकादशने भारताविरुद्धचा पाचवा सामना ७७ धावांनी जिंकला. या विजयात वॉरेलने ११६ आणि नाबाद ७१ धावा केल्या, तर रामाधिनने सामन्यात नऊ गडी बाद केले. भारताविरुद्धचे उर्वरित तीन सामने अनिर्णित राहिले. [[कोलंबो]] येथे सिलोनविरुद्धचा आंतरराष्ट्रीय सामनाही अनिर्णित राहिला. वॉरेलने २८५ धावांची शानदार खेळी केली, मात्र वेळ संपला तेव्हा सिलोनची शेवटची जोडी टिकून राहिल्यामुळे सामना अनिर्णित राहिला. रामाधिनने या सामन्यात आठ गडी बाद केले.&lt;ref name=&quot;cricketer&quot;/&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1950S/1950-51/CWEALTH-XI_IN_IND/SCORECARDS/ क्रिकइन्फोवरील भारत दौऱ्याचे पान]
* [http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1950S/1950-51/CWEALTH-XI_IN_CEYLON/ क्रिकइन्फोवरील सिलोन दौऱ्याचे पान]
* [https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/2/Commonwealth_XI_in_India_and_Ceylon_1950-51.html क्रिकेटआर्काइव्हवरील दौऱ्याचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{श्रीलंकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>by5syuryagmok940t698x1hamjk5tss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716985</id>
      <parentid>2716984</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2716985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5889" sha1="47papy4hd6stupowlo7an0xul19ikwa" xml:space="preserve">कॉमनवेल्थ एकादश क्रिकेट संघाने १ ऑक्टोबर १९५० ते ६ मार्च १९५१ दरम्यान [[भारत]] आणि [[श्रीलंका|सिलोन]]चा दौरा केला आणि २७ प्रथम-श्रेणी सामने खेळले. त्यामध्ये अखिल भारतीय एकादश संघाविरुद्ध पाच अनधिकृत &quot;कसोटी सामने&quot; आणि सर्व-सिलोन एकादश संघाविरुद्ध एका सामन्याचा समावेश होता.&lt;ref name=&quot;CATI&quot;&gt;{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Commonwealth_XI_in_India_and_Ceylon_1950-51.html |publisher=CricketArchive |title=Commonwealth XI in India and Ceylon 1950–51 |access-date=४ जुलै २०१४}}&lt;/ref&gt;

संघाचे नाममात्र नेतृत्व लेस एम्सकडे होते, परंतु दुखापतीच्या समस्यांमुळे त्याला अनेकदा त्याचा उपकर्णधार [[फ्रँक वॉरेल]]कडे नेतृत्व सोपवावे लागले. त्याच काळात ऑस्ट्रेलियाचा दौरा करणाऱ्या इंग्लंड संघापेक्षा हा संघ अधिक बलवान असल्याचे मानले जात होते. प्रकृती आणि दुखापतींच्या अनेक समस्यांमुळे काही खेळाडूंना दौरा लवकर सोडावा लागला; तरी संघात जिम लेकर, सोनी रामाधिन, डेरेक शॅकलटन, जॅक आयकिन, हॅरॉल्ड गिम्ब्लेट, फ्रेड रिडगवे, डिक स्पूनर, [[जॉर्ज ट्राइब]], लेस जॅक्सन, ब्रूस डूलंड, जॉर्ज एमेट, लॉरी फिशलॉक, हॅरॉल्ड स्टीफन्सन, केन ग्रीव्ह्ज, रे डोवी आणि बिली सटक्लिफ यांचा समावेश होता.&lt;ref name=&quot;cricketer&quot;&gt;{{cite magazine |title=Commonwealth Tour |url=https://magazine.cricketarchive.com/Magazine/1951/spring_annual_1951/34/index.html |magazine=The Cricketer |publication-date=1951 |volume=32 |issue=1 |pages=33-47 |via=CricketArchive |access-date=१४ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;

कॉमनवेल्थ एकादश संघ संपूर्ण दौऱ्यात अपराजित राहिला. [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], मुंबई येथे भारताविरुद्धचा दुसरा सामना त्यांनी १० गडी राखून जिंकला. अनधिकृत &quot;कसोटी&quot; सामन्यांपैकी जिम लेकर खेळू शकलेला हा एकमेव सामना होता; प्रकृतीच्या कारणांमुळे तो या सामन्यानंतर लवकरच मायदेशी परतला. त्याने सामन्यात आठ गडी बाद केले. कॉमनवेल्थ एकादशने भारताविरुद्धचा पाचवा सामना ७७ धावांनी जिंकला. या विजयात वॉरेलने ११६ आणि नाबाद ७१ धावा केल्या, तर रामाधिनने सामन्यात नऊ गडी बाद केले. भारताविरुद्धचे उर्वरित तीन सामने अनिर्णित राहिले. [[कोलंबो]] येथे सिलोनविरुद्धचा आंतरराष्ट्रीय सामनाही अनिर्णित राहिला. वॉरेलने २८५ धावांची शानदार खेळी केली, मात्र वेळ संपला तेव्हा सिलोनची शेवटची जोडी टिकून राहिल्यामुळे सामना अनिर्णित राहिला. रामाधिनने या सामन्यात आठ गडी बाद केले.&lt;ref name=&quot;cricketer&quot;/&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1950S/1950-51/CWEALTH-XI_IN_IND/SCORECARDS/ क्रिकइन्फोवरील भारत दौऱ्याचे पान]
* [http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1950S/1950-51/CWEALTH-XI_IN_CEYLON/ क्रिकइन्फोवरील सिलोन दौऱ्याचे पान]
* [https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/2/Commonwealth_XI_in_India_and_Ceylon_1950-51.html क्रिकेटआर्काइव्हवरील दौऱ्याचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{श्रीलंकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>47papy4hd6stupowlo7an0xul19ikwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९५३-५४</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384901</id>
    <revision>
      <id>2716986</id>
      <parentid>2716903</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2716986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2858" sha1="igj6yk8izyb3g4829ibadoty08p0xz2" xml:space="preserve">'''कॉमनवेल्थ अकरा''' क्रिकेट संघाने १९५३-५४ हंगामात भारताचा दौरा केला आणि २१ प्रथम-श्रेणी सामने खेळले. त्यामध्ये अखिल भारतीय अकरा संघाविरुद्धच्या पाच सामन्यांचा समावेश होता. हा दौरा [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाच्या स्थापनेच्या २५व्या वर्धापनदिनानिमित्त आयोजित करण्यात आल्यामुळे भारतात या संघाला '''रौप्यमहोत्सवी परदेशी क्रिकेट संघ''' (एसजेओसी) म्हणून ओळखले जात होते.&lt;ref&gt;''Wisden'' 1955, p. 812.&lt;/ref&gt;

यष्टीरक्षक असलेल्या बेन बार्नेटच्या नेतृत्वाखालील संघात अनेक प्रसिद्ध खेळाडूंचा समावेश होता. त्यामध्ये [[फ्रँक वॉरेल]], सोनी रामाधिन, रॉय मार्शल, पीटर लोडर आणि रेग सिम्पसन यांचा समावेश होता. भारताने ही मालिका २-१ अशी जिंकली.&lt;ref&gt;{{cite magazine |first=G |last=Duckworth |title=The Commonwealth Indian Tour |url=https://magazine.cricketarchive.com/Magazine/1954/spring_annual_1954/30/index.html |magazine=The Cricketer |publication-date=1954 |volume=35 |issue=1 |page=28 |via=CricketArchive |access-date=१४ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==स्रोत==

* ''Wisden Cricketers' Almanack'' 1955, pp. 812–840.

==बाह्य दुवे==

* [http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1950S/1953-54/CWEALTH-XI_IN_IND/SCORECARDS क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान]
* [http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/1/Commonwealth_XI_in_India_1953-54.html क्रिकेटआर्काइव्हवरील दौऱ्याचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Commonwealth XI cricket team in India in 1953-54}}
[[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>igj6yk8izyb3g4829ibadoty08p0xz2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716987</id>
      <parentid>2716986</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>व्याकरण</comment>
      <origin>2716987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2799" sha1="8xftxvshec6m4x2dy4u3hykqk9uznmg" xml:space="preserve">'''कॉमनवेल्थ एकादश''' क्रिकेट संघाने १९५३-५४ हंगामात भारताचा दौरा केला आणि २१ प्रथम-श्रेणी सामने खेळले. त्यामध्ये अखिल भारतीय एकादश संघाविरुद्धच्या पाच सामन्यांचा समावेश होता. हा दौरा [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाच्या स्थापनेच्या २५व्या वर्धापनदिनानिमित्त आयोजित करण्यात आल्यामुळे भारतात या संघाला '''रौप्यमहोत्सवी परदेशी क्रिकेट संघ''' (एसजेओसी) म्हणून ओळखले जात होते.&lt;ref&gt;''Wisden'' 1955, p. 812.&lt;/ref&gt;

यष्टीरक्षक असलेल्या बेन बार्नेटच्या नेतृत्वाखालील संघात अनेक प्रसिद्ध खेळाडूंचा समावेश होता. त्यामध्ये [[फ्रँक वॉरेल]], सोनी रामाधिन, रॉय मार्शल, पीटर लोडर आणि रेग सिम्पसन यांचा समावेश होता. भारताने ही मालिका २-१ अशी जिंकली.&lt;ref&gt;{{cite magazine |first=G |last=Duckworth |title=The Commonwealth Indian Tour |url=https://magazine.cricketarchive.com/Magazine/1954/spring_annual_1954/30/index.html |magazine=The Cricketer |publication-date=1954 |volume=35 |issue=1 |page=28 |via=CricketArchive |access-date=१४ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==स्रोत==

* ''Wisden Cricketers' Almanack'' 1955, pp. 812–840.

==बाह्य दुवे==

* [http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1950S/1953-54/CWEALTH-XI_IN_IND/SCORECARDS क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान]
* [http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/1/Commonwealth_XI_in_India_1953-54.html क्रिकेटआर्काइव्हवरील दौऱ्याचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

[[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>8xftxvshec6m4x2dy4u3hykqk9uznmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आंतरराष्ट्रीय इलेव्हन क्रिकेट संघाचा विश्व दौरा, १९६१-६२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384902</id>
    <revision>
      <id>2716988</id>
      <parentid>2716910</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>व्याकरण</comment>
      <origin>2716988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26898" sha1="6c5xwosqkcflk240dt5sfkg8nwf323j" xml:space="preserve">'''आंतरराष्ट्रीय एकादश क्रिकेट संघाने''' फेब्रुवारी ते एप्रिल १९६२ दरम्यान अनेक देशांचा दौरा केला आणि एकूण आठ [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम-श्रेणी सामने]] खेळले. हे सामने [[केन्या|केनिया वसाहत]], [[झांबिया|उत्तर ऱ्होडेशिया]], [[झिम्बाब्वे|दक्षिण ऱ्होडेशिया]], [[बांगलादेश|पूर्व पाकिस्तान]], [[न्यू झीलंड]], [[भारत]] आणि [[पाकिस्तान]] येथे खेळले गेले. आंतरराष्ट्रीय एकादश संघाचे सुरुवातीला वेस्ट इंडियन [[एव्हर्टन वीक्स]] यांनी, तर नंतर ऑस्ट्रेलियन [[रिची बेनॉ]] यांनी नेतृत्व केले.&lt;ref name=&quot;CATI&quot;&gt;{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/7/International_XI_World_Tour_1961-62.html |publisher=CricketArchive |title=International XI World Tour 1961-62 |access-date=९ जुलै २०१४}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
खालील खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय एकादश संघाकडून एक किंवा अधिक सामने खेळले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! width=&quot;25%&quot; |खेळाडू
!width=&quot;18%&quot;|जन्मतारीख
!width=&quot;12%&quot;|फलंदाजीची शैली
!width=&quot;20%&quot;|गोलंदाजीची शैली
!width=&quot;25%&quot;|देश
|-
| [[नील ॲडकॉक]]
| ८ मार्च १९३१
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद]]
| {{cr|RSA|1928}}
|-
| [[रिची बेनॉ]]
| ६ ऑक्टोबर १९३०
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[लेग स्पिन]]
| {{cr|AUS}}
|-
| [[कॉलिन ब्लँड]]
| ५ एप्रिल १९३८
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]]
| [[File:Flag of Southern Rhodesia (1924–1964).svg|25px]] ऱ्होडेशिया
|-
| [[कॉलिन काउड्री]]
| २४ डिसेंबर १९३२
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[लेग स्पिन]]
| {{cr|ENG}}
|-
| [[इयान क्रेग]]
| १२ जून १९३५
| उजव्या हाताने
| –
| {{cr|AUS}}
|-
| [[बेसिल डि'ऑलिव्हेरा]]
| ४ ऑक्टोबर १९३१
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]]
| {{cr|ENG}}
|-
| डग फोर्ड  [[यष्टीरक्षक|(यष्टी)]]
| १६ डिसेंबर १९२८
| उजव्या हाताने
| [[यष्टीरक्षक]]
| {{cr|AUS}}
|-
| [[नॉर्मन गिफर्ड]]
| ३० मार्च १९४०
| डाव्या हाताने
| [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन|मंदगती डावखोरा ऑर्थोडॉक्स]]
| {{cr|ENG}}
|-
| [[टॉम ग्रेव्हनी]]
| १६ जून १९२७
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[लेग स्पिन]]
| {{cr|ENG}}
|-
| [[सुभाष गुप्ते]]
| ११ डिसेंबर १९२९
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[लेग स्पिन]]
| {{cr|WIN}}
|-
| [[हनीफ मोहम्मद]]
| २१ डिसेंबर १९३४
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने ऑफब्रेक
| {{cr|PAK}}
|-
| [[डेव्हिड लार्टर]]
| २४ एप्रिल १९४०
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद]]
| {{cr|ENG}}
|-
| [[रे लिंडवॉल]]
| ३ ऑक्टोबर १९२१
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद]]
| {{cr|AUS}}
|-
| [[रॉय मार्शल]]
| २५ एप्रिल १९३०
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने ऑफब्रेक
| {{cr|WIN}}
|-
| [[कॉलिन मॅकडोनाल्ड]]
| १७ नोव्हेंबर १९२८
| उजव्या हाताने
| –
| {{cr|AUS}}
|-
| [[रॉय मॅकलीन]]
| ९ जुलै १९३०
| उजव्या हाताने
| –
| {{cr|RSA|1928}}
|-
| [[इयान मेकिफ]]
| ६ जानेवारी १९३५
| उजव्या हाताने
| डाव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद]]
| {{cr|AUS}}
|-
| रमणभाई पटेल
| १९२५
| अज्ञात
| –
| [[File:Flag of Kenya (1921–1963).svg|25px]] [[केन्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|केन्या]]
|-
| [[सॉनी रामाधीन]]
| १ मे १९२९
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन]]
| {{cr|WIN}}
|-
| [[हॅरोल्ड ऱ्होड्स]]
| २२ जुलै १९३६
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद]]
| {{cr|ENG}}
|-
| [[सईद अहमद]]
| १ ऑक्टोबर १९३७
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन]]
| {{cr|PAK}}
|-
| [[बॉब सिम्पसन]]
| ३ फेब्रुवारी १९३६
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[लेग स्पिन]]
| {{cr|AUS}}
|-
| हॅरोल्ड स्टीफन्सन  [[यष्टीरक्षक|(यष्टी)]]
| १८ जुलै १९२०
| उजव्या हाताने
| [[यष्टीरक्षक]]
| {{cr|ENG}}
|-
| [[रमन सुब्बा राव]]
| २९ जानेवारी १९३२
| डाव्या हाताने
| [[डावखोरा अन-ऑर्थोडॉक्स स्पिन|डावखोरा चायनामन]]
| {{cr|ENG}}
|-
| [[एव्हर्टन वीक्स]]
| २६ फेब्रुवारी १९२५
| उजव्या हाताने
| उजव्या हाताने [[लेग स्पिन]]
| {{cr|WIN}}
|-
|}

==दौऱ्याचे वेळापत्रक==
*१० फेब्रुवारी १९६२ - पूर्व आफ्रिकेविरुद्ध, नैरोबी येथे
*१४ फेब्रुवारी १९६२ - एच. ए. कॉलिन्स एकादशविरुद्ध, ॲथलेटिक क्लब, नाकुरू येथे
*१७ फेब्रुवारी १९६२ - ऱ्होडेशियाविरुद्ध, एक पार्क, किटवे येथे
*२१ फेब्रुवारी १९६२ - ऱ्होडेशिया कंट्री डिस्ट्रिक्ट्सविरुद्ध, कंट्री क्लब, रुवा येथे
*२४ फेब्रुवारी १९६२ - ऱ्होडेशियाविरुद्ध, शो ग्राउंड, बुलावायो येथे
*२८ फेब्रुवारी १९६२ - ऱ्होडेशिया कोल्ट्सविरुद्ध, क्वे क्वे स्पोर्ट्स क्लब, क्वे क्वे येथे
*३ मार्च १९६२ - ऱ्होडेशियन निमंत्रित एकादशविरुद्ध, पोलिस ए मैदान, सॅलिस्बरी येथे
*६ मार्च १९६२ - [[केन्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|केन्या]]विरुद्ध, नैरोबी येथे
*१० मार्च १९६२ - पूर्व पाकिस्तान राज्यपाल एकादशविरुद्ध, ढाका स्टेडियम, [[ढाका]] येथे
*१६ मार्च १९६२ - [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड एकादश]]विरुद्ध, लँकेस्टर पार्क, [[क्राइस्टचर्च]] येथे
*२० मार्च १९६२ - [[वेलिंग्टन क्रिकेट संघ|वेलिंग्टन]]विरुद्ध, बेसिन रिझर्व्ह, [[वेलिंग्टन]] येथे
*२२ मार्च १९६२ - न्यू झीलंड क्रिकेट परिषद अध्यक्षीय एकादशविरुद्ध, ईडन पार्क, [[ऑकलंड]] येथे
*२७ मार्च १९६२ - हाँगकाँग आयलंड एकादशविरुद्ध, हाँगकाँग क्रिकेट क्लब मैदान, [[हाँगकाँग]] येथे
*२८ मार्च १९६२ - हाँगकाँग मेनलँड एकादशविरुद्ध, हाँगकाँग क्रिकेट क्लब मैदान, [[हाँगकाँग]] येथे
*२९ मार्च १९६२ - [[हाँगकाँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]]विरुद्ध, हाँगकाँग क्रिकेट क्लब मैदान, [[हाँगकाँग]] येथे
*३१ मार्च १९६२ - क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया अध्यक्षीय एकादशविरुद्ध, [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] येथे
*६ एप्रिल १९६२ - बीसीसीपी एकादशविरुद्ध, नॅशनल स्टेडियम, [[कराची]] येथे

==पूर्व आफ्रिकेविरुद्ध==
{{Test match
|date = १०-१२ फेब्रुवारी १९६२
|team1 = आंतरराष्ट्रीय एकादश
|team2 = {{cr|East Africa|name=पूर्व आफ्रिका}}
|score-team1-inns1 = ३४६ (७३.१ षटके)
|runs-team1-inns1 = [[हनीफ मोहम्मद]] १७८
|wickets-team1-inns1 = सी. डी. पटेल ३/९२ (२० षटके)
|score-team2-inns1 = १५६ (६०.३ षटके)
|runs-team2-inns1 = सी. डी. पटेल ३६
|wickets-team2-inns1 = [[सुभाष गुप्ते]] ६/७६ (२६.३ षटके)
|score-team1-inns2 = ३०१/७ घोषित (४७.२ षटके)
|runs-team1-inns2 = [[बेसिल डि'ऑलिव्हेरा]] १०१[[नाबाद|*]]
|wickets-team1-inns2 = गफूर अहमद २/५ (१.२ षटके)
|score-team2-inns2 = ४७१ (१४३.२ षटके)
|runs-team2-inns2 = गेरी जारमन १३१
|wickets-team2-inns2 = [[रॉय मार्शल]] ३/८५ (२१ षटके)
|result = आंतरराष्ट्रीय एकादश २० धावांनी विजयी
|venue = सिख युनियन क्लब मैदान, [[नैरोबी]]
|umpires =
|motm =
|report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/138/138031.html धावफलक]
|toss =
|rain =
}}

==ऱ्होडेशियाविरुद्ध==
{{Test match
|date = १७-१९ फेब्रुवारी १९६२
|team1 = आंतरराष्ट्रीय एकादश
|team2 = [[File:Flag of Southern Rhodesia (1924–1964).svg|25px]] ऱ्होडेशिया
|score-team1-inns1 = २३४ (७२ षटके)
|runs-team1-inns1 = [[टॉम ग्रेव्हनी]] ११२
|wickets-team1-inns1 = [[ज्यो पार्ट्रीज]] ५/२५ (२१ षटके)
|score-team2-inns1 = २४७ (९२ षटके)
|runs-team2-inns1 = [[टोनी पिथी]] ११५
|wickets-team2-inns1 = [[सुभाष गुप्ते]] ३/७७ (२८ षटके)
|score-team1-inns2 = १२३/३ (४०.५ षटके)
|runs-team1-inns2 = [[टॉम ग्रेव्हनी]] ५२[[नाबाद|*]]
|wickets-team1-inns2 = [[ज्यो पार्ट्रीज]] २/३९ (१६ षटके)
|score-team2-inns2 =
|runs-team2-inns2 =
|wickets-team2-inns2 =
|result = सामना अनिर्णित राहिला
|venue = एक पार्क, किटवे
|umpires =
|motm =
|report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/25/25331.html धावफलक]
|toss =
|rain =
}}

==ऱ्होडेशियाविरुद्ध==
{{Test match
|date = २४-२६ फेब्रुवारी १९६२
|team1 = ऱ्होडेशिया [[File:Flag of Southern Rhodesia (1924–1964).svg|25px]]
|team2 = आंतरराष्ट्रीय एकादश
|score-team1-inns1 = २८७ (११०.१ षटके)
|runs-team1-inns1 = [[कॉलिन ब्लँड]] ६०
|wickets-team1-inns1 = [[नॉर्मन गिफर्ड]] ३/७७ (३० षटके)
|score-team2-inns1 = ३०५ (१०५ षटके)
|runs-team2-inns1 = [[कॉलिन मॅकडोनाल्ड]] ७०
|wickets-team2-inns1 = [[ज्यो पार्ट्रीज]] ४/५४ (२३ षटके)
|score-team1-inns2 = २१० (८७ षटके)
|runs-team1-inns2 = इयान हेग ४४
|wickets-team1-inns2 = [[नॉर्मन गिफर्ड]] ३/७२ (२९ षटके)
|score-team2-inns2 = १९६/४ (४३.५ षटके)
|runs-team2-inns2 = [[हनीफ मोहम्मद]] ८६
|wickets-team2-inns2 = [[ज्यो पार्ट्रीज]] ६/६९ (१८.५ षटके)
|result = आंतरराष्ट्रीय एकादश ६ गडी राखून विजयी
|venue = बुलावायो शो ग्राउंड्स, [[बुलावायो]]
|umpires =
|motm =
|report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/25/25334.html धावफलक]
|toss =
|rain =
}}

==ऱ्होडेशियन निमंत्रित एकादशविरुद्ध==
{{Test match
|date =
|team1 = आंतरराष्ट्रीय एकादश
|team2 = [[File:Flag of Southern Rhodesia (1924–1964).svg|25px]] ऱ्होडेशियन निमंत्रित एकादश
|score-team1-inns1 = २९४ (१०१.४ षटके)
|runs-team1-inns1 = [[कॉलिन मॅकडोनाल्ड]] ८२
|wickets-team1-inns1 = [[ज्यो पार्ट्रीज]] ३/७१ (३१ षटके)
|score-team2-inns1 = २३२ (७३.५ षटके)
|runs-team2-inns1 = रे ग्रिपर ६७
|wickets-team2-inns1 = [[सईद अहमद]] ६/३२ (९.५ षटके)
|score-team1-inns2 = १५४ (५९.१ षटके)
|runs-team1-inns2 = [[टॉम ग्रेव्हनी]] ७०
|wickets-team1-inns2 = [[ज्यो पार्ट्रीज]] ५/४२ (२१.१ षटके)
|score-team2-inns2 = २१७/५ (५४.४ षटके)
|runs-team2-inns2 = [[डेनिस लिंडसे]] ८४
|wickets-team2-inns2 = [[सॉनी रामाधीन]] ३/५२ (१३.४ षटके)
|result = ऱ्होडेशियन निमंत्रित एकादश ५ गडी राखून विजयी
|venue = पोलिस ए मैदान, सॅलिस्बरी
|umpires =
|motm =
|report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/138/138031.html धावफलक]
|toss =
|rain =
}}

==पूर्व पाकिस्तान राज्यपाल एकादशविरुद्ध==
{{Test match
|date = १०-१२ मार्च १९६२
|team1 = पूर्व पाकिस्तान राज्यपाल एकादश [[File:Flag of Pakistan.svg|25px]]
|team2 = आंतरराष्ट्रीय एकादश
|score-team1-inns1 = ३८५/५ घोषित (१२६.३ षटके)
|runs-team1-inns1 = [[सईद अहमद]] १४९
|wickets-team1-inns1 = [[डेव्हिड लार्टर]] २/६८ (२७ षटके)
|score-team2-inns1 = २६६ (१०६.१ षटके)
|runs-team2-inns1 = [[कॉलिन ब्लँड]] ८९
|wickets-team2-inns1 = [[महमूद हुसेन]] ३/५८ (२१ षटके)
|score-team1-inns2 = ९४/६
|runs-team1-inns2 = आसिफ अहमद ३०
|wickets-team1-inns2 = [[नॉर्मन गिफर्ड]] २/२४ (१० षटके)
|score-team2-inns2 =
|runs-team2-inns2 =
|wickets-team2-inns2 =
|result = सामना अनिर्णित राहिला
|venue = ढाका स्टेडियम, [[ढाका]]
|umpires =
|motm =
|report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/25/25341.html धावफलक]
|toss =
|rain =
}}

==न्यू झीलंड एकादशविरुद्ध==
{{Test match
|date =
|team1 = [[File:Flag of New Zealand.svg|25px]] [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड एकादश]]
|team2 = आंतरराष्ट्रीय एकादश
|score-team1-inns1 = २०७ (८६.३ षटके)
|runs-team1-inns1 = [[ग्रॅहाम डाउलिंग]] ६७
|wickets-team1-inns1 = [[रिची बेनॉ]] ५/४९ (२५ षटके)
|score-team2-inns1 = ४१४/७ घोषित (१०९.४ षटके)
|runs-team2-inns1 = [[बॉब सिम्पसन]] १६७
|wickets-team2-inns1 = [[जॅक अलाबास्टर]] ३/१०६ (२५.४ षटके)
|score-team1-inns2 = २४१ (७७.५ षटके)
|runs-team1-inns2 = [[नोएल मॅकग्रेगोर]] ७२
|wickets-team1-inns2 = [[रिची बेनॉ]] ५/६२ (२१ षटके)
|score-team2-inns2 = ३५/२ (१२.५ षटके)
|runs-team2-inns2 = डग फोर्ड २२
|wickets-team2-inns2 = [[नोएल मॅकग्रेगोर]] १/५ (४ षटके)
|result = आंतरराष्ट्रीय एकादश ८ गडी राखून विजयी
|venue = [[लँकेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]]
|umpires =
|motm =
|report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/25/25342.html धावफलक]
|toss =
|rain =
}}

==वेलिंग्टनविरुद्ध==
{{Test match
|date = २०-२१ मार्च १९६२
|team1 = [[वेलिंग्टन क्रिकेट संघ|वेलिंग्टन]]
|team2 = आंतरराष्ट्रीय एकादश
|score-team1-inns1 = १०५ (४५.१ षटके)
|runs-team1-inns1 = [[पॉल बार्टन]] ३३
|wickets-team1-inns1 = [[सॉनी रामाधीन]] ४/१९ (११ षटके)
|score-team2-inns1 = १४३/१ (४१ षटके)
|runs-team2-inns1 = [[बॉब सिम्पसन]] ७३
|wickets-team2-inns1 = [[ब्रुस मॉरिसन]] १/३६ (८ षटके)
|score-team1-inns2 =
|runs-team1-inns2 =
|wickets-team1-inns2 =
|score-team2-inns2 =
|runs-team2-inns2 =
|wickets-team2-inns2 =
|result = सामना अनिर्णित राहिला
|venue = [[बेसिन रिझर्व्ह]], [[वेलिंग्टन]]
|umpires =
|motm =
|report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/138/138031.html धावफलक]
|toss =
|rain = अंतिम दिवशी पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही.
}}

==न्यू झीलंड अध्यक्षीय एकादशविरुद्ध==
{{Test match
|date = २२-२४ मार्च १९६२
|team1 = न्यू झीलंड अध्यक्षीय एकादश [[File:Flag of New Zealand.svg|25px]]
|team2 = आंतरराष्ट्रीय एकादश
|score-team1-inns1 = २८५ (९१.३ षटके)
|runs-team1-inns1 = [[ग्रॅहाम डाउलिंग]] ६७
|wickets-team1-inns1 = [[सॉनी रामाधीन]] ४/९८ (३० षटके)
|score-team2-inns1 = २९५ (८८.२ षटके)
|runs-team2-inns1 = [[टॉम ग्रेव्हनी]] ९२
|wickets-team2-inns1 = [[टोनी मॅकगिबन]] २/४ (१.३ षटके)
|score-team1-inns2 = ३०१/८ घोषित
|runs-team1-inns2 = [[बिल प्लेअल]] ९४[[नाबाद|*]]
|wickets-team1-inns2 = [[सॉनी रामाधीन]] २/५७ (२२ षटके)
|score-team2-inns2 = २९२/८ (८९.५ षटके)
|runs-team2-inns2 = [[टॉम ग्रेव्हनी]] ११६[[नाबाद|*]]
|wickets-team2-inns2 = [[जॉन रिचर्ड रीड|जॉन आर. रीड]] ३/७४ (२७ षटके)
|result = आंतरराष्ट्रीय एकादश २ गडी राखून विजयी
|venue = [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]]
|umpires =
|motm =
|report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/25/25350.html धावफलक]
|toss =
|rain =
}}

==भारत अध्यक्षीय एकादशविरुद्ध==
{{Test match
|date = ३१ मार्च-३ एप्रिल १९६२
|team1 = आंतरराष्ट्रीय एकादश
|team2 = [[File:Flag of India.svg|25px]] भारत अध्यक्षीय एकादश
|score-team1-inns1 = ५१८ (१३१.५ षटके)
|runs-team1-inns1 = [[बॉब सिम्पसन]] १०४
|wickets-team1-inns1 = [[पद्माकर शिवलकर]] ५/१२९ (३९.५ षटके)
|score-team2-inns1 = ४७२ (१४५ षटके)
|runs-team2-inns1 = सुधाकर अधिकारी १५०
|wickets-team2-inns1 = [[बॉब सिम्पसन]] ३/१२९ (२९ षटके)
|score-team1-inns2 = २५३ (७० षटके)
|runs-team1-inns2 = [[रिची बेनॉ]] ६४
|wickets-team1-inns2 = बाळकृष्ण गुप्ते ४/९२ (२५ षटके)
|score-team2-inns2 = २१४/६ (५८ षटके)
|runs-team2-inns2 = विजय भोसले ५२
|wickets-team2-inns2 = [[रिची बेनॉ]] ५/५७ (१८ षटके)
|result = सामना अनिर्णित राहिला
|venue = [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]]
|umpires =
|motm =
|report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/25/25354.html धावफलक]
|toss = भारत अध्यक्षीय एकादशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
|rain =
}}

==बीसीसीपी एकादशविरुद्ध==
{{Test match
|date = ६-९ एप्रिल १९६२
|team1 = बीसीसीपी एकादश [[File:Flag of Pakistan.svg|25px]]
|team2 = आंतरराष्ट्रीय एकादश
|score-team1-inns1 = ३१० (९९.५ षटके)
|runs-team1-inns1 = [[मुश्ताक मोहम्मद]] १३१
|wickets-team1-inns1 = [[सॉनी रामाधीन]] ३/७१ (२५.५ षटके)
|score-team2-inns1 = ४२०/५ घोषित (१२५ षटके)
|runs-team2-inns1 = [[बॉब सिम्पसन]] १६७
|wickets-team2-inns1 = [[महमूद हुसेन]] २/७९ (३० षटके)
|score-team1-inns2 = २५९ (११२.२ षटके)
|runs-team1-inns2 = [[हनीफ मोहम्मद]] ६५
|wickets-team1-inns2 = [[रिची बेनॉ]] ३/६२ (३५.२ षटके)
|score-team2-inns2 = १५२/१ (३६.४ षटके)
|runs-team2-inns2 = [[बॉब सिम्पसन]] ७६
|wickets-team2-inns2 = [[महमूद हुसेन]] १/४७ (११ षटके)
|result = आंतरराष्ट्रीय एकादश ९ गडी राखून विजयी
|venue = [[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|umpires =
|motm =
|report = [https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/25/25356.html धावफलक]
|toss = बीसीसीपी एकादशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
|rain =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{बांगलादेशचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{न्यू झीलंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{पाकिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

[[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>6c5xwosqkcflk240dt5sfkg8nwf323j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९६४-६५</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384903</id>
    <revision>
      <id>2716989</id>
      <parentid>2716917</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2716989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4383" sha1="9g8kcbr436w4uisbnkc90316pi9hqq1" xml:space="preserve">'''कॉमनवेल्थ अकरा''' क्रिकेट संघाने नोव्हेंबर ते डिसेंबर १९६४ दरम्यान भारताचा दौरा केला आणि [[कोलकाता|कलकत्ता]] येथील [[इडन गार्डन्स]]वर बंगाल मुख्यमंत्री अकराविरुद्ध चार दिवसांचा एक [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम-श्रेणी सामना]] खेळला. चौथ्या डावात ४२४ धावांचे लक्ष्य गाठत कॉमनवेल्थ अकरा संघाने हा सामना एक गडी राखून जिंकला. [[मोहन बागान ए.सी.]]च्या ७५व्या वर्धापनदिनानिमित्त [[आल्फ गोवर]] यांनी या दौऱ्याचे आयोजन केले होते.&lt;ref name=&quot;cricketer&quot;/&gt;

[[पीटर रिचर्डसन]]च्या नेतृत्वाखालील कॉमनवेल्थ संघात १२ खेळाडूंचा समावेश होता आणि हा संघ बलवान होता. संघात महान [[गारफील्ड सोबर्स|गॅरी सोबर्स]] यांच्यासह [[ब्रायन क्लोज]], [[लान्स गिब्स]], [[मुश्ताक मोहम्मद]], [[बेसिल बुचर]], [[कीथ अँड्रु]], [[कॉलिन काउड्री]], [[बॅरी नाइट]], [[लेन कोल्डवेल]], [[कॅमी स्मिथ]] आणि [[जॉन मॉर्टिमोर]] यांसारख्या प्रसिद्ध खेळाडूंचा समावेश होता. कोल्डवेल प्रथम-श्रेणी सामन्यात खेळला नाही.&lt;ref name=&quot;cricketer&quot;&gt;{{cite magazine |first=Alf |last=Gover |title=Commonwealth XI Tour - Hanumant Singh is destined for greatness |url=https://magazine.cricketarchive.com/Magazine/1965/vol_46_no_1/12/index.html |magazine=The Cricketer |publication-date=January 1965 |volume=46 |issue=1 |page=10 |via=CricketArchive |access-date=१४ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;

बंगाल मुख्यमंत्री अकरा हा संघ जवळपास भारतीय कसोटी संघासारखाच होता आणि त्यात [[मन्सूर अली खान पटौदी]], [[हनुमंत सिंग]], [[चंदू बोर्डे]] आणि [[भागवत चंद्रशेखर]] यांचा समावेश होता.&lt;ref name=&quot;cricketer&quot;/&gt;

कॉमनवेल्थ संघाने इडन गार्डन्सवर अध्यक्षीय बारा संघाविरुद्ध १२ खेळाडूंचा तीन-दिवसीय सामनाही खेळला. हा सामना प्रथम-श्रेणी दर्जाचा नव्हता.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mohan Bagun Jubilee Celebration Committee President's XI v Commonwealth XI, Eden Gardens, Calcutta on 28th, 29th, 30th November 1964 |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/138/138423.html |website=CricketArchive |access-date=१४ जून २०२४ |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==स्रोत==

* ''Wisden Cricketers' Almanack'', 1966 edition, pages 851–852.

==बाह्य दुवे==

* [http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/1/Commonwealth_XI_in_India_1964-65.html क्रिकेटआर्काइव्हवरील दौऱ्याचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Commonwealth XI cricket team in India in 1964-65}}
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>9g8kcbr436w4uisbnkc90316pi9hqq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716990</id>
      <parentid>2716989</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>व्याकरण</comment>
      <origin>2716990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4330" sha1="8a4k29fghjbrdcljdpcj0lyvx8hfspm" xml:space="preserve">'''कॉमनवेल्थ एकादश''' क्रिकेट संघाने नोव्हेंबर ते डिसेंबर १९६४ दरम्यान भारताचा दौरा केला आणि [[कोलकाता|कलकत्ता]] येथील [[इडन गार्डन्स]]वर बंगाल मुख्यमंत्री एकादशविरुद्ध चार दिवसांचा एक [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम-श्रेणी सामना]] खेळला. चौथ्या डावात ४२४ धावांचे लक्ष्य गाठत कॉमनवेल्थ एकादश संघाने हा सामना एक गडी राखून जिंकला. [[मोहन बागान ए.सी.]]च्या ७५व्या वर्धापनदिनानिमित्त [[आल्फ गोवर]] यांनी या दौऱ्याचे आयोजन केले होते.&lt;ref name=&quot;cricketer&quot;/&gt;

[[पीटर रिचर्डसन]]च्या नेतृत्वाखालील कॉमनवेल्थ संघात १२ खेळाडूंचा समावेश होता आणि हा संघ बलवान होता. संघात महान [[गारफील्ड सोबर्स|गॅरी सोबर्स]] यांच्यासह [[ब्रायन क्लोज]], [[लान्स गिब्स]], [[मुश्ताक मोहम्मद]], [[बेसिल बुचर]], [[कीथ अँड्रु]], [[कॉलिन काउड्री]], [[बॅरी नाइट]], [[लेन कोल्डवेल]], [[कॅमी स्मिथ]] आणि [[जॉन मॉर्टिमोर]] यांसारख्या प्रसिद्ध खेळाडूंचा समावेश होता. कोल्डवेल प्रथम-श्रेणी सामन्यात खेळला नाही.&lt;ref name=&quot;cricketer&quot;&gt;{{cite magazine |first=Alf |last=Gover |title=Commonwealth XI Tour - Hanumant Singh is destined for greatness |url=https://magazine.cricketarchive.com/Magazine/1965/vol_46_no_1/12/index.html |magazine=The Cricketer |publication-date=January 1965 |volume=46 |issue=1 |page=10 |via=CricketArchive |access-date=१४ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;

बंगाल मुख्यमंत्री एकादश हा संघ जवळपास भारतीय कसोटी संघासारखाच होता आणि त्यात [[मन्सूर अली खान पटौदी]], [[हनुमंत सिंग]], [[चंदू बोर्डे]] आणि [[भागवत चंद्रशेखर]] यांचा समावेश होता.&lt;ref name=&quot;cricketer&quot;/&gt;

कॉमनवेल्थ संघाने इडन गार्डन्सवर अध्यक्षीय बारा संघाविरुद्ध १२ खेळाडूंचा तीन-दिवसीय सामनाही खेळला. हा सामना प्रथम-श्रेणी दर्जाचा नव्हता.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mohan Bagun Jubilee Celebration Committee President's XI v Commonwealth XI, Eden Gardens, Calcutta on 28th, 29th, 30th November 1964 |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/138/138423.html |website=CricketArchive |access-date=१४ जून २०२४ |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==स्रोत==

* ''Wisden Cricketers' Almanack'', 1966 edition, pages 851–852.

==बाह्य दुवे==

* [http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/1/Commonwealth_XI_in_India_1964-65.html क्रिकेटआर्काइव्हवरील दौऱ्याचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>8a4k29fghjbrdcljdpcj0lyvx8hfspm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आंतरराष्ट्रीय इलेव्हन क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान, भारत आणि सिलोन दौरा, १९६७-६८</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384905</id>
    <revision>
      <id>2716991</id>
      <parentid>2716920</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2716991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3010" sha1="50iy9r3gp8igxrlu1bjg7pk9koba81s" xml:space="preserve">आंतरराष्ट्रीय अकरा क्रिकेट संघाने जानेवारी ते एप्रिल १९६८ दरम्यान अनेक देशांचा दौरा केला. या दौऱ्यात फेब्रुवारी आणि मार्चमध्ये पाकिस्तान, भारत आणि [[श्रीलंका|सिलोन]] येथे चार [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम-श्रेणी सामने]] खेळले गेले.&lt;ref name=&quot;CATI&quot;&gt;{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/International_XI_World_Tour_1967-68.html |publisher=CricketArchive |title=International XI World Tour 1967–68 |access-date=५ जुलै २०१४}}&lt;/ref&gt; संघात मिकी स्टुअर्ट (कर्णधार), रॉजर टोलचार्ड (यष्टीरक्षक), डेरेक अंडरवूड, डेनिस ॲमिस, कीथ फ्लेचर, खालिद इबादुल्ला, हॅरोल्ड ऱ्होड्स, गॅमिनी गुणसेना, केन सटल, हॅरी लॅचमन आणि माइक डेनेस यांचा समावेश होता.

सिलोनमधील सामना [[कोलंबो]] येथील [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]]वर सिलोन बोर्ड अध्यक्षीय अकराविरुद्ध खेळला गेला. आंतरराष्ट्रीय अकरा संघाने हा सामना १९४ धावांनी जिंकला. डेरेक अंडरवूडने पहिल्या डावात १० धावांत आठ आणि दुसऱ्या डावात ३३ धावांत सात गडी बाद करत उल्लेखनीय कामगिरी केली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/29/29299.html |publisher=CricketArchive |title=Ceylon Board President's XI v International XI 1968 |access-date=५ जुलै २०१४}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*

{{पाकिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{श्रीलंकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:International XI cricket team in Pakistan, India and Ceylon in 1967-68}}
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>50iy9r3gp8igxrlu1bjg7pk9koba81s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716992</id>
      <parentid>2716991</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>व्याकरण</comment>
      <origin>2716992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2932" sha1="d2shn7g6vxykd4nvlszd9k06mawtct7" xml:space="preserve">आंतरराष्ट्रीय एकादश क्रिकेट संघाने जानेवारी ते एप्रिल १९६८ दरम्यान अनेक देशांचा दौरा केला. या दौऱ्यात फेब्रुवारी आणि मार्चमध्ये पाकिस्तान, भारत आणि [[श्रीलंका|सिलोन]] येथे चार [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम-श्रेणी सामने]] खेळले गेले.&lt;ref name=&quot;CATI&quot;&gt;{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/International_XI_World_Tour_1967-68.html |publisher=CricketArchive |title=International XI World Tour 1967–68 |access-date=५ जुलै २०१४}}&lt;/ref&gt; संघात मिकी स्टुअर्ट (कर्णधार), रॉजर टोलचार्ड (यष्टीरक्षक), डेरेक अंडरवूड, डेनिस ॲमिस, कीथ फ्लेचर, खालिद इबादुल्ला, हॅरोल्ड ऱ्होड्स, गॅमिनी गुणसेना, केन सटल, हॅरी लॅचमन आणि माइक डेनेस यांचा समावेश होता.

सिलोनमधील सामना [[कोलंबो]] येथील [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]]वर सिलोन बोर्ड अध्यक्षीय एकादशविरुद्ध खेळला गेला. आंतरराष्ट्रीय एकादश संघाने हा सामना १९४ धावांनी जिंकला. डेरेक अंडरवूडने पहिल्या डावात १० धावांत आठ आणि दुसऱ्या डावात ३३ धावांत सात गडी बाद करत उल्लेखनीय कामगिरी केली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/29/29299.html |publisher=CricketArchive |title=Ceylon Board President's XI v International XI 1968 |access-date=५ जुलै २०१४}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*

{{पाकिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{श्रीलंकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:परदेशी क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]]</text>
      <sha1>d2shn7g6vxykd4nvlszd9k06mawtct7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टांझानिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००६-०७</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384906</id>
    <revision>
      <id>2716993</id>
      <parentid>2716921</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[टांझानियन क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००६-०७]] वरुन [[टांझानिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००६-०७]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत</comment>
      <origin>2716921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2964" sha1="ctavzrk366s9uppf3hbn8mnrkh0xfdg" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = टांझानिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००६-०७
| team1_name = भारत
| team2_name = टांझानिया
| from_date = ३० मार्च
| to_date = १३ एप्रिल २००७
| team2_captain = हमीसी अब्दल्लाह
}}

[[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया क्रिकेट संघाने]] मार्च आणि एप्रिल २००७ मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. हा दौरा मे-जून २००७ मध्ये ऑस्ट्रेलियात झालेल्या आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग विभाग तीन स्पर्धेच्या तयारीचा भाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/2006-07/OTHERS/HKG_LOCAL/WCLDIV3/WCL3-event-guide.pdf |title=ICC World Cricket League Division 3 Event Guide |publisher=International Cricket Council |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

या दौऱ्यात टांझानियाने ३० मार्च ते १३ एप्रिलदरम्यान मुंबईतील विविध स्थानिक संघांविरुद्ध दहा सामने खेळले.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cricketarchive.com/Archive/Events/14/Tanzania_in_India_2006-07.html |title=Tanzania in India 2006/07 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt; संघाचे नेतृत्व हमीसी अब्दल्लाहने केले. ७ एप्रिल रोजी [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]]वर झालेल्या सामन्यात टांझानियाने [[क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया]]चा १५८ धावांनी पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/345/345180.html |title=Cricket Club of India v Tanzania |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricketarchive.com/Archive/Events/14/Tanzania_in_India_2006-07.html क्रिकेटआर्काइव्हवरील दौऱ्याचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Tanzania cricket team in India in 2006-07}}
[[वर्ग:इ.स. २००७ मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>ctavzrk366s9uppf3hbn8mnrkh0xfdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716998</id>
      <parentid>2716993</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2716998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3096" sha1="3ppshplj5d2iu7bah16jazrcjg9cl14" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = टांझानिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००६-०७
| team1_name = भारत
| team2_name = टांझानिया
| from_date = ३० मार्च
| to_date = १३ एप्रिल २००७
| team2_captain = हमीसी अब्दल्लाह
}}

[[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया क्रिकेट संघाने]] मार्च आणि एप्रिल २००७ मध्ये [[भारत]]ाचा दौरा केला. हा दौरा मे-जून २००७ मध्ये ऑस्ट्रेलियात झालेल्या आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग विभाग तीन स्पर्धेच्या तयारीचा भाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/2006-07/OTHERS/HKG_LOCAL/WCLDIV3/WCL3-event-guide.pdf |title=ICC World Cricket League Division 3 Event Guide |publisher=International Cricket Council |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

या दौऱ्यात टांझानियाने ३० मार्च ते १३ एप्रिलदरम्यान मुंबईतील विविध स्थानिक संघांविरुद्ध दहा सामने खेळले.&lt;ref name=&quot;CA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cricketarchive.com/Archive/Events/14/Tanzania_in_India_2006-07.html |title=Tanzania in India 2006/07 |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt; संघाचे नेतृत्व हमीसी अब्दल्लाहने केले. ७ एप्रिल रोजी [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]]वर झालेल्या सामन्यात टांझानियाने [[क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया]]चा १५८ धावांनी पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/345/345180.html |title=Cricket Club of India v Tanzania |website=CricketArchive |access-date=५ ऑक्टोबर २०२६ |language=en}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricketarchive.com/Archive/Events/14/Tanzania_in_India_2006-07.html क्रिकेटआर्काइव्हवरील दौऱ्याचे पान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}

{{DEFAULTSORT:Tanzania cricket team in India in 2006-07}}
[[वर्ग:इ.स. २००७ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:टांझानिया क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२००६-०७]]</text>
      <sha1>3ppshplj5d2iu7bah16jazrcjg9cl14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शांतला देवी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384908</id>
    <revision>
      <id>2716928</id>
      <timestamp>2026-10-05T12:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aryan Bagkar</username>
        <id>152513</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी  | नाव = सम्राज्ञी शांतला देवी | पदवी = सावती गंधावरिणी&lt;br&gt;नाट्यराणी शांतले | चित्र = SHANTALA DEVI - panoramio.jpg | चित्र_शीर्षक =  | राजध्वज_चित्र =  | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  | राजचिन...</comment>
      <origin>2716928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14221" sha1="52xhbr4ziz88hlbiujjp7eq5vy33ttl" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राज्ञी शांतला देवी
| पदवी = सावती गंधावरिणी&lt;br&gt;नाट्यराणी शांतले
| चित्र = SHANTALA DEVI - panoramio.jpg
| चित्र_शीर्षक = 
| राजध्वज_चित्र = 
| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक =
| राज्य_काळ = [[इ.स. ११०८]] - [[इ.स. ११५२]]
| राज्यारोहण = 
| राज्याभिषेक = [[इ.स. ११०८]]
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[बेलूर]]&lt;br&gt;[[हळेबीडु]]
| पूर्ण_नाव = शांतला देवी
| इतर_पदव्या = [[महाराणी]]
| जन्म_दिनांक = बल्लिगवी , कर्नाटक
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक = शिवगंगे, तुमकूर जिल्हा
| मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी = 
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = 
| वडील = मरासिंगमय्या
| आई = मचिकब्बे
| पत्नी = 
| धर्म = [[जैन धर्म]]
| पती = [[विष्णुवर्धन (होयसळ सम्राट)]]
| इतर_पती = 
| संतती = 
| राजवंश = [[होयसळ साम्राज्य|होयसळ राजवंश]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य =
| राजचलन = 
| तळटिपा = 
}}

'''शांतला देवी''' (१२ वे शतक), ज्यांना नाट्य राणी शंतला म्हणूनही ओळखले जाते, त्या भारतातील कर्नाटक राज्यातील होयसळ राजा [[विष्णुवर्धन (होयसळ सम्राट)|बिट्टीदेव]] (ज्याने नंतर विष्णूवर्धन हे नाव धारण केले, राज्यकाळ अंदाजे ११०८-११५२ इ.स.) यांच्या राणी होत्या. त्या त्यांच्या सौंदर्यासाठी, शास्त्रीय नृत्य आणि संगीतातील प्रभुत्वासाठी आणि होयसळ काळात जैन धर्म व संस्कृतीला दिलेल्या महत्त्वपूर्ण आश्रयासाठी प्रसिद्ध आहेत. शंतला देवी सल्लेखना, म्हणजेच आमरण उपवास करण्याच्या जैन विधीसाठी देखील स्मरणात आहेत.

[[File:Chennakeshava Temple at Belur.jpg|thumb|चेन्नकेशव मंदिर विष्णुवर्धन, बेलूर येथील वेसरा वास्तुकलाद्वारे कार्यान्वित]]

[[File:Profile of extensive relief sculpture at Hoysaleshwara temple in Halebidu.jpg|thumb|upright|हळेबिडू येथील होयसलेश्वर मंदिराला केतमल्ला आणि केसरसेट्टी या श्रीमंत व्यापाऱ्यांनी वित्तपुरवठा केला होता ज्यांनी ते राजा विष्णुवर्धन आणि त्याची राणी शांतलादेवी यांना समर्पित केले होते.]]

[[File:Kappe Chennigaraya temple (1117 AD) in Belur.JPG|thumb|upright|राणी शांतला देवी यांनी बांधलेले कप्पे चेन्निगराया मंदिर]]

[[File:Relief of King Vishnuvardhana (1108–1152 CE) and his queen Santale, in the Kesava temple at Belur, Mysore state.jpg|thumb|upright|बेलूर येथील चेन्नकेशव मंदिरात राजा विष्णुवर्धन आणि राणी शांतला देवी यांचा दिलासा.]]

==बालपण==
शांताला देवींच्या सुरुवातीच्या आयुष्याबद्दल आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमीबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही. त्या &quot;मचिकब्बे&quot; आणि होयसळ सेनापती &quot;मरासिंगमय्या&quot; यांच्या कन्या होत्या आणि शिवमोग्गा जिल्ह्यातील शिकारिपूर तालुक्यात असलेल्या बल्लिगवी या गावच्या रहिवासी होत्या. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, त्या उच्चशिक्षित होत्या आणि त्यांनी शास्त्रीय नृत्य व संगीताचे प्रशिक्षण घेतले होते. त्यांनी होयसळ वंशाचे राजा बिट्टीदेव यांच्याशी विवाह केला, ज्यांनी नंतर रामानुजाचार्यांच्या प्रभावाखाली वैष्णव धर्मात औपचारिकपणे धर्मांतर केल्यानंतर [[विष्णुवर्धन (होयसळ सम्राट)]] हे नाव धारण केले. होयसळांची राजधानी द्वारसमुद्र (आधुनिक हळेबिडू) येथे होती.

==शीर्षके==
राणी शांताला देवी १११७ साली 'पट्टमहादेवी' (प्रमुख राणी) म्हणून राज्याभिषेक झाला. शिलालेखांमध्ये आणि परंपरेत 'परिपूर्ण श्रद्धेचे रत्न', 'जैन श्रद्धेचा किल्ला', 'युद्धातील विजयाची देवी' आणि 'धन व शांतीमधील कीर्तीची देवी' यांसारख्या उपाधींनी त्यांची प्रशंसा केली जाते. ह्या उपाधी होयसळ काळात जैन धर्माला त्यांनी दिलेल्या निष्ठेच्या समर्थनाचे प्रतीक आहेत.

शांतालाची एक सुप्रसिद्ध उपाधी &quot;सावती गंधावरिणी&quot; आहे, ज्याचा शब्दशः अर्थ &quot;सवतींसाठी माजलेली हत्तीण&quot; असा होतो - ही एक लक्षवेधी उपाधी आहे जी राजघराण्यातील पत्नींमध्ये तिचे श्रेष्ठत्व दर्शवते. 

==कला आणि वास्तुकलेचा आश्रय==
शांताला देवी विशेषतः मंदिर बांधकाम, शिल्पकला, नृत्य आणि संगीत यांना दिलेल्या समर्थनासाठी स्मरणात ठेवल्या जातात. त्या १२ व्या शतकात होयसाळ स्थापत्य परंपरेच्या भरभराटीशी संबंधित आहेत, जी तिच्या गुंतागुंतीच्या कोरीव कामासाठी आणि विस्तृत नक्षीकामासाठी प्रसिद्ध आहे.

जरी होयसाळ राजवंश जैन आणि हिंदू मंदिरांच्या बांधकामासाठी प्रसिद्ध असला तरी, शिलालेख आणि स्थानिक परंपरांमध्ये तिच्या काळात जैन मंदिरांना आणि बसदींना दिलेल्या महत्त्वपूर्ण देणग्यांची नोंद देखील आहे.

==धर्म==
शांताला देवी त्यांच्या धार्मिक सहिष्णुता आणि सर्वसमावेशक आश्रयासाठी प्रसिद्ध आहेत. जरी त्यांचे पती विष्णूवर्धन यांनी रामानुजाचार्यांच्या प्रभावाखाली श्री वैष्णव धर्म स्वीकारला असला तरी, शांताला देवी आयुष्यभर जैन धर्माच्या एकनिष्ठ आश्रयदात्या राहिल्या. शिलालेख आणि स्थानिक परंपरेनुसार, श्रवणबेळगोळा, हळेबिडू आणि [[बेलूर]] येथील जैन बसदींच्या बांधकामास आणि देणगीस त्यांनी पाठिंबा दिला असे मानले जाते. 

त्या काळातील शिलालेखांमधील पुराव्यांमध्ये जैन मंदिरे आणि भिक्षूंना दिलेल्या शाही अनुदानांची नोंद आहे, जे जैन परंपरांप्रति तिची वैयक्तिक बांधिलकी दर्शवते.

शांताला देवींना पारंपरिकरित्या 1131 मध्ये शिवगंगे येथे &quot;सल्लेखना&quot; (मृत्युपर्यंत उपवास) नावाचे जैन व्रत घेतल्याबद्दल देखील स्मरणात ठेवले जाते. श्रावणबेळगोळा येथील चंद्रगिरी टेकडीवरील (1131 AD) एका शिलालेखात, जैन भिक्षू &quot;प्रभाचंद्र-सिद्धांत-देव&quot;, त्यांचे पती विष्णूवर्धन आणि त्यांची आई &quot;मचिकाब्बे&quot; यांच्या उपस्थितीत सल्लेखनाद्वारे त्यांच्या मृत्यूची स्पष्टपणे नोंद आहे. हा शिलालेख त्यांच्या भक्तीची प्रशंसा करतो, त्यांनी जैन मंदिरांना दिलेल्या देणग्यांचा उल्लेख करतो आणि त्यांच्या कौटुंबिक वंशावळीचा तपशील देतो.

वसाहतकालीन गॅझेटियर्स आणि जैन समाजाच्या इतिहासात नोंदवलेल्या स्थानिक कर्नाटक परंपरेनुसार, शांताला देवी आपल्या पतीच्या धर्मांतरामुळे व्यथित झाल्या होत्या आणि त्यांनी प्रमुख जैन तीर्थक्षेत्र असलेल्या श्रवणबेळगोळा येथे बराच काळ घालवला. काही परंपरांनुसार, कौटुंबिक दुर्दैवामुळे—ज्यात मुलाच्या कथित मृत्यूचा समावेश आहे—आणि दरबारी राजकारणामुळे निराश होऊन, त्यांनी अखेरीस शिवगंगे येथे सल्लेखना (जैन आमरण उपवास) केले. 

==वारसा==
शांताला देवी यांना कृपा, कलात्मक सिद्धी आणि धार्मिक बहुलवादाचे प्रतीक म्हणून ओळखले जाते. हळेबिडू येथील शांतालेश्वर मंदिराला त्यांच्या सन्मानार्थ नाव देण्यात आले आहे असे म्हटले जाते. 

आधुनिक कन्नड कादंबऱ्या, नृत्यनाट्ये आणि विद्वत्तापूर्ण अभ्यासांमध्ये कलाप्रेमी राणीपद आणि सर्वधर्मसमभावाचे प्रतीक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या त्या कर्नाटकच्या सांस्कृतिक स्मृतीतील एक गौरवशाली व्यक्तिमत्व आहेत.</text>
      <sha1>52xhbr4ziz88hlbiujjp7eq5vy33ttl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणातील पारंपरिक मासेमारी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384909</id>
    <revision>
      <id>2716931</id>
      <timestamp>2026-10-05T12:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: == प्रस्तावना ==  कोकणातील मासेमारी ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्...</comment>
      <origin>2716931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206191" sha1="kdqb0hyshahmp0spuawhe1sbhu9ks1u" xml:space="preserve">== प्रस्तावना ==

कोकणातील मासेमारी ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; रत्नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;
पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/
&gt;
=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, १९८२.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==

* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== संदर्भ ==

{{संदर्भ}}

== बाह्यदुवे ==

* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मासेमारी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकजीवन]]
[[वर्ग:कोकणातील लोकजीवन]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील पारंपरिक व्यवसाय]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसाय]]
[[वर्ग:पारंपरिक ज्ञान]]
[[वर्ग:मासेमारी]]</text>
      <sha1>kdqb0hyshahmp0spuawhe1sbhu9ks1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716932</id>
      <parentid>2716931</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — पररूप संधी - इक प्रत्यय ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#पररूप संधी - इक प्रत्यय|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — योग्य दीर्घ वेलांटी ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य दीर्घ वेलांटी|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2716932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206467" sha1="drxu6rlm8l6bppmntqiwnukbzhkac1y" xml:space="preserve">== प्रस्तावना ==

कोकणातील मासेमारी ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;
पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/
&gt;
=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, १९८२.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==

* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== संदर्भ ==

{{संदर्भ}}

== बाह्यदुवे ==

* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मासेमारी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकजीवन]]
[[वर्ग:कोकणातील लोकजीवन]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील पारंपरिक व्यवसाय]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसाय]]
[[वर्ग:पारंपरिक ज्ञान]]
[[वर्ग:मासेमारी]]</text>
      <sha1>drxu6rlm8l6bppmntqiwnukbzhkac1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716933</id>
      <parentid>2716932</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206435" sha1="20guctfavu2o1o2msppenfv50mv9wng" xml:space="preserve">'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;
पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/
&gt;
=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, १९८२.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==

* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== संदर्भ ==

{{संदर्भ}}

== बाह्यदुवे ==

* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मासेमारी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकजीवन]]
[[वर्ग:कोकणातील लोकजीवन]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील पारंपरिक व्यवसाय]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसाय]]
[[वर्ग:पारंपरिक ज्ञान]]
[[वर्ग:मासेमारी]]</text>
      <sha1>20guctfavu2o1o2msppenfv50mv9wng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716934</id>
      <parentid>2716933</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205979" sha1="a5jjbjbrqsfwbb2oo79tooi7iz6k1hl" xml:space="preserve">'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;
पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/
&gt;
=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, १९८२.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==

* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== संदर्भ ==

{{संदर्भ}}

== बाह्यदुवे ==

* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:मासेमारी]]</text>
      <sha1>a5jjbjbrqsfwbb2oo79tooi7iz6k1hl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716935</id>
      <parentid>2716934</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205988" sha1="gcg3tlbnzgs27jp4og8njatq0i62tcl" xml:space="preserve">'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, १९८२.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==

* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== संदर्भ ==

{{संदर्भ}}

== बाह्यदुवे ==

* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:मासेमारी]]</text>
      <sha1>gcg3tlbnzgs27jp4og8njatq0i62tcl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716936</id>
      <parentid>2716935</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — पररूप संधी - इक प्रत्यय ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#पररूप संधी - इक प्रत्यय|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — योग्य दीर्घ वेलांटी ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य दीर्घ वेलांटी|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2716936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205997" sha1="kejurx9do3i1dcg1ti924t1hsj5eme7" xml:space="preserve">'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, १९८२.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==

* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== संदर्भ ==

{{संदर्भ}}

== बाह्यदुवे ==

* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:मासेमारी]]</text>
      <sha1>kejurx9do3i1dcg1ti924t1hsj5eme7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716937</id>
      <parentid>2716936</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205752" sha1="o1qxfbhmsy39vio069k5cwn5x9bfgr7" xml:space="preserve">'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;/&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==

* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== संदर्भ ==

{{संदर्भ}}

== बाह्यदुवे ==

* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:मासेमारी]]</text>
      <sha1>o1qxfbhmsy39vio069k5cwn5x9bfgr7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716939</id>
      <parentid>2716937</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205868" sha1="jzieos1w2ic5wdgi3uclpigwmziio3p" xml:space="preserve">'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;/&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==

* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== संदर्भ ==

{{संदर्भ}}

== बाह्यदुवे ==

* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:पारंपरिक ज्ञान]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसाय]]</text>
      <sha1>jzieos1w2ic5wdgi3uclpigwmziio3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716940</id>
      <parentid>2716939</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205710" sha1="o4c4ar2jf5sjqr1kzyxj7ycea8msq02" xml:space="preserve">'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;/&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==

* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== संदर्भ ==

{{संदर्भ}}

== बाह्यदुवे ==

* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:कोकण]]</text>
      <sha1>o4c4ar2jf5sjqr1kzyxj7ycea8msq02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716941</id>
      <parentid>2716940</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205707" sha1="qequwog10t9xn7qgwvir14pixtfnwbe" xml:space="preserve">'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;/&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==
* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== बाह्यदुवे ==
* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भ}}

[[वर्ग:कोकण]]</text>
      <sha1>qequwog10t9xn7qgwvir14pixtfnwbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716943</id>
      <parentid>2716941</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205682" sha1="07r8kwpc0uqnq9qfvcngq4lqkht44dn" xml:space="preserve">'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;/&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==
* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== बाह्यदुवे ==
* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

{{संदर्भ}}

[[वर्ग:कोकण]]</text>
      <sha1>07r8kwpc0uqnq9qfvcngq4lqkht44dn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716946</id>
      <parentid>2716943</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205684" sha1="on8y12mbaf4dq12ifj597p71h77qzh5" xml:space="preserve">'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;/&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== हेही पाहा ==
* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== बाह्यदुवे ==
* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==

[[वर्ग:कोकण]]</text>
      <sha1>on8y12mbaf4dq12ifj597p71h77qzh5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716956</id>
      <parentid>2716946</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207024" sha1="swk0mzdaa7foyldas9secgk6b6a8d1o" xml:space="preserve">[[File:Parked boats at Anjarle Creek.jpg|thumb|right|अंजारले खाडीतील मासेमारीच्या होड्या]]
'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;/&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
File:FMIB 33830 Fish Basket Trap.jpeg|पारंपरिक मासेमारीचा सापळा
File:Parked boats at Anjarle Creek.jpg|अंजारले खाडीतील मासेमारीच्या होड्या
File:Bamboo Fishing Trap.jpg|बांबूपासून तयार केलेला पारंपरिक मासेमारी सापळा
File:Motorized canoe fishing Industry of Chivla beach..JPG|चिवला समुद्रकिनाऱ्यावरील यांत्रिक मासेमारी
File:Gorai Beach fishing boats.jpg|गोराई समुद्रकिनाऱ्यावरील मासेमारीच्या होड्या
File:Fishing Boat in Bhagwati Bandar, Ratnagiri.jpg|रत्नागिरीतील भगवती बंदर येथील मासेमारीची होडी
File:Fishing boats at'Sassoon Docks' in Mumbai..JPG|मुंबईतील ससून डॉक येथील मासेमारीच्या होड्या
&lt;/gallery&gt;

== हेही पाहा ==
* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== बाह्यदुवे ==
* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==

[[वर्ग:कोकण]]</text>
      <sha1>swk0mzdaa7foyldas9secgk6b6a8d1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716957</id>
      <parentid>2716956</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — पररूप संधी - इक प्रत्यय ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#पररूप संधी - इक प्रत्यय|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — योग्य दीर्घ वेलांटी ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य दीर्घ वेलांटी|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2716957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207027" sha1="0vh28ubta2iki3xi1bvfys86kc6nlj5" xml:space="preserve">[[File:Parked boats at Anjarle Creek.jpg|thumb|right|अंजारले खाडीतील मासेमारीच्या होड्या]]
'''कोकणातील मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;/&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
File:FMIB 33830 Fish Basket Trap.jpeg|पारंपरिक मासेमारीचा सापळा
File:Parked boats at Anjarle Creek.jpg|अंजारले खाडीतील मासेमारीच्या होड्या
File:Bamboo Fishing Trap.jpg|बांबूपासून तयार केलेला पारंपरिक मासेमारी सापळा
File:Motorized canoe fishing Industry of Chivla beach..JPG|चिवला समुद्रकिनाऱ्यावरील यांत्रिक मासेमारी
File:Gorai Beach fishing boats.jpg|गोराई समुद्रकिनाऱ्यावरील मासेमारीच्या होड्या
File:Fishing Boat in Bhagwati Bandar, Ratnagiri.jpg|रत्‍नागिरीतील भगवती बंदर येथील मासेमारीची होडी
File:Fishing boats at'Sassoon Docks' in Mumbai..JPG|मुंबईतील ससून डॉक येथील मासेमारीच्या होड्या
&lt;/gallery&gt;

== हेही पाहा ==
* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== बाह्यदुवे ==
* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==

[[वर्ग:कोकण]]</text>
      <sha1>0vh28ubta2iki3xi1bvfys86kc6nlj5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716960</id>
      <parentid>2716957</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2716960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207052" sha1="gtxti0e83g36xz6z031v2vzegjr6pey" xml:space="preserve">[[File:Parked boats at Anjarle Creek.jpg|thumb|right|अंजारले खाडीतील मासेमारीच्या होड्या]]
'''कोकणातील पारंपरिक मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;/&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
File:FMIB 33830 Fish Basket Trap.jpeg|पारंपरिक मासेमारीचा सापळा
File:Parked boats at Anjarle Creek.jpg|अंजारले खाडीतील मासेमारीच्या होड्या
File:Bamboo Fishing Trap.jpg|बांबूपासून तयार केलेला पारंपरिक मासेमारी सापळा
File:Motorized canoe fishing Industry of Chivla beach..JPG|चिवला समुद्रकिनाऱ्यावरील यांत्रिक मासेमारी
File:Gorai Beach fishing boats.jpg|गोराई समुद्रकिनाऱ्यावरील मासेमारीच्या होड्या
File:Fishing Boat in Bhagwati Bandar, Ratnagiri.jpg|रत्‍नागिरीतील भगवती बंदर येथील मासेमारीची होडी
File:Fishing boats at'Sassoon Docks' in Mumbai..JPG|मुंबईतील ससून डॉक येथील मासेमारीच्या होड्या
&lt;/gallery&gt;

== हेही पाहा ==
* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== बाह्यदुवे ==
* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
*{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==

[[वर्ग:कोकण]]</text>
      <sha1>gtxti0e83g36xz6z031v2vzegjr6pey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717153</id>
      <parentid>2716960</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2717153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207087" sha1="jxd3uy7d5d5bnle74wp9bpqmg02gd3t" xml:space="preserve">[[File:Parked boats at Anjarle Creek.jpg|thumb|right|अंजारले खाडीतील मासेमारीच्या होड्या]]
'''कोकणातील पारंपरिक मासेमारी''' ही समुद्र, खाड्या, नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशी संबंधित असलेली उपजीविका आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान असून, महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या माहितीनुसार राज्याला ८७७.९७ किलोमीटर लांबीची समुद्रकिनारपट्टी लाभली आहे. राज्यात सागरी तसेच अंतर्गत जलस्रोतांवर आधारित मत्स्यव्यवसाय केला जातो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनांशी संबंधित आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर करून तयार करण्यात आलेल्या विविध पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. या सापळ्यांच्या रचना आणि वापरामध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte, S. R. Adakney आणि M. S. Nagvekar, “Comparative Analysis of Traditional Freshwater Fish Traps Used for Fishing in Ratnagiri, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', खंड 49, अंक 1, 2022.&lt;/ref&gt;

== कोकणातील मासेमारीची पार्श्वभूमी ==

=== कोकणचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारी ===

कोकणचा समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा महत्त्वाचा भौगोलिक आधार आहे. महाराष्ट्राच्या सात सागरी जिल्ह्यांमध्ये मासळी उतरविण्यासाठी १७३ केंद्रे असल्याची नोंद मत्स्यव्यवसाय विभागाने केली आहे. सागरी मत्स्यव्यवसायात विविध प्रकारच्या माशांसह कोळंबी, शेवंड आणि इतर सागरी जलचरांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;MahaFisheries&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी आणि खाडीप्रदेशात पारंपरिक मासेमारीच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीतील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांचे स्थानिक ज्ञान, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीची पद्धत यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;&gt;L. S. Uskelwar, V. H. Nirmale, B. P. Bhosale, S. Y. Metar आणि N. D. Chogale, “Indigenous knowledge used in stake net (wan) fishery practiced along the Ratnagiri coast of Maharashtra”, ''Journal of the Marine Biological Association of India'', खंड 59, अंक 2, 2017.&lt;/ref&gt;

=== नद्या, खाड्या आणि जलस्रोत ===

कोकणातील मत्स्यसंपदा समुद्रापुरती मर्यादित नसून नद्या, खाड्या, कांदळवन क्षेत्रे आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांशीही संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात १० नद्या, २४ खाड्या आणि ६५ जलाशयांची नोंद करण्यात आली आहे. या जलस्रोतांचे मत्स्यव्यवसायाच्या दृष्टीने नकाशीकरण करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

नद्या आणि इतर अंतर्गत जलस्रोतांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार पारंपरिक मासेमारीची साधने वापरली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. या अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील नद्यांमध्ये आढळणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असल्यामुळे त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने स्वतंत्र महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीच्या खाडीप्रदेशातील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीतील मासेमारीशी संबंधित स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पारंपरिक मासेमारीचा ऐतिहासिक संदर्भ ===

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी मुंबई जिल्ह्यात गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या किनारी भागांचा समावेश होता. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाच्या इतिहासविषयक माहितीनुसार, डब्ल्यू. एच. लुकस यांनी १९१० मध्ये मुंबई जिल्ह्याच्या तसेच सिंधच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाचा अभ्यास करून शासनाला अहवाल सादर केला. विभागाच्या माहितीनुसार, शासनाने महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाची प्रथम दखल या अहवालाच्या संदर्भात घेतली. &lt;ref name=&quot;MahaFisheriesHistory&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''Introduction — History'', प्रकाशित १८ जुलै २०२५, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/about-department/introduction/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप केवळ मासे पकडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांपुरते मर्यादित नव्हते. स्थानिक मच्छीमारांना ऋतू, जलपरिस्थिती, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या योग्य वेळेशी संबंधित अनुभवाधारित ज्ञान असल्याचे रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीतही स्थानिक साधने आणि स्थानिक ज्ञान यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या सापळ्यांच्या रचना, आकार आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर यांची नोंद करण्यात आली आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले असून त्यांच्या रचनेत प्रादेशिक विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीचे प्रकार ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार बदलते. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाह यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या मत्स्यसंपदेनुसार वेगवेगळी साधने आणि पद्धती वापरल्या जातात. महाराष्ट्रातील अंतर्गत जलस्रोतांवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;&gt;N. Manju Lekshmi, K. K. Prajith आणि Leela Edwin, “Indigenous Inland Fish Traps and Pots of Maharashtra, India”, ''Fishery Technology'', खंड 60, अंक 1, 2023, पृ. 15–24.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील पारंपरिक मासेमारी ===

कोकणच्या किनारपट्टीवर मासेमारीसाठी जाळी, गळ आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. मासेमारीची पद्धत समुद्राची खोली, किनारी व जलपरिस्थिती, ऋतू आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलू शकते. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीशी संबंधित ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची एक पद्धत असून तिचा वापर जिल्ह्यातील नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’ मासेमारीत जाळ्याची रचना, मासेमारीचा ऋतू, मासेमारीची पसंतीची वेळ तसेच चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासातून या स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== खाडीतील मासेमारी ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी संबंधित निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांना मासेमारीच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या अभ्यासात २४ खाड्यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lokhande2017&quot;&gt;P. C. Lokhande, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari आणि M. S. Sawant, “Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System – A Study in Ratnagiri District”, ''Fishery Technology'', खंड 54, अंक 2, 2017, पृ. 86–93.&lt;/ref&gt;

खाडीतील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींपैकी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. ही पद्धत नदीमुखाशी संबंधित निमखाऱ्या पाण्यात केली जाते. तिच्याशी संबंधित मासेमारीचा ऋतू, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतींचे स्थानिक ज्ञान अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारी ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात स्थानिक मच्छीमारांकडून वापरल्या जाणाऱ्या आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार करण्यात आले असून त्यांच्या आकार, रचना आणि पकडक्षमतेमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील या अभ्यासात नोंदवलेले पारंपरिक सापळे हंगामी स्वरूपाचे असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीतील मासेमारी ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नद्या, ओहोळ आणि इतर लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार, या काळात काही मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या बाजूस जातात. स्थानिक पातळीवर अशा माशांना ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;&gt;‘जिल्ह्यात चढणीचे मासे पकडण्यासाठी खवय्यांची वर्दळ’, ''सकाळ'', 14 जून 2017.&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्गातील या स्थानिक पद्धतीत नदी आणि ओहोळांमध्ये वेगवेगळ्या जाळ्यांचा वापर करून मासे पकडले जातात. पावसाचे पाणी शेतजमिनीत साचून ते ओहोळ किंवा नदीच्या दिशेने वाहू लागल्यास काही मासे शेतजमिनीतील पाणवठ्यांमध्येही येतात आणि तेथे मासेमारी केली जाते. ही पद्धत स्थानिक जलपरिस्थितीशी संबंधित असल्याने तिचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या व्यापक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांचा वापर पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे आढळले आहे. या सापळ्यांद्वारे खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडले जात असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांतील मासेमारी ===

पावसाळ्यात ओढे, नाले आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याचा प्रवाह वाढतो. सिंधुदुर्गातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नदी, ओहोळ आणि शेतजमिनीतील पाण्याच्या प्रवाहांमध्ये चढणीचे मासे आढळत असल्याचे आणि काही ठिकाणी जाळ्यांचा वापर करून त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

या प्रकारच्या मासेमारीचे स्वरूप सर्व कोकणात समान आहे असे मानता येत नाही. उपलब्ध वृत्तांकनातील उदाहरणे प्रामुख्याने सिंधुदुर्गातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित आहेत; त्यामुळे या पद्धतीचा उल्लेख स्थानिक पारंपरिक प्रथा म्हणून करणे अधिक योग्य आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2017&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविध आकार व रचनेचे सापळे वापरले जात असल्याचे आढळले आहे. हे सापळे प्रामुख्याने खेकडे, कोळंबी आणि लहान पंखयुक्त मासे पकडण्यासाठी वापरले जातात आणि त्यांचा वापर पूर्वमोसमी व उत्तरमोसमी काळात होत असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारी ==

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातील नद्या, ओढे आणि लहान जलप्रवाहांमध्ये पाण्याची पातळी वाढते. या काळात गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या हंगामी हालचाली वाढतात. पश्चिम घाटातील काही गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजाती पावसाळ्यात प्रजननासाठी नदीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात, अशी नोंद झाली आहे. वाय्तरणा नदीतील डेक्कन महाशीरसह पश्चिम घाटातील इतर काही माशांच्या पावसाळी स्थलांतराची उदाहरणे अभ्यासात दिली आहेत. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;&gt;Vishal Jadhav आणि Unmesh Katwate, “Secretive Migrations of Indian Freshwater Fishes”, ''Hornbill'', January–March 2020, Bombay Natural History Society.&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नद्यांचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात पर्जन्यवृष्टीमुळे कोकणातील नद्या, ओढे आणि नाले यांतील जलप्रवाह वाढतात. पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यातील वृत्तांकनानुसार पावसाळ्यात पिंजाळ, वैतरणा, तानसा, गारगाई आणि देहर्जे या नद्यांशी संबंधित लहान-मोठे जलप्रवाह सक्रिय होतात आणि या काळात पारंपरिक मासेमारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;&gt;मच्छिंद्र आगिवले, “पारंपरिक क्लुप्त्यांची चढणीची अनोखी मासेमारी तेजीत”, ''पुढारी'', ३ जुलै २०२६.&lt;/ref&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनानुसार पावसाच्या सुरुवातीला नदी, नाले, कातळ आणि शेतांमध्ये पाणी साचल्यामुळे चढणीचे मासे पकडण्यासाठी स्थानिक लोक सक्रिय होतात. या काळात स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीच्या पद्धती बदलतात. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;&gt;“चढणीचे मासे पकडण्यासाठी तरुणांची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', २ जून २०२५.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील माशांची उपलब्धता ===

पावसाळ्यात काही गोड्या पाण्यातील मासे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वरच्या भागाकडे जातात. या हालचालींचा संबंध काही प्रजातींमध्ये प्रजननाशी आहे. पश्चिम घाटातील विविध माशांच्या अभ्यासात पावसाळ्यात प्रजननासाठी वरच्या प्रवाहाकडे स्थलांतर करणाऱ्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या काही माशांना ‘मळ्याचे मासे’ असे स्थानिक नाव वापरले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. स्थानिक नावांखाली येणाऱ्या माशांच्या प्रजाती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक ओळख आवश्यक असल्याने त्यांना येथे विशिष्ट वैज्ञानिक प्रजातीशी जोडलेले नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;&gt;“पावसाच्या सरी बरसताच चढणीचे मासे पकडण्याची लगबग सुरू”, ''सकाळ'', १४ जून २०२३.&lt;/ref&gt;

=== चढणीची मासेमारी पद्धत ===

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वर जाणाऱ्या माशांना काही भागांत ‘चढणीचे मासे’ असे संबोधले जाते. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनानुसार अशा माशांना पकडण्यासाठी ‘बांधण’ ही पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा वळवणे आणि विशिष्ट ठिकाणी मासे अडकतील अशी रचना करणे यांचा समावेश होतो. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

संगमेश्वरच्या वृत्तांकनात नदीला बांध घालून पाण्याचा प्रवाह दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे, कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे तसेच बांधणात मासे अडकवणे अशा स्थानिक पद्धतींची नोंद आहे. मोठ्या पावसात अशा बांधणी वाहून जाऊ शकतात, असेही त्यात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

पालघर जिल्ह्यातील वाडा परिसरातील वृत्तांकनातही पावसाळ्याच्या काळात प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांची पारंपरिक पद्धतीने मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून ‘चढणीची मासेमारी’ ही संकल्पना विविध भागांत आढळत असली तरी तिची प्रत्यक्ष पद्धत स्थानिक जलप्रवाह आणि परिस्थितीनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== मासेमारीसाठी वापरली जाणारी पारंपरिक साधने ===

पावसाळ्यातील नदीतील पारंपरिक मासेमारीसाठी वापरली जाणारी साधने प्रदेशानुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनांचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांना मासे आत जाण्यासाठी फनेलसदृश प्रवेशमार्ग असतात, तर काही सापळे आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारी सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== जाळ्यांचा वापर ===

चढणीच्या माशांच्या मासेमारीत काही भागांत जाळ्यांचाही वापर केला जातो. संगमेश्वर परिसरातील स्थानिक वृत्तांकनात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला चढणीचे मासे पकडण्यासाठी बांधणासह विविध पद्धती वापरल्या जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2025&quot;/&gt;

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासानुसार सापळ्यांची रचना जलस्रोत, उपलब्ध साहित्य आणि लक्ष्यित जलचरांनुसार बदलते. त्यामुळे जाळे किंवा सापळा यापैकी कोणत्याही एका साधनाला संपूर्ण कोकणातील पावसाळी नदीमासेमारीचे प्रतिनिधिक साधन मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== टोपल्या, बांबूची साधने आणि इतर स्थानिक उपकरणे ===

पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीत बांबू, लाकूड आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर करून विविध सापळे तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात टोपलीसदृश, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळ्यांची नोंद झाली असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार फरक आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Palana* आणि *Lutha* यांसारख्या पारंपरिक सापळ्यांची नोंद आहे. त्यांच्या रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थिती व पारंपरिक ज्ञानाशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात झाडांच्या फांद्या, गवत, पेंढा आणि बांबू यांचा बांधणीसाठी वापर केला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही माहिती स्थानिक पद्धतीशी संबंधित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील समान पद्धत म्हणून मांडलेली नाही. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== पाण्याचा प्रवाह आणि मासेमारीच्या पद्धती ===

पावसाळ्यात नदीतील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याने माशांच्या हालचाली आणि मासेमारीची ठिकाणे बदलतात. चढणीच्या मासेमारीत प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या माशांना विशिष्ट ठिकाणी अडवून पकडण्याच्या पद्धती काही भागांत वापरल्या जातात. संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात पाण्याचा प्रवाह अडवणे किंवा दुसऱ्या पाटाकडे वळवणे आणि कमी झालेल्या पाण्यात मासे पकडणे अशा पद्धतींची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसामुळे ओहोळ आणि नाले सक्रिय झाल्यानंतर या जलमार्गांमध्ये मासे आढळत असल्याचे आणि स्थानिक पातळीवर त्यांची मासेमारी केली जात असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक ज्ञान आणि अनुभव ===

पारंपरिक नदीमासेमारीत पाण्याचा प्रवाह, माशांच्या हालचाली, ऋतू आणि स्थानिक जलपरिस्थितीचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पूर्वजांकडून प्राप्त झालेले पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक उपलब्ध साहित्याच्या आधारे सापळ्यांचा वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील ‘बांधण’ मासेमारीच्या वृत्तांकनात माशांच्या हालचाली आणि पाण्याच्या प्रवाहानुसार बांधण, पाट आणि इतर स्थानिक साधनांचा वापर करण्याच्या पद्धतींची नोंद आहे. अशा ज्ञानाचे स्वरूप स्थानिक जलपरिस्थितीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

=== नदीतील मासेमारीचा घरगुती वापर ===

पावसाळ्यात पकडलेली नदीतील मासळी काही भागांत स्थानिक आहारासाठी वापरली जाते. वाडा परिसरातील वृत्तांकनात पावसाळ्यातील पारंपरिक मासेमारी आणि स्थानिक आहारसंस्कृती यांचा संबंध नमूद करण्यात आला आहे. मात्र हा वापर संपूर्ण कोकणातील सर्व मच्छीमार कुटुंबांना लागू होतो असे सर्वसाधारण विधान करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;PudhariWada2026&quot;/&gt;

संगमेश्वर परिसरातील वृत्तांकनात बांधणीत पकडलेल्या माशांची खरेदी करण्यासाठी लोकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच काही स्थानिक महिला मासे पकडून त्यांच्या विक्रीतून उदरनिर्वाह करतात, अशी नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काही भागांत पावसाळ्यातील नदीमासेमारीचा उपयोग घरगुती वापराबरोबरच स्थानिक विक्रीसाठीही होत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;ESakal2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीची साधने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये जलस्रोत आणि मासेमारीच्या पद्धतीनुसार विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. समुद्र व खाडीतील मासेमारीत जाळी आणि स्थिर जाळ्यांसारखी साधने आढळतात, तर अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक सापळे वापरले जातात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीवरील अभ्यासात सापळ्यांच्या आकार, रचना, साहित्य आणि वापरामध्ये प्रदेशानुसार विविधता असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मासेमारीची जाळी ===

जाळी हे पारंपरिक मासेमारीतील महत्त्वाचे साधन आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ‘वाण’ (stake net) मासेमारीत मुख्य जाळे खाडीतील चिखलयुक्त तळात खांबांच्या साहाय्याने उभे केले जाते. भरतीच्या वेळी जाळ्यात अडकलेले मासे नंतर गोळा केले जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

‘वाण’मध्ये अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या तीन स्थानिक जाळीदार साधनांचा वापर केला जातो. *Pag* हे शंकूाकार जाळे असून ते धातूच्या गोल चौकटीला जोडलेले असते; *Shisha*मध्ये बारीक जाळी लाकडी चौकटीला जोडलेली असते; तर *Zile* हे आयताकृती जाळे असून त्याच्या दोन बाजूंना बांबूचे दांडे जोडलेले असतात. ही साधने प्रामुख्याने ओहळ किंवा जलवाहिन्यांमध्ये कमी भरतीच्या वेळी अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जातात. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== होड्या आणि नौका ===

समुद्रातील मासेमारीसाठी होड्या आणि नौका हे महत्त्वाचे साधन-आधार आहेत. मात्र या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांमध्ये कोकणातील पारंपरिक होड्यांचे प्रकार, त्यांची बांधणी आणि त्यांचे प्रादेशिक वितरण याबाबत पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे येथे विशिष्ट होडी किंवा नौकेचा प्रकार अनुमानाने नमूद केलेला नाही.

=== बांबू, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साधने ===

पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीतील अनेक सापळे स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केले जातात. महाराष्ट्रातील अभ्यासात शंकूाकार, टोपलीसदृश आणि दंडगोलाकार सापळ्यांसह विविध रचना नोंदविण्यात आल्या असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव आढळतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद झाली आहे. त्यामध्ये *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt; ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य जाळे उभे करण्यासाठी खांबांचा वापर केला जातो. तसेच *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* या जाळीदार साधनांमध्ये धातूच्या किंवा लाकडी चौकटी आणि बांबूच्या दांड्यांचा वापर आढळतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मासे पकडण्यासाठी वापरली जाणारी स्थानिक उपकरणे ===

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीत विविध आकार आणि रचनेचे सापळे वापरले जातात. अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषासह किंवा आमिषाशिवाय आणि फनेलसह किंवा फनेलशिवाय असलेल्या रचनांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील अभ्यासात *Koiny with ring* आणि *Koiny without ring* हे शंकूाकार सापळे, *Palana* हा टोपलीसदृश सापळा, *Lutha* हा दंडगोलाकार सापळा, *Tokya* हा भांड्यासारखा सापळा, *Pipe* हा धातूच्या पेटीसारखा सापळा, *Dapke* हा प्लास्टिकच्या पात्रापासून तयार केलेला सापळा आणि *Huda* हा U-आकाराचा सापळा म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीच्या खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीत मुख्य स्थिर जाळ्याव्यतिरिक्त अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी *Pag*, *Shisha* आणि *Zile* ही स्थानिक साधने वापरली जातात. या साधनांची रचना स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकाळच्या अनुभवातून विकसित झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== साधनांमधील प्रादेशिक विविधता ===

पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांमध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात सापळ्यांच्या रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याप्रमाणे बदलत असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात नऊ तालुक्यांपैकी आठ तालुक्यांतील विविध नद्यांमध्ये आठ प्रकारचे पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे नोंदविण्यात आले; गुहागर तालुक्यात असा पारंपरिक सापळा नोंदविला गेला नाही. यावरून एकाच जिल्ह्यातही पारंपरिक मासेमारीच्या साधनांच्या वापरामध्ये स्थानिक फरक आढळू शकतो. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

खाडीतील ‘वाण’ मासेमारीची साधने आणि गोड्या पाण्यातील सापळे यांच्या रचनेत फरक आहे. उपलब्ध अभ्यासांवरून कोकणातील पारंपरिक मासेमारीची साधने एकसारखी नसून जलस्रोत, स्थानिक परिस्थिती आणि उपलब्ध साहित्य यांनुसार त्यांची रचना व वापर बदलत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

== पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती जलस्रोत, ऋतू, पाण्याची स्थिती आणि उपलब्ध मत्स्यसंपदेनुसार बदलतात. समुद्रकिनारा, खाडी आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांमध्ये वापरली जाणारी साधने व मासेमारीच्या पद्धती एकसारख्या नसतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध आकारांचे आणि रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले असून त्यांच्या रचनेत स्थानिक प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== किनारी मासेमारी ===

कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारची जाळी आणि इतर मासेमारी साधने वापरली जातात. रत्‍नागिरीच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात ‘वाण’ (stake net) ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धत नोंदविण्यात आली आहे. हा अभ्यास विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खाडीच्या निमखाऱ्या पाण्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;वाण मासेमारीत स्थिर जाळ्याची उभारणी, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

खाडीतील मासेमारी ही समुद्र आणि अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या तुलनेत वेगळ्या निमखाऱ्या जलपरिस्थितीत केली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारी ही खाडीतील पारंपरिक मासेमारीची अभ्यासाधारित नोंदलेली पद्धत असून तिच्या उभारणीसाठी आणि संचालनासाठी स्थानिक मच्छीमारांचे अनुभवाधारित ज्ञान वापरले जाते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा विचार केला जातो. या घटकांच्या आधारे मासेमारीची वेळ आणि पद्धत ठरविण्याचे ज्ञान स्थानिक मच्छीमारांकडे असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== नदीतील मासेमारीच्या पद्धती ===

नदीतील पारंपरिक मासेमारीत जाळ्यांबरोबरच विविध प्रकारचे सापळे वापरले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात आठ प्रकारच्या पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यात *Koiny with ring*, *Koiny without ring*, *Palana*, *Lutha*, *Tokya*, *Pipe*, *Dapke* आणि *Huda* यांचा समावेश आहे. हे सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून तयार केलेले आहेत. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;
महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार अशा विविध रचनेचे सापळे नोंदविण्यात आले आहेत. काही सापळ्यांमध्ये आमिषाचा वापर केला जातो, तर काही सापळे आमिषाशिवाय वापरले जातात. सापळ्यांच्या रचनेत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार विविधता आढळते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटीवर आधारित मासेमारी ===

कोकणातील खाडी आणि किनारी भागातील काही पारंपरिक मासेमारी पद्धतींमध्ये भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्राचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची वेळ ठरविताना चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांसारख्या नैसर्गिक घटकांचा विचार केला जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील शिंपले, कालवे आणि इतर द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक संकलनाच्या अभ्यासात संकलनाची वेळ, पाण्याची खोली, अधिवास तसेच विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर होणारा परिणाम याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. भरती-ओहोटीच्या स्थितीनुसार अशा जलचरांच्या संकलनाच्या संधींमध्ये बदल होत असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;&gt;S. S. Gangan, S. Y. Metar, V. H. Nirmale, N. D. Chogale, A. K. Balange, M. S. Bhalekar आणि R. Pai (2013), “Indigenous knowledge in the management of Bivalve Fishery of South Konkan coast of Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), pp. 72–79.&lt;/ref&gt;

=== ऋतुनुसार मासेमारीच्या पद्धती ===

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती ऋतूनुसार बदलतात. महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. या सापळ्यांचा वापर गोड्या पाण्यातील लहान मासे, कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या स्वतंत्र अभ्यासात हे सापळे हंगामी असून त्यांचा वापर पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व पारंपरिक नदी-सापळ्यांचा वापर एकाच ऋतूत होतो असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

किनारी व खाडीतील मासेमारीतही ऋतूनुसार पद्धती आणि मासेमारीची वेळ बदलते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम हा स्थानिक ज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== सामूहिक आणि वैयक्तिक मासेमारी ===

पारंपरिक मासेमारीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या आकारमानानुसार आणि वापराच्या पद्धतीनुसार मच्छीमारांचा सहभाग बदलू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळे स्थानिक मच्छीमारांनी तयार करून वापरल्याचे नोंदविण्यात आले आहे; मात्र सर्व पारंपरिक मासेमारी पद्धतींचे सामूहिक आणि वैयक्तिक असे निश्चित वर्गीकरण या अभ्यासात केलेले नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यास १०० मच्छीमारांच्या मुलाखती आणि सहभागी नसलेल्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या आधारे करण्यात आला. या अभ्यासातून वाण मासेमारीच्या रचना, हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांसंबंधी स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील ज्ञान हे अनुभव, प्रत्यक्ष वापर आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे पारंपरिक मासेमारीत स्थानिक अनुभव आणि कौशल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== मच्छीमार समाज आणि लोकजीवन ==

कोकणातील किनारी भागातील मच्छीमार समाजाचे जीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात खाडीकिनारी असलेल्या गावांतील मच्छीमारांचा सहभाग, मासेमारीची पद्धत आणि त्यांच्याकडे असलेले स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== मच्छीमार समुदाय ===

मासेमारी हा अनेक मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक मासेमारी सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात जिल्ह्यातील नऊ तालुक्यांमधून १२० मच्छीमारांची निवड करून त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात वय, शिक्षण, व्यवसाय आणि पारंपरिक सापळ्यांच्या वापराशी संबंधित ज्ञान यांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात सहभागी झालेल्या १०० मच्छीमारांमध्ये भंडारी, भोई, कुणबी, मराठा आणि मुस्लिम समाजातील व्यक्तींची नोंद झाली. या अभ्यासातील नमुन्यात भंडारी आणि भोई समाजातील मच्छीमारांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. हा निष्कर्ष अभ्यासातील निवडलेल्या १०० मच्छीमारांपुरता असून तो संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची लोकसंख्यात्मक रचना दर्शवत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार कुटुंबांचे जीवन ===

मासेमारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उपजीविकेवर मासेमारीचा हंगाम, उपलब्ध मत्स्यसंपदा आणि मासेमारीची साधने यांचा परिणाम होतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात पारंपरिक सापळ्यांद्वारे मासेमारी करणाऱ्या मच्छीमारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती आणि त्यांच्या मासेमारीविषयक ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;BanasureSocio2023&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीतील कौशल्य हे दीर्घकाळाच्या अनुभवाशी आणि स्थानिक पर्यावरणाच्या निरीक्षणाशी संबंधित असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या मासेमारीचा अनुभव, स्थानिक परिस्थितीचे निरीक्षण आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मासेमारी आणि स्थानिक वस्ती ===

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासासाठी समुद्रकिनारा आणि खाड्यांलगतची १५ मासेमारी गावे निवडण्यात आली होती. या गावांमध्ये वाण मासेमारी खाडीकिनारी असलेल्या मच्छीमार समूहांकडून केली जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. वाण मासेमारीत साधारणपणे सात मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचेही अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

वाण मासेमारीची ठिकाणे काही गावांमध्ये विशिष्ट मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे मासेमारीची ठिकाणे, त्यांचा वापर आणि संबंधित स्थानिक ज्ञान यांना विशिष्ट गावांच्या सामाजिक संदर्भाचे स्वरूप प्राप्त होते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

=== मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमार समाजातील पारंपरिक ज्ञानामध्ये मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धती यांचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासात या घटकांशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीवरील अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना आणि वापर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असल्याचे आढळते. सापळ्यांची रचना, आकार आणि वापराची पद्धत प्रदेश तसेच उपलब्ध साहित्य आणि पकडल्या जाणाऱ्या जलचरांनुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 
मच्छीमारांचे पर्यावरणविषयक ज्ञान मासेमारीपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलचर आणि सागरी जैवविविधतेच्या निरीक्षणाशीही संबंधित असू शकते. वेंगुर्ला येथील अभ्यासात ९३ मच्छीमारांच्या मुलाखतींमधून स्थानिक समुद्रात पाच समुद्री कासवांच्या प्रजातींच्या निरीक्षणांची नोंद करण्यात आली. या अभ्यासातून लघु-स्तरीय किनारी मच्छीमारांचे पर्यावरणीय ज्ञान सागरी जीवांच्या स्थानिक उपस्थितीविषयी माहिती मिळविण्यास उपयुक्त ठरू शकते, असे निष्पन्न झाले. &lt;ref name=&quot;Phillott2021&quot;&gt;Andrea D. Phillott आणि Paloma Chandrachud (2021), “Fishers' Ecological Knowledge About Sea Turtles in Coastal Waters: A Case Study in Vengurla, India”, ''Chelonian Conservation and Biology'', 20(2), pp. 211–221.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरा ===

मासेमारीशी संबंधित सामाजिक परंपरांमध्ये विशिष्ट मासेमारीची ठिकाणे, साधनांचा वापर आणि स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मासेमारीच्या पद्धतींचा समावेश होतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीची ठिकाणे काही मच्छीमार कुटुंबांच्या पारंपरिक किंवा ऐतिहासिक मालकीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच वाण मासेमारीत मच्छीमारांचा समूह सहभागी होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची आवश्यकता वाण मासेमारीच्या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आली आहे. आधुनिक ज्ञान आणि शहरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक पारंपरिक ज्ञान कमी होण्याची शक्यता असल्याने त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय परीक्षण महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि महिलांची भूमिका ==

कोकणातील मच्छीमार कुटुंबांमध्ये महिलांचा सहभाग मासळीची वर्गवारी, विक्री, प्रक्रिया आणि विपणन यांसारख्या मासेमारीनंतरच्या कामांमध्ये आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासानुसार पुरुष प्रामुख्याने मासे पकडण्याच्या कामात, तर महिला मासळीची विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot;&gt;A. V. Bhave, A. K. Wavare, G. G. Pawar, S. G. Mengal आणि N. A. R. Solkar (2022), “Training Needs of Fisherwomen in South Konkan Region of Maharashtra State”, ''Journal of Survey in Fisheries Sciences'', 9(1), pp. 740–745.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांवरील अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करण्याची जबाबदारी महिलांकडे असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग आणि महिला सहकारी संस्थांची भूमिका यांचाही विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot;&gt;S. A. Mohite (2008), “Status of Fisherwomen Co-operative Societies in Ratnagiri District”, ''College of Fisheries, Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth'', Ratnagiri.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्वच्छता आणि प्रक्रिया ===

मासेमारीनंतर मासळीची वर्गवारी, हाताळणी आणि पुढील प्रक्रियेसाठी तयार करणे या कामांमध्ये मच्छीमार महिलांचा सहभाग आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीची वर्गवारी, विक्री आणि मासळीवर प्रक्रिया करणे ही महिलांशी संबंधित कामे असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील १०० मच्छीमार महिलांच्या अभ्यासात मासे आणि कवचधारी जलचर हाताळणी, तसेच मासळीची प्रक्रिया व जतन यांसंबंधी प्रशिक्षणाच्या गरजांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात ‘मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी’ ही महिलांनी पसंत केलेल्या प्रशिक्षण विषयांपैकी एक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

=== मासळी वाळवणे ===

मासळी वाळवणे आणि मीठ लावून टिकवणे या मासळीच्या साठवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक प्रक्रिया आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात उन्हात वाळवलेली आणि मीठ लावून वाळवलेली मासळी ही प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या प्रकारांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;&gt;K. George Joseph, V. Muraleedharan, T. S. Unnikrisnan Nair आणि N. Kalaimani (1988), “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast”, ''Fishery Technology'', 25(2).&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील महिला मच्छीमार सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात मासळीवर प्रक्रिया करण्याच्या कामांमध्ये महिलांचा सहभाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. सुक्या मासळीच्या विपणनाशी संबंधित महिलांच्या सहभागाची स्वतंत्र नोंद मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजाराच्या अभ्यासातही करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळीची विक्री ===

मासळीची विक्री आणि विपणन हे मच्छीमार महिलांच्या आर्थिक सहभागाचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरिनाटे, मिरकरवाडा, हर्णे आणि जयगड या चार प्रमुख मासेमारी केंद्रांमधील १०० मच्छीमार महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात महिला मासळीच्या विक्री व विपणनाच्या कामात सहभागी असल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासानुसार महिलांकडून मासळीची विक्री केली जात असून सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विपणनाची व्यवस्था करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले होते. अभ्यासात मध्यस्थांच्या तुलनेत सहकारी व्यवस्थेमुळे महिलांना विपणनात अधिक संघटित सहभाग मिळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

मुंबईतील मारोळ सुक्या मासळी बाजारावरील अभ्यासात हा बाजार महिलाकेंद्रित घाऊक बाजार असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. हा अभ्यास मुंबईतील बाजारावर आधारित असल्यामुळे त्याचा उपयोग कोकणातील सर्व बाजारपेठांबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot; /&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठेतील महिलांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार महिला सहकारी संस्थांच्या अभ्यासात महिलांचा मासळीच्या विपणनातील सहभाग आणि स्थानिक बाजारपेठांशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. सहकारी संस्थांमार्फत मासळीच्या विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे अभ्यासात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात मच्छीमार महिलांसाठी बाजारपेठेच्या संधी, आर्थिक जागरूकता, मासे व कवचधारी जलचर हाताळणी, मासळी प्रक्रिया आणि जतन यांसारख्या विषयांचा विचार करण्यात आला. या अभ्यासातील महिलांनी स्वयं-सहायता गटांची स्थापना आणि आर्थिक जागरूकता यांना प्रशिक्षणाच्या दृष्टीने अधिक प्राधान्य दिले. &lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

मासळीच्या विपणनातील महिलांचा सहभाग केवळ विक्रीपुरता मर्यादित नसून मासळीची वर्गवारी, हाताळणी, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी संबंधित इतर कामांशीही जोडलेला असल्याचे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Mohite2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bhave2022&quot; /&gt;

== मासेमारी आणि कोकणची खाद्यसंस्कृती ==

कोकणातील किनारी भागातील खाद्यसंस्कृतीचा स्थानिक जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीशी संबंध आहे. ताजी मासळी, सुकवलेली किंवा मीठ लावून टिकवलेली मासळी तसेच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांचा किनारी भागातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात या जलचरांच्या मत्स्यव्यवसायाची आणि स्थानिक बाजारपेठेतील त्यांच्या मागणीची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;&gt;Santosh Nagnath Bhendekar, Vaibhav Dinkar Mhatre, Geetha Sasikumar, Kolliyil Sunil Mohamed आणि Anulekshmi Chellappan (2019), “Bivalve Fishery of Sindhudurg and Ratnagiri Coast, Maharashtra, India”, ''Journal of Coastal Research'', 86, pp. 255–257.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक आहारातील मासळी ===

कोकणातील किनारी भागात उपलब्ध होणारी मासळी स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहे. मासेमारीशी निगडित उपजीविकेच्या अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक स्वतंत्र मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. यावरून ताजी आणि सुकवलेली मासळी ही स्थानिक मत्स्यव्यवसायाच्या आर्थिक व्यवहारातील महत्त्वाची उत्पादने असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;&gt;S. V. Patil, B. M. Yadav, S. S. Mandavkar, S. M. Wasave, M. M. Shirdhankar, K. J. Chaudhari, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2021), “Prioritising Alternative Livelihood Options for Fishers of Ratnagiri District, Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1).&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात *Saccostrea cucullata* या भारतीय खडकाळ कालव्याची स्थानिक नोंद ‘कालवा’ या नावाने करण्यात आली आहे. या अभ्यासात विविध प्रकारचे शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== ताज्या मासळीचा वापर ===

ताजी मासळी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उपजीविकेतील एक महत्त्वाचे उत्पादन आहे. रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांच्या उपजीविकेवरील अभ्यासात ताजी आणि सुकवलेली मासळी विकणारे लोक मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

ताजी मासळीबरोबरच कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांसारख्या द्विकपाटी जलचरांनाही स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात आढळले आहे. विशेषतः यांत्रिक मासेमारी बंद असलेल्या जून–जुलै कालावधीत या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

=== सुक्या मासळीची परंपरा ===

मासळी टिकवून ठेवण्यासाठी सूर्यप्रकाशात वाळवणे आणि मीठ लावून वाळवणे या प्रक्रिया महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर प्रचलित आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि मालवण हे पूर्वी ‘Colombo curing’ आणि ‘Mona curing’ यांसाठी प्रसिद्ध असल्याचे नमूद केले आहे. १९३०–३१ मध्ये या परिसरात सूर्यवाळवलेली, मीठ लावून वाळवलेली आणि ओलसर पद्धतीने प्रक्रिया केलेली मासळी तयार करणारी सुमारे ३३ प्रक्रिया केंद्रे कार्यरत असल्याची ऐतिहासिक नोंदही या अभ्यासात दिली आहे. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot;/&gt;
सुक्या मासळीचा संबंध साठवणुकीबरोबरच व्यापाराशीही आहे. महाराष्ट्रातील सुक्या मासळीच्या बाजारपेठेवरील अभ्यासात मुंबईतील मारोळ बाजाराचा सुक्या मासळीच्या व्यापाराच्या संदर्भात अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात मच्छीमार समुदायातील महिलांचा सुक्या मासळीच्या विपणनातील सहभागही नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kumari2016&quot;&gt;Shweta Kumari, Arpita Sharma आणि Rashmi Ambulkar (2016), “Marol Dry Fish Market of Mumbai: A Case Study”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 43(2).&lt;/ref&gt;

=== मासळी साठवण आणि प्रक्रिया ===

मासळी लवकर खराब होऊ नये यासाठी वाळवणे आणि मीठ लावणे या पारंपरिक प्रक्रिया वापरल्या जातात. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील पाच प्रमुख केंद्रांतून संकलित केलेल्या सूर्यवाळवलेल्या आणि मीठ लावून वाळवलेल्या मासळीच्या नमुन्यांचे रासायनिक, जिवाणूविषयक आणि संवेदनात्मक गुणधर्म या अभ्यासात तपासण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

प्रक्रिया केलेल्या मासळीच्या गुणवत्तेत नमुन्यानुसार मोठी विविधता आढळू शकते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील अभ्यासात मीठ लावलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि मिठाचे प्रमाण तसेच सूर्यवाळवलेल्या मासळीतील आर्द्रता आणि इतर गुणधर्मांमध्ये नमुन्यांनुसार फरक आढळला. &lt;ref name=&quot;Joseph1988&quot; /&gt;

=== मासळीशी संबंधित स्थानिक खाद्यपरंपरा ===

कोकणातील खाद्यपरंपरांचा अभ्यास करताना समुद्री माशांबरोबरच स्थानिक जलपरिसंस्थेतून मिळणाऱ्या इतर खाद्य जलचरांचाही विचार करता येतो. सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचे संकलन, उतराई आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायावरील अभ्यासात जलचरांचे अधिवास, उपलब्धता, ऋतू, संकलनाची वेळ आणि संकलनाच्या पद्धती याबाबत स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकारचे ज्ञान स्थानिक जलचरांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक पद्धती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; कोकणातील विशिष्ट पाककृती, विशिष्ट माशांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर किंवा स्थानिक खाद्यपदार्थांची नावे याबाबत प्रदेशनिहाय फरक असू शकतो. अशा स्थानिक खाद्यपरंपरांचा उल्लेख करण्यासाठी संबंधित गाव, तालुका किंवा जिल्ह्याशी थेट संबंधित विश्वसनीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== मासेमारी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागात मासेमारी ही अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेशी संबंधित आर्थिक क्रिया आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात मच्छीमार, मासेमारी नौकांचे मालक, नौकांवरील कामगार तसेच ताजी आणि सुकी मासळी विकणारे यांचा मासेमारी व त्यासंबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== पारंपरिक उपजीविकेचे साधन म्हणून मासेमारी ===

मासेमारी हा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमारांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार आहे. जिल्ह्यातील १०० सागरी मच्छीमारांचा अभ्यास करताना नौकामालक, नौकांवरील कामगार, ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते आणि इतर मासेमारीशी संबंधित व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला होता. अभ्यासातील नमुन्यात नौकामालकांचे प्रमाण ५० टक्के, नौकांवरील कामगारांचे ३५.९ टक्के आणि ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेत्यांचे १२.५ टक्के होते. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळे वापरणाऱ्या मच्छीमारांच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात १२० मच्छीमारांची यादृच्छिक निवड करून माहिती संकलित करण्यात आली. या अभ्यासातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक सापळ्यांच्या मासेमारीत गुंतलेले असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;Banasure2023&quot;&gt;A. R. Banasure, R. K. Sadawarte, B. R. Chavan, V. B. Mulye, J. M. Koli, V. R. Sadawarte आणि S. R. Adakney (2023), “Socio-economic study of traditional trap fishers in Ratnagiri district, Maharashtra”, ''Journal of Experimental Zoology India'', 26(1), pp. 943–947.&lt;/ref&gt;

=== मासळीची स्थानिक बाजारपेठ ===

मासेमारीतून मिळणाऱ्या मासळीच्या विक्रीत ताजी आणि सुकी मासळी विक्रेते सहभागी असतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी किंवा सुकी मासळी विक्रेते हे मासेमारी आणि मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील संसाधनांचा दबाव आणि उत्पन्नातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन रत्‍नागिरीतील मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींबाबतही अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासात ताजी मासळी विक्री ही मच्छीमारांनी प्राधान्य दिलेल्या पर्यायी उत्पन्नाच्या संधींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासळीची वाहतूक आणि विक्री ===

मासळीच्या विक्रीशी संबंधित कामे ही मासेमारीशी निगडित उपजीविकेचा भाग आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी आणि सुकी मासळी विकणाऱ्या व्यक्तींचा मासेमारीशी संबंधित उपजीविकेच्या गटात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

मासेमारीवरील उत्पन्नाबरोबरच मासळी विक्रीसारख्या संबंधित आर्थिक क्रियांना मच्छीमारांच्या उपजीविकेत स्थान असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे मासेमारीशी संबंधित उपजीविका ही केवळ मासे पकडण्यापुरती मर्यादित नसून मासळी विक्रीसारख्या संबंधित कामांशीही जोडलेली आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित पूरक व्यवसाय ===

मत्स्यसंपत्तीवरील वाढता दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले आणि कालवे संवर्धन तसेच निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

या पर्यायांमध्ये कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन आणि ताजी मासळी विक्री यांना अभ्यासातील मच्छीमारांनी तुलनेने अधिक प्राधान्य दिले. हे पर्याय पारंपरिक पकड मासेमारीला पर्यायी किंवा पूरक उत्पन्नाच्या संधी म्हणून अभ्यासले गेले असून त्यांना पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== मासेमारीशी संबंधित लोकपरंपरा आणि संस्कृती ==

कोकणातील मच्छीमारांचे लोकजीवन समुद्र, खाड्या आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित आहे. मासेमारीचे तंत्र, जलपरिस्थितीचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान यांसोबत काही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपराही विकसित झाल्या आहेत. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणीय ज्ञानाची आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धतींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== समुद्र आणि नदीशी संबंधित श्रद्धा ===

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समुदायांमध्ये समुद्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राची पूजा करून सुरक्षित मासेमारी आणि चांगल्या मासेमारी हंगामासाठी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची प्रथा मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot;&gt;National Fisheries Development Board, ''Fishing Festivals of India: Narali Purnima, Maharashtra'', National Fisheries Development Board, भारत सरकार.&lt;/ref&gt;

नदीशी संबंधित श्रद्धा आणि धार्मिक प्रथा कोकणातील वेगवेगळ्या भागांत भिन्न असू शकतात. मात्र सर्व कोकणातील नदीमासेमारीशी संबंधित एकसंध धार्मिक पद्धत दर्शविणारा पुरेसा विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट नदीदेवता, पूजा किंवा धार्मिक प्रथा यांचा सार्वत्रिक उल्लेख येथे केलेला नाही.

=== मासेमारीपूर्वीच्या प्रथा ===

नारळी पौर्णिमेच्या सुमारास मासेमारीची साधने आणि नौका पुढील मासेमारी हंगामासाठी तयार करण्याची परंपरा असल्याचे भारत सरकारच्या मत्स्यविषयक सांस्कृतिक दस्तऐवजात नमूद केले आहे. या काळात जाळ्यांची दुरुस्ती, नौकांची रंगरंगोटी आणि सजावट अशी कामे केली जातात. समुद्रपूजेनंतर मासेमारीच्या नव्या हंगामाला सुरुवात करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांशी संबंधित असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी नौकेची पूजा करून समुद्रात जाण्याची पद्धत महाराष्ट्रातील मच्छीमार समुदायांमध्ये प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद केले आहे. या परंपरेचा संबंध सुरक्षित समुद्रप्रवास आणि आगामी मासेमारी हंगामासाठी शुभेच्छांशी जोडला जातो. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot;&gt;महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय, ''Narali Purnima'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

=== मासेमारीशी संबंधित सण आणि धार्मिक परंपरा ===

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्रातील किनारी मच्छीमार समुदायांशी संबंधित प्रमुख सणांपैकी एक आहे. श्रावण पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात समुद्राला नारळ अर्पण केला जातो आणि सुरक्षित व यशस्वी मासेमारीसाठी प्रार्थना केली जाते. National Fisheries Development Board ने नारळी पौर्णिमेला महाराष्ट्रातील हिंदू मच्छीमार समुदायाशी संबंधित सण म्हणून नोंदविले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेचा संबंध पावसाळ्यातील विश्रांतीनंतर समुद्रात मासेमारी पुन्हा सुरू करण्याच्या परंपरेशी जोडला जातो. समुद्रपूजा, नारळ अर्पण आणि नौकेची पूजा केल्यानंतर मच्छीमार समुद्रात जाण्यास प्रारंभ करतात, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने दिली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraTourismNarali&quot; /&gt;

नारळी पौर्णिमेच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धा, समुद्राशी असलेले जीवनावश्यक नाते आणि मासेमारीच्या हंगामाशी संबंधित सामाजिक व्यवहार यांचा संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या उत्सवाला धार्मिकतेबरोबरच मच्छीमारांच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

=== लोकसमजुती आणि पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये समुद्राची स्थिती, ऋतू, वारा, चंद्रचक्र, पाण्याची परिस्थिती आणि मासेमारीची वेळ यांचे अनुभवाधारित निरीक्षण समाविष्ट असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, जाळ्याची रचना आणि मासे पकडण्याच्या पद्धतीशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीतही जलस्रोत आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार मासेमारीची साधने बदलतात. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासात सापळ्यांची रचना, वापराची पद्धत आणि उपलब्ध स्थानिक साहित्य यांच्याशी संबंधित ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात प्रजननासाठी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचे स्थानिक निरीक्षण मासेमारीच्या ऋतूविषयक ज्ञानाशी संबंधित असू शकते; मात्र स्थानिक नावांना थेट वैज्ञानिक प्रजातींशी जोडणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== मासेमारीचे लोकजीवनातील स्थान ===

मासेमारी ही कोकणातील काही किनारी समुदायांसाठी उपजीविकेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी किनारपट्टीवरील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीची साधने, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासेमारीच्या पद्धती यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

समुद्राशी संबंधित धार्मिक परंपरा, मासेमारीचे ऋतू, स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञान आणि मासळीच्या व्यापाराशी संबंधित व्यवहार यांमधून मच्छीमारांचे जीवन जलपरिसंस्थेशी जोडलेले असल्याचे दिसते. नारळी पौर्णिमेसारख्या परंपरांमध्ये या संबंधाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. &lt;ref name=&quot;NFDBNarali&quot; /&gt;

पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानात बदल होत असतानाही त्यांचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक लोकजीवन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पारंपरिक साधने, मासेमारीचे स्थानिक ज्ञान आणि जलपरिस्थितीचे निरीक्षण यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यामुळे मच्छीमार समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करता येतो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

== कोकणातील प्रमुख मत्स्यसंपदा ==

कोकणातील मत्स्यसंपदेमध्ये समुद्री मासे, नदीतील गोड्या पाण्यातील मासे तसेच खाडी आणि किनारी जलस्रोतांतील कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात मासे, क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे प्रमुख मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot;&gt;M. Srinath, Varughese Jacob, A. Kanakkan, P. T. Mani आणि J. P. Karbhari (1987), ''Appraisal of the Marine Fisheries of Maharashtra'', ''CMFRI Special Publication'', 37, pp. 1–46.&lt;/ref&gt;

=== समुद्री मासे ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख सागरी मत्स्यसंपदेत बोंबील (''Bombay duck''), कोळंबी, क्रोकर, पापलेट, परचेस, रिबनफिश आणि इतर सागरी माशांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात या मत्स्यगटांचे व्यावसायिक महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील मत्स्यसंपदा अभ्यासात नॉन-पेनेइड कोळंबी, पेनेइड कोळंबी, बोंबील, क्रोकर, इंडियन मॅकेरल, थ्रेडफिन ब्रीम, स्क्विड, रिबनफिश, गोल्डन अँचोव्ही, हॉर्स मॅकेरल आणि सिल्व्हर पापलेट यांसारख्या प्रमुख मत्स्यगटांची नोंद करण्यात आली आहे. या मत्स्यगटांची उपलब्धता महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील वेगवेगळ्या भागांत बदलत असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MarineAbundance2024&quot;&gt;“Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), 2024.&lt;/ref&gt;

=== नदीतील मासे ===

कोकणातील नद्यांमध्ये गोड्या पाण्यातील विविध माशांची मत्स्यसंपदा आढळते. दापोलीजवळील जोग नदीवरील २०२०–२०२१ या कालावधीतील अभ्यासात २२ गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली. या प्रजाती ६ गण आणि ११ कुळांमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot;&gt;Nanda Bhupal Jagtap आणि Sandesh Jagdale (2023), “Biodiversity of Fishes in Jog River in Dapoli District Ratnagiri in Maharashtra”, ''International Journal of Advancement in Life Sciences Research'', 6(1), pp. 35–41.&lt;/ref&gt;

जोग नदीतील हा अभ्यास एका विशिष्ट नदीपुरता मर्यादित असल्यामुळे त्यातील २२ प्रजाती संपूर्ण कोकणातील नदीतील मत्स्यसंपदेची पूर्ण यादी मानता येत नाही. विविध नद्यांची भौगोलिक रचना, पाण्याची स्थिती आणि जलपरिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे नदीतील माशांच्या प्रजातींची रचना नदीनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;JagtapJagdale2023&quot; /&gt;

=== खाडीतील मासे ===

कोकणातील खाड्या या समुद्राशी जोडलेल्या निमखाऱ्या जलपरिसंस्था असून त्यांमध्ये विविध प्रकारची मत्स्यसंपदा आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीवरील अभ्यासातून खाडीतील मत्स्यसंपदा आणि पारंपरिक मासेमारी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;
खाडी व किनारी भागातील मत्स्यसंपदा केवळ माशांपुरती मर्यादित नाही. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील अभ्यासात कालवे, विविध शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांचा द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot;/&gt;

=== स्थानिक पातळीवर आढळणाऱ्या इतर जलचरांचा वापर ===

कोकणातील मत्स्यसंपदेत माशांव्यतिरिक्त कोळंबी, खेकडे आणि विविध द्विकपाटी जलचरांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात क्रस्टेशियन आणि मॉलस्क हे महत्त्वाचे मत्स्यसंपदा गट म्हणून नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात भारतीय खडकाळ कालवा (''Saccostrea cucullata''), ''Meretrix meretrix'', ''Meretrix casta'', ''Paphia malabarica'', ''Katelysia opima'' आणि ''Polymedosa erosa'' या प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरीच्या किनारी भागात हिरवा शिंपला (''Perna viridis'') याचाही मत्स्यव्यवसायात समावेश असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

२०१७ मधील महाराष्ट्रातील द्विकपाटी मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले यांच्या व्यावसायिक वापराची नोंद करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील किनारी भागात या जलचरांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. &lt;ref name=&quot;Bhendekar2019&quot; /&gt;

कोळंबी आणि खेकडे यांचाही महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात समावेश होतो. त्यांच्या प्रजाती, उपलब्धता आणि पकडण्याच्या पद्धती जलपरिस्थिती व प्रदेशानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे विशिष्ट स्थानिक नावांचा किंवा प्रजातींचा उल्लेख करताना संबंधित स्थानिक किंवा शास्त्रीय स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;MarineMaharashtra1987&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील ऋतू आणि निसर्ग ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीवर ऋतू, पाण्याची स्थिती, भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा प्रभाव असतो. रत्‍नागिरीतील पारंपरिक ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी योग्य वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== पावसाळा ===

पावसाळा आणि त्यानंतरचा काळ महाराष्ट्रातील अंतर्देशीय पारंपरिक सापळ्यांच्या वापरासाठी महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील अभ्यासात पारंपरिक सापळे प्रामुख्याने पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. या सापळ्यांचा वापर लहान माशांबरोबरच कोळंबी आणि खेकडे पकडण्यासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील काही माशांच्या प्रजाती मान्सूनच्या काळात वाढलेल्या जलप्रवाहाचा उपयोग करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने स्थलांतर करतात. अशा स्थलांतराचा संबंध काही प्रजातींच्या प्रजननाशी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. उदाहरणार्थ, वैतरणा नदीतील महाशीर मासे मान्सूनमधील पुराच्या वेळी प्रजननासाठी प्रवाहाच्या दिशेने वरच्या भागाकडे स्थलांतर करतात. &lt;ref name=&quot;JadhavKatwate2020&quot;/&gt;

=== हिवाळा ===

हिवाळ्यातील मासेमारीबाबत संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान पारंपरिक पद्धत असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. वेगवेगळ्या जलस्रोतांमध्ये मत्स्यसंपदेची उपलब्धता, पाण्याची स्थिती आणि मासेमारीच्या पद्धती बदलू शकतात. त्यामुळे हिवाळ्यात विशिष्ट मासे किंवा विशिष्ट साधनांचा संपूर्ण कोकणात समान वापर होतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी मासेमारीचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर अधिवास, पाण्याची खोली, भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे ऋतूनुसार जलचरांच्या उपलब्धतेतील बदल स्थानिक संकलनाच्या पद्धतींशी संबंधित असतात. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== उन्हाळा ===

उन्हाळ्यातील पारंपरिक मासेमारीचे स्वरूप जलस्रोत आणि स्थानिक मत्स्यसंपदेनुसार बदलते. दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध प्रजातींसाठी संकलनाचा हंगाम वेगवेगळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. काही जलचरांसाठी नोव्हेंबर ते मे, तर काहींसाठी मार्च ते मे असा संकलनकाल स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय पारंपरिक मासेमारीच्या बाबतीत काही सापळे पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात वापरले जात असल्याचे महाराष्ट्रातील अभ्यासातून दिसते. त्यामुळे उन्हाळा, पावसाळा किंवा हिवाळा या प्रत्येक ऋतूत एकच पारंपरिक साधन किंवा पद्धत वापरली जाते असे म्हणता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== भरती-ओहोटी आणि चंद्रचक्र ===

खाडी आणि किनारी भागातील पारंपरिक मासेमारीत भरती-ओहोटीचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीच्या अभ्यासात मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये चंद्रचक्राचा परिणाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ आणि वाऱ्याची दिशा यांचा समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या संकलनातही भरती-ओहोटीचा परिणाम नोंदविण्यात आला आहे. स्थानिक ज्ञानानुसार कमी भरतीच्या वेळी उघड्या आंतरभरती क्षेत्रातून कालवे संकलित करणे सुलभ होते. तसेच वसंत भरतीच्या काळातील कमी भरतीमुळे कालवे, शिंपले आणि हिरवे शिंपले उपलब्ध होणाऱ्या आंतरभरती क्षेत्रात वाढ होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि पाण्याची स्थिती यांचा किनारी मासेमारी किंवा जलचर संकलनाच्या वेळेशी संबंध स्थानिक ज्ञानात आढळतो. मात्र या ज्ञानाचा उपयोग प्रत्येक मासेमारी पद्धतीत समान प्रकारे होतो असे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== हवामान आणि मासेमारीचे पारंपरिक ज्ञान ===

मच्छीमारांच्या पारंपरिक ज्ञानात हवामान, वाऱ्याची दिशा, पाण्याची स्थिती आणि ऋतू यांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील ‘वाण’ मासेमारीवरील अभ्यासात वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, मासेमारीचा हंगाम आणि मासेमारीसाठी योग्य वेळ यांचा स्थानिक ज्ञानात समावेश असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील द्विकपाटी जलचरांच्या अभ्यासात विविध अजैविक घटकांचा जलचरांच्या उपलब्धतेवर आणि स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे स्थानिक ज्ञानातून नोंदविण्यात आले आहे. या ज्ञानामध्ये जलचरांचे अधिवास, पाण्याची खोली, संकलनाची वेळ, ऋतू आणि भरती-ओहोटी यांचा विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

अंतर्देशीय मासेमारीतही ऋतू आणि जलपरिस्थितीचा साधनांच्या वापरावर परिणाम होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात त्यांचा वापर पूर्व-पावसाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात होत असल्याचे नमूद केले आहे. सापळ्यांची रचना आणि वापराची पद्धत प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

पारंपरिक हवामानविषयक ज्ञान हे दीर्घकाळाच्या अनुभव आणि निरीक्षणातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. त्याचा उपयोग मासेमारीची वेळ, साधनांची निवड आणि जलस्रोताशी संबंधित निर्णय घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र स्थानिक ज्ञानातील प्रत्येक समज वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे असे मानणे योग्य नाही. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== पारंपरिक मासेमारीतील बदल ==

कोकणातील मासेमारीच्या पद्धतींमध्ये कालानुसार नौका, जाळी, मासेमारीची साधने, मासेमारीचे क्षेत्र आणि बाजारपेठेच्या गरजांनुसार बदल झाले आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर पारंपरिक, बिगरयांत्रिकी, यंत्रचलित आणि यांत्रिक अशा विविध प्रकारच्या मासेमारी पद्धती आढळतात. पालघर आणि रायगड भागात डोल, गिलनेट, फेकजाळे, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींची नोंद आहे, तर रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंत ट्रॉलिंग, पर्ससीन, गिलनेट, गळ आणि दावण यांसारख्या पद्धतींचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावर रापण ही पारंपरिक मासेमारीची पद्धतही आढळते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाल्यानंतरही पारंपरिक मासेमारीच्या काही पद्धती अस्तित्वात आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, मत्स्यव्यवसाय विभाग, ''सागरी मत्स्यव्यवसाय'', महाराष्ट्र शासन, [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ संकेतस्थळ].&lt;/ref&gt;

=== यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव ===

महाराष्ट्राच्या सागरी मत्स्यव्यवसायात गेल्या काही दशकांत पारंपरिक मासेमारीपासून यांत्रिक मासेमारीकडे संक्रमण झाले आहे. कोकण किनारपट्टीवरील अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीच्या तुलनेत यांत्रिक मासेमारीचा विस्तार झाल्याचे आणि नौकांची क्षमता, मासेमारीची साधने व तंत्रांमध्ये बदल झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. अभ्यासकांनी या बदलांचा किनारी मत्स्यसंपत्तीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार केला आहे. &lt;ref name=&quot;Kharatmol2006&quot;&gt;Balaji Rudrappa Kharatmol, Suresh Naik आणि S. R. Kovale (2006), “Impact of mechanised fishing on inshore fisheries resources of Konkan coast of Maharashtra, India”.&lt;/ref&gt;

यांत्रिकीकरणाचा परिणाम मच्छीमारांच्या रोजगार आणि उत्पन्नाच्या रचनेवरही होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करणाऱ्या Salim यांच्या वर्सोवा, मुंबई येथील अभ्यासात मान्सून ट्रॉल बंदीच्या काळात रोजगार, गरिबी आणि उत्पन्नवाटपावर परिणाम होत असल्याचे तसेच यांत्रिक आणि पारंपरिक मासेमारी क्षेत्रांमध्ये तणाव निर्माण होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास वर्सोवा येथील असल्यामुळे त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला तंतोतंत लागू करता येत नाहीत. &lt;ref name=&quot;Salim2007&quot;&gt;S. S. Salim (2007), “Monsoon Trawl Ban and its Effects on the Livelihood of Trawl Labourers: The Case with Versova Fishing Village in Maharashtra”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 34, pp. 115–122.&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक मासेमारीची साधने ===

आधुनिक सागरी मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका, ट्रॉल जाळी, पर्ससीन जाळी, गिलनेट आणि इतर विशेषीकृत जाळ्यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील विविध भागांमध्ये लक्ष्यित मत्स्यप्रजाती आणि मासेमारीच्या क्षेत्रानुसार साधनांमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरीमध्ये ‘घन डोल’ या चार-सीम ट्रॉलचा वापर प्रामुख्याने कोळंबी पकडण्यासाठी केला जात असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GhanDol2021&quot;&gt;V. G. Yewale, M. M. Shirdhnakar, A. S. Mohite, S. K. Barve, R. H. Rathod, K. J. Chaudhari, S. V. Patil, B. M. Yadav, S. M. Wasave आणि B. V. Naik (2021), “Design and General Characteristics of 'Ghan Dol' (Four Seam Trawl) Operated from Ratnagiri, India”, ''Journal of Indian Fisheries Association'', 48(1), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

आधुनिक साधनांच्या वापरासोबत मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी जाळ्यांच्या आकारमानावर आणि विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरही नियम लागू करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात ट्रॉल जाळ्यांच्या कॉड-एंडच्या जाळीच्या आकारमानासंबंधी तरतुदी तसेच काही विशिष्ट मासेमारी तंत्रांवरील निर्बंधांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFisheriesMarine&quot; /&gt;

=== पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारीतील फरक ===

पारंपरिक आणि आधुनिक मासेमारी यांच्यात नौका, साधने, गुंतवणूक, इंधनाचा वापर, मासेमारीची क्षमता आणि कार्यक्षेत्र यांमध्ये फरक आढळतो. पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्यापासून तयार केलेली साधने आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्व असते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय मासेमारीच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्यापासून विविध आकारांचे सापळे तयार केले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt; 

आधुनिक मासेमारीमध्ये यांत्रिक किंवा यंत्रचलित नौका आणि विशेषीकृत साधनांमुळे अधिक विस्तृत क्षेत्रात मासेमारी करणे शक्य होते; मात्र त्यासाठी इंधन, देखभाल आणि भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, काही पारंपरिक सापळे तुलनेने कमी खर्चाचे असून स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेले असतात. रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांचा वापर सुरू असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot;/&gt;

=== बाजारपेठेतील बदल ===

मासेमारीच्या बदलत्या स्वरूपाबरोबर मासळीची विक्री आणि बाजारपेठेशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांमध्येही बदल झाले आहेत. पालघर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील २४० मच्छीमारांच्या अभ्यासात मध्यस्थ, व्यापारी आणि सहकारी संस्थांचे वर्चस्व, कर्ज, मासळी वाळवणे व प्रक्रिया करण्यासाठी जागेचा अभाव आणि बाजारपेठेतील मध्यस्थांचे वर्चस्व यांसारख्या सामाजिक, आर्थिक आणि विपणनविषयक अडचणी नोंदविण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;Patilkhede2018&quot;&gt;Bhagyashree Patilkhede, V. G. Patil आणि J. R. Kadam (2018), “Socio-economic and Marketing Constraints Faced by Fishermen in their Various Sustainable Livelihood Activities in Coastal Konkan Region of Maharashtra, India”, ''International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences'', 7(2), pp. 2984–2989.&lt;/ref&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील दबाव आणि मासेमारीच्या उत्पन्नातील अनिश्चितता यामुळे मच्छीमारांसाठी पर्यायी उपजीविकेच्या संधींचे महत्त्व वाढले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अभ्यासात ताजी मासळी विक्री, कांदळवन क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यपालन, बिव्हाल्व संवर्धन, सीबास संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== बदलते मच्छीमार जीवन ===

मासेमारीच्या साधनांतील, तंत्रातील आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम मच्छीमारांच्या उपजीविकेवर आणि दैनंदिन जीवनावर झाला आहे. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीशी संबंधित स्थानिक ज्ञान यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे अशा पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; पारंपरिक साधनांच्या वापरात घट होण्याची काही कारणेही संशोधनातून पुढे आली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्देशीय सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याची कमतरता आणि कमी पकड यांमुळे पारंपरिक सापळ्यांचा वापर कमी होत आहे. त्याच वेळी रत्‍नागिरीतील अभ्यासात आधुनिक युगातही काही पारंपरिक सापळे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banasure2022&quot; /&gt;

बदलत्या परिस्थितीत मच्छीमारांच्या उपजीविकेचे स्वरूप पारंपरिक पकड मासेमारीबरोबरच बाजारपेठ, पर्यायी उपजीविका, आधुनिक साधने आणि सरकारी नियमनाशी जोडले जात आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात पारंपरिक मासेमारीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

== पर्यावरणीय आव्हाने ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे, खारफुटी आणि इतर किनारी अधिवासांतील मत्स्यसंपत्तीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलप्रदूषण, मत्स्यसाठ्यांवरील मासेमारीचा दबाव, किनारपट्टीतील भौगोलिक बदल आणि हवामानातील बदल ही मत्स्यव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या आढाव्यांमध्ये मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर, जैवविविधतेचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

=== समुद्रातील प्रदूषण ===

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील समुद्रजल आणि समुद्रकिनारी गाळामध्ये विविध प्रकारच्या मानवनिर्मित प्रदूषकांची नोंद झाली आहे. संपूर्ण महाराष्ट्र किनारपट्टीचा अभ्यास करणाऱ्या एका संशोधनात सूक्ष्मप्लास्टिक, जड धातू व धातुसदृश घटक, औषधी अवशेष, वैयक्तिक निगा-संबंधित रसायने आणि प्लास्टिसायझर्स यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात सूक्ष्मप्लास्टिक हे काही प्रदूषकांसाठी वाहक किंवा स्रोत म्हणून कार्य करू शकत असल्याचे तसेच काही प्रदूषकांमुळे मासे व कवचधारी जलचरांना पर्यावरणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता दर्शविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraContaminants2023&quot;&gt;Pradeep Kumkar, Chandani R. Verma, Štěpán Hýsek, Manoj Pise, Sonia Źółtowska, Sachin M. Gosavi, Filip Mercl, Matěj Božik, Lukáš Praus, Kateřina Hanková, Radek Rinn, Pavel Klouček, Miloslav Petrtýl आणि Lukáš Kalous (2023), “Contaminants and their ecological risk assessment in beach sediments and water along the Maharashtra coast of India: A comprehensive approach using microplastics, heavy metal(loid)s, pharmaceuticals, personal care products and plasticisers”, ''Science of the Total Environment'', 892, 164712.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भाट्ये आणि आरे-वारे या समुद्रकिनाऱ्यांवर जून 2024 ते मे 2025 या कालावधीत केलेल्या अभ्यासात मॅक्रोप्लास्टिक आणि मेसोप्लास्टिक कचऱ्याची नोंद करण्यात आली. दोन्ही किनाऱ्यांवर प्लास्टिक कचऱ्याच्या प्रमाणात ऋतुनुसार फरक आढळला आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या काळाचा त्यावर परिणाम दिसून आला. &lt;ref name=&quot;RatnagiriPlastic2026&quot;&gt;Prashant S. Nalwade, Harish B. Dhamagaye, Aniruddha D. Adsul, Santosh Y. Metar, Balasaheb R. Chavan, Prathamesh J. Ade आणि Prajwal A. Pawar (2026), “Spatiotemporal variation of macroplastic debris on recreational beaches of Ratnagiri, Maharashtra, India”, ''Environmental Monitoring and Assessment'', 198(7), 682.&lt;/ref&gt;

=== नद्यांचे प्रदूषण ===

कोकणातील काही नद्यांवर नागरी सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी आणि घनकचरा यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण झाल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये आढळते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने चिपळूण परिसरातील वाशिष्ठी नदीच्या Kherdi ते Dalvatne या 3 किलोमीटरच्या प्रवाहाला Priority-V प्रदूषित नदीप्रवाह म्हणून नोंदवून त्यासाठी स्वतंत्र स्वच्छता व पुनरुज्जीवन कृती आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्यात नदीत मिसळणारे नाले, घरगुती सांडपाणी, औद्योगिक सांडपाणी, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचा विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;/&gt; वाशिष्ठी नदीच्या संबंधित कृती आराखड्यात Kherdi–Dalvatne प्रवाहात त्या वेळी सांडपाणी निर्माण होत असून त्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया करण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नदीप्रवाहाचे पुनरुज्जीवन, किमान पर्यावरणीय प्रवाह, जलसंधारण, नदीकाठची लागवड आणि जैवविविधता संवर्धन यांसारख्या उपाययोजनांचाही आराखड्यात समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot; /&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीतील घट ===

महाराष्ट्राच्या समुद्री मत्स्यसंपत्तीची स्थिती सर्व किनारी भागांत समान नाही. महाराष्ट्र किनारपट्टीवरील 33 प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या पकड-आधारित विश्लेषणात मत्स्यसाठ्यांचे प्रमाण ‘मुबलक’, ‘कमी’, ‘घटते’, ‘अवनत’ आणि ‘पूर्णपणे कोसळलेले’ अशा वर्गांमध्ये मांडण्यात आले. या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिणेकडील जिल्ह्यांमध्ये काही प्रजाती व प्रजाती-समूहांच्या उपलब्धतेत गंभीर घट आढळली; रत्‍नागिरीमध्ये केवळ 3.03 टक्के प्रजाती-समूह ‘मुबलक’ या वर्गात असल्याचे नोंदविण्यात आले. अभ्यासकांनी सातत्यपूर्ण निरीक्षण, प्रभावी व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धन उपायांची गरज व्यक्त केली आहे. &lt;ref name=&quot;CatchAbundance2024&quot;&gt;S. C. Kamble, K. J. Chaudhari, R. A. Pawar, S. M. Wasave, B. M. Yadav, S. V. Patil, P. E. Shingare, B. T. Sawant, B. V. Naik आणि V. G. Yewale (2025), “Catch-based Marine Fish Abundance along the Maharashtra Coast of India”, ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research'', 42(2), pp. 109–121. (अंक 2024.)&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील ट्रॉल मासेमारीच्या अभ्यासात 136 ट्रॉल हॉल्सच्या विश्लेषणातून बहुदिवसीय ट्रॉलर्समध्ये एकदिवसीय ट्रॉलर्सच्या तुलनेत पकड आणि टाकाऊ मासळीचे सरासरी प्रमाण अधिक आढळले. रत्‍नागिरीच्या नैऋत्येकडील समुद्रक्षेत्रात मासेमारीचा दबाव अधिक असल्याचेही या अभ्यासात आढळले. अभ्यासकांनी मत्स्यसंपत्तीच्या दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी योग्य व्यवस्थापन उपायांची आवश्यकता अधोरेखित केली आहे. &lt;ref name=&quot;Singh2023&quot;&gt;Jaspreet Singh, Kamal Sarma, A. K. Jaiswar, A. S. Mohite, S. K. Ahirwal, R. Samanta आणि Latha Shenoy (2023), “Comparative footprint studies of single and multiday trawl fishing along Ratnagiri coast, Maharashtra, India”, ''Indian Journal of Fisheries'', 70(2), pp. 19–27.&lt;/ref&gt;

=== किनारपट्टीतील बदल ===

किनारपट्टीवर लाटा, गाळाची हालचाल आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी हस्तक्षेपामुळेही भौगोलिक बदल होत असतात. रत्‍नागिरी तालुक्यात 1989, 1999, 2004 आणि 2009 या वर्षांच्या उपग्रह प्रतिमांचा वापर करून केलेल्या अभ्यासात किनारपट्टीवरील धूप आणि गाळसंचयन या दोन्ही प्रकारचे बदल नोंदविण्यात आले. अभ्यासानुसार 1989 ते 2009 या कालावधीत 73 हेक्टर क्षेत्राची धूप आणि 233 हेक्टर क्षेत्राचे गाळसंचयन झाले. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot;&gt;Sandip Markad, Ajay Nakhawa, Sushil Kamble, Mangesh Shirdhankar, Ashish Mohite आणि Ketan Chuadhari (2014), “Detection of Shoreline Changes in Ratnagiri Block, Maharashtra, India using Remote Sensing and GIS Techniques”, ''Fishery Technology'', 51(4), pp. 229–233.&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात समुद्रकिनारे, खारफुटी, नदीमुखे, वाळूचे पट्टे आणि इतर किनारी नैसर्गिक संसाधने तसेच बंदरे, मासळी उतरविण्याची केंद्रे, जेटी आणि संरक्षक भिंती यांसारख्या मानवनिर्मित संरचनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे किनारी अधिवासांचे संरक्षण आणि किनारी पायाभूत सुविधांचा विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे मत्स्यव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Markad2014&quot; /&gt;

=== हवामान बदलाचा परिणाम ===

महाराष्ट्राच्या राज्य हवामान कृती आराखड्यात तापमान, पर्जन्यमान, समुद्रपातळी वाढ, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे यांसारख्या हवामानविषयक धोक्यांचा विचार करण्यात आला आहे. हवामानातील अशा बदलांचा कृषी, जलसंपदा, किनारी भाग आणि उपजीविकांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्राचा सुधारित राज्य हवामान कृती आराखडा 2020–2030 या कालावधीसाठी तयार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraClimate&quot;&gt;महाराष्ट्र राज्य पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change 2020–2030'', महाराष्ट्र शासन.&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या 2026–2030 हवामान-लवचिकता आराखड्यात मत्स्यव्यवसायासाठी हवामान-लवचिक मत्स्यपालन, सुरक्षित व इंधन-कार्यक्षम नौकांचे आधुनिकीकरण, सौरऊर्जेवर आधारित शीतसाखळी आणि किनारी उपजीविकांचे विविधीकरण यांसारख्या उपाययोजनांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. यावरून हवामान बदल हा जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या नियोजनातील एक महत्त्वाचा घटक बनत असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriClimateFisheries&quot;&gt;iForest, ''Ratnagiri District Climate Resilience and Strategic Plan 2026–2030'', 2026.&lt;/ref&gt;

=== पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

पारंपरिक मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी मत्स्यसाठ्यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, मासेमारीवरील नियमन, प्रजनन काळातील संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार आवश्यक ठरतो. महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत राज्याच्या सागरी क्षेत्रातील मासेमारीचे नियमन केले जाते. या कायद्याअंतर्गत शासनाला मासेमारीच्या पद्धती, क्षेत्र, नौका आणि साधनांबाबत नियमन करण्याचे अधिकार आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;&gt;महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981; महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन नियम, 1982.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील मासेमारी नियमनाच्या संदर्भात पारंपरिक मासेमारीचे संरक्षण आणि मत्स्यसाठ्यांचे संवर्धन ही उद्दिष्टे शासनाच्या विविध नियामक उपाययोजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहेत. काही मासेमारी पद्धतींवर क्षेत्रीय किंवा कालावधीवर आधारित निर्बंध लागू करण्यात आले असून लहान किंवा अपरिपक्व माशांची मोठ्या प्रमाणावर पकड टाळण्याच्या दृष्टीनेही नियमन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulationOrder&quot;&gt;महाराष्ट्र शासन, कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, 1981 अंतर्गत आदेश, 2 नोव्हेंबर 2023.&lt;/ref&gt;

पारंपरिक मच्छीमारांचे स्थानिक पर्यावरणविषयक ज्ञानही मत्स्यव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धतींबाबत स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचा अभ्यास स्थानिक जलपरिस्थिती आणि पारंपरिक मासेमारीच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

शाश्वत मत्स्यव्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक निरीक्षण, मत्स्यसाठ्यांचे नियमन आणि स्थानिक समुदायांच्या अनुभवाधारित ज्ञानाचा समन्वय महत्त्वाचा ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील मत्स्यव्यवसायाच्या अभ्यासांमध्येही मत्स्यसंपत्तीचा शाश्वत वापर आणि जैवविविधता संवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot; /&gt;

== पारंपरिक ज्ञानाचे महत्त्व ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाचे दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अनुभवाधारित ज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मच्छीमारांना त्यांच्या परिसरातील जलपरिसंस्था, ऋतू, भरती-ओहोटी, वारा, जलचरांची उपलब्धता आणि मासेमारीच्या योग्य पद्धतींबाबत अनुभवातून माहिती प्राप्त होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासानुसार स्थानिक ज्ञान हे अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt;

=== स्थानिक पर्यावरणाचे ज्ञान ===

पारंपरिक मच्छीमारांचे ज्ञान त्यांच्या विशिष्ट जलपरिसराशी जोडलेले असते. कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारचे जलचर आढळतात, कोणत्या ऋतूत त्यांची उपलब्धता बदलते आणि कोणत्या खोलीवर किंवा अधिवासात मासेमारी करावी, यासंबंधीचे ज्ञान सातत्यपूर्ण निरीक्षणातून विकसित होते. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रजातींचे अधिवास, मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली यासंबंधी स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

रत्‍नागिरी किनाऱ्यावरील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासातही मच्छीमारांच्या स्थानिक पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधातून मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती याबाबतचे स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. हा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वाण मासेमारीशी संबंधित 100 मच्छीमारांच्या नमुन्यावर आधारित होता. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt;

=== जलप्रवाह आणि माशांच्या हालचालींचे ज्ञान ===

नदी, खाडी आणि नदीमुखातील मासेमारीमध्ये पाण्याचा प्रवाह, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हालचाली यांचे ज्ञान महत्त्वाचे असते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात भरती-ओहोटी, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांचा मासेमारीच्या कार्यपद्धतीशी असलेला संबंध नोंदविण्यात आला आहे. जाळ्यात अडकलेल्या माशांचे संकलन करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरली जाणारी साधने आणि पद्धतींचेही दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

गोड्या पाण्यातील पारंपरिक सापळ्यांमध्येही जलप्रवाह आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार साधनांच्या रचनेत विविधता आढळते. महाराष्ट्रातील सहा जिल्ह्यांतील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासात आयताकृती, शंकूाकार आणि दंडगोलाकार सापळे तसेच आमिषयुक्त व आमिषविरहित सापळ्यांची नोंद झाली आहे. या सापळ्यांची रचना प्रदेश आणि उपलब्ध साहित्य यानुसार बदलत असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== ऋतू आणि हवामानाचे पारंपरिक ज्ञान ===

मासेमारीच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये ऋतू, वाऱ्याची दिशा, चंद्रचक्र, भरती-ओहोटी आणि जलचरांच्या हंगामी उपलब्धतेचे निरीक्षण केले जाते. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, मासेमारीसाठी पसंतीची वेळ, चंद्रचक्र आणि वाऱ्याची दिशा यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीच्या अभ्यासातही विविध अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेवर होणारा परिणाम स्थानिक ज्ञानाचा भाग असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. प्रजातीविशिष्ट अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबतचे ज्ञान या मासेमारीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात आढळले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

=== पारंपरिक साधनांचे ज्ञान ===

पारंपरिक मासेमारीची साधने स्थानिक उपलब्ध साहित्य, जलपरिसर आणि लक्ष्यित जलचरांच्या स्वरूपानुसार विकसित झाली आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील सापळ्यांच्या अभ्यासात विविध सापळ्यांची रचना, आकार, साहित्य आणि वापरण्याची पद्धत यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळली आहे. अभ्यासानुसार हे सापळे मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केलेल्या पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे तयार व वापरले जातात. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीमध्ये ‘पाग’, ‘शिशा’ आणि ‘झिले’ यांसारखी स्थानिक साधने जाळ्यात अडकलेले मासे गोळा करण्यासाठी वापरली जात असल्याचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. या साधनांचा वापर वाण मासेमारीच्या स्थानिक कार्यपद्धतीचा एक भाग असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

पारंपरिक साधनांचे ज्ञान केवळ त्यांची निर्मिती करण्यापुरते मर्यादित नसून कोणत्या परिस्थितीत कोणते साधन वापरावे, त्याची रचना कशी असावी आणि त्याचा वापर कसा करावा याचाही त्यात समावेश होतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक सापळ्यांच्या अभ्यासानुसार कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड यांसारख्या कारणांमुळे पारंपरिक सापळ्यांची संख्या कमी होत आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

=== पुढील पिढीकडे ज्ञानाचे हस्तांतरण ===

पारंपरिक मासेमारीचे ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून पुढील पिढीकडे होणाऱ्या ज्ञानहस्तांतरणातून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात स्थानिक ज्ञानाची निर्मिती अनुभव, प्रयोग आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या माहितीच्या हस्तांतरणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील पारंपरिक मत्स्यसापळ्यांच्या अभ्यासात पारंपरिक साधनांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे. कच्च्या मालाची अनुपलब्धता, साधने तयार करण्यासाठी आवश्यक कौशल्याचा अभाव आणि कमी पकड ही त्यामागील कारणे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक साधनांचे आणि त्यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीवरील अभ्यासकांनी आधुनिक ज्ञान आणि नागरीकरणाच्या प्रभावामुळे स्थानिक मत्स्यज्ञान नष्ट होण्यापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण, संकलन आणि शास्त्रीय पडताळणी करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या मासेमारीच्या पद्धती जतन करणे नव्हे, तर त्या पद्धतींमागील स्थानिक पर्यावरणाचे निरीक्षण, साधनांचा वापर आणि अनुभवाधारित माहिती यांचे दस्तऐवजीकरण करणे होय. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

== संवर्धन आणि शाश्वत मासेमारी ==

कोकणातील पारंपरिक मासेमारी समुद्र, खाड्या, नद्या, नदीमुखे आणि त्यांतील जलचरांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन, जलचरांच्या अधिवासांचे संरक्षण आणि मासेमारीवरील योग्य नियमन हे या उपजीविकेच्या दीर्घकालीन सातत्याशी संबंधित आहेत. महाराष्ट्रात सागरी मासेमारीचे नियमन करण्यासाठी महाराष्ट्र सागरी मासेमारी नियमन अधिनियम, १९८१ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेले नियम व आदेश लागू आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraMarineRegulation&quot;/&gt;

=== पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व ===

पारंपरिक मासेमारीच्या अनेक पद्धती स्थानिक जलपरिस्थिती, ऋतू, भरती-ओहोटी आणि उपलब्ध जलचरांच्या निरीक्षणावर आधारित आहेत. रत्‍नागिरीतील वाण किंवा स्टेक-नेट मासेमारीच्या अभ्यासात मासेमारीचा हंगाम, योग्य वेळ, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा आणि मासेमारीच्या पद्धती यांच्याशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व केवळ सांस्कृतिक परंपरेपुरते मर्यादित नसून स्थानिक जलपरिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या अनुभवाधारित ज्ञानाच्या दृष्टीनेही आहे. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot;/&gt; महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड्या पाण्यातील मासेमारीच्या साधनांच्या अभ्यासात स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि जलपरिस्थितीनुसार विविध प्रकारचे सापळे विकसित झाल्याचे आढळते. या सापळ्यांची रचना व वापर याबाबतचे ज्ञान पारंपरिक मच्छीमारांनी पूर्वजांकडून प्राप्त केले असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा साधनांचे दस्तऐवजीकरण केल्याने स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि साधननिर्मितीशी संबंधित ज्ञान नोंदवून ठेवता येते. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot;/&gt;

=== मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन ===

मत्स्यसंपत्तीचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्रात मासेमारीच्या प्रयत्नांवर, क्षेत्रांवर, साधनांवर आणि कालावधीवर विविध प्रकारचे नियमन करण्यात आले आहे. यामध्ये पावसाळी मासेमारीबंदी, यांत्रिक मासेमारीसाठी विशिष्ट क्षेत्रीय निर्बंध, जाळ्यांच्या आसाच्या आकारासंबंधी नियम आणि काही विशिष्ट मासेमारी पद्धतींवरील निर्बंध यांचा समावेश आहे. महाराष्ट्राच्या सागरी मासेमारी नियमनाच्या चौकटीत १ जून ते ३१ जुलै या कालावधीतील हंगामी मासेमारीबंदीची तरतूद नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot;&gt;ICAR–Central Marine Fisheries Research Institute, ''Training Manual on Fisheries Management Practices and Techniques'', 2024, महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसाय नियमनाची रूपरेषा.&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनात यांत्रिक मासेमारीच्या क्षेत्रावर, ट्रॉल जाळ्यांच्या आसाच्या आकारावर आणि विशिष्ट प्रकारच्या जाळ्यांच्या वापरावरही निर्बंध आहेत. या उपाययोजनांचा उद्देश मासेमारीच्या प्रयत्नांचे नियमन, लहान किंवा अपरिपक्व माशांची अनावश्यक पकड कमी करणे आणि मत्स्यसंपत्तीचे व्यवस्थापन करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

मत्स्यसंपत्तीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी उपजीविकेचाही विचार करण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १०० मच्छीमारांच्या अभ्यासात खारफुटी क्षेत्रातील खेकडा संवर्धन, खुल्या समुद्रातील पिंजरा मत्स्यसंवर्धन, ताजी मासळी विक्री, सीबास संवर्धन, शिंपले-कालवे संवर्धन आणि निमखाऱ्या पाण्यातील कोळंबीपालन हे पर्यायी उपजीविकेचे पर्याय म्हणून ओळखण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot;/&gt;

=== नदी आणि खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण ===

नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि आंतरज्वारीय क्षेत्रे ही मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले आणि इतर जलचरांसाठी महत्त्वाची अधिवासस्थाने आहेत. महाराष्ट्रातील पारंपरिक अंतर्गत मासेमारीच्या अभ्यासात विविध प्रकारचे सापळे नदी आणि इतर अंतर्गत जलक्षेत्रांमध्ये वापरले जात असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;Lekshmi2023&quot; /&gt;

दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व मासेमारीवरील अभ्यासात विविध बिव्हाल्व प्रजातींच्या अधिवास, हंगाम, मासेमारीची वेळ आणि खोली याबाबत स्थानिक ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. तसेच भरती-ओहोटी आणि इतर अजैविक घटकांचा बिव्हाल्वच्या स्थिती व उपलब्धतेशी संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;Gangan2013&quot;/&gt; नदी व खाडी परिसंस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी जलप्रदूषणावर नियंत्रण, सांडपाण्याचे व्यवस्थापन, नदीमुख व खारफुटी अधिवासांचे संरक्षण आणि जलचरांच्या अधिवासाचे जतन यांना महत्त्व आहे. अशा उपाययोजनांचा उद्देश केवळ मासेमारीची उपलब्धता टिकवणे नसून संबंधित जलपरिसंस्थेतील जैवविविधतेचेही संरक्षण करणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;MPCB_Vashishti&quot;&gt;महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ''Report on Action Plan for Clean-up of Polluted Stretch of Vashishti River'', जून २०१९.&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

पारंपरिक मच्छीमार हे समुद्र, खाडी आणि नदी परिसंस्थांशी दीर्घकाळ जोडलेले असल्यामुळे त्यांच्या स्थानिक ज्ञानाचा मत्स्यव्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो. रत्‍नागिरीतील वाण मासेमारीच्या अभ्यासात हंगाम, चंद्रचक्र, वाऱ्याची दिशा, मासेमारीची योग्य वेळ आणि मासेमारीच्या पद्धती यासंबंधीचे अनुभवाधारित ज्ञान नोंदविण्यात आले आहे. अशा ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक मत्स्यपरंपरा आणि जलपरिस्थिती समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;Uskelwar2017&quot; /&gt;

महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्यव्यवसायाच्या नियमनामध्ये पारंपरिक मच्छीमारांच्या हितांचा आणि मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे. पावसाळी मासेमारीबंदी, क्षेत्रीय निर्बंध आणि विविध मासेमारी साधनांवरील नियमन हे या व्यवस्थापन चौकटीचा भाग आहेत. &lt;ref name=&quot;MaharashtraFishingRegulation2024&quot; /&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग मासेमारीपुरता मर्यादित न ठेवता मत्स्यसंपत्तीचे निरीक्षण, स्थानिक अधिवासांचे संरक्षण, नियमांचे पालन आणि पर्यायी उपजीविकेच्या उपक्रमांपर्यंत विस्तारता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यायी उपजीविकेच्या अभ्यासात मच्छीमारांकडून वैयक्तिक मुलाखती आणि समूहचर्चांच्या माध्यमातून त्यांच्या पसंतीच्या पर्यायी उपजीविकांचा अभ्यास करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;Patil2021&quot; /&gt;

शाश्वत मासेमारीचे उद्दिष्ट केवळ मासळीचे उत्पादन वाढविणे नसून मत्स्यसाठे, जलचरांचे अधिवास, स्थानिक पर्यावरण आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या मच्छीमार समुदायांचे दीर्घकालीन हित यांचा समतोल राखणे हे आहे. त्यामुळे पारंपरिक ज्ञान, वैज्ञानिक मत्स्यव्यवस्थापन, प्रभावी नियमन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा समन्वय हा कोकणातील पारंपरिक मत्स्यपरंपरेच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. &lt;ref name=&quot;Lakra2021&quot;&gt;W. S. Lakra, S. Ramkumar आणि A. Gopalakrishnan (2021), “Marine fisheries and biodiversity management in Maharashtra: Status, challenges and opportunities”, ''The Indian Journal of Animal Sciences'', 91(2), pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
File:FMIB 33830 Fish Basket Trap.jpeg|पारंपरिक मासेमारीचा सापळा
File:Parked boats at Anjarle Creek.jpg|अंजारले खाडीतील मासेमारीच्या होड्या
File:Bamboo Fishing Trap.jpg|बांबूपासून तयार केलेला पारंपरिक मासेमारी सापळा
File:Motorized canoe fishing Industry of Chivla beach..JPG|चिवला समुद्रकिनाऱ्यावरील यांत्रिक मासेमारी
File:Gorai Beach fishing boats.jpg|गोराई समुद्रकिनाऱ्यावरील मासेमारीच्या होड्या
File:Fishing Boat in Bhagwati Bandar, Ratnagiri.jpg|रत्‍नागिरीतील भगवती बंदर येथील मासेमारीची होडी
File:Fishing boats at'Sassoon Docks' in Mumbai..JPG|मुंबईतील ससून डॉक येथील मासेमारीच्या होड्या
&lt;/gallery&gt;

== हेही पाहा ==
* [[मासेमारी]]
* [[कोकण]]
* [[महाराष्ट्रातील नद्या]]
* [[खारफुटी]]
* [[लोकसंस्कृती]]

== बाह्य दुवे ==
* [https://fisheries.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — मत्स्यव्यवसाय विभाग]
* [https://www.mbai.org.in/ Journal of the Marine Biological Association of India]
* [https://epubs.icar.org.in/ भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची (ICAR) ई-पुस्तकालय प्रणाली]
* [https://www.cmfri.org.in/ केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था (CMFRI)]
{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:कोकण]]</text>
      <sha1>jxd3uy7d5d5bnle74wp9bpqmg02gd3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची ८वी घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384910</id>
    <revision>
      <id>2716958</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1278496749|Eighth Amendment of the Constitution of India]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2716958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2976" sha1="j1se8116ht5ui7kbjuq4kl15199ycri" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''[[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाची]] आठवी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (आठवी दुरुस्ती) अधिनियम, १९५९''' म्हणून ओळखली जाते. हिने लोकसभा आणि राज्य विधानसभेमध्ये [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी]] जागांचे आरक्षण आणि [[अँग्लो-इंडियन]] लोकांचे प्रतिनिधित्व यांचा कालावधी दहा वर्षांसाठी, म्हणजेच २६ जानेवारी १९७० पर्यंत वाढवण्यासाठी संविधानाच्या अनुच्छेद ३३४ मध्ये दुरुस्ती केली. अनुच्छेद ३३४ मध्ये असे नमूद केले होते की ह्या जागांचे आरक्षण संविधानाच्या प्रारंभापासून, म्हणजे २६ जानेवारी १९६० पासून, दहा वर्षांच्या कालावधीत संपुष्टात आले पाहिजे.

आठव्या घटनादुरुस्तीने ह्या आरक्षणाचा कालावधी १९७० पर्यंत वाढवला. आरक्षणाचा कालावधी अनुक्रमे २३ व्या, ४५ व्या, ६२ व्या, ७९ व्या, [[भारतीय संविधानाची ९५वी घटनादुरुस्ती|९५ व्या]] आणि [[भारतीय संविधानाची १०४वी घटनादुरुस्ती|१०४ व्या]] घटनादुरुस्तीद्वारे १९८०,&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Ud6XQOz4bhwC&amp;dq=The+Constitution+%28Eighth+Amendment%29+Act%2C+1959&amp;pg=PA450|title=Equality Justice and Reverse Discrimination|last=C.L. Anand|publisher=Mittal Publications|page=17|access-date=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; १९९०, २०००, २०१०, २०२० आणि २०३० पर्यंत वाढवण्यात आला.{{भारताचे संविधान}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:नेहरुकाळातील प्रशासन]]
[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]</text>
      <sha1>j1se8116ht5ui7kbjuq4kl15199ycri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717274</id>
      <parentid>2716958</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3032" sha1="74920zbxtvl96ge8e5a7qj3m59i5sbp" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''[[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाची]] आठवी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (आठवी दुरुस्ती) अधिनियम, १९५९''' म्हणून ओळखली जाते. हिने लोकसभा आणि राज्य विधानसभेमध्ये [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी]] जागांचे आरक्षण आणि [[अँग्लो-इंडियन]] लोकांचे प्रतिनिधित्व यांचा कालावधी दहा वर्षांसाठी, म्हणजेच २६ जानेवारी १९७० पर्यंत वाढवण्यासाठी संविधानाच्या अनुच्छेद ३३४ मध्ये दुरुस्ती केली. अनुच्छेद ३३४ मध्ये असे नमूद केले होते की ह्या जागांचे आरक्षण संविधानाच्या प्रारंभापासून, म्हणजे २६ जानेवारी १९६० पासून, दहा वर्षांच्या कालावधीत संपुष्टात आले पाहिजे.

आठव्या घटनादुरुस्तीने ह्या आरक्षणाचा कालावधी १९७० पर्यंत वाढवला. आरक्षणाचा कालावधी अनुक्रमे २३ व्या, ४५ व्या, ६२ व्या, ७९ व्या, [[भारतीय संविधानाची ९५वी घटनादुरुस्ती|९५ व्या]] आणि [[भारतीय संविधानाची १०४वी घटनादुरुस्ती|१०४ व्या]] घटनादुरुस्तीद्वारे १९८०,&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Ud6XQOz4bhwC&amp;dq=The+Constitution+%28Eighth+Amendment%29+Act%2C+1959&amp;pg=PA450|title=Equality Justice and Reverse Discrimination|last=C.L. Anand|publisher=Mittal Publications|page=17|access-date=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; १९९०, २०००, २०१०, २०२० आणि २०३० पर्यंत वाढवण्यात आला.{{भारताचे संविधान}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:नेहरुकाळातील प्रशासन]]
[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]
[[वर्ग:१९५९ मधील भारत]]</text>
      <sha1>74920zbxtvl96ge8e5a7qj3m59i5sbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ई. डब्ल्यू. स्वाँटन इलेव्हन क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९६३-६४</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384911</id>
    <redirect title="ई. डब्ल्यू. स्वांटन इलेव्हन क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९६३-६४" />
    <revision>
      <id>2716966</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2716966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="8ou9a13izdfsyxf3z7i1zhe5nht13dw" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ई. डब्ल्यू. स्वांटन इलेव्हन क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९६३-६४]]</text>
      <sha1>8ou9a13izdfsyxf3z7i1zhe5nht13dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९४-९५</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384912</id>
    <redirect title="मॅरिलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९४-९५" />
    <revision>
      <id>2716969</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९४-९५]] वरुन [[मॅरिलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९४-९५]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2716969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="2h8vmx3peinauoh65e8c58gkgtpyg8h" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मॅरिलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९४-९५]]</text>
      <sha1>2h8vmx3peinauoh65e8c58gkgtpyg8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५-०६</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384913</id>
    <redirect title="मॅरिलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५-०६" />
    <revision>
      <id>2716972</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५-०६]] वरुन [[मॅरिलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५-०६]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2716972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="5ejn3vzt53c9tuzqb7p57rfw2sz8pbx" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मॅरिलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५-०६]]</text>
      <sha1>5ejn3vzt53c9tuzqb7p57rfw2sz8pbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केनिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९–२०००</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384914</id>
    <redirect title="केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९–२०००" />
    <revision>
      <id>2716974</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[केनिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९–२०००]] वरुन [[केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९–२०००]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2716974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="2whmbxm1gnheq7l9eb2jz1xbbxxi3r8" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९–२०००]]</text>
      <sha1>2whmbxm1gnheq7l9eb2jz1xbbxxi3r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केनिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384915</id>
    <redirect title="केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२" />
    <revision>
      <id>2716981</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[केनिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२]] वरुन [[केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2716981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="iqawi8ffa9qk0nrlkpfx9agatgzuh0t" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[केन्या क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२]]</text>
      <sha1>iqawi8ffa9qk0nrlkpfx9agatgzuh0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टांझानियन क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००६-०७</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384916</id>
    <redirect title="टांझानिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००६-०७" />
    <revision>
      <id>2716994</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[टांझानियन क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००६-०७]] वरुन [[टांझानिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००६-०७]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत</comment>
      <origin>2716994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="szdr65rhz76nr2tw68zng7cs4mqac4m" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[टांझानिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००६-०७]]</text>
      <sha1>szdr65rhz76nr2tw68zng7cs4mqac4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Ratnadeepl</title>
    <ns>3</ns>
    <id>384917</id>
    <revision>
      <id>2716995</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2716995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="270" sha1="drernkm957key9bxkg04tq229hwzr97" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Ratnadeepl}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:२५, ५ ऑक्टोबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>drernkm957key9bxkg04tq229hwzr97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Amitdandge01</title>
    <ns>3</ns>
    <id>384918</id>
    <revision>
      <id>2717001</id>
      <timestamp>2026-10-05T15:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2717001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="272" sha1="bxpy84zsdkz5135decje7yi4a4tpe3g" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Amitdandge01}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:४१, ५ ऑक्टोबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>bxpy84zsdkz5135decje7yi4a4tpe3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384919</id>
    <redirect title="ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान" />
    <revision>
      <id>2717015</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान.]] वरुन [[ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2717015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="1szss8r3wpm6y77dhg8oi7t3yljf2zo" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान]]</text>
      <sha1>1szss8r3wpm6y77dhg8oi7t3yljf2zo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384920</id>
    <redirect title="केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क" />
    <revision>
      <id>2717021</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क.]] वरुन [[केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क]] ला हलविला</comment>
      <origin>2717021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="on30g3yf507d1ssenfg3p1ekjf7qh9b" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क]]</text>
      <sha1>on30g3yf507d1ssenfg3p1ekjf7qh9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384921</id>
    <redirect title="कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क" />
    <revision>
      <id>2717023</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क.]] वरुन [[कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क]] ला हलविला</comment>
      <origin>2717023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="bhnv8wk24jhjnffcazw1scjug4l5yjd" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क]]</text>
      <sha1>bhnv8wk24jhjnffcazw1scjug4l5yjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डेनाली राष्ट्रीय उद्यान.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384922</id>
    <redirect title="डेनाली राष्ट्रीय उद्यान" />
    <revision>
      <id>2717028</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[डेनाली राष्ट्रीय उद्यान.]] वरुन [[डेनाली राष्ट्रीय उद्यान]] ला हलविला</comment>
      <origin>2717028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="13y14ygsk387t1hhilyggath8io7bah" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[डेनाली राष्ट्रीय उद्यान]]</text>
      <sha1>13y14ygsk387t1hhilyggath8io7bah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>माउंट रेनियर राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384923</id>
    <redirect title="माउंट रेनियेर नॅशनल पार्क" />
    <revision>
      <id>2717032</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="jrwcszd2wrzp5s7d3ngh8vzjd0olekz" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[माउंट रेनियेर नॅशनल पार्क]]</text>
      <sha1>jrwcszd2wrzp5s7d3ngh8vzjd0olekz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऑलिंपिक राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384924</id>
    <redirect title="ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान" />
    <revision>
      <id>2717033</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2717033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="1szss8r3wpm6y77dhg8oi7t3yljf2zo" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ऑलिम्पिक राष्ट्रीय उद्यान]]</text>
      <sha1>1szss8r3wpm6y77dhg8oi7t3yljf2zo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>काटमाई राष्ट्रीय उद्यान आणि अभयारण्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384925</id>
    <redirect title="काटमाई राष्ट्रीय उद्यान" />
    <revision>
      <id>2717034</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="63l9g0qz838xkxfriw1qvulk99toj2i" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[काटमाई राष्ट्रीय उद्यान]]</text>
      <sha1>63l9g0qz838xkxfriw1qvulk99toj2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केनाई फियोर्ड्स राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384926</id>
    <redirect title="केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क" />
    <revision>
      <id>2717035</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="on30g3yf507d1ssenfg3p1ekjf7qh9b" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[केनाई फ्योर्ड्स नॅशनल पार्क]]</text>
      <sha1>on30g3yf507d1ssenfg3p1ekjf7qh9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोबुक व्हॅली राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384927</id>
    <redirect title="कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क" />
    <revision>
      <id>2717036</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="bhnv8wk24jhjnffcazw1scjug4l5yjd" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[कोबुक व्हॅली नॅशनल पार्क]]</text>
      <sha1>bhnv8wk24jhjnffcazw1scjug4l5yjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लेक क्लार्क राष्ट्रीय उद्यान आणि अभयारण्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384928</id>
    <redirect title="लेक क्लार्क राष्ट्रीय उद्यान" />
    <revision>
      <id>2717037</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="o5si3yf0n4sp38unujkyqf5ewd4jvs0" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[लेक क्लार्क राष्ट्रीय उद्यान]]</text>
      <sha1>o5si3yf0n4sp38unujkyqf5ewd4jvs0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गेट्स ऑफ द आर्क्टिक राष्ट्रीय उद्यान आणि अभयारण्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384929</id>
    <redirect title="गेट्स ऑफ द आर्क्टिक नॅशनल पार्क" />
    <revision>
      <id>2717038</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="78jsxn215p4um8hmlkaxxxyerglwfkm" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[गेट्स ऑफ द आर्क्टिक नॅशनल पार्क]]</text>
      <sha1>78jsxn215p4um8hmlkaxxxyerglwfkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ग्लेशियर राष्ट्रीय उद्यान (अमेरिका)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384930</id>
    <redirect title="ग्लेशियर बे राष्ट्रीय उद्यान" />
    <revision>
      <id>2717039</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="3qzpwemab7l97lrpxkzztvs9uv2nf86" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ग्लेशियर बे राष्ट्रीय उद्यान]]</text>
      <sha1>3qzpwemab7l97lrpxkzztvs9uv2nf86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डेनाली राष्ट्रीय उद्यान आणि अभयारण्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384931</id>
    <redirect title="डेनाली राष्ट्रीय उद्यान" />
    <revision>
      <id>2717040</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="5bod4tpx0orubccu9al2zdqr97nbipz" xml:space="preserve">डेनाली राष्ट्रीय उद्यान</text>
      <sha1>5bod4tpx0orubccu9al2zdqr97nbipz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717042</id>
      <parentid>2717040</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="13y14ygsk387t1hhilyggath8io7bah" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[डेनाली राष्ट्रीय उद्यान]]</text>
      <sha1>13y14ygsk387t1hhilyggath8io7bah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रँगेल-सेंट एलियास राष्ट्रीय उद्यान आणि अभयारण्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384932</id>
    <redirect title="रँगेल-सेंट एलियास राष्ट्रीय उद्यान" />
    <revision>
      <id>2717043</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="jmqfua6u33jby9ggaeftq5yqsof8ycn" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रँगेल-सेंट एलियास राष्ट्रीय उद्यान]]</text>
      <sha1>jmqfua6u33jby9ggaeftq5yqsof8ycn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रेडवुड राष्ट्रीय आणि राज्य उद्याने</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384933</id>
    <redirect title="रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने" />
    <revision>
      <id>2717044</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="1qaol3zze3aikft2ms8dykfewkvehq6" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रेडवुड राष्ट्रीय उद्यान]]</text>
      <sha1>1qaol3zze3aikft2ms8dykfewkvehq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717181</id>
      <parentid>2717044</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Fixing double redirect from [[रेडवुड राष्ट्रीय उद्यान]] to [[रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]]</comment>
      <origin>2717181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="b4jbnj1mo5yu244opv95ubyd4qo53k5" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]]</text>
      <sha1>b4jbnj1mo5yu244opv95ubyd4qo53k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लॅसेन व्होल्केनिक राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384934</id>
    <redirect title="लासेन व्होल्कॅनिक राष्ट्रीय उद्यान" />
    <revision>
      <id>2717045</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="l9lr0go3whkjy96u4fb01mdcrm767re" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[लासेन व्होल्कॅनिक राष्ट्रीय उद्यान]]</text>
      <sha1>l9lr0go3whkjy96u4fb01mdcrm767re</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:अलास्कामधील राष्ट्रीय उद्याने</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384935</id>
    <revision>
      <id>2717075</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन</comment>
      <origin>2717075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186" sha1="rp41s41fxpr6mm5vx96uuy389sdazmi" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्याने]]
[[वर्ग:अलास्का|राष्ट्रीय उद्याने]]</text>
      <sha1>rp41s41fxpr6mm5vx96uuy389sdazmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रेडवुड राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384936</id>
    <redirect title="रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने" />
    <revision>
      <id>2717125</id>
      <timestamp>2026-10-05T20:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[रेडवुड राष्ट्रीय उद्यान]] वरुन [[रेडवुड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]] ला हलविला: अचूक नाव</comment>
      <origin>2717125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="3nzgeq3y86l6wziuuucw20w1y1izbth" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रेडवुड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]]</text>
      <sha1>3nzgeq3y86l6wziuuucw20w1y1izbth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717180</id>
      <parentid>2717125</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Fixing double redirect from [[रेडवुड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]] to [[रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]]</comment>
      <origin>2717180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="b4jbnj1mo5yu244opv95ubyd4qo53k5" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]]</text>
      <sha1>b4jbnj1mo5yu244opv95ubyd4qo53k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रेडवुड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384937</id>
    <redirect title="रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने" />
    <revision>
      <id>2717127</id>
      <timestamp>2026-10-05T20:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[रेडवुड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]] वरुन [[रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2717127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="b4jbnj1mo5yu244opv95ubyd4qo53k5" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]]</text>
      <sha1>b4jbnj1mo5yu244opv95ubyd4qo53k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रेडवूड राष्ट्रीय उद्यान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384938</id>
    <redirect title="रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने" />
    <revision>
      <id>2717170</id>
      <timestamp>2026-10-06T00:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2717170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="b4jbnj1mo5yu244opv95ubyd4qo53k5" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]]</text>
      <sha1>b4jbnj1mo5yu244opv95ubyd4qo53k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रेडवूड नॅशनल पार्क</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384939</id>
    <redirect title="रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने" />
    <revision>
      <id>2717172</id>
      <timestamp>2026-10-06T00:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>असलेला लेख</comment>
      <origin>2717172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="b4jbnj1mo5yu244opv95ubyd4qo53k5" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रेडवूड राष्ट्रीय आणि राज्योद्याने]]</text>
      <sha1>b4jbnj1mo5yu244opv95ubyd4qo53k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384940</id>
    <revision>
      <id>2717176</id>
      <timestamp>2026-10-06T01:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७</comment>
      <origin>2717176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="ge7luak4bh9lz06dxx3m1w7k6buil2x" xml:space="preserve">असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७</text>
      <sha1>ge7luak4bh9lz06dxx3m1w7k6buil2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717178</id>
      <parentid>2717176</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2402" sha1="iyzli6entpxwwi786m02ofljbc8wdp9" xml:space="preserve">{{असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|2026|2027}}
'''२०२६-२७ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगामात''' साधारणपणे ऑक्टोबर २०२६ ते मार्च २०२७ दरम्यान सुरू होणाऱ्या मालिकांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |title=Season archive |access-date=३० सप्टेंबर २०२५ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यां]]मधील सर्व अधिकृत २० षटकांचे सामने पूर्ण [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२०]] किंवा [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) दर्जासाठी पात्र आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने आपल्या सर्व सदस्यांमधील सामन्यांना महिला संघांसाठी १ जुलै २०१८ पासून आणि पुरुष संघांसाठी १ जानेवारी २०१९ पासून आंतरराष्ट्रीय टी२० दर्जा दिला आहे. या हंगामात प्रामुख्याने आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यांचा सहभाग असलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट मालिकांचा समावेश आहे, ज्या [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] मध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकांव्यतिरिक्त खेळल्या जातात.</text>
      <sha1>iyzli6entpxwwi786m02ofljbc8wdp9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717179</id>
      <parentid>2717178</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2448" sha1="6l6tqqquyvn6n1wu93pky96ztsxe1eg" xml:space="preserve">{{असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|2026|2027}}
'''२०२६-२७ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगामात''' साधारणपणे ऑक्टोबर २०२६ ते मार्च २०२७ दरम्यान सुरू होणाऱ्या मालिकांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |title=Season archive |access-date=३० सप्टेंबर २०२५ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यां]]मधील सर्व अधिकृत २० षटकांचे सामने पूर्ण [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२०]] किंवा [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) दर्जासाठी पात्र आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने आपल्या सर्व सदस्यांमधील सामन्यांना महिला संघांसाठी १ जुलै २०१८ पासून आणि पुरुष संघांसाठी १ जानेवारी २०१९ पासून आंतरराष्ट्रीय टी२० दर्जा दिला आहे. या हंगामात प्रामुख्याने आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यांचा सहभाग असलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट मालिकांचा समावेश आहे, ज्या [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] मध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकांव्यतिरिक्त खेळल्या जातात.

==हंगामाचा आढावा==</text>
      <sha1>6l6tqqquyvn6n1wu93pky96ztsxe1eg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717182</id>
      <parentid>2717179</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* हंगामाचा आढावा */</comment>
      <origin>2717182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5703" sha1="g1quv9m2vx7tjk7bj7khueyrtpz24wi" xml:space="preserve">{{असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|2026|2027}}
'''२०२६-२७ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगामात''' साधारणपणे ऑक्टोबर २०२६ ते मार्च २०२७ दरम्यान सुरू होणाऱ्या मालिकांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |title=Season archive |access-date=३० सप्टेंबर २०२५ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यां]]मधील सर्व अधिकृत २० षटकांचे सामने पूर्ण [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२०]] किंवा [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) दर्जासाठी पात्र आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने आपल्या सर्व सदस्यांमधील सामन्यांना महिला संघांसाठी १ जुलै २०१८ पासून आणि पुरुष संघांसाठी १ जानेवारी २०१९ पासून आंतरराष्ट्रीय टी२० दर्जा दिला आहे. या हंगामात प्रामुख्याने आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यांचा सहभाग असलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट मालिकांचा समावेश आहे, ज्या [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] मध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकांव्यतिरिक्त खेळल्या जातात.

==हंगामाचा आढावा==
===पुरुष स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा|३ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|KOR}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IDN}}
| ४-० [४]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#मालदीवचा भूतान दौरा|२६ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|MDV}}
| [५]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|५ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|२० ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|NGA}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका|४ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका|१५ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}</text>
      <sha1>g1quv9m2vx7tjk7bj7khueyrtpz24wi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717183</id>
      <parentid>2717182</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* हंगामाचा आढावा */</comment>
      <origin>2717183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7784" sha1="3gq6q7szen2h9785n8q8aib5a0p8hvq" xml:space="preserve">{{असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|2026|2027}}
'''२०२६-२७ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगामात''' साधारणपणे ऑक्टोबर २०२६ ते मार्च २०२७ दरम्यान सुरू होणाऱ्या मालिकांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |title=Season archive |access-date=३० सप्टेंबर २०२५ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यां]]मधील सर्व अधिकृत २० षटकांचे सामने पूर्ण [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२०]] किंवा [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) दर्जासाठी पात्र आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने आपल्या सर्व सदस्यांमधील सामन्यांना महिला संघांसाठी १ जुलै २०१८ पासून आणि पुरुष संघांसाठी १ जानेवारी २०१९ पासून आंतरराष्ट्रीय टी२० दर्जा दिला आहे. या हंगामात प्रामुख्याने आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यांचा सहभाग असलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट मालिकांचा समावेश आहे, ज्या [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] मध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकांव्यतिरिक्त खेळल्या जातात.

==हंगामाचा आढावा==
===पुरुष स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा|३ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|KOR}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IDN}}
| ४-० [४]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#मालदीवचा भूतान दौरा|२६ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|MDV}}
| [५]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|५ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|२० ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|NGA}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका|४ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका|१५ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

===महिला स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ओमान महिला संघाचा भूतान दौरा|३० जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|OMA}}
| [३]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[#२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका|ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UGA}} [[२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी|नोव्हेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UAE}} [[२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ लोटस महिला चषक|जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ लोटस महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ माइंडफुल महिला चषक|२२ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ माइंडफुल महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}</text>
      <sha1>3gq6q7szen2h9785n8q8aib5a0p8hvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717184</id>
      <parentid>2717183</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* हंगामाचा आढावा */</comment>
      <origin>2717184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23275" sha1="5whxn3u409dpqej6k903gxt2ybjfl24" xml:space="preserve">{{असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|2026|2027}}
'''२०२६-२७ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगामात''' साधारणपणे ऑक्टोबर २०२६ ते मार्च २०२७ दरम्यान सुरू होणाऱ्या मालिकांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |title=Season archive |access-date=३० सप्टेंबर २०२५ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यां]]मधील सर्व अधिकृत २० षटकांचे सामने पूर्ण [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२०]] किंवा [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) दर्जासाठी पात्र आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने आपल्या सर्व सदस्यांमधील सामन्यांना महिला संघांसाठी १ जुलै २०१८ पासून आणि पुरुष संघांसाठी १ जानेवारी २०१९ पासून आंतरराष्ट्रीय टी२० दर्जा दिला आहे. या हंगामात प्रामुख्याने आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यांचा सहभाग असलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट मालिकांचा समावेश आहे, ज्या [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] मध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकांव्यतिरिक्त खेळल्या जातात.

==हंगामाचा आढावा==
===पुरुष स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा|३ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|KOR}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IDN}}
| ४-० [४]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#मालदीवचा भूतान दौरा|२६ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|MDV}}
| [५]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|५ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|२० ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|NGA}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका|४ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका|१५ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

===महिला स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ओमान महिला संघाचा भूतान दौरा|३० जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|OMA}}
| [३]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[#२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका|ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UGA}} [[२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी|नोव्हेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UAE}} [[२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ लोटस महिला चषक|जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ लोटस महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ माइंडफुल महिला चषक|२२ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ माइंडफुल महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

==ऑक्टोबर==
===इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |टी२०आ मालिका
|-
! क्र.
! तारीख
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555135.html टी२०आ ४१५५] || ३ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ७ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555136.html टी२०आ ४१५७] || ४ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ९ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555137.html टी२०आ ४१५८] || ५ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ८ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555138.html टी२०आ ४१६१] || ५ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ४२ धावांनी विजयी
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|qualA}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html टी२०आ ४१५९] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|MYA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान || {{cr|BHU}} २७ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html टी२०आ ४१६०] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|THA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{cr|BHR}} ७ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html टी२०आ ४१६२] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|QAT}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान || {{cr|KUW}} ५८ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554536.html टी२०आ ४१६३] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|QAT}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554537.html टी२०आ ४१६४] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|BHU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554538.html टी२०आ ४१६५] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|MGL}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554539.html टी२०आ ४१६७] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554540.html टी२०आ ४१६८] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|MGL}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554541.html टी२०आ ४१६९] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|MYA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554542.html टी२०आ ४१७३] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554543.html टी२०आ ४१७४] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|KUW}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554544.html टी२०आ ४१७५] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MYA}} || {{cr|QAT}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554545.html टी२०आ ४१८४] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|MYA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554546.html टी२०आ ४१८५] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|QAT}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554547.html टी२०आ ४१८६] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|MGL}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554548.html टी२०आ ४१९२] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|QAT}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554549.html टी२०आ ४१९३] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MYA}} || {{cr|THA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554550.html टी२०आ ४१९४] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|KUW}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554551.html टी२०आ ४१९६] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|MYA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554552.html टी२०आ ४१९७] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|QAT}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554553.html टी२०आ ४१९९] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|THA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|qualB}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554568.html टी२०आ ४१७०] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|MDV}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554569.html टी२०आ ४१७१] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|SAU}} || {{cr|SIN}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554570.html टी२०आ ४१७२] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|HK}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554571.html टी२०आ ४१७६] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SAU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554572.html टी२०आ ४१७७] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|HK}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554573.html टी२०आ ४१७८] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MDV}} || {{cr|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554574.html टी२०आ ४१८१] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|SAU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554575.html टी२०आ ४१८२] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|MDV}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554576.html टी२०आ ४१८३] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554577.html टी२०आ ४१८९] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SIN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554578.html टी२०आ ४१९०] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|MDV}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554579.html टी२०आ ४१९१] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|SAU}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554580.html टी२०आ ४१९८] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|CHN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554581.html टी२०आ ४२००] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|SIN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554582.html टी२०आ ४२०१] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MDV}} || {{cr|SAU}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|groupC}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| पहिला टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|UGA}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| दुसरा टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| तिसरा टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|GAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| चौथा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| पाचवा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| सहावा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| सातवा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| आठवा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| नववा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| दहावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|MOZ}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| अकरावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| बारावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|LES}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| तेरावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|LES}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| चौदावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|MOZ}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| पंधरावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|}

===२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका===</text>
      <sha1>5whxn3u409dpqej6k903gxt2ybjfl24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717185</id>
      <parentid>2717184</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* ऑक्टोबर */</comment>
      <origin>2717185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23588" sha1="qmrwh4mvrg7ucj22h04ehe8rjnrp5pe" xml:space="preserve">{{असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|2026|2027}}
'''२०२६-२७ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगामात''' साधारणपणे ऑक्टोबर २०२६ ते मार्च २०२७ दरम्यान सुरू होणाऱ्या मालिकांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |title=Season archive |access-date=३० सप्टेंबर २०२५ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यां]]मधील सर्व अधिकृत २० षटकांचे सामने पूर्ण [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२०]] किंवा [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) दर्जासाठी पात्र आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने आपल्या सर्व सदस्यांमधील सामन्यांना महिला संघांसाठी १ जुलै २०१८ पासून आणि पुरुष संघांसाठी १ जानेवारी २०१९ पासून आंतरराष्ट्रीय टी२० दर्जा दिला आहे. या हंगामात प्रामुख्याने आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यांचा सहभाग असलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट मालिकांचा समावेश आहे, ज्या [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] मध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकांव्यतिरिक्त खेळल्या जातात.

==हंगामाचा आढावा==
===पुरुष स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा|३ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|KOR}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IDN}}
| ४-० [४]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#मालदीवचा भूतान दौरा|२६ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|MDV}}
| [५]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|५ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|२० ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|NGA}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका|४ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका|१५ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

===महिला स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ओमान महिला संघाचा भूतान दौरा|३० जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|OMA}}
| [३]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[#२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका|ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UGA}} [[२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी|नोव्हेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UAE}} [[२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ लोटस महिला चषक|जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ लोटस महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ माइंडफुल महिला चषक|२२ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ माइंडफुल महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

==ऑक्टोबर==
===इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |टी२०आ मालिका
|-
! क्र.
! तारीख
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555135.html टी२०आ ४१५५] || ३ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ७ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555136.html टी२०आ ४१५७] || ४ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ९ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555137.html टी२०आ ४१५८] || ५ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ८ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555138.html टी२०आ ४१६१] || ५ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ४२ धावांनी विजयी
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|qualA}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html टी२०आ ४१५९] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|MYA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान || {{cr|BHU}} २७ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html टी२०आ ४१६०] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|THA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{cr|BHR}} ७ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html टी२०आ ४१६२] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|QAT}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान || {{cr|KUW}} ५८ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554536.html टी२०आ ४१६३] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|QAT}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554537.html टी२०आ ४१६४] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|BHU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554538.html टी२०आ ४१६५] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|MGL}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554539.html टी२०आ ४१६७] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554540.html टी२०आ ४१६८] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|MGL}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554541.html टी२०आ ४१६९] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|MYA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554542.html टी२०आ ४१७३] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554543.html टी२०आ ४१७४] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|KUW}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554544.html टी२०आ ४१७५] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MYA}} || {{cr|QAT}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554545.html टी२०आ ४१८४] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|MYA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554546.html टी२०आ ४१८५] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|QAT}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554547.html टी२०आ ४१८६] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|MGL}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554548.html टी२०आ ४१९२] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|QAT}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554549.html टी२०आ ४१९३] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MYA}} || {{cr|THA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554550.html टी२०आ ४१९४] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|KUW}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554551.html टी२०आ ४१९६] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|MYA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554552.html टी२०आ ४१९७] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|QAT}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554553.html टी२०आ ४१९९] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|THA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|qualB}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554568.html टी२०आ ४१७०] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|MDV}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554569.html टी२०आ ४१७१] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|SAU}} || {{cr|SIN}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554570.html टी२०आ ४१७२] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|HK}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554571.html टी२०आ ४१७६] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SAU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554572.html टी२०आ ४१७७] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|HK}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554573.html टी२०आ ४१७८] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MDV}} || {{cr|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554574.html टी२०आ ४१८१] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|SAU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554575.html टी२०आ ४१८२] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|MDV}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554576.html टी२०आ ४१८३] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554577.html टी२०आ ४१८९] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SIN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554578.html टी२०आ ४१९०] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|MDV}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554579.html टी२०आ ४१९१] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|SAU}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554580.html टी२०आ ४१९८] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|CHN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554581.html टी२०आ ४२००] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|SIN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554582.html टी२०आ ४२०१] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MDV}} || {{cr|SAU}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|groupC}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| पहिला टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|UGA}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| दुसरा टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| तिसरा टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|GAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| चौथा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| पाचवा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| सहावा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| सातवा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| आठवा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| नववा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| दहावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|MOZ}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| अकरावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| बारावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|LES}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| तेरावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|LES}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| चौदावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|MOZ}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| पंधरावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|}

===२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका===

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Associate international cricket in 2026-27}}</text>
      <sha1>qmrwh4mvrg7ucj22h04ehe8rjnrp5pe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717191</id>
      <parentid>2717185</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* ऑक्टोबर */</comment>
      <origin>2717191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23752" sha1="40gv8h97hts893gb52jpgbp8q6ulx3f" xml:space="preserve">{{असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|2026|2027}}
'''२०२६-२७ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगामात''' साधारणपणे ऑक्टोबर २०२६ ते मार्च २०२७ दरम्यान सुरू होणाऱ्या मालिकांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |title=Season archive |access-date=३० सप्टेंबर २०२५ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यां]]मधील सर्व अधिकृत २० षटकांचे सामने पूर्ण [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२०]] किंवा [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) दर्जासाठी पात्र आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने आपल्या सर्व सदस्यांमधील सामन्यांना महिला संघांसाठी १ जुलै २०१८ पासून आणि पुरुष संघांसाठी १ जानेवारी २०१९ पासून आंतरराष्ट्रीय टी२० दर्जा दिला आहे. या हंगामात प्रामुख्याने आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यांचा सहभाग असलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट मालिकांचा समावेश आहे, ज्या [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] मध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकांव्यतिरिक्त खेळल्या जातात.

==हंगामाचा आढावा==
===पुरुष स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा|३ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|KOR}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IDN}}
| ४-० [४]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#मालदीवचा भूतान दौरा|२६ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|MDV}}
| [५]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|५ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|२० ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|NGA}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका|४ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका|१५ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

===महिला स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ओमान महिला संघाचा भूतान दौरा|३० जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|OMA}}
| [३]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[#२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका|ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UGA}} [[२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी|नोव्हेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UAE}} [[२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ लोटस महिला चषक|जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ लोटस महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ माइंडफुल महिला चषक|२२ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ माइंडफुल महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

==ऑक्टोबर==
===इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा===
{{मुख्य|इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |टी२०आ मालिका
|-
! क्र.
! तारीख
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555135.html टी२०आ ४१५५] || ३ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ७ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555136.html टी२०आ ४१५७] || ४ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ९ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555137.html टी२०आ ४१५८] || ५ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ८ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555138.html टी२०आ ४१६१] || ५ ऑक्टोबर || योनहुई क्रिकेट मैदान, इंचॉन || {{cr|KOR}} ४२ धावांनी विजयी
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|qualA}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html टी२०आ ४१५९] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|MYA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान || {{cr|BHU}} २७ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html टी२०आ ४१६०] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|THA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{cr|BHR}} ७ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html टी२०आ ४१६२] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|QAT}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान || {{cr|KUW}} ५८ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554536.html टी२०आ ४१६३] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|QAT}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554537.html टी२०आ ४१६४] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|BHU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554538.html टी२०आ ४१६५] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|MGL}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554539.html टी२०आ ४१६७] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554540.html टी२०आ ४१६८] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|MGL}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554541.html टी२०आ ४१६९] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|MYA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554542.html टी२०आ ४१७३] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554543.html टी२०आ ४१७४] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|KUW}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554544.html टी२०आ ४१७५] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MYA}} || {{cr|QAT}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554545.html टी२०आ ४१८४] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|MYA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554546.html टी२०आ ४१८५] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|QAT}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554547.html टी२०आ ४१८६] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|MGL}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554548.html टी२०आ ४१९२] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|QAT}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554549.html टी२०आ ४१९३] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MYA}} || {{cr|THA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554550.html टी२०आ ४१९४] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|KUW}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554551.html टी२०आ ४१९६] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|MYA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554552.html टी२०आ ४१९७] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|QAT}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554553.html टी२०आ ४१९९] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|THA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|qualB}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554568.html टी२०आ ४१७०] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|MDV}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554569.html टी२०आ ४१७१] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|SAU}} || {{cr|SIN}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554570.html टी२०आ ४१७२] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|HK}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554571.html टी२०आ ४१७६] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SAU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554572.html टी२०आ ४१७७] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|HK}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554573.html टी२०आ ४१७८] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MDV}} || {{cr|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554574.html टी२०आ ४१८१] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|SAU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554575.html टी२०आ ४१८२] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|MDV}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554576.html टी२०आ ४१८३] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554577.html टी२०आ ४१८९] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SIN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554578.html टी२०आ ४१९०] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|MDV}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554579.html टी२०आ ४१९१] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|SAU}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554580.html टी२०आ ४१९८] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|CHN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554581.html टी२०आ ४२००] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|SIN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554582.html टी२०आ ४२०१] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MDV}} || {{cr|SAU}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|groupC}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| पहिला टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|UGA}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| दुसरा टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| तिसरा टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|GAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| चौथा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| पाचवा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| सहावा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| सातवा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| आठवा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| नववा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| दहावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|MOZ}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| अकरावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| बारावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|LES}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| तेरावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|LES}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| चौदावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|MOZ}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| पंधरावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|}

===२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका===

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Associate international cricket in 2026-27}}</text>
      <sha1>40gv8h97hts893gb52jpgbp8q6ulx3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717192</id>
      <parentid>2717191</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* ऑक्टोबर */</comment>
      <origin>2717192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23796" sha1="cefhcbgwrxmszwotrmyidw3xc7qkm1g" xml:space="preserve">{{असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|2026|2027}}
'''२०२६-२७ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगामात''' साधारणपणे ऑक्टोबर २०२६ ते मार्च २०२७ दरम्यान सुरू होणाऱ्या मालिकांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |title=Season archive |access-date=३० सप्टेंबर २०२५ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यां]]मधील सर्व अधिकृत २० षटकांचे सामने पूर्ण [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२०]] किंवा [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) दर्जासाठी पात्र आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने आपल्या सर्व सदस्यांमधील सामन्यांना महिला संघांसाठी १ जुलै २०१८ पासून आणि पुरुष संघांसाठी १ जानेवारी २०१९ पासून आंतरराष्ट्रीय टी२० दर्जा दिला आहे. या हंगामात प्रामुख्याने आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यांचा सहभाग असलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट मालिकांचा समावेश आहे, ज्या [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] मध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकांव्यतिरिक्त खेळल्या जातात.

==हंगामाचा आढावा==
===पुरुष स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा|३ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|KOR}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IDN}}
| ४-० [४]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#मालदीवचा भूतान दौरा|२६ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|MDV}}
| [५]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|५ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|२० ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|NGA}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका|४ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका|१५ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

===महिला स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ओमान महिला संघाचा भूतान दौरा|३० जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|OMA}}
| [३]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[#२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका|ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UGA}} [[२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी|नोव्हेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UAE}} [[२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ लोटस महिला चषक|जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ लोटस महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ माइंडफुल महिला चषक|२२ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ माइंडफुल महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

==ऑक्टोबर==
===इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा===
{{मुख्य|इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |टी२०आ मालिका
|-
! क्र.
! तारीख
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555135.html टी२०आ ४१५५] || ३ ऑक्टोबर || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{cr|KOR}} ७ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555136.html टी२०आ ४१५७] || ४ ऑक्टोबर || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{cr|KOR}} ९ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555137.html टी२०आ ४१५८] || ५ ऑक्टोबर || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{cr|KOR}} ८ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555138.html टी२०आ ४१६१] || ५ ऑक्टोबर || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{cr|KOR}} ४२ धावांनी विजयी
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|qualA}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html टी२०आ ४१५९] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|MYA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान || {{cr|BHU}} २७ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html टी२०आ ४१६०] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|THA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{cr|BHR}} ७ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html टी२०आ ४१६२] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|QAT}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान || {{cr|KUW}} ५८ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554536.html टी२०आ ४१६३] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|QAT}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554537.html टी२०आ ४१६४] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|BHU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554538.html टी२०आ ४१६५] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|MGL}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554539.html टी२०आ ४१६७] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554540.html टी२०आ ४१६८] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|MGL}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554541.html टी२०आ ४१६९] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|MYA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554542.html टी२०आ ४१७३] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554543.html टी२०आ ४१७४] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|KUW}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554544.html टी२०आ ४१७५] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MYA}} || {{cr|QAT}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554545.html टी२०आ ४१८४] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|MYA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554546.html टी२०आ ४१८५] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|QAT}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554547.html टी२०आ ४१८६] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|MGL}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554548.html टी२०आ ४१९२] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|QAT}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554549.html टी२०आ ४१९३] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MYA}} || {{cr|THA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554550.html टी२०आ ४१९४] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|KUW}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554551.html टी२०आ ४१९६] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|MYA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554552.html टी२०आ ४१९७] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|QAT}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554553.html टी२०आ ४१९९] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|THA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|qualB}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554568.html टी२०आ ४१७०] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|MDV}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554569.html टी२०आ ४१७१] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|SAU}} || {{cr|SIN}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554570.html टी२०आ ४१७२] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|HK}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554571.html टी२०आ ४१७६] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SAU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554572.html टी२०आ ४१७७] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|HK}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554573.html टी२०आ ४१७८] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MDV}} || {{cr|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554574.html टी२०आ ४१८१] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|SAU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554575.html टी२०आ ४१८२] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|MDV}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554576.html टी२०आ ४१८३] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554577.html टी२०आ ४१८९] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SIN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554578.html टी२०आ ४१९०] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|MDV}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554579.html टी२०आ ४१९१] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|SAU}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554580.html टी२०आ ४१९८] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|CHN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554581.html टी२०आ ४२००] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|SIN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554582.html टी२०आ ४२०१] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MDV}} || {{cr|SAU}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|groupC}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| पहिला टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|UGA}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| दुसरा टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| तिसरा टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|GAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| चौथा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| पाचवा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| सहावा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| सातवा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| आठवा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| नववा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| दहावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|MOZ}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| अकरावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| बारावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|LES}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| तेरावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|LES}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| चौदावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|MOZ}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| पंधरावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|}

===२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका===

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Associate international cricket in 2026-27}}</text>
      <sha1>cefhcbgwrxmszwotrmyidw3xc7qkm1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717255</id>
      <parentid>2717192</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23812" sha1="htvtmiub0ez69xf868bqptvhikf68be" xml:space="preserve">{{असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२६|२०२७}}
'''२०२६-२७ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगामात''' साधारणपणे ऑक्टोबर २०२६ ते मार्च २०२७ दरम्यान सुरू होणाऱ्या मालिकांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |title=Season archive |access-date=३० सप्टेंबर २०२५ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यां]]मधील सर्व अधिकृत २० षटकांचे सामने पूर्ण [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२०]] किंवा [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) दर्जासाठी पात्र आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने आपल्या सर्व सदस्यांमधील सामन्यांना महिला संघांसाठी १ जुलै २०१८ पासून आणि पुरुष संघांसाठी १ जानेवारी २०१९ पासून आंतरराष्ट्रीय टी२० दर्जा दिला आहे. या हंगामात प्रामुख्याने आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यांचा सहभाग असलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट मालिकांचा समावेश आहे, ज्या [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] मध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकांव्यतिरिक्त खेळल्या जातात.

==हंगामाचा आढावा==
===पुरुष स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा|३ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|KOR}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IDN}}
| ४-० [४]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#मालदीवचा भूतान दौरा|२६ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|MDV}}
| [५]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|५ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|८ ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|२० ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|NGA}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका|४ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका|१५ डिसेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२६ गेलेफू पुरुष टी२० तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

===महिला स्पर्धा===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे
|-
! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख
! rowspan=2 | यजमान संघ
! rowspan=2 | पाहुणा संघ
! निकाल [सामने]
|-
! [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#ओमान महिला संघाचा भूतान दौरा|३० जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|BHU}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|OMA}}
| [३]
|-
! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा
|-
! प्रारंभ तारीख
! colspan=2 | स्पर्धा
! विजेता
|- 
|- style=&quot;text-align:left&quot;
| [[#२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका|ऑक्टोबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UGA}} [[२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी|नोव्हेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|UAE}} [[२०२६ महिला इमर्जिंग नेशन्स ट्रॉफी]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ लोटस महिला चषक|जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ लोटस महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#२०२७ माइंडफुल महिला चषक|२२ जानेवारी २०२७]]
| style=&quot;text-align:left&quot; colspan=2 | {{flagicon|BHU}} [[२०२७ माइंडफुल महिला चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

==ऑक्टोबर==
===इंडोनेशियाचा दक्षिण कोरिया दौरा===
{{मुख्य|इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |टी२०आ मालिका
|-
! क्र.
! तारीख
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555135.html टी२०आ ४१५५] || ३ ऑक्टोबर || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{cr|KOR}} ७ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555136.html टी२०आ ४१५७] || ४ ऑक्टोबर || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{cr|KOR}} ९ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555137.html टी२०आ ४१५८] || ५ ऑक्टोबर || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{cr|KOR}} ८ गडी राखून विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555138.html टी२०आ ४१६१] || ५ ऑक्टोबर || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{cr|KOR}} ४२ धावांनी विजयी
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ|qualA}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html टी२०आ ४१५९] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|MYA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान || {{cr|BHU}} २७ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html टी२०आ ४१६०] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|THA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{cr|BHR}} ७ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html टी२०आ ४१६२] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|QAT}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान || {{cr|KUW}} ५८ धावांनी विजयी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554536.html टी२०आ ४१६३] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|QAT}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554537.html टी२०आ ४१६४] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|BHU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554538.html टी२०आ ४१६५] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|MGL}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554539.html टी२०आ ४१६७] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554540.html टी२०आ ४१६८] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|MGL}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554541.html टी२०आ ४१६९] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|MYA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554542.html टी२०आ ४१७३] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|THA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554543.html टी२०आ ४१७४] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|KUW}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554544.html टी२०आ ४१७५] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MYA}} || {{cr|QAT}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554545.html टी२०आ ४१८४] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|KUW}} || {{cr|MYA}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554546.html टी२०आ ४१८५] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|QAT}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554547.html टी२०आ ४१८६] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|MGL}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554548.html टी२०आ ४१९२] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|QAT}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554549.html टी२०आ ४१९३] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MYA}} || {{cr|THA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554550.html टी२०आ ४१९४] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|KUW}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554551.html टी२०आ ४१९६] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MGL}} || {{cr|MYA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554552.html टी२०आ ४१९७] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|BHR}} || {{cr|QAT}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554553.html टी२०आ ४१९९] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|BHU}} || {{cr|THA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा ब|qualB}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554568.html टी२०आ ४१७०] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|MDV}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554569.html टी२०आ ४१७१] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|SAU}} || {{cr|SIN}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554570.html टी२०आ ४१७२] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|HK}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554571.html टी२०आ ४१७६] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SAU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554572.html टी२०आ ४१७७] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|HK}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554573.html टी२०आ ४१७८] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|MDV}} || {{cr|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554574.html टी२०आ ४१८१] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|SAU}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554575.html टी२०आ ४१८२] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|MDV}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554576.html टी२०आ ४१८३] || ११ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554577.html टी२०आ ४१८९] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SIN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554578.html टी२०आ ४१९०] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|MDV}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554579.html टी२०आ ४१९१] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|CHN}} || {{cr|SAU}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, क्वालालंपूर ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554580.html टी२०आ ४१९८] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MAS}} || {{cr|CHN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554581.html टी२०आ ४२००] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|HK}} || {{cr|SIN}} || बायुएमास ओव्हल, पांडामारान ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554582.html टी२०आ ४२०१] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|MDV}} || {{cr|SAU}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी ||
|}

===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क===
{{main|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क}}
{{#section:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा क|groupC}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! तारीख
! संघ १
! संघ २
! मैदान
! निकाल
|-
| पहिला टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|UGA}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| दुसरा टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| तिसरा टी२०आ || २० ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|GAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| चौथा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| पाचवा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| सहावा टी२०आ || २१ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| सातवा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|MOZ}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| आठवा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|LES}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| नववा टी२०आ || २३ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| दहावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|MOZ}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| अकरावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| बारावा टी२०आ || २४ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|LES}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| तेरावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|GAM}} || {{cr|LES}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| चौदावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|MOZ}} || {{cr|ZAM}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|-
| पंधरावा टी२०आ || २५ ऑक्टोबर || {{cr|NGA}} || {{cr|UGA}} || तफावा बलेवा स्क्वेअर क्रिकेट ओव्हल, लागोस ||
|}

===२०२६ व्हिक्टोरिया मालिका===

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Associate international cricket in 2026-27}}</text>
      <sha1>htvtmiub0ez69xf868bqptvhikf68be</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384941</id>
    <revision>
      <id>2717193</id>
      <timestamp>2026-10-06T02:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७ | team1_name = दक्षिण कोरिया | team2_name = इंडोनेशिया | from_date = ३ ऑक्टोबर | to_date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = बालागे दिलरु...</comment>
      <origin>2717193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2984" sha1="35mjip4sul40g3b691ozaecjwb8jijc" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७
| team1_name = दक्षिण कोरिया
| team2_name = इंडोनेशिया
| from_date = ३ ऑक्टोबर
| to_date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain = बालागे दिलरुक्षा
| team2_captain = गेडे अर्ता&lt;br /&gt;धर्मा केसुमा (दुसरा टी२०आ)
| no_of_twenty20s = ४
| team1_twenty20s_won = ४
| team2_twenty20s_won = ०
| team1_twenty20s_most_runs = बालागे दिलरुक्षा (२५१)
| team2_twenty20s_most_runs = काविन नीरज चड्ढा (१३७)
| team1_twenty20s_most_wickets = आमिर लाल (१०)
| team2_twenty20s_most_wickets = काडेक गामांटिका (३)&lt;br /&gt;इडा बागुस नारा (३)&lt;br /&gt;काविन नीरज चड्ढा (३)
| player_of_twenty20_series =
}}

[[इंडोनेशिया क्रिकेट संघ]]ाने ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[दक्षिण कोरिया क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामने खेळण्यासाठी दक्षिण कोरियाचा दौरा केला.&lt;ref name=&quot;series&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; हे चारही सामने ३ ते ५ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान येओनहुई क्रिकेट मैदान, [[इंचॉन]] येथे खेळवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126/match-schedule-fixtures-and-results |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 - Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; दक्षिण कोरियाने चार सामन्यांची मालिका ४-० अशी जिंकली.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;/&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिका]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>35mjip4sul40g3b691ozaecjwb8jijc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717195</id>
      <parentid>2717193</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3035" sha1="kygvk00jrbtn4qqn0bek9t5f62qr2ce" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७
| series_logo =
| team1_image = Flag of South Korea.svg
| team2_image = Flag of Indonesia.svg
| team1_name = दक्षिण कोरिया
| team2_name = इंडोनेशिया
| from_date = ३
| to_date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain = बालागे दिलरुक्षा
| team2_captain = गेडे अर्ता&lt;br /&gt;धर्मा केसुमा &lt;small&gt;(दुसरा टी२०आ)&lt;/small&gt;
| no_of_twenty20s = 4
| team1_twenty20s_won = 4
| team2_twenty20s_won = 0
| team1_twenty20s_most_runs = बालागे दिलरुक्षा (२५१)
| team2_twenty20s_most_runs = काविन नीरज चड्ढा (१३७)
| team1_twenty20s_most_wickets = आमिर लाल (१०)
| team2_twenty20s_most_wickets = काडेक गामांटिका (३)&lt;br /&gt;इडा बागुस नारा (३)&lt;br /&gt;काविन नीरज चड्ढा (३)
}}

[[इंडोनेशिया क्रिकेट संघ]]ाने ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[दक्षिण कोरिया क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामने खेळण्यासाठी दक्षिण कोरियाचा दौरा केला.&lt;ref name=&quot;series&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; हे चारही सामने ३ ते ५ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान येओनहुई क्रिकेट मैदान, [[इंचॉन]] येथे खेळवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126/match-schedule-fixtures-and-results |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 - Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; दक्षिण कोरियाने चार सामन्यांची मालिका ४-० अशी जिंकली.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;/&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिका]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>kygvk00jrbtn4qqn0bek9t5f62qr2ce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717197</id>
      <parentid>2717195</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5242" sha1="kx8j7d9bmw7ghu4c2zjcjbtn0d4pvbd" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७
| series_logo =
| team1_image = Flag of South Korea.svg
| team2_image = Flag of Indonesia.svg
| team1_name = दक्षिण कोरिया
| team2_name = इंडोनेशिया
| from_date = ३
| to_date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain = बालागे दिलरुक्षा
| team2_captain = गेडे अर्ता&lt;br /&gt;धर्मा केसुमा &lt;small&gt;(दुसरा टी२०आ)&lt;/small&gt;
| no_of_twenty20s = 4
| team1_twenty20s_won = 4
| team2_twenty20s_won = 0
| team1_twenty20s_most_runs = बालागे दिलरुक्षा (२५१)
| team2_twenty20s_most_runs = काविन नीरज चड्ढा (१३७)
| team1_twenty20s_most_wickets = आमिर लाल (१०)
| team2_twenty20s_most_wickets = काडेक गामांटिका (३)&lt;br /&gt;इडा बागुस नारा (३)&lt;br /&gt;काविन नीरज चड्ढा (३)
}}

[[इंडोनेशिया क्रिकेट संघ]]ाने ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[दक्षिण कोरिया क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामने खेळण्यासाठी दक्षिण कोरियाचा दौरा केला.&lt;ref name=&quot;series&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; हे चारही सामने ३ ते ५ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान येओनहुई क्रिकेट मैदान, [[इंचॉन]] येथे खेळवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126/match-schedule-fixtures-and-results |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 - Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; दक्षिण कोरियाने चार सामन्यांची मालिका ४-० अशी जिंकली.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;/&gt;

==खेळाडू==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! {{cr|KOR|name=दक्षिण कोरिया}}&lt;ref name=&quot;squads&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/matches/274922/south-korea-vs-indonesia |title=South Korea vs Indonesia - Squads |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{cr|INA|name=इंडोनेशिया}}
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |

* बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* जुन ह्यूनवू
* आलम नकाश
* कुलदीप गुर्जर
* आमिर लाल
* समीरा पिताबेद्दरा
* समीरा मदुरंगा
* फाझिल मुहम्मद
* सौरभ कुमार
* दहाम मदमपागे
* चमिथ रणसिंघे
* मुहम्मद नदीम
* सागीर अहमद
* अरीब खालिद
  | style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
* गेडे अर्ता ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* धर्मा केसुमा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], दुसरा टी२०आ; [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* अहमद रमदोनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* काडेक गामांटिका
* अंजार तादारुस
* गेडे प्रियांदाना
* डॅनिल्सन हावोए
* केतुत अर्तावान
* देवा विस्वी
* अँड्रियास हावोए
* आय गेडे विगुना
* धनेश शेट्टी
* इडा बागुस नारा
* दिवित नंदा
* सुधाकर जेगन्नाथन
* काविन चड्ढा
* रोहित शर्मा
* जुआन अल्वेरोन
  |}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिका]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>kx8j7d9bmw7ghu4c2zjcjbtn0d4pvbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717202</id>
      <parentid>2717197</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5402" sha1="hfnqm19x21blcg35mo55ead64n8tge3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७
| series_logo =
| team1_image = Flag of South Korea.svg
| team2_image = Flag of Indonesia.svg
| team1_name = दक्षिण कोरिया
| team2_name = इंडोनेशिया
| from_date = ३
| to_date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain = बालागे दिलरुक्षा
| team2_captain = गेडे अर्ता&lt;br /&gt;धर्मा केसुमा &lt;small&gt;(दुसरा टी२०आ)&lt;/small&gt;
| no_of_twenty20s = 4
| team1_twenty20s_won = 4
| team2_twenty20s_won = 0
| team1_twenty20s_most_runs = बालागे दिलरुक्षा (२५१)
| team2_twenty20s_most_runs = काविन नीरज चड्ढा (१३७)
| team1_twenty20s_most_wickets = आमिर लाल (१०)
| team2_twenty20s_most_wickets = काडेक गामांटिका (३)&lt;br /&gt;इडा बागुस नारा (३)&lt;br /&gt;काविन नीरज चड्ढा (३)
}}

[[इंडोनेशिया क्रिकेट संघ]]ाने ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[दक्षिण कोरिया क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामने खेळण्यासाठी दक्षिण कोरियाचा दौरा केला.&lt;ref name=&quot;series&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; हे चारही सामने ३ ते ५ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान येओनहुई क्रिकेट मैदान, [[इंचॉन]] येथे खेळवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126/match-schedule-fixtures-and-results |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 - Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; दक्षिण कोरियाने चार सामन्यांची मालिका ४-० अशी जिंकली.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;/&gt;

==खेळाडू==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! {{cr|KOR|name=दक्षिण कोरिया}}&lt;ref name=&quot;squads&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/matches/274922/south-korea-vs-indonesia |title=South Korea vs Indonesia - Squads |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{cr|INA|name=इंडोनेशिया}}
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |

* बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* जुन ह्यूनवू
* आलम नकाश
* कुलदीप गुर्जर
* आमिर लाल
* समीरा पिताबेद्दरा
* समीरा मदुरंगा
* फाझिल मुहम्मद
* सौरभ कुमार
* दहाम मदमपागे
* चमिथ रणसिंघे
* मुहम्मद नदीम
* सागीर अहमद
* अरीब खालिद
  | style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
* गेडे अर्ता ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* धर्मा केसुमा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], दुसरा टी२०आ; [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* अहमद रमदोनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* काडेक गामांटिका
* अंजार तादारुस
* गेडे प्रियांदाना
* डॅनिल्सन हावोए
* केतुत अर्तावान
* देवा विस्वी
* अँड्रियास हावोए
* आय गेडे विगुना
* धनेश शेट्टी
* इडा बागुस नारा
* दिवित नंदा
* सुधाकर जेगन्नाथन
* काविन चड्ढा
* रोहित शर्मा
* जुआन अल्वेरोन
  |}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिका]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचे दक्षिण कोरिया दौरे|२०२६-२७]]</text>
      <sha1>hfnqm19x21blcg35mo55ead64n8tge3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717203</id>
      <parentid>2717202</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* खेळाडू */</comment>
      <origin>2717203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5402" sha1="7rdfv9uj4evzyy2qxsz0864vhrm23av" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७
| series_logo =
| team1_image = Flag of South Korea.svg
| team2_image = Flag of Indonesia.svg
| team1_name = दक्षिण कोरिया
| team2_name = इंडोनेशिया
| from_date = ३
| to_date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain = बालागे दिलरुक्षा
| team2_captain = गेडे अर्ता&lt;br /&gt;धर्मा केसुमा &lt;small&gt;(दुसरा टी२०आ)&lt;/small&gt;
| no_of_twenty20s = 4
| team1_twenty20s_won = 4
| team2_twenty20s_won = 0
| team1_twenty20s_most_runs = बालागे दिलरुक्षा (२५१)
| team2_twenty20s_most_runs = काविन नीरज चड्ढा (१३७)
| team1_twenty20s_most_wickets = आमिर लाल (१०)
| team2_twenty20s_most_wickets = काडेक गामांटिका (३)&lt;br /&gt;इडा बागुस नारा (३)&lt;br /&gt;काविन नीरज चड्ढा (३)
}}

[[इंडोनेशिया क्रिकेट संघ]]ाने ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[दक्षिण कोरिया क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामने खेळण्यासाठी दक्षिण कोरियाचा दौरा केला.&lt;ref name=&quot;series&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; हे चारही सामने ३ ते ५ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान येओनहुई क्रिकेट मैदान, [[इंचॉन]] येथे खेळवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126/match-schedule-fixtures-and-results |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 - Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; दक्षिण कोरियाने चार सामन्यांची मालिका ४-० अशी जिंकली.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;/&gt;

==खेळाडू==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:auto&quot;
! {{cr|KOR|name=दक्षिण कोरिया}}&lt;ref name=&quot;squads&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/matches/274922/south-korea-vs-indonesia |title=South Korea vs Indonesia - Squads |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{cr|INA|name=इंडोनेशिया}}
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |

* बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* जुन ह्यूनवू
* आलम नकाश
* कुलदीप गुर्जर
* आमिर लाल
* समीरा पिताबेद्दरा
* समीरा मदुरंगा
* फाझिल मुहम्मद
* सौरभ कुमार
* दहाम मदमपागे
* चमिथ रणसिंघे
* मुहम्मद नदीम
* सागीर अहमद
* अरीब खालिद
  | style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
* गेडे अर्ता ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* धर्मा केसुमा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], दुसरा टी२०आ; [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* अहमद रमदोनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* काडेक गामांटिका
* अंजार तादारुस
* गेडे प्रियांदाना
* डॅनिल्सन हावोए
* केतुत अर्तावान
* देवा विस्वी
* अँड्रियास हावोए
* आय गेडे विगुना
* धनेश शेट्टी
* इडा बागुस नारा
* दिवित नंदा
* सुधाकर जेगन्नाथन
* काविन चड्ढा
* रोहित शर्मा
* जुआन अल्वेरोन
  |}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिका]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचे दक्षिण कोरिया दौरे|२०२६-२७]]</text>
      <sha1>7rdfv9uj4evzyy2qxsz0864vhrm23av</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717254</id>
      <parentid>2717203</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* खेळाडू */</comment>
      <origin>2717254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10197" sha1="poamueun4j0ok4zsik9vmhqd4d2u2r3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा
| series_name = इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०२६-२७
| series_logo =
| team1_image = Flag of South Korea.svg
| team2_image = Flag of Indonesia.svg
| team1_name = दक्षिण कोरिया
| team2_name = इंडोनेशिया
| from_date = ३
| to_date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain = बालागे दिलरुक्षा
| team2_captain = गेडे अर्ता&lt;br /&gt;धर्मा केसुमा &lt;small&gt;(दुसरा टी२०आ)&lt;/small&gt;
| no_of_twenty20s = 4
| team1_twenty20s_won = 4
| team2_twenty20s_won = 0
| team1_twenty20s_most_runs = बालागे दिलरुक्षा (२५१)
| team2_twenty20s_most_runs = काविन नीरज चड्ढा (१३७)
| team1_twenty20s_most_wickets = आमिर लाल (१०)
| team2_twenty20s_most_wickets = काडेक गामांटिका (३)&lt;br /&gt;इडा बागुस नारा (३)&lt;br /&gt;काविन नीरज चड्ढा (३)
}}

[[इंडोनेशिया क्रिकेट संघ]]ाने ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[दक्षिण कोरिया क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामने खेळण्यासाठी दक्षिण कोरियाचा दौरा केला.&lt;ref name=&quot;series&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; हे चारही सामने ३ ते ५ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान येओनहुई क्रिकेट मैदान, [[इंचॉन]] येथे खेळवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126/match-schedule-fixtures-and-results |title=Indonesia tour of South Korea 2026/27 - Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt; दक्षिण कोरियाने चार सामन्यांची मालिका ४-० अशी जिंकली.&lt;ref name=&quot;fixtures&quot;/&gt;

==खेळाडू==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:auto&quot;
! {{cr|KOR|name=दक्षिण कोरिया}}&lt;ref name=&quot;squads&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/matches/274922/south-korea-vs-indonesia |title=South Korea vs Indonesia - Squads |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{cr|INA|name=इंडोनेशिया}}
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |

* बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* जुन ह्यूनवू
* आलम नकाश
* कुलदीप गुर्जर
* आमिर लाल
* समीरा पिताबेद्दरा
* समीरा मदुरंगा
* फाझिल मुहम्मद
* सौरभ कुमार
* दहाम मदमपागे
* चमिथ रणसिंघे
* मुहम्मद नदीम
* सागीर अहमद
* अरीब खालिद
  | style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
* गेडे अर्ता ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* धर्मा केसुमा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], दुसरा टी२०आ; [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* अहमद रमदोनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]])
* काडेक गामांटिका
* अंजार तादारुस
* गेडे प्रियांदाना
* डॅनिल्सन हावोए
* केतुत अर्तावान
* देवा विस्वी
* अँड्रियास हावोए
* आय गेडे विगुना
* धनेश शेट्टी
* इडा बागुस नारा
* दिवित नंदा
* सुधाकर जेगन्नाथन
* काविन चड्ढा
* रोहित शर्मा
* जुआन अल्वेरोन
  |}

==टी२०आ मालिका==
{{hatnote|सर्व वेळा कोरिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}}

===पहिला टी२०आ सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = १०:००
| team1 = {{cr-rt|INA}}
| score1 = १२२/७ (२० षटके)
| runs1 = काविन चड्ढा ५०[[नाबाद|*]] (५३)
| wickets1 = आमिर लाल २/१५ (४ षटके)
| team2 = {{cr|KOR}}
| score2 = १२३/३ (१८.१ षटके)
| runs2 = बालागे दिलरुक्षा ७०[[नाबाद|*]] (५३)
| wickets2 = कादेक गामंतिका २/२० (४ षटके)
| result = दक्षिण कोरियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला.
| venue = [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]]
| umpires =
| motm =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555135.html धावफलक]
| toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
| notes = अरीब खालिद (दक्षिण कोरिया) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
  }}

===दुसरा टी२०आ सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ४ ऑक्टोबर २०२६
| time = १०:००
| team1 = {{cr-rt|INA}}
| score1 = १०५/९ (२० षटके)
| runs1 = गेदे प्रियंदाना ४० (३२)
| wickets1 = आमिर लाल ३/११ (४ षटके)
| team2 = {{cr|KOR}}
| score2 = ११०/१ (१५ षटके)
| runs2 = बालागे दिलरुक्षा ७३[[नाबाद|*]] (५२)
| wickets2 = गेदे आर्ता १/१९ (२ षटके)
| result = दक्षिण कोरियाने ९ गडी राखून सामना जिंकला.
| venue = [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]]
| umpires =
| motm =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555136.html धावफलक]
| toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes =
}}

===तिसरा टी२०आ सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = १०:००
| team1 = {{cr-rt|INA}}
| score1 = ९९ (२० षटके)
| runs1 = कादेक गामंतिका ३७[[नाबाद|*]] (३८)
| wickets1 = आमिर लाल ५/१६ (४ षटके)
| team2 = {{cr|KOR}}
| score2 = १०२/२ (१३.३ षटके)
| runs2 = बालागे दिलरुक्षा ६४[[नाबाद|*]] (४२)
| wickets2 = कादेक गामंतिका १/१५ (४ षटके)
| result = दक्षिण कोरियाने ८ गडी राखून सामना जिंकला.
| venue = [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]]
| umpires =
| motm =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555137.html धावफलक]
| toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes =
}}

===चौथा टी२०आ सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| team1 = {{cr-rt|KOR}}
| score1 = १७२/७ (२० षटके)
| runs1 = बालागे दिलरुक्षा ४४ (३१)
| wickets1 = इदा बागुस नारा ३/२७ (४ षटके)
| team2 = {{cr|INA}}
| score2 = १३०/८ (२० षटके)
| runs2 = काविन चड्ढा ६१ (४८)
| wickets2 = अरीब खालिद ३/१२ (३ षटके)
| result = दक्षिण कोरियाने ४२ धावांनी सामना जिंकला.
| venue = [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]]
| umpires =
| motm = बालागे दिलरुक्षा
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555138.html धावफलक]
| toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/series/indonesia-in-south-korea-2026-27-1555126 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिका]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचे दक्षिण कोरिया दौरे|२०२६-२७]]</text>
      <sha1>poamueun4j0ok4zsik9vmhqd4d2u2r3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मेल्बर्न</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384942</id>
    <redirect title="मेलबर्न" />
    <revision>
      <id>2717211</id>
      <timestamp>2026-10-06T03:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2717211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="eumk5oeowz2fjb25j5sxzulb59n2kt8" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मेलबर्न]]</text>
      <sha1>eumk5oeowz2fjb25j5sxzulb59n2kt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१९२५ सीरम रन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384943</id>
    <redirect title="इडिटारॉड स्लेड शर्यत" />
    <revision>
      <id>2717221</id>
      <timestamp>2026-10-06T03:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>असलेला लेख</comment>
      <origin>2717221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="q9ceeiqn65r7kqhh7oa1paj5l1txbis" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[इडिटारॉड स्लेड शर्यत#१९२५ चा ऐतिहासिक सीरम रन]]</text>
      <sha1>q9ceeiqn65r7kqhh7oa1paj5l1txbis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इडिटारॉड ट्रेल स्लेड कुत्र्यांची शर्यत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384944</id>
    <redirect title="इडिटारॉड स्लेड शर्यत" />
    <revision>
      <id>2717222</id>
      <timestamp>2026-10-06T03:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="5cjtiv1cze2c4288w1ouv2lewob7css" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[इडिटारॉड स्लेड शर्यत]]</text>
      <sha1>5cjtiv1cze2c4288w1ouv2lewob7css</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सायन-पनवेल महामार्ग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384945</id>
    <redirect title="शीव पनवेल महामार्ग" />
    <revision>
      <id>2717237</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="2ybk83zd1t0jcqvj1ix7tqnxty4so6d" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[शीव पनवेल महामार्ग]]</text>
      <sha1>2ybk83zd1t0jcqvj1ix7tqnxty4so6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरीय रेल्वे)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384946</id>
    <redirect title="हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)" />
    <revision>
      <id>2717239</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="469uu9ido1go6257odjh713dyfzhae0" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)]]</text>
      <sha1>469uu9ido1go6257odjh713dyfzhae0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जुईनगर रेल्वे स्टेशन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384947</id>
    <redirect title="जुईनगर रेल्वे स्थानक" />
    <revision>
      <id>2717240</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2717240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="36xd6am9i53r5v7juqmhlx0i6g02ff6" xml:space="preserve">जुईनगर रेल्वे स्थानक</text>
      <sha1>36xd6am9i53r5v7juqmhlx0i6g02ff6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चर्चा:ओह्मचा नियम</title>
    <ns>1</ns>
    <id>384948</id>
    <revision>
      <id>2717241</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53861-78</username>
        <id>188173</id>
      </contributor>
      <comment>/* ELECTRICAL MAINTANANCE */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2717241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244" sha1="epue31gkhtj8jtoafvu70ortvfp6kuq" xml:space="preserve">== ELECTRICAL MAINTANANCE ==
ELECTRICAL MAINTANANCE NEED

[[विशेष:योगदान/~2026-53861-78|~2026-53861-78]] ([[सदस्य चर्चा:~2026-53861-78|talk]]) १०:४८, ६ ऑक्टोबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>epue31gkhtj8jtoafvu70ortvfp6kuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बो वेबस्टर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384949</id>
    <redirect title="बो वेब्स्टर" />
    <revision>
      <id>2717249</id>
      <timestamp>2026-10-06T06:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>[[बो वेब्स्टर]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2717249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="qcgr7dgq5muljiuwrs8zzuftmmjgz5q" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[बो वेब्स्टर]]</text>
      <sha1>qcgr7dgq5muljiuwrs8zzuftmmjgz5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384950</id>
    <revision>
      <id>2717257</id>
      <timestamp>2026-10-06T06:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ</comment>
      <origin>2717257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165" sha1="agq3sb3fdpl9h1v13m1vkr4ue68s6kp" xml:space="preserve">२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता स्पर्धा अ</text>
      <sha1>agq3sb3fdpl9h1v13m1vkr4ue68s6kp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717258</id>
      <parentid>2717257</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2303" sha1="m7gyfvxeubsdo62qnaxy3ydtxx3fzz9" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक&lt;br/&gt;आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ
| image =
| fromdate = ५
| todate = १४ ऑक्टोबर २०२६
| administrator = [[आयसीसी आशिया]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| tournament format = [[साखळी सामने]]
| host = [[मलेशिया]]
| champions =
| runner up =
| participants = ७
| matches = २१
| player of the series =
| most runs =
| most wickets =
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ
| next_year =
| next_tournament =
}}

'''२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] याचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा ५ ते १४ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित केली जात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-asia-sub-regional-qualifier-a/ |title=Malaysia Cricket to host 2028 ICC Men’s T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A in October 2026 |work=Czarsports |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेतील अव्वल संघ प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरतील, जिथे त्यांच्यासोबत [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब|उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब]] मधील संघ सहभागी होतील.</text>
      <sha1>m7gyfvxeubsdo62qnaxy3ydtxx3fzz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717259</id>
      <parentid>2717258</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8616" sha1="65irymyli24nua8qkef7l41sh3d61rz" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक&lt;br/&gt;आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ
| image =
| fromdate = ५
| todate = १४ ऑक्टोबर २०२६
| administrator = [[आयसीसी आशिया]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| tournament format = [[साखळी सामने]]
| host = [[मलेशिया]]
| champions =
| runner up =
| participants = ७
| matches = २१
| player of the series =
| most runs =
| most wickets =
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ
| next_year =
| next_tournament =
}}

'''२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] याचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा ५ ते १४ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित केली जात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-asia-sub-regional-qualifier-a/ |title=Malaysia Cricket to host 2028 ICC Men’s T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A in October 2026 |work=Czarsports |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेतील अव्वल संघ प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरतील, जिथे त्यांच्यासोबत [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब|उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब]] मधील संघ सहभागी होतील.

==भूतानचा नेपाळ दौरा==
[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भूतान पुरुष क्रिकेट संघाने]] २९ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान पोखरा येथील पोखरा रंगशाला येथे चार सराव सामने खेळण्यासाठी [[नेपाळ]]चा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tiwari |first=Nischal |date=23 September 2026 |url=https://www.cricnepal.com/bhutan-set-for-four-match-t20-warm-up-tour-in-pokhara |title=Bhutan set for four-match T20 warm-up tour in Pokhara |work=Cricnepal |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt; मलेशियामधील पात्रता स्पर्धेसाठी रवाना होण्यापूर्वी या दौऱ्यातून भूतान संघाने अंतिम तयारी केली.

{{hidden begin|title=नेपाळमधील भूतान दौऱ्याचे सामने|titlestyle=background:lightblue;}}

{{Hatnote|सर्व वेळा नेपाळ प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०५:४५]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''पहिला सामना'''
| date = {{start date|2026|09|29|df=y}}
| time = १३:१५
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = गंडकी प्रदेश
| score1 = ९६ (१९.३ षटके)
| runs1 = सोनम चोफेल २७ (१९)
| wickets1 = सुभाष भंडारी ४/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/२ (११ षटके)
| runs2 = ईश्वर छेत्री ३४ (२२)
| wickets2 = सोनम येशे १/२१ (४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ८ गडी राखून सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4242 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = सुभाष भंडारी (नेपाळ)
| toss = गंडकी प्रदेशाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''दुसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|09|30|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = गंडकी प्रदेश
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १९६/७ (२० षटके)
| runs1 = सिब्रिन श्रेष्ठ ४५ (२४)
| wickets1 = थिनले जामत्शो ४/२७ (४ षटके)
| score2 = १३२ (१७.४ षटके)
| runs2 = सोनम चोफेल ४३ (२१)
| wickets2 = बिपिन खत्री ४/२२ (३.४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ६४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4244 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = दुर्गा चंद (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = सिब्रिन श्रेष्ठ (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''तिसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|01|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकरा
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १२३/९ (२० षटके)
| runs1 = बिपिन खत्री ५२[[नाबाद|*]] (३६)
| wickets1 = सोनम येशे २/११ (४ षटके)
| score2 = ११०/९ (२० षटके)
| runs2 = नामगे थिनले २९ (४४)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ३/१५ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १३ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4246 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = दिलीप अग्रहरी (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = बिपिन खत्री (नेपाळ)
| toss = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''चौथा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|02|df=y}}
| time = ०८:४५
| team1 = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकरा
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १७६/७ (२० षटके)
| runs1 = त्रित राज दास ५१ (३१)
| wickets1 = आनंद मोंगर ३/२७ (३ षटके)
| score2 = ७२ (१७.३ षटके)
| runs2 = आनंद मोंगर १५ (१२)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ५/७ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १०४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4249 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = बिपिन शर्मा (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}
{{hidden end}}</text>
      <sha1>65irymyli24nua8qkef7l41sh3d61rz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717260</id>
      <parentid>2717259</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* भूतानचा नेपाळ दौरा */</comment>
      <origin>2717260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9989" sha1="b2c9l7r4dmqwoxg932hmrens6fzpt3p" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक&lt;br/&gt;आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ
| image =
| fromdate = ५
| todate = १४ ऑक्टोबर २०२६
| administrator = [[आयसीसी आशिया]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| tournament format = [[साखळी सामने]]
| host = [[मलेशिया]]
| champions =
| runner up =
| participants = ७
| matches = २१
| player of the series =
| most runs =
| most wickets =
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ
| next_year =
| next_tournament =
}}

'''२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] याचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा ५ ते १४ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित केली जात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-asia-sub-regional-qualifier-a/ |title=Malaysia Cricket to host 2028 ICC Men’s T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A in October 2026 |work=Czarsports |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेतील अव्वल संघ प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरतील, जिथे त्यांच्यासोबत [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब|उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब]] मधील संघ सहभागी होतील.

==भूतानचा नेपाळ दौरा==
[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भूतान पुरुष क्रिकेट संघाने]] २९ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान पोखरा येथील पोखरा रंगशाला येथे चार सराव सामने खेळण्यासाठी [[नेपाळ]]चा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tiwari |first=Nischal |date=23 September 2026 |url=https://www.cricnepal.com/bhutan-set-for-four-match-t20-warm-up-tour-in-pokhara |title=Bhutan set for four-match T20 warm-up tour in Pokhara |work=Cricnepal |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt; मलेशियामधील पात्रता स्पर्धेसाठी रवाना होण्यापूर्वी या दौऱ्यातून भूतान संघाने अंतिम तयारी केली.

{{hidden begin|title=नेपाळमधील भूतान दौऱ्याचे सामने|titlestyle=background:lightblue;}}

{{Hatnote|सर्व वेळा नेपाळ प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०५:४५]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''पहिला सामना'''
| date = {{start date|2026|09|29|df=y}}
| time = १३:१५
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = गंडकी प्रदेश
| score1 = ९६ (१९.३ षटके)
| runs1 = सोनम चोफेल २७ (१९)
| wickets1 = सुभाष भंडारी ४/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/२ (११ षटके)
| runs2 = ईश्वर छेत्री ३४ (२२)
| wickets2 = सोनम येशे १/२१ (४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ८ गडी राखून सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4242 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = सुभाष भंडारी (नेपाळ)
| toss = गंडकी प्रदेशाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''दुसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|09|30|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = गंडकी प्रदेश
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १९६/७ (२० षटके)
| runs1 = सिब्रिन श्रेष्ठ ४५ (२४)
| wickets1 = थिनले जामत्शो ४/२७ (४ षटके)
| score2 = १३२ (१७.४ षटके)
| runs2 = सोनम चोफेल ४३ (२१)
| wickets2 = बिपिन खत्री ४/२२ (३.४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ६४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4244 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = दुर्गा चंद (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = सिब्रिन श्रेष्ठ (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''तिसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|01|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकरा
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १२३/९ (२० षटके)
| runs1 = बिपिन खत्री ५२[[नाबाद|*]] (३६)
| wickets1 = सोनम येशे २/११ (४ षटके)
| score2 = ११०/९ (२० षटके)
| runs2 = नामगे थिनले २९ (४४)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ३/१५ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १३ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4246 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = दिलीप अग्रहरी (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = बिपिन खत्री (नेपाळ)
| toss = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''चौथा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|02|df=y}}
| time = ०८:४५
| team1 = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकरा
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १७६/७ (२० षटके)
| runs1 = त्रित राज दास ५१ (३१)
| wickets1 = आनंद मोंगर ३/२७ (३ षटके)
| score2 = ७२ (१७.३ षटके)
| runs2 = आनंद मोंगर १५ (१२)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ५/७ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १०४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4249 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = बिपिन शर्मा (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}
{{hidden end}}

==गुणतालिका==

&lt;section begin=qualA /&gt;{{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR
|title=पात्रता फेरी अ गुणतालिका
|show_tie=no
|source=[[क्रिकइन्फो]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524/points-table-standings |title=T20 World Cup Sub Regional Asia Qualifier 2026 Points Table &amp; Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=17 September 2026}}&lt;/ref&gt;
|update=६ ऑक्टोबर २०२६|team_order=KUW, BHU, BHR, QAT, MNG, THA, MYA

|win_BHR=1 |loss_BHR= |nr_BHR= |nrr_BHR=0.350
|win_BHU=1 |loss_BHU= |nr_BHU= |nrr_BHU=1.350
|win_KUW=1 |loss_KUW= |nr_KUW= |nrr_KUW=2.900
|win_MNG= |loss_MNG= |nr_MNG= |nrr_MNG=
|win_MYA= |loss_MYA=1 |nr_MYA= |nrr_MYA=-1.350
|win_QAT=1 |loss_QAT=1 |nr_QAT= |nrr_QAT=-0.075
|win_THA= |loss_THA=2 |nr_THA= |nrr_THA=-1.337

|name_BHR={{cr|BHR}}
|name_BHU={{cr|BHU}}
|name_KUW={{cr|KUW}}
|name_MNG={{cr|MNG}}
|name_MYA={{cr|MYA}}
|name_QAT={{cr|QAT}}
|name_THA={{cr|THA}}

|result1=Q
|result2=Q
|result3=
|result4=
|result5=
|result6=
|result7=

|res_col_header=पात्रता
|text_Q={{nobr|प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र}}
|col_Q=green1
|text_E=बाहेर
}}&lt;section end=qualA /&gt;</text>
      <sha1>b2c9l7r4dmqwoxg932hmrens6fzpt3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717261</id>
      <parentid>2717260</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* गुणतालिका */</comment>
      <origin>2717261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14018" sha1="7m9gamseudgjfvk5iknew5vyfeuq42o" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक&lt;br/&gt;आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ
| image =
| fromdate = ५
| todate = १४ ऑक्टोबर २०२६
| administrator = [[आयसीसी आशिया]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| tournament format = [[साखळी सामने]]
| host = [[मलेशिया]]
| champions =
| runner up =
| participants = ७
| matches = २१
| player of the series =
| most runs =
| most wickets =
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ
| next_year =
| next_tournament =
}}

'''२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] याचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा ५ ते १४ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित केली जात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-asia-sub-regional-qualifier-a/ |title=Malaysia Cricket to host 2028 ICC Men’s T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A in October 2026 |work=Czarsports |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेतील अव्वल संघ प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरतील, जिथे त्यांच्यासोबत [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब|उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब]] मधील संघ सहभागी होतील.

==भूतानचा नेपाळ दौरा==
[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भूतान पुरुष क्रिकेट संघाने]] २९ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान पोखरा येथील पोखरा रंगशाला येथे चार सराव सामने खेळण्यासाठी [[नेपाळ]]चा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tiwari |first=Nischal |date=23 September 2026 |url=https://www.cricnepal.com/bhutan-set-for-four-match-t20-warm-up-tour-in-pokhara |title=Bhutan set for four-match T20 warm-up tour in Pokhara |work=Cricnepal |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt; मलेशियामधील पात्रता स्पर्धेसाठी रवाना होण्यापूर्वी या दौऱ्यातून भूतान संघाने अंतिम तयारी केली.

{{hidden begin|title=नेपाळमधील भूतान दौऱ्याचे सामने|titlestyle=background:lightblue;}}

{{Hatnote|सर्व वेळा नेपाळ प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०५:४५]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''पहिला सामना'''
| date = {{start date|2026|09|29|df=y}}
| time = १३:१५
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = गंडकी प्रदेश
| score1 = ९६ (१९.३ षटके)
| runs1 = सोनम चोफेल २७ (१९)
| wickets1 = सुभाष भंडारी ४/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/२ (११ षटके)
| runs2 = ईश्वर छेत्री ३४ (२२)
| wickets2 = सोनम येशे १/२१ (४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ८ गडी राखून सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4242 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = सुभाष भंडारी (नेपाळ)
| toss = गंडकी प्रदेशाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''दुसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|09|30|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = गंडकी प्रदेश
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १९६/७ (२० षटके)
| runs1 = सिब्रिन श्रेष्ठ ४५ (२४)
| wickets1 = थिनले जामत्शो ४/२७ (४ षटके)
| score2 = १३२ (१७.४ षटके)
| runs2 = सोनम चोफेल ४३ (२१)
| wickets2 = बिपिन खत्री ४/२२ (३.४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ६४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4244 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = दुर्गा चंद (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = सिब्रिन श्रेष्ठ (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''तिसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|01|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकरा
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १२३/९ (२० षटके)
| runs1 = बिपिन खत्री ५२[[नाबाद|*]] (३६)
| wickets1 = सोनम येशे २/११ (४ षटके)
| score2 = ११०/९ (२० षटके)
| runs2 = नामगे थिनले २९ (४४)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ३/१५ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १३ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4246 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = दिलीप अग्रहरी (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = बिपिन खत्री (नेपाळ)
| toss = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''चौथा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|02|df=y}}
| time = ०८:४५
| team1 = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकरा
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १७६/७ (२० षटके)
| runs1 = त्रित राज दास ५१ (३१)
| wickets1 = आनंद मोंगर ३/२७ (३ षटके)
| score2 = ७२ (१७.३ षटके)
| runs2 = आनंद मोंगर १५ (१२)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ५/७ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १०४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4249 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = बिपिन शर्मा (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}
{{hidden end}}

==गुणतालिका==

&lt;section begin=qualA /&gt;{{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR
|title=पात्रता फेरी अ गुणतालिका
|show_tie=no
|source=[[क्रिकइन्फो]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524/points-table-standings |title=T20 World Cup Sub Regional Asia Qualifier 2026 Points Table &amp; Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=17 September 2026}}&lt;/ref&gt;
|update=६ ऑक्टोबर २०२६|team_order=KUW, BHU, BHR, QAT, MNG, THA, MYA

|win_BHR=1 |loss_BHR= |nr_BHR= |nrr_BHR=0.350
|win_BHU=1 |loss_BHU= |nr_BHU= |nrr_BHU=1.350
|win_KUW=1 |loss_KUW= |nr_KUW= |nrr_KUW=2.900
|win_MNG= |loss_MNG= |nr_MNG= |nrr_MNG=
|win_MYA= |loss_MYA=1 |nr_MYA= |nrr_MYA=-1.350
|win_QAT=1 |loss_QAT=1 |nr_QAT= |nrr_QAT=-0.075
|win_THA= |loss_THA=2 |nr_THA= |nrr_THA=-1.337

|name_BHR={{cr|BHR}}
|name_BHU={{cr|BHU}}
|name_KUW={{cr|KUW}}
|name_MNG={{cr|MNG}}
|name_MYA={{cr|MYA}}
|name_QAT={{cr|QAT}}
|name_THA={{cr|THA}}

|result1=Q
|result2=Q
|result3=
|result4=
|result5=
|result6=
|result7=

|res_col_header=पात्रता
|text_Q={{nobr|प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र}}
|col_Q=green1
|text_E=बाहेर
}}&lt;section end=qualA /&gt;

==सामने==
{{hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = {{cr|MYA}}
| score1 = ११९/८ (२० षटके)
| runs1 = थिनले जामत्शो ४०[[नाबाद|*]] (२७)
| wickets1 = पाइंग दानू ३/२३ (४ षटके)
| score2 = ९२/९ (२० षटके)
| runs2 = पाइंग दानू १६ (१९)
| wickets2 = गाकुल घाले ३/२८ (४ षटके)
| result = भूतानने २७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = [[तबारक दर]] (हाँगकाँग) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ)
| motm = थिनले जामत्शो (भूतान)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|THA}}
| score1 = १०४/६ (२० षटके)
| runs1 = जुनैद अझीझ २६ (२७)
| wickets1 = नोप्फोन सेनामोंट्री २/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/८ (२० षटके)
| runs2 = पत्तारापोल जिरापत्तनानुकुल २३ (२५)
| wickets2 = आसिफ जावेद ३/१४ (४ षटके)
| result = बहरैनने ७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि नारायणन सिवन (मलेशिया)
| motm = आसिफ जावेद (बहरैन)
| toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|KUW}}
| team2 = {{cr|QAT}}
| score1 = १९९/७ (२० षटके)
| runs1 = [[बिलाल ताहिर]] ३२[[नाबाद|*]] (१६)
| wickets1 = डॅनियल लुईस २/२९ (३ षटके)
| score2 = १४१/८ (२० षटके)
| runs2 = [[इमल लियानागे]] ३९ (२८)
| wickets2 = [[अदनान इद्रीस]] २/२२ (४ षटके)
| result = कुवेतने ५८ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = मोर्शेद अली खान (बांगलादेश) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँगकाँग)
| motm = [[अदनान इद्रीस]] (कुवेत)
| toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes = ओबैद उर रहमान (कतार) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}</text>
      <sha1>7m9gamseudgjfvk5iknew5vyfeuq42o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717262</id>
      <parentid>2717261</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:07:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* सामने */</comment>
      <origin>2717262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14692" sha1="6e95m9da8o6y1w7vm7c36w3v6xprr33" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक&lt;br/&gt;आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ
| image =
| fromdate = ५
| todate = १४ ऑक्टोबर २०२६
| administrator = [[आयसीसी आशिया]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| tournament format = [[साखळी सामने]]
| host = [[मलेशिया]]
| champions =
| runner up =
| participants = ७
| matches = २१
| player of the series =
| most runs =
| most wickets =
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ
| next_year =
| next_tournament =
}}

'''२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] याचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा ५ ते १४ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित केली जात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-asia-sub-regional-qualifier-a/ |title=Malaysia Cricket to host 2028 ICC Men’s T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A in October 2026 |work=Czarsports |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेतील अव्वल संघ प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरतील, जिथे त्यांच्यासोबत [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब|उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब]] मधील संघ सहभागी होतील.

==भूतानचा नेपाळ दौरा==
[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भूतान पुरुष क्रिकेट संघाने]] २९ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान पोखरा येथील पोखरा रंगशाला येथे चार सराव सामने खेळण्यासाठी [[नेपाळ]]चा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tiwari |first=Nischal |date=23 September 2026 |url=https://www.cricnepal.com/bhutan-set-for-four-match-t20-warm-up-tour-in-pokhara |title=Bhutan set for four-match T20 warm-up tour in Pokhara |work=Cricnepal |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt; मलेशियामधील पात्रता स्पर्धेसाठी रवाना होण्यापूर्वी या दौऱ्यातून भूतान संघाने अंतिम तयारी केली.

{{hidden begin|title=नेपाळमधील भूतान दौऱ्याचे सामने|titlestyle=background:lightblue;}}

{{Hatnote|सर्व वेळा नेपाळ प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०५:४५]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''पहिला सामना'''
| date = {{start date|2026|09|29|df=y}}
| time = १३:१५
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = गंडकी प्रदेश
| score1 = ९६ (१९.३ षटके)
| runs1 = सोनम चोफेल २७ (१९)
| wickets1 = सुभाष भंडारी ४/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/२ (११ षटके)
| runs2 = ईश्वर छेत्री ३४ (२२)
| wickets2 = सोनम येशे १/२१ (४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ८ गडी राखून सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4242 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = सुभाष भंडारी (नेपाळ)
| toss = गंडकी प्रदेशाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''दुसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|09|30|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = गंडकी प्रदेश
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १९६/७ (२० षटके)
| runs1 = सिब्रिन श्रेष्ठ ४५ (२४)
| wickets1 = थिनले जामत्शो ४/२७ (४ षटके)
| score2 = १३२ (१७.४ षटके)
| runs2 = सोनम चोफेल ४३ (२१)
| wickets2 = बिपिन खत्री ४/२२ (३.४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ६४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4244 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = दुर्गा चंद (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = सिब्रिन श्रेष्ठ (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''तिसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|01|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकरा
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १२३/९ (२० षटके)
| runs1 = बिपिन खत्री ५२[[नाबाद|*]] (३६)
| wickets1 = सोनम येशे २/११ (४ षटके)
| score2 = ११०/९ (२० षटके)
| runs2 = नामगे थिनले २९ (४४)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ३/१५ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १३ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4246 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = दिलीप अग्रहरी (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = बिपिन खत्री (नेपाळ)
| toss = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''चौथा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|02|df=y}}
| time = ०८:४५
| team1 = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकरा
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १७६/७ (२० षटके)
| runs1 = त्रित राज दास ५१ (३१)
| wickets1 = आनंद मोंगर ३/२७ (३ षटके)
| score2 = ७२ (१७.३ षटके)
| runs2 = आनंद मोंगर १५ (१२)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ५/७ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १०४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4249 धावफलक]
| venue = पोखरा रंगशाला, पोखरा
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = बिपिन शर्मा (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}
{{hidden end}}

==गुणतालिका==

&lt;section begin=qualA /&gt;{{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR
|title=पात्रता फेरी अ गुणतालिका
|show_tie=no
|source=[[क्रिकइन्फो]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524/points-table-standings |title=T20 World Cup Sub Regional Asia Qualifier 2026 Points Table &amp; Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=17 September 2026}}&lt;/ref&gt;
|update=६ ऑक्टोबर २०२६|team_order=KUW, BHU, BHR, QAT, MNG, THA, MYA

|win_BHR=1 |loss_BHR= |nr_BHR= |nrr_BHR=0.350
|win_BHU=1 |loss_BHU= |nr_BHU= |nrr_BHU=1.350
|win_KUW=1 |loss_KUW= |nr_KUW= |nrr_KUW=2.900
|win_MNG= |loss_MNG= |nr_MNG= |nrr_MNG=
|win_MYA= |loss_MYA=1 |nr_MYA= |nrr_MYA=-1.350
|win_QAT=1 |loss_QAT=1 |nr_QAT= |nrr_QAT=-0.075
|win_THA= |loss_THA=2 |nr_THA= |nrr_THA=-1.337

|name_BHR={{cr|BHR}}
|name_BHU={{cr|BHU}}
|name_KUW={{cr|KUW}}
|name_MNG={{cr|MNG}}
|name_MYA={{cr|MYA}}
|name_QAT={{cr|QAT}}
|name_THA={{cr|THA}}

|result1=Q
|result2=Q
|result3=
|result4=
|result5=
|result6=
|result7=

|res_col_header=पात्रता
|text_Q={{nobr|प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र}}
|col_Q=green1
|text_E=बाहेर
}}&lt;section end=qualA /&gt;

==सामने==
{{hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = {{cr|MYA}}
| score1 = ११९/८ (२० षटके)
| runs1 = थिनले जामत्शो ४०[[नाबाद|*]] (२७)
| wickets1 = पाइंग दानू ३/२३ (४ षटके)
| score2 = ९२/९ (२० षटके)
| runs2 = पाइंग दानू १६ (१९)
| wickets2 = गाकुल घाले ३/२८ (४ षटके)
| result = भूतानने २७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = [[तबारक दर]] (हाँगकाँग) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ)
| motm = थिनले जामत्शो (भूतान)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|THA}}
| score1 = १०४/६ (२० षटके)
| runs1 = जुनैद अझीझ २६ (२७)
| wickets1 = नोप्फोन सेनामोंट्री २/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/८ (२० षटके)
| runs2 = पत्तारापोल जिरापत्तनानुकुल २३ (२५)
| wickets2 = आसिफ जावेद ३/१४ (४ षटके)
| result = बहरैनने ७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि नारायणन सिवन (मलेशिया)
| motm = आसिफ जावेद (बहरैन)
| toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|KUW}}
| team2 = {{cr|QAT}}
| score1 = १९९/७ (२० षटके)
| runs1 = [[बिलाल ताहिर]] ३२[[नाबाद|*]] (१६)
| wickets1 = डॅनियल लुईस २/२९ (३ षटके)
| score2 = १४१/८ (२० षटके)
| runs2 = [[इमल लियानागे]] ३९ (२८)
| wickets2 = [[अदनान इद्रीस]] २/२२ (४ षटके)
| result = कुवेतने ५८ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = मोर्शेद अली खान (बांगलादेश) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँगकाँग)
| motm = [[अदनान इद्रीस]] (कुवेत)
| toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes = ओबैद उर रहमान (कतार) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}

==संदर्भ==
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

{{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

{{DEFAULTSORT:2026 Men's T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A}}
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>6e95m9da8o6y1w7vm7c36w3v6xprr33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717269</id>
      <parentid>2717262</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* भूतानचा नेपाळ दौरा */</comment>
      <origin>2717269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14914" sha1="c2g05tcmuqeqrlcoaigva3ti5iwrxm4" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक&lt;br/&gt;आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ
| image =
| fromdate = ५
| todate = १४ ऑक्टोबर २०२६
| administrator = [[आयसीसी आशिया]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| tournament format = [[साखळी सामने]]
| host = [[मलेशिया]]
| champions =
| runner up =
| participants = ७
| matches = २१
| player of the series =
| most runs =
| most wickets =
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ
| next_year =
| next_tournament =
}}

'''२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] याचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा ५ ते १४ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित केली जात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-asia-sub-regional-qualifier-a/ |title=Malaysia Cricket to host 2028 ICC Men’s T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A in October 2026 |work=Czarsports |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेतील अव्वल संघ प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरतील, जिथे त्यांच्यासोबत [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब|उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब]] मधील संघ सहभागी होतील.

==भूतानचा नेपाळ दौरा==
[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भूतान पुरुष क्रिकेट संघाने]] २९ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[पोखरा]] येथील [[पोखरा रंगशाला]] येथे चार सराव सामने खेळण्यासाठी [[नेपाळ]]चा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tiwari |first=Nischal |date=23 September 2026 |url=https://www.cricnepal.com/bhutan-set-for-four-match-t20-warm-up-tour-in-pokhara |title=Bhutan set for four-match T20 warm-up tour in Pokhara |work=Cricnepal |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt; मलेशियामधील पात्रता स्पर्धेसाठी रवाना होण्यापूर्वी या दौऱ्यातून भूतान संघाने अंतिम तयारी केली.

{{hidden begin|title=नेपाळमधील भूतान दौऱ्याचे सामने|titlestyle=background:lightblue;}}

{{Hatnote|सर्व वेळा नेपाळ प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०५:४५]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''पहिला सामना'''
| date = {{start date|2026|09|29|df=y}}
| time = १३:१५
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = [[गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ|गंडकी प्रदेश]]
| score1 = ९६ (१९.३ षटके)
| runs1 = सोनम चोफेल २७ (१९)
| wickets1 = सुभाष भंडारी ४/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/२ (११ षटके)
| runs2 = ईश्वर छेत्री ३४ (२२)
| wickets2 = सोनम येशे १/२१ (४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ८ गडी राखून सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4242 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = सुभाष भंडारी (नेपाळ)
| toss = गंडकी प्रदेशाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''दुसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|09|30|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = [[गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ|गंडकी प्रदेश]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १९६/७ (२० षटके)
| runs1 = सिब्रिन श्रेष्ठ ४५ (२४)
| wickets1 = थिनले जामत्शो ४/२७ (४ षटके)
| score2 = १३२ (१७.४ षटके)
| runs2 = सोनम चोफेल ४३ (२१)
| wickets2 = बिपिन खत्री ४/२२ (३.४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ६४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4244 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = दुर्गा चंद (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = सिब्रिन श्रेष्ठ (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''तिसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|01|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = [[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन|कॅन अकरा]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १२३/९ (२० षटके)
| runs1 = बिपिन खत्री ५२[[नाबाद|*]] (३६)
| wickets1 = सोनम येशे २/११ (४ षटके)
| score2 = ११०/९ (२० षटके)
| runs2 = नामगे थिनले २९ (४४)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ३/१५ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १३ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4246 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = दिलीप अग्रहरी (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = बिपिन खत्री (नेपाळ)
| toss = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''चौथा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|02|df=y}}
| time = ०८:४५
| team1 = [[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन|कॅन अकरा]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १७६/७ (२० षटके)
| runs1 = त्रित राज दास ५१ (३१)
| wickets1 = आनंद मोंगर ३/२७ (३ षटके)
| score2 = ७२ (१७.३ षटके)
| runs2 = आनंद मोंगर १५ (१२)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ५/७ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १०४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4249 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = बिपिन शर्मा (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}
{{hidden end}}

==गुणतालिका==

&lt;section begin=qualA /&gt;{{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR
|title=पात्रता फेरी अ गुणतालिका
|show_tie=no
|source=[[क्रिकइन्फो]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524/points-table-standings |title=T20 World Cup Sub Regional Asia Qualifier 2026 Points Table &amp; Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=17 September 2026}}&lt;/ref&gt;
|update=६ ऑक्टोबर २०२६|team_order=KUW, BHU, BHR, QAT, MNG, THA, MYA

|win_BHR=1 |loss_BHR= |nr_BHR= |nrr_BHR=0.350
|win_BHU=1 |loss_BHU= |nr_BHU= |nrr_BHU=1.350
|win_KUW=1 |loss_KUW= |nr_KUW= |nrr_KUW=2.900
|win_MNG= |loss_MNG= |nr_MNG= |nrr_MNG=
|win_MYA= |loss_MYA=1 |nr_MYA= |nrr_MYA=-1.350
|win_QAT=1 |loss_QAT=1 |nr_QAT= |nrr_QAT=-0.075
|win_THA= |loss_THA=2 |nr_THA= |nrr_THA=-1.337

|name_BHR={{cr|BHR}}
|name_BHU={{cr|BHU}}
|name_KUW={{cr|KUW}}
|name_MNG={{cr|MNG}}
|name_MYA={{cr|MYA}}
|name_QAT={{cr|QAT}}
|name_THA={{cr|THA}}

|result1=Q
|result2=Q
|result3=
|result4=
|result5=
|result6=
|result7=

|res_col_header=पात्रता
|text_Q={{nobr|प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र}}
|col_Q=green1
|text_E=बाहेर
}}&lt;section end=qualA /&gt;

==सामने==
{{hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = {{cr|MYA}}
| score1 = ११९/८ (२० षटके)
| runs1 = थिनले जामत्शो ४०[[नाबाद|*]] (२७)
| wickets1 = पाइंग दानू ३/२३ (४ षटके)
| score2 = ९२/९ (२० षटके)
| runs2 = पाइंग दानू १६ (१९)
| wickets2 = गाकुल घाले ३/२८ (४ षटके)
| result = भूतानने २७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = [[तबारक दर]] (हाँगकाँग) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ)
| motm = थिनले जामत्शो (भूतान)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|THA}}
| score1 = १०४/६ (२० षटके)
| runs1 = जुनैद अझीझ २६ (२७)
| wickets1 = नोप्फोन सेनामोंट्री २/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/८ (२० षटके)
| runs2 = पत्तारापोल जिरापत्तनानुकुल २३ (२५)
| wickets2 = आसिफ जावेद ३/१४ (४ षटके)
| result = बहरैनने ७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि नारायणन सिवन (मलेशिया)
| motm = आसिफ जावेद (बहरैन)
| toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|KUW}}
| team2 = {{cr|QAT}}
| score1 = १९९/७ (२० षटके)
| runs1 = [[बिलाल ताहिर]] ३२[[नाबाद|*]] (१६)
| wickets1 = डॅनियल लुईस २/२९ (३ षटके)
| score2 = १४१/८ (२० षटके)
| runs2 = [[इमल लियानागे]] ३९ (२८)
| wickets2 = [[अदनान इद्रीस]] २/२२ (४ षटके)
| result = कुवेतने ५८ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = मोर्शेद अली खान (बांगलादेश) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँगकाँग)
| motm = [[अदनान इद्रीस]] (कुवेत)
| toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes = ओबैद उर रहमान (कतार) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}

==संदर्भ==
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

{{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

{{DEFAULTSORT:2026 Men's T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A}}
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>c2g05tcmuqeqrlcoaigva3ti5iwrxm4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717271</id>
      <parentid>2717269</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* भूतानचा नेपाळ दौरा */</comment>
      <origin>2717271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14963" sha1="2xpoi7dvffh37wj7dqdhluq19yonueb" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक&lt;br/&gt;आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ
| image =
| fromdate = ५
| todate = १४ ऑक्टोबर २०२६
| administrator = [[आयसीसी आशिया]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| tournament format = [[साखळी सामने]]
| host = [[मलेशिया]]
| champions =
| runner up =
| participants = ७
| matches = २१
| player of the series =
| most runs =
| most wickets =
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ
| next_year =
| next_tournament =
}}

'''२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] याचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा ५ ते १४ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित केली जात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-asia-sub-regional-qualifier-a/ |title=Malaysia Cricket to host 2028 ICC Men’s T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A in October 2026 |work=Czarsports |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेतील अव्वल संघ प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरतील, जिथे त्यांच्यासोबत [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब|उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब]] मधील संघ सहभागी होतील.

==भूतानचा नेपाळ दौरा==
[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भूतान पुरुष क्रिकेट संघाने]] २९ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[पोखरा]] येथील [[पोखरा रंगशाला]] येथे चार सराव सामने खेळण्यासाठी [[नेपाळ]]चा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tiwari |first=Nischal |date=23 September 2026 |url=https://www.cricnepal.com/bhutan-set-for-four-match-t20-warm-up-tour-in-pokhara |title=Bhutan set for four-match T20 warm-up tour in Pokhara |work=Cricnepal |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt; मलेशियामधील पात्रता स्पर्धेसाठी रवाना होण्यापूर्वी या दौऱ्यातून भूतान संघाने अंतिम तयारी केली.

{{hidden begin|title=नेपाळमधील भूतान दौऱ्याचे सामने|titlestyle=background:lightblue;}}

{{Hatnote|सर्व वेळा [[नेपाळ प्रमाण वेळ|नेपाळ प्रमाण वेळे]]नुसार ([[यूटीसी+०५:४५]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''पहिला सामना'''
| date = {{start date|2026|09|29|df=y}}
| time = १३:१५
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = [[गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ|गंडकी प्रदेश]]
| score1 = ९६ (१९.३ षटके)
| runs1 = सोनम चोफेल २७ (१९)
| wickets1 = सुभाष भंडारी ४/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/२ (११ षटके)
| runs2 = ईश्वर छेत्री ३४ (२२)
| wickets2 = सोनम येशे १/२१ (४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ८ गडी राखून सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4242 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = सुभाष भंडारी (नेपाळ)
| toss = गंडकी प्रदेशाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''दुसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|09|30|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = [[गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ|गंडकी प्रदेश]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १९६/७ (२० षटके)
| runs1 = सिब्रिन श्रेष्ठ ४५ (२४)
| wickets1 = थिनले जामत्शो ४/२७ (४ षटके)
| score2 = १३२ (१७.४ षटके)
| runs2 = सोनम चोफेल ४३ (२१)
| wickets2 = बिपिन खत्री ४/२२ (३.४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ६४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4244 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = दुर्गा चंद (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = सिब्रिन श्रेष्ठ (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''तिसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|01|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = [[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन|कॅन अकरा]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १२३/९ (२० षटके)
| runs1 = बिपिन खत्री ५२[[नाबाद|*]] (३६)
| wickets1 = सोनम येशे २/११ (४ षटके)
| score2 = ११०/९ (२० षटके)
| runs2 = नामगे थिनले २९ (४४)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ३/१५ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १३ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4246 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = दिलीप अग्रहरी (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = बिपिन खत्री (नेपाळ)
| toss = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''चौथा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|02|df=y}}
| time = ०८:४५
| team1 = [[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन|कॅन अकरा]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १७६/७ (२० षटके)
| runs1 = त्रित राज दास ५१ (३१)
| wickets1 = आनंद मोंगर ३/२७ (३ षटके)
| score2 = ७२ (१७.३ षटके)
| runs2 = आनंद मोंगर १५ (१२)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ५/७ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १०४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4249 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = बिपिन शर्मा (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}
{{hidden end}}

==गुणतालिका==

&lt;section begin=qualA /&gt;{{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR
|title=पात्रता फेरी अ गुणतालिका
|show_tie=no
|source=[[क्रिकइन्फो]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524/points-table-standings |title=T20 World Cup Sub Regional Asia Qualifier 2026 Points Table &amp; Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=17 September 2026}}&lt;/ref&gt;
|update=६ ऑक्टोबर २०२६|team_order=KUW, BHU, BHR, QAT, MNG, THA, MYA

|win_BHR=1 |loss_BHR= |nr_BHR= |nrr_BHR=0.350
|win_BHU=1 |loss_BHU= |nr_BHU= |nrr_BHU=1.350
|win_KUW=1 |loss_KUW= |nr_KUW= |nrr_KUW=2.900
|win_MNG= |loss_MNG= |nr_MNG= |nrr_MNG=
|win_MYA= |loss_MYA=1 |nr_MYA= |nrr_MYA=-1.350
|win_QAT=1 |loss_QAT=1 |nr_QAT= |nrr_QAT=-0.075
|win_THA= |loss_THA=2 |nr_THA= |nrr_THA=-1.337

|name_BHR={{cr|BHR}}
|name_BHU={{cr|BHU}}
|name_KUW={{cr|KUW}}
|name_MNG={{cr|MNG}}
|name_MYA={{cr|MYA}}
|name_QAT={{cr|QAT}}
|name_THA={{cr|THA}}

|result1=Q
|result2=Q
|result3=
|result4=
|result5=
|result6=
|result7=

|res_col_header=पात्रता
|text_Q={{nobr|प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र}}
|col_Q=green1
|text_E=बाहेर
}}&lt;section end=qualA /&gt;

==सामने==
{{hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = {{cr|MYA}}
| score1 = ११९/८ (२० षटके)
| runs1 = थिनले जामत्शो ४०[[नाबाद|*]] (२७)
| wickets1 = पाइंग दानू ३/२३ (४ षटके)
| score2 = ९२/९ (२० षटके)
| runs2 = पाइंग दानू १६ (१९)
| wickets2 = गाकुल घाले ३/२८ (४ षटके)
| result = भूतानने २७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = [[तबारक दर]] (हाँगकाँग) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ)
| motm = थिनले जामत्शो (भूतान)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|THA}}
| score1 = १०४/६ (२० षटके)
| runs1 = जुनैद अझीझ २६ (२७)
| wickets1 = नोप्फोन सेनामोंट्री २/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/८ (२० षटके)
| runs2 = पत्तारापोल जिरापत्तनानुकुल २३ (२५)
| wickets2 = आसिफ जावेद ३/१४ (४ षटके)
| result = बहरैनने ७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि नारायणन सिवन (मलेशिया)
| motm = आसिफ जावेद (बहरैन)
| toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|KUW}}
| team2 = {{cr|QAT}}
| score1 = १९९/७ (२० षटके)
| runs1 = [[बिलाल ताहिर]] ३२[[नाबाद|*]] (१६)
| wickets1 = डॅनियल लुईस २/२९ (३ षटके)
| score2 = १४१/८ (२० षटके)
| runs2 = [[इमल लियानागे]] ३९ (२८)
| wickets2 = [[अदनान इद्रीस]] २/२२ (४ षटके)
| result = कुवेतने ५८ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = मोर्शेद अली खान (बांगलादेश) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँगकाँग)
| motm = [[अदनान इद्रीस]] (कुवेत)
| toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes = ओबैद उर रहमान (कतार) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}

==संदर्भ==
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

{{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

{{DEFAULTSORT:2026 Men's T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A}}
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>2xpoi7dvffh37wj7dqdhluq19yonueb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717298</id>
      <parentid>2717271</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* बाह्य दुवे */</comment>
      <origin>2717298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15040" sha1="c8rn70fjw9085koj0sukrg4a8y17s3n" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक&lt;br/&gt;आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ
| image =
| fromdate = ५
| todate = १४ ऑक्टोबर २०२६
| administrator = [[आयसीसी आशिया]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| tournament format = [[साखळी सामने]]
| host = [[मलेशिया]]
| champions =
| runner up =
| participants = ७
| matches = २१
| player of the series =
| most runs =
| most wickets =
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ
| next_year =
| next_tournament =
}}

'''२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] याचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा ५ ते १४ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित केली जात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-asia-sub-regional-qualifier-a/ |title=Malaysia Cricket to host 2028 ICC Men’s T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A in October 2026 |work=Czarsports |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेतील अव्वल संघ प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरतील, जिथे त्यांच्यासोबत [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब|उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब]] मधील संघ सहभागी होतील.

==भूतानचा नेपाळ दौरा==
[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भूतान पुरुष क्रिकेट संघाने]] २९ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[पोखरा]] येथील [[पोखरा रंगशाला]] येथे चार सराव सामने खेळण्यासाठी [[नेपाळ]]चा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tiwari |first=Nischal |date=23 September 2026 |url=https://www.cricnepal.com/bhutan-set-for-four-match-t20-warm-up-tour-in-pokhara |title=Bhutan set for four-match T20 warm-up tour in Pokhara |work=Cricnepal |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt; मलेशियामधील पात्रता स्पर्धेसाठी रवाना होण्यापूर्वी या दौऱ्यातून भूतान संघाने अंतिम तयारी केली.

{{hidden begin|title=नेपाळमधील भूतान दौऱ्याचे सामने|titlestyle=background:lightblue;}}

{{Hatnote|सर्व वेळा [[नेपाळ प्रमाण वेळ|नेपाळ प्रमाण वेळे]]नुसार ([[यूटीसी+०५:४५]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''पहिला सामना'''
| date = {{start date|2026|09|29|df=y}}
| time = १३:१५
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = [[गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ|गंडकी प्रदेश]]
| score1 = ९६ (१९.३ षटके)
| runs1 = सोनम चोफेल २७ (१९)
| wickets1 = सुभाष भंडारी ४/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/२ (११ षटके)
| runs2 = ईश्वर छेत्री ३४ (२२)
| wickets2 = सोनम येशे १/२१ (४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ८ गडी राखून सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4242 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = सुभाष भंडारी (नेपाळ)
| toss = गंडकी प्रदेशाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''दुसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|09|30|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = [[गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ|गंडकी प्रदेश]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १९६/७ (२० षटके)
| runs1 = सिब्रिन श्रेष्ठ ४५ (२४)
| wickets1 = थिनले जामत्शो ४/२७ (४ षटके)
| score2 = १३२ (१७.४ षटके)
| runs2 = सोनम चोफेल ४३ (२१)
| wickets2 = बिपिन खत्री ४/२२ (३.४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेशाने ६४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4244 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = दुर्गा चंद (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = सिब्रिन श्रेष्ठ (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''तिसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|01|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = [[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन|कॅन अकरा]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १२३/९ (२० षटके)
| runs1 = बिपिन खत्री ५२[[नाबाद|*]] (३६)
| wickets1 = सोनम येशे २/११ (४ षटके)
| score2 = ११०/९ (२० षटके)
| runs2 = नामगे थिनले २९ (४४)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ३/१५ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १३ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4246 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = दिलीप अग्रहरी (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = बिपिन खत्री (नेपाळ)
| toss = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''चौथा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|02|df=y}}
| time = ०८:४५
| team1 = [[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन|कॅन अकरा]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १७६/७ (२० षटके)
| runs1 = त्रित राज दास ५१ (३१)
| wickets1 = आनंद मोंगर ३/२७ (३ षटके)
| score2 = ७२ (१७.३ षटके)
| runs2 = आनंद मोंगर १५ (१२)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ५/७ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने १०४ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4249 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = बिपिन शर्मा (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}
{{hidden end}}

==गुणतालिका==

&lt;section begin=qualA /&gt;{{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR
|title=पात्रता फेरी अ गुणतालिका
|show_tie=no
|source=[[क्रिकइन्फो]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524/points-table-standings |title=T20 World Cup Sub Regional Asia Qualifier 2026 Points Table &amp; Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=17 September 2026}}&lt;/ref&gt;
|update=६ ऑक्टोबर २०२६|team_order=KUW, BHU, BHR, QAT, MNG, THA, MYA

|win_BHR=1 |loss_BHR= |nr_BHR= |nrr_BHR=0.350
|win_BHU=1 |loss_BHU= |nr_BHU= |nrr_BHU=1.350
|win_KUW=1 |loss_KUW= |nr_KUW= |nrr_KUW=2.900
|win_MNG= |loss_MNG= |nr_MNG= |nrr_MNG=
|win_MYA= |loss_MYA=1 |nr_MYA= |nrr_MYA=-1.350
|win_QAT=1 |loss_QAT=1 |nr_QAT= |nrr_QAT=-0.075
|win_THA= |loss_THA=2 |nr_THA= |nrr_THA=-1.337

|name_BHR={{cr|BHR}}
|name_BHU={{cr|BHU}}
|name_KUW={{cr|KUW}}
|name_MNG={{cr|MNG}}
|name_MYA={{cr|MYA}}
|name_QAT={{cr|QAT}}
|name_THA={{cr|THA}}

|result1=Q
|result2=Q
|result3=
|result4=
|result5=
|result6=
|result7=

|res_col_header=पात्रता
|text_Q={{nobr|प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र}}
|col_Q=green1
|text_E=बाहेर
}}&lt;section end=qualA /&gt;

==सामने==
{{hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = {{cr|MYA}}
| score1 = ११९/८ (२० षटके)
| runs1 = थिनले जामत्शो ४०[[नाबाद|*]] (२७)
| wickets1 = पाइंग दानू ३/२३ (४ षटके)
| score2 = ९२/९ (२० षटके)
| runs2 = पाइंग दानू १६ (१९)
| wickets2 = गाकुल घाले ३/२८ (४ षटके)
| result = भूतानने २७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = [[तबारक दर]] (हाँगकाँग) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ)
| motm = थिनले जामत्शो (भूतान)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|THA}}
| score1 = १०४/६ (२० षटके)
| runs1 = जुनैद अझीझ २६ (२७)
| wickets1 = नोप्फोन सेनामोंट्री २/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/८ (२० षटके)
| runs2 = पत्तारापोल जिरापत्तनानुकुल २३ (२५)
| wickets2 = आसिफ जावेद ३/१४ (४ षटके)
| result = बहरैनने ७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि नारायणन सिवन (मलेशिया)
| motm = आसिफ जावेद (बहरैन)
| toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|KUW}}
| team2 = {{cr|QAT}}
| score1 = १९९/७ (२० षटके)
| runs1 = [[बिलाल ताहिर]] ३२[[नाबाद|*]] (१६)
| wickets1 = डॅनियल लुईस २/२९ (३ षटके)
| score2 = १४१/८ (२० षटके)
| runs2 = [[इमल लियानागे]] ३९ (२८)
| wickets2 = [[अदनान इद्रीस]] २/२२ (४ षटके)
| result = कुवेतने ५८ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = मोर्शेद अली खान (बांगलादेश) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँगकाँग)
| motm = [[अदनान इद्रीस]] (कुवेत)
| toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes = ओबैद उर रहमान (कतार) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}

==संदर्भ==
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

&lt;!--{{२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक}}--&gt;{{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

{{DEFAULTSORT:2026 Men's T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A}}
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>c8rn70fjw9085koj0sukrg4a8y17s3n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717336</id>
      <parentid>2717298</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <origin>2717336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14936" sha1="jgafiuso06a3r25sfbxlka3asimna6p" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक&lt;br/&gt;आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ
| image =
| fromdate = ५
| todate = १४ ऑक्टोबर २०२६
| administrator = [[आयसीसी आशिया]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| tournament format = [[साखळी सामने]]
| host = [[मलेशिया]]
| champions =
| runner up =
| participants = ७
| matches = २१
| player of the series =
| most runs =
| most wickets =
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ
| next_year =
| next_tournament =
}}

'''२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] याचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा ५ ते १४ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित केली जात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-asia-sub-regional-qualifier-a/ |title=Malaysia Cricket to host 2028 ICC Men’s T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A in October 2026 |work=Czarsports |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेतील अव्वल संघ प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरतील, जिथे त्यांच्यासोबत [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब|उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब]] मधील संघ सहभागी होतील.

==भूतानचा नेपाळ दौरा==
[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भूतान पुरुष क्रिकेट संघाने]] २९ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[पोखरा]] येथील [[पोखरा रंगशाला]] येथे चार सराव सामने खेळण्यासाठी [[नेपाळ]]चा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tiwari |first=Nischal |date=23 September 2026 |url=https://www.cricnepal.com/bhutan-set-for-four-match-t20-warm-up-tour-in-pokhara |title=Bhutan set for four-match T20 warm-up tour in Pokhara |work=Cricnepal |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt; मलेशियामधील पात्रता स्पर्धेसाठी रवाना होण्यापूर्वी या दौऱ्यातून भूतान संघाने अंतिम तयारी केली.

{{hidden begin|title=नेपाळमधील भूतान दौऱ्याचे सामने|titlestyle=background:lightblue;}}

{{Hatnote|सर्व वेळा [[नेपाळ प्रमाण वेळ|नेपाळ प्रमाण वेळे]]नुसार ([[यूटीसी+०५:४५]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''पहिला सामना'''
| date = {{start date|2026|09|29|df=y}}
| time = १३:१५
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = [[गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ|गंडकी प्रदेश]]
| score1 = ९६ (१९.३ षटके)
| runs1 = सोनम चोफेल २७ (१९)
| wickets1 = सुभाष भंडारी ४/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/२ (११ षटके)
| runs2 = ईश्वर छेत्री ३४ (२२)
| wickets2 = सोनम येशे १/२१ (४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेश ८ गडी राखून विजयी.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4242 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = सुभाष भंडारी (नेपाळ)
| toss = गंडकी प्रदेशाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''दुसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|09|30|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = [[गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ|गंडकी प्रदेश]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १९६/७ (२० षटके)
| runs1 = सिब्रिन श्रेष्ठ ४५ (२४)
| wickets1 = थिनले जामत्शो ४/२७ (४ षटके)
| score2 = १३२ (१७.४ षटके)
| runs2 = सोनम चोफेल ४३ (२१)
| wickets2 = बिपिन खत्री ४/२२ (३.४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेश ६४ धावांनी सामना विजयी.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4244 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = दुर्गा चंद (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = सिब्रिन श्रेष्ठ (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''तिसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|01|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = [[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन|कॅन XI]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १२३/९ (२० षटके)
| runs1 = बिपिन खत्री ५२[[नाबाद|*]] (३६)
| wickets1 = सोनम येशे २/११ (४ षटके)
| score2 = ११०/९ (२० षटके)
| runs2 = नामगे थिनले २९ (४४)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ३/१५ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना एकादश १३ धावांनी विजयी.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4246 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = दिलीप अग्रहरी (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = बिपिन खत्री (नेपाळ)
| toss = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''चौथा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|02|df=y}}
| time = ०८:४५
| team1 = [[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन|कॅन XI]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १७६/७ (२० षटके)
| runs1 = त्रित राज दास ५१ (३१)
| wickets1 = आनंद मोंगर ३/२७ (३ षटके)
| score2 = ७२ (१७.३ षटके)
| runs2 = आनंद मोंगर १५ (१२)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ५/७ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना एकादश १०४ धावांनी विजयी.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4249 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = बिपिन शर्मा (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}
{{hidden end}}

==गुणतालिका==

&lt;section begin=qualA /&gt;{{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR
|title=पात्रता फेरी अ गुणतालिका
|show_tie=no
|source=[[क्रिकइन्फो]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524/points-table-standings |title=T20 World Cup Sub Regional Asia Qualifier 2026 Points Table &amp; Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=17 September 2026}}&lt;/ref&gt;
|update=६ ऑक्टोबर २०२६|team_order=KUW, BHU, BHR, QAT, MNG, THA, MYA

|win_BHR=1 |loss_BHR= |nr_BHR= |nrr_BHR=0.350
|win_BHU=1 |loss_BHU= |nr_BHU= |nrr_BHU=1.350
|win_KUW=1 |loss_KUW= |nr_KUW= |nrr_KUW=2.900
|win_MNG= |loss_MNG= |nr_MNG= |nrr_MNG=
|win_MYA= |loss_MYA=1 |nr_MYA= |nrr_MYA=-1.350
|win_QAT=1 |loss_QAT=1 |nr_QAT= |nrr_QAT=-0.075
|win_THA= |loss_THA=2 |nr_THA= |nrr_THA=-1.337

|name_BHR={{cr|BHR}}
|name_BHU={{cr|BHU}}
|name_KUW={{cr|KUW}}
|name_MNG={{cr|MNG}}
|name_MYA={{cr|MYA}}
|name_QAT={{cr|QAT}}
|name_THA={{cr|THA}}

|result1=Q
|result2=Q
|result3=
|result4=
|result5=
|result6=
|result7=

|res_col_header=पात्रता
|text_Q={{nobr|प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र}}
|col_Q=green1
|text_E=बाहेर
}}&lt;section end=qualA /&gt;

==सामने==
{{hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = {{cr|MYA}}
| score1 = ११९/८ (२० षटके)
| runs1 = थिनले जामत्शो ४०[[नाबाद|*]] (२७)
| wickets1 = पाइंग दानू ३/२३ (४ षटके)
| score2 = ९२/९ (२० षटके)
| runs2 = पाइंग दानू १६ (१९)
| wickets2 = गाकुल घाले ३/२८ (४ षटके)
| result = भूतानने २७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = [[तबारक दर]] (हाँगकाँग) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ)
| motm = थिनले जामत्शो (भूतान)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|THA}}
| score1 = १०४/६ (२० षटके)
| runs1 = जुनैद अझीझ २६ (२७)
| wickets1 = नोप्फोन सेनामोंट्री २/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/८ (२० षटके)
| runs2 = पत्तारापोल जिरापत्तनानुकुल २३ (२५)
| wickets2 = आसिफ जावेद ३/१४ (४ षटके)
| result = बहरैनने ७ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि नारायणन सिवन (मलेशिया)
| motm = आसिफ जावेद (बहरैन)
| toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|KUW}}
| team2 = {{cr|QAT}}
| score1 = १९९/७ (२० षटके)
| runs1 = [[बिलाल ताहिर]] ३२[[नाबाद|*]] (१६)
| wickets1 = डॅनियल लुईस २/२९ (३ षटके)
| score2 = १४१/८ (२० षटके)
| runs2 = [[इमल लियानागे]] ३९ (२८)
| wickets2 = [[अदनान इद्रीस]] २/२२ (४ षटके)
| result = कुवेतने ५८ धावांनी सामना जिंकला.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = मोर्शेद अली खान (बांगलादेश) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँगकाँग)
| motm = [[अदनान इद्रीस]] (कुवेत)
| toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes = ओबैद उर रहमान (कतार) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}

==संदर्भ==
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

&lt;!--{{२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक}}--&gt;{{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

{{DEFAULTSORT:2026 Men's T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A}}
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>jgafiuso06a3r25sfbxlka3asimna6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717337</id>
      <parentid>2717336</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* सामने */</comment>
      <origin>2717337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14861" sha1="p9g4661q8h6pw1urr95ll2hbugveyzk" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक&lt;br/&gt;आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ
| image =
| fromdate = ५
| todate = १४ ऑक्टोबर २०२६
| administrator = [[आयसीसी आशिया]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| tournament format = [[साखळी सामने]]
| host = [[मलेशिया]]
| champions =
| runner up =
| participants = ७
| matches = २१
| player of the series =
| most runs =
| most wickets =
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ
| next_year =
| next_tournament =
}}

'''२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी अ''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] याचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा ५ ते १४ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित केली जात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-asia-sub-regional-qualifier-a/ |title=Malaysia Cricket to host 2028 ICC Men’s T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A in October 2026 |work=Czarsports |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेतील अव्वल संघ प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरतील, जिथे त्यांच्यासोबत [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब|उप-प्रादेशिक पात्रता फेरी ब]] मधील संघ सहभागी होतील.

==भूतानचा नेपाळ दौरा==
[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भूतान पुरुष क्रिकेट संघाने]] २९ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान [[पोखरा]] येथील [[पोखरा रंगशाला]] येथे चार सराव सामने खेळण्यासाठी [[नेपाळ]]चा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tiwari |first=Nischal |date=23 September 2026 |url=https://www.cricnepal.com/bhutan-set-for-four-match-t20-warm-up-tour-in-pokhara |title=Bhutan set for four-match T20 warm-up tour in Pokhara |work=Cricnepal |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt; मलेशियामधील पात्रता स्पर्धेसाठी रवाना होण्यापूर्वी या दौऱ्यातून भूतान संघाने अंतिम तयारी केली.

{{hidden begin|title=नेपाळमधील भूतान दौऱ्याचे सामने|titlestyle=background:lightblue;}}

{{Hatnote|सर्व वेळा [[नेपाळ प्रमाण वेळ|नेपाळ प्रमाण वेळे]]नुसार ([[यूटीसी+०५:४५]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''पहिला सामना'''
| date = {{start date|2026|09|29|df=y}}
| time = १३:१५
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = [[गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ|गंडकी प्रदेश]]
| score1 = ९६ (१९.३ षटके)
| runs1 = सोनम चोफेल २७ (१९)
| wickets1 = सुभाष भंडारी ४/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/२ (११ षटके)
| runs2 = ईश्वर छेत्री ३४ (२२)
| wickets2 = सोनम येशे १/२१ (४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेश ८ गडी राखून विजयी.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4242 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = सुभाष भंडारी (नेपाळ)
| toss = गंडकी प्रदेशाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''दुसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|09|30|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = [[गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ|गंडकी प्रदेश]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १९६/७ (२० षटके)
| runs1 = सिब्रिन श्रेष्ठ ४५ (२४)
| wickets1 = थिनले जामत्शो ४/२७ (४ षटके)
| score2 = १३२ (१७.४ षटके)
| runs2 = सोनम चोफेल ४३ (२१)
| wickets2 = बिपिन खत्री ४/२२ (३.४ षटके)
| result = गंडकी प्रदेश ६४ धावांनी सामना विजयी.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4244 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = दुर्गा चंद (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = सिब्रिन श्रेष्ठ (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''तिसरा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|01|df=y}}
| time = १०:००
| team1 = [[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन|कॅन XI]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १२३/९ (२० षटके)
| runs1 = बिपिन खत्री ५२[[नाबाद|*]] (३६)
| wickets1 = सोनम येशे २/११ (४ षटके)
| score2 = ११०/९ (२० षटके)
| runs2 = नामगे थिनले २९ (४४)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ३/१५ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना एकादश १३ धावांनी विजयी.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4246 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = दिलीप अग्रहरी (नेपाळ) आणि संजय कांत सिग्देल (नेपाळ)
| motm = बिपिन खत्री (नेपाळ)
| toss = नेपाळ क्रिकेट संघटना अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
}}

{{Single-innings cricket match
| round = '''चौथा सामना'''
| date = {{start date|2026|10|02|df=y}}
| time = ०८:४५
| team1 = [[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन|कॅन XI]]
| team2 = {{cr|BHU}}
| score1 = १७६/७ (२० षटके)
| runs1 = त्रित राज दास ५१ (३१)
| wickets1 = आनंद मोंगर ३/२७ (३ षटके)
| score2 = ७२ (१७.३ षटके)
| runs2 = आनंद मोंगर १५ (१२)
| wickets2 = बिपिन शर्मा ५/७ (४ षटके)
| result = नेपाळ क्रिकेट संघटना एकादश १०४ धावांनी विजयी.
| report = [https://cricclubs.com/Nepal/viewScorecard.do?matchId=4249 धावफलक]
| venue = [[पोखरा रंगशाला]], [[पोखरा]]
| umpires = भोज राज बराल (नेपाळ) आणि अर्जुन उपाध्याय (नेपाळ)
| motm = बिपिन शर्मा (नेपाळ)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
}}
{{hidden end}}

==गुणतालिका==

&lt;section begin=qualA /&gt;{{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR
|title=पात्रता फेरी अ गुणतालिका
|show_tie=no
|source=[[क्रिकइन्फो]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524/points-table-standings |title=T20 World Cup Sub Regional Asia Qualifier 2026 Points Table &amp; Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=17 September 2026}}&lt;/ref&gt;
|update=६ ऑक्टोबर २०२६|team_order=KUW, BHU, BHR, QAT, MNG, THA, MYA

|win_BHR=1 |loss_BHR= |nr_BHR= |nrr_BHR=0.350
|win_BHU=1 |loss_BHU= |nr_BHU= |nrr_BHU=1.350
|win_KUW=1 |loss_KUW= |nr_KUW= |nrr_KUW=2.900
|win_MNG= |loss_MNG= |nr_MNG= |nrr_MNG=
|win_MYA= |loss_MYA=1 |nr_MYA= |nrr_MYA=-1.350
|win_QAT=1 |loss_QAT=1 |nr_QAT= |nrr_QAT=-0.075
|win_THA= |loss_THA=2 |nr_THA= |nrr_THA=-1.337

|name_BHR={{cr|BHR}}
|name_BHU={{cr|BHU}}
|name_KUW={{cr|KUW}}
|name_MNG={{cr|MNG}}
|name_MYA={{cr|MYA}}
|name_QAT={{cr|QAT}}
|name_THA={{cr|THA}}

|result1=Q
|result2=Q
|result3=
|result4=
|result5=
|result6=
|result7=

|res_col_header=पात्रता
|text_Q={{nobr|प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र}}
|col_Q=green1
|text_E=बाहेर
}}&lt;section end=qualA /&gt;

==सामने==
{{hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = १४:००
| team1 = {{cr-rt|BHU}}
| team2 = {{cr|MYA}}
| score1 = ११९/८ (२० षटके)
| runs1 = थिनले जामत्शो ४०[[नाबाद|*]] (२७)
| wickets1 = पाइंग दानू ३/२३ (४ षटके)
| score2 = ९२/९ (२० षटके)
| runs2 = पाइंग दानू १६ (१९)
| wickets2 = गाकुल घाले ३/२८ (४ षटके)
| result = भूतान २७ धावांनी विजयी.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554533.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = [[तबारक दर]] (हाँगकाँग) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ)
| motm = थिनले जामत्शो (भूतान)
| toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|THA}}
| score1 = १०४/६ (२० षटके)
| runs1 = जुनैद अझीझ २६ (२७)
| wickets1 = नोप्फोन सेनामोंट्री २/१५ (४ षटके)
| score2 = ९७/८ (२० षटके)
| runs2 = पत्तारापोल जिरापत्तनानुकुल २३ (२५)
| wickets2 = आसिफ जावेद ३/१४ (४ षटके)
| result = बहरैन ७ धावांनी विजयी.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554534.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि नारायणन सिवन (मलेशिया)
| motm = आसिफ जावेद (बहरैन)
| toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes =
}}

{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ०९:१५
| team1 = {{cr-rt|KUW}}
| team2 = {{cr|QAT}}
| score1 = १९९/७ (२० षटके)
| runs1 = [[बिलाल ताहिर]] ३२[[नाबाद|*]] (१६)
| wickets1 = डॅनियल लुईस २/२९ (३ षटके)
| score2 = १४१/८ (२० षटके)
| runs2 = [[इमल लियानागे]] ३९ (२८)
| wickets2 = [[अदनान इद्रीस]] २/२२ (४ षटके)
| result = कुवेत ५८ धावांनी विजयी.
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1554535.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]]
| umpires = मोर्शेद अली खान (बांगलादेश) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँगकाँग)
| motm = [[अदनान इद्रीस]] (कुवेत)
| toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| notes = ओबैद उर रहमान (कतार) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}

==संदर्भ==
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-2026-27-1554524 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

&lt;!--{{२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक}}--&gt;{{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

{{DEFAULTSORT:2026 Men's T20 World Cup Asia Sub-regional Qualifier A}}
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>p9g4661q8h6pw1urr95ll2hbugveyzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384951</id>
    <revision>
      <id>2717263</id>
      <timestamp>2026-10-06T07:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका</comment>
      <origin>2717263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="mrx8w4qnpii7grzowa92yx30x0aka2y" xml:space="preserve">२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका</text>
      <sha1>mrx8w4qnpii7grzowa92yx30x0aka2y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717264</id>
      <parentid>2717263</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3030" sha1="4dli4hk6tc6k1nevq1679z0a7cs0tru" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका
| image =
| image_size = 250px
| caption = '''२२वी फेरी'''
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ३ - १३ ऑक्टोबर २०२६
| place = [[अमेरिका]]
| team1 = {{cr|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]]
| captain2 = [[हरप्रीत सिंग भाटिया|हरप्रीत सिंग]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 =
| runs2 =
| runs3 =
| wickets1 =
| wickets2 =
| wickets3 =
| previous = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड २०२६]]
| next = ओमान २०२६
}}

'''२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका''' ही ऑक्टोबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत खेळवली जात असलेल्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] [[क्रिकेट]] स्पर्धेची २२वी फेरी आहे. ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] आणि [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिका]] यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांदरम्यान खेळवली जाणारी तिरंगी मालिका आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 September 2026 |url=https://czarsportzauto.com/usa-uae-namibia-odi-tri-series-2026/ |title=USA Cricket to host Namibia and UAE for ODI Tri-series in October 2026 |work=Czarsports |access-date=24 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schutz |first=Helge |date=17 September 2026 |title=Outclassed Eagles prepare for US trip |url=https://www.namibian.com.na/outclassed-eagles-prepare-for-us-trip/ |work=[[The Namibian]] |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt; सर्व सामने [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) दर्जाने खेळवले जात आहेत.&lt;ref&gt; {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>4dli4hk6tc6k1nevq1679z0a7cs0tru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717265</id>
      <parentid>2717264</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7949" sha1="e4ircdwy7yw85m53rwwo45ikurot0v8" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका
| image =
| image_size = 250px
| caption = '''२२वी फेरी'''
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ३ - १३ ऑक्टोबर २०२६
| place = [[अमेरिका]]
| team1 = {{cr|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]]
| captain2 = [[हरप्रीत सिंग भाटिया|हरप्रीत सिंग]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 =
| runs2 =
| runs3 =
| wickets1 =
| wickets2 =
| wickets3 =
| previous = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड २०२६]]
| next = ओमान २०२६
}}

'''२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका''' ही ऑक्टोबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत खेळवली जात असलेल्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] [[क्रिकेट]] स्पर्धेची २२वी फेरी आहे. ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] आणि [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिका]] यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांदरम्यान खेळवली जाणारी तिरंगी मालिका आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 September 2026 |url=https://czarsportzauto.com/usa-uae-namibia-odi-tri-series-2026/ |title=USA Cricket to host Namibia and UAE for ODI Tri-series in October 2026 |work=Czarsports |access-date=24 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schutz |first=Helge |date=17 September 2026 |title=Outclassed Eagles prepare for US trip |url=https://www.namibian.com.na/outclassed-eagles-prepare-for-us-trip/ |work=[[The Namibian]] |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt; सर्व सामने [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) दर्जाने खेळवले जात आहेत.&lt;ref&gt; {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

==सामने==
===पहिला एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = ९/० (२ षटके)
| runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] २[[नाबाद|*]] (९)
| score2 =
| result = निकाल नाही
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = जर्मेन लिंडो (अमेरिका) आणि विजया मल्लेला (अमेरिका)
| toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २० षटकांचा करण्यात आला.
* पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.
  }}

===दुसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|UAE}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = ३३०/८ (५० षटके)
| runs1 = मुहम्मद शहदाद ११४ (१०७)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन|हरमीत सिंग]] ४/६५ (१० षटके)
| score2 = ३३२/४ (४८.५ षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] ११६[[नाबाद|*]] (८४)
| wickets2 = मुहम्मद शहदाद १/३२ (५ षटके)
| result = अमेरिकेने ६ गडी राखून सामना जिंकला.
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = [[डेइटन बटलर]] (वेस्ट इंडीज) आणि आदित्य गज्जर (अमेरिका)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अमेरिका)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
* मुहम्मद शहदाद (संयुक्त अरब अमिराती) याने एकदिवसीय सामन्यांतील आपले पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] झळकावले.
  }}

===तिसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ७ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===चौथा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===पाचवा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===सहावा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}</text>
      <sha1>e4ircdwy7yw85m53rwwo45ikurot0v8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717266</id>
      <parentid>2717265</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* सामने */</comment>
      <origin>2717266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8729" sha1="plq6o7oztxxitxc88ub769hu6wsx4zi" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका
| image =
| image_size = 250px
| caption = '''२२वी फेरी'''
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ३ - १३ ऑक्टोबर २०२६
| place = [[अमेरिका]]
| team1 = {{cr|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]]
| captain2 = [[हरप्रीत सिंग भाटिया|हरप्रीत सिंग]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 =
| runs2 =
| runs3 =
| wickets1 =
| wickets2 =
| wickets3 =
| previous = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड २०२६]]
| next = ओमान २०२६
}}

'''२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका''' ही ऑक्टोबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत खेळवली जात असलेल्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] [[क्रिकेट]] स्पर्धेची २२वी फेरी आहे. ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] आणि [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिका]] यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांदरम्यान खेळवली जाणारी तिरंगी मालिका आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 September 2026 |url=https://czarsportzauto.com/usa-uae-namibia-odi-tri-series-2026/ |title=USA Cricket to host Namibia and UAE for ODI Tri-series in October 2026 |work=Czarsports |access-date=24 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schutz |first=Helge |date=17 September 2026 |title=Outclassed Eagles prepare for US trip |url=https://www.namibian.com.na/outclassed-eagles-prepare-for-us-trip/ |work=[[The Namibian]] |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt; सर्व सामने [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) दर्जाने खेळवले जात आहेत.&lt;ref&gt; {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

==सामने==
===पहिला एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = ९/० (२ षटके)
| runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] २[[नाबाद|*]] (९)
| score2 =
| result = निकाल नाही
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = जर्मेन लिंडो (अमेरिका) आणि विजया मल्लेला (अमेरिका)
| toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २० षटकांचा करण्यात आला.
* पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.
  }}

===दुसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|UAE}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = ३३०/८ (५० षटके)
| runs1 = मुहम्मद शहदाद ११४ (१०७)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन|हरमीत सिंग]] ४/६५ (१० षटके)
| score2 = ३३२/४ (४८.५ षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] ११६[[नाबाद|*]] (८४)
| wickets2 = मुहम्मद शहदाद १/३२ (५ षटके)
| result = अमेरिकेने ६ गडी राखून सामना जिंकला.
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = [[डेइटन बटलर]] (वेस्ट इंडीज) आणि आदित्य गज्जर (अमेरिका)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अमेरिका)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले.
* मुहम्मद शहदाद (संयुक्त अरब अमिराती) याने एकदिवसीय सामन्यांतील आपले पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] झळकावले.
  }}

===तिसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ७ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===चौथा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===पाचवा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===सहावा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{क्रिकेट विश्व चषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२२]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>plq6o7oztxxitxc88ub769hu6wsx4zi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717322</id>
      <parentid>2717266</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <origin>2717322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8580" sha1="pd1us15slylp22a6otkatqr4dx67j6i" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका
| image =
| image_size = 250px
| caption = '''२२वी फेरी'''
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ३ - १३ ऑक्टोबर २०२६
| place = [[अमेरिका]]
| team1 = {{cr|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]]
| captain2 = [[हरप्रीत सिंग भाटिया|हरप्रीत सिंग]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 =
| runs2 =
| runs3 =
| wickets1 =
| wickets2 =
| wickets3 =
| previous = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड २०२६]]
| next = ओमान २०२६
}}

'''२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका''' ही ऑक्टोबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत खेळवली जात असलेल्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] [[क्रिकेट]] स्पर्धेची २२वी फेरी आहे. ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] आणि [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिका]] यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांदरम्यान खेळवली जाणारी तिरंगी मालिका आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 September 2026 |url=https://czarsportzauto.com/usa-uae-namibia-odi-tri-series-2026/ |title=USA Cricket to host Namibia and UAE for ODI Tri-series in October 2026 |work=Czarsports |access-date=24 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schutz |first=Helge |date=17 September 2026 |title=Outclassed Eagles prepare for US trip |url=https://www.namibian.com.na/outclassed-eagles-prepare-for-us-trip/ |work=[[The Namibian]] |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt; सर्व सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने असतील.&lt;ref&gt; {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

==सामने==
===पहिला एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = ९/० (२ षटके)
| runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] २[[नाबाद|*]] (९)
| score2 =
| result = निकाल नाही
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = जर्मेन लिंडो (अमेरिका) आणि विजया मल्लेला (अमेरिका)
| toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २० षटकांचा करण्यात आला.
* पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.
  }}

===दुसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|UAE}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = ३३०/८ (५० षटके)
| runs1 = मुहम्मद शहदाद ११४ (१०७)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन|हरमीत सिंग]] ४/६५ (१० षटके)
| score2 = ३३२/४ (४८.५ षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] ११६[[नाबाद|*]] (८४)
| wickets2 = मुहम्मद शहदाद १/३२ (५ षटके)
| result = अमेरिका ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = [[डेइटन बटलर]] (वे) आणि आदित्य गज्जर (अ)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अ)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
  |notes=मुहम्मद शहदाद (युएई) याने एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] झळकावले.}}

===तिसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ७ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===चौथा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===पाचवा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===सहावा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{क्रिकेट विश्व चषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२२]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>pd1us15slylp22a6otkatqr4dx67j6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717328</id>
      <parentid>2717322</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <origin>2717328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13044" sha1="7vt0qymt59tsuzmxc2172zgmthzud6f" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका
| image =
| image_size = 250px
| caption = '''२२वी फेरी'''
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ३ - १३ ऑक्टोबर २०२६
| place = [[अमेरिका]]
| team1 = {{cr|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]]
| captain2 = [[हरप्रीत सिंग भाटिया|हरप्रीत सिंग]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 =
| runs2 =
| runs3 =
| wickets1 =
| wickets2 =
| wickets3 =
| previous = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड २०२६]]
| next = ओमान २०२६
}}
'''२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका''' ही ऑक्टोबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत खेळवली जात असलेल्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] [[क्रिकेट]] स्पर्धेची २२वी फेरी आहे. ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] आणि [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिका]] यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांदरम्यान खेळवली जाणारी तिरंगी मालिका आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 September 2026 |url=https://czarsportzauto.com/usa-uae-namibia-odi-tri-series-2026/ |title=USA Cricket to host Namibia and UAE for ODI Tri-series in October 2026 |work=Czarsports |access-date=24 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schutz |first=Helge |date=17 September 2026 |title=Outclassed Eagles prepare for US trip |url=https://www.namibian.com.na/outclassed-eagles-prepare-for-us-trip/ |work=[[The Namibian]] |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt; सर्व सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने असतील.&lt;ref&gt; {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto&quot; 
|- 
!{{cr|NAM}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=एफएनबी ईगल्सचा क्रिकेट विश्वचषक लीग २ अंतर्गत अमेरिकेचा दौरा |title=FNB Eagles' CWC League 2 Outbound Tour to the USA |url=https://www.facebook.com/share/p/1DEb4tSvFy/ |work=[[Cricket Namibia]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|UAE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=आयसीसी सीडब्ल्यूसी लीग २ मालिका – यूएसएसाठी १५ सदस्यांचा संयुक्त अरब अमिराती संघ जाहीर |title=15-member UAE squad announced for ICC CWC League 2 Series – USA |url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/NYq1gK4oeEPKd0ByxjX2 |work=[[अमिराती kriएट बोर्ड]] |date=२८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|USA}}&lt;ref&gt;{{cite web |last=पटेल|first=स्मित|date=२ ऑक्टोबर २०२६|trans-title= विश्वचषक पात्रतेची शर्यत अंतिम टप्प्यात असताना, अली खान तीन वर्षांनंतर अमेरिकेच्या एकदिवसीय संघात परतला. |title=Ali Khan returns to USA's ODI fold after three years as World Cup qualification race enters final stretch |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140375/ali-khan-returns-to-usas-odi-fold-after-three-years-as-world-cup-qualification-race-enters-final-stretch |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot;|
* [[गेरहार्ड इरास्मस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक]]
* [[जॅक ब्रासेल]]
* [[जेजे स्मिट]]
* [[ज्युनियर तान्यांदा]]
* [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]]
* [[मायकेल व्हॅन लिंगेन]]
* [[मालन क्रुगर]]
* [[मॅक्स हिंगो]]
* [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]]
* [[यान फ्रायलिंक]]
* [[यान बाल्ट]]
* [[रुबेन ट्रम्पेलमन]]
* [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]]
* [[वाल्डो स्मिथ]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[हरप्रीत सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अक्षदीप नाथ]]
* [[अदीब उस्मानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अयान मिसबाह]]
* [[अली नसीर]]
* [[अवैस अली शाह]]
* [[आयान अफजल खान]]
* [[इब्रार अहमद]]
* [[खुझैमा तनवीर]]
* [[तनिश सुरी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बसिल हमीद]]
* [[मुहम्मद अरफान]]
* [[मुहम्मद शाहदाद]]
* [[राहुल चोप्रा]]
* [[शोएब खान (क्रिकेट खेळाडू १९९८ जन्म)|शोएब खान]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अली खान]]
* [[एहसान आदिल]]
* [[जेसी सिंग]]
* [[नोशतुश केंजीगे]]
* [[मिलिंद कुमार]]
* [[यासिर मोहम्मद]]
* [[शायन जहांगीर]]
* [[शुभम रांजणे]]
* [[शेहान जयसूर्या]]
* [[संजय कृष्णमूर्ती]]
* [[सौरभ नेत्रावळकर]]
* [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हरमीत सिंग बधन]]

|}
==सामने==
===पहिला एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = ९/० (२ षटके)
| runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] २[[नाबाद|*]] (९)
| score2 =
| result = निकाल नाही
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = जर्मेन लिंडो (अमेरिका) आणि विजया मल्लेला (अमेरिका)
| toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २० षटकांचा करण्यात आला.
* पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.
  }}

===दुसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|UAE}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = ३३०/८ (५० षटके)
| runs1 = मुहम्मद शहदाद ११४ (१०७)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन|हरमीत सिंग]] ४/६५ (१० षटके)
| score2 = ३३२/४ (४८.५ षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] ११६[[नाबाद|*]] (८४)
| wickets2 = मुहम्मद शहदाद १/३२ (५ षटके)
| result = अमेरिका ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = [[डेइटन बटलर]] (वे) आणि आदित्य गज्जर (अ)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अ)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
  |notes=मुहम्मद शहदाद (युएई) याने एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] झळकावले.}}

===तिसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ७ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===चौथा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===पाचवा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===सहावा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{क्रिकेट विश्व चषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२२]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>7vt0qymt59tsuzmxc2172zgmthzud6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717330</id>
      <parentid>2717328</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13111" sha1="nyrg05f75r70rmsrngxzjae6x60lqvy" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका
| image =
| image_size = 250px
| caption = '''२२वी फेरी'''
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ३ - १३ ऑक्टोबर २०२६
| place = [[अमेरिका]]
| team1 = {{cr|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]]
| captain2 = [[हरप्रीत सिंग भाटिया|हरप्रीत सिंग]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 =
| runs2 =
| runs3 =
| wickets1 =
| wickets2 =
| wickets3 =
| previous = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड २०२६]]
| next = ओमान २०२६
}}
'''२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका''' ही ऑक्टोबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत खेळवली जात असलेल्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] [[क्रिकेट]] स्पर्धेची २२वी फेरी आहे. ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] आणि [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिका]] यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांदरम्यान खेळवली जाणारी तिरंगी मालिका आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 September 2026 |url=https://czarsportzauto.com/usa-uae-namibia-odi-tri-series-2026/ |title=USA Cricket to host Namibia and UAE for ODI Tri-series in October 2026 |work=Czarsports |access-date=24 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schutz |first=Helge |date=१७ सप्टेंबर २०२६ |title=Outclassed Eagles prepare for US trip |url=https://www.namibian.com.na/outclassed-eagles-prepare-for-us-trip/ |work=द नामिबियन |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; सर्व सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने असतील.&lt;ref&gt; {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto&quot; 
|- 
!{{cr|NAM}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=एफएनबी ईगल्सचा क्रिकेट विश्वचषक लीग २ अंतर्गत अमेरिकेचा दौरा |title=FNB Eagles' CWC League 2 Outbound Tour to the USA |url=https://www.facebook.com/share/p/1DEb4tSvFy/ |work=[[Cricket Namibia]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|UAE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=आयसीसी सीडब्ल्यूसी लीग २ मालिका – यूएसएसाठी १५ सदस्यांचा संयुक्त अरब अमिराती संघ जाहीर |title=15-member UAE squad announced for ICC CWC League 2 Series – USA |url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/NYq1gK4oeEPKd0ByxjX2 |work=[[अमिराती kriएट बोर्ड]] |date=२८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|USA}}&lt;ref&gt;{{cite web |last=पटेल|first=स्मित|date=२ ऑक्टोबर २०२६|trans-title= विश्वचषक पात्रतेची शर्यत अंतिम टप्प्यात असताना, अली खान तीन वर्षांनंतर अमेरिकेच्या एकदिवसीय संघात परतला. |title=Ali Khan returns to USA's ODI fold after three years as World Cup qualification race enters final stretch |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140375/ali-khan-returns-to-usas-odi-fold-after-three-years-as-world-cup-qualification-race-enters-final-stretch |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot;|
* [[गेरहार्ड इरास्मस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक]]
* [[जॅक ब्रासेल]]
* [[जेजे स्मिट]]
* [[ज्युनियर तान्यांदा]]
* [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]]
* [[मायकेल व्हॅन लिंगेन]]
* [[मालन क्रुगर]]
* [[मॅक्स हिंगो]]
* [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]]
* [[यान फ्रायलिंक]]
* [[यान बाल्ट]]
* [[रुबेन ट्रम्पेलमन]]
* [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]]
* [[वाल्डो स्मिथ]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[हरप्रीत सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अक्षदीप नाथ]]
* [[अदीब उस्मानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अयान मिसबाह]]
* [[अली नसीर]]
* [[अवैस अली शाह]]
* [[आयान अफजल खान]]
* [[इब्रार अहमद]]
* [[खुझैमा तनवीर]]
* [[तनिश सुरी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बसिल हमीद]]
* [[मुहम्मद अरफान]]
* [[मुहम्मद शाहदाद]]
* [[राहुल चोप्रा]]
* [[शोएब खान (क्रिकेट खेळाडू १९९८ जन्म)|शोएब खान]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अली खान]]
* [[एहसान आदिल]]
* [[जेसी सिंग]]
* [[नोशतुश केंजीगे]]
* [[मिलिंद कुमार]]
* [[यासिर मोहम्मद]]
* [[शायन जहांगीर]]
* [[शुभम रांजणे]]
* [[शेहान जयसूर्या]]
* [[संजय कृष्णमूर्ती]]
* [[सौरभ नेत्रावळकर]]
* [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हरमीत सिंग बधन]]

|}
==सामने==
===पहिला एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = ९/० (२ षटके)
| runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] २[[नाबाद|*]] (९)
| score2 =
| result = निकाल नाही
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = जर्मेन लिंडो (अमेरिका) आणि विजया मल्लेला (अमेरिका)
| toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २० षटकांचा करण्यात आला.
* पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.
  }}

===दुसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|UAE}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = ३३०/८ (५० षटके)
| runs1 = मुहम्मद शहदाद ११४ (१०७)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन|हरमीत सिंग]] ४/६५ (१० षटके)
| score2 = ३३२/४ (४८.५ षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] ११६[[नाबाद|*]] (८४)
| wickets2 = मुहम्मद शहदाद १/३२ (५ षटके)
| result = अमेरिका ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = [[डेइटन बटलर]] (वे) आणि आदित्य गज्जर (अ)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अ)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
  |notes=मुहम्मद शहदाद (युएई) याने एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] झळकावले.}}

===तिसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ७ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===चौथा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===पाचवा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===सहावा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{क्रिकेट विश्व चषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२२]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>nyrg05f75r70rmsrngxzjae6x60lqvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717331</id>
      <parentid>2717330</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* संघ */</comment>
      <origin>2717331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13155" sha1="2g9un3nhv1khrdc4fwaejjgzw9bm110" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका
| image =
| image_size = 250px
| caption = '''२२वी फेरी'''
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ३ - १३ ऑक्टोबर २०२६
| place = [[अमेरिका]]
| team1 = {{cr|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]]
| captain2 = [[हरप्रीत सिंग भाटिया|हरप्रीत सिंग]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 =
| runs2 =
| runs3 =
| wickets1 =
| wickets2 =
| wickets3 =
| previous = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड २०२६]]
| next = ओमान २०२६
}}
'''२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका''' ही ऑक्टोबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत खेळवली जात असलेल्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] [[क्रिकेट]] स्पर्धेची २२वी फेरी आहे. ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] आणि [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिका]] यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांदरम्यान खेळवली जाणारी तिरंगी मालिका आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 September 2026 |url=https://czarsportzauto.com/usa-uae-namibia-odi-tri-series-2026/ |title=USA Cricket to host Namibia and UAE for ODI Tri-series in October 2026 |work=Czarsports |access-date=24 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schutz |first=Helge |date=१७ सप्टेंबर २०२६ |title=Outclassed Eagles prepare for US trip |url=https://www.namibian.com.na/outclassed-eagles-prepare-for-us-trip/ |work=द नामिबियन |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; सर्व सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने असतील.&lt;ref&gt; {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto&quot; 
|- 
!{{cr|NAM}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=एफएनबी ईगल्सचा क्रिकेट विश्वचषक लीग २ अंतर्गत अमेरिकेचा दौरा |title=FNB Eagles' CWC League 2 Outbound Tour to the USA |url=https://www.facebook.com/share/p/1DEb4tSvFy/ |work=[[क्रिकेट नामिबिया]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|UAE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=आयसीसी सीडब्ल्यूसी लीग २ मालिका – यूएसएसाठी १५ सदस्यांचा संयुक्त अरब अमिराती संघ जाहीर |title=15-member UAE squad announced for ICC CWC League 2 Series – USA |url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/NYq1gK4oeEPKd0ByxjX2 |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|USA}}&lt;ref&gt;{{cite web |last=पटेल|first=स्मित|date=२ ऑक्टोबर २०२६|trans-title= विश्वचषक पात्रतेची शर्यत अंतिम टप्प्यात असताना, अली खान तीन वर्षांनंतर अमेरिकेच्या एकदिवसीय संघात परतला. |title=Ali Khan returns to USA's ODI fold after three years as World Cup qualification race enters final stretch |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140375/ali-khan-returns-to-usas-odi-fold-after-three-years-as-world-cup-qualification-race-enters-final-stretch |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot;|
* [[गेरहार्ड इरास्मस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक]]
* [[जॅक ब्रासेल]]
* [[जेजे स्मिट]]
* [[ज्युनियर तान्यांदा]]
* [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]]
* [[मायकेल व्हॅन लिंगेन]]
* [[मालन क्रुगर]]
* [[मॅक्स हिंगो]]
* [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]]
* [[यान फ्रायलिंक]]
* [[यान बाल्ट]]
* [[रुबेन ट्रम्पेलमन]]
* [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]]
* [[वाल्डो स्मिथ]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[हरप्रीत सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अक्षदीप नाथ]]
* [[अदीब उस्मानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अयान मिसबाह]]
* [[अली नसीर]]
* [[अवैस अली शाह]]
* [[आयान अफजल खान]]
* [[इब्रार अहमद]]
* [[खुझैमा तनवीर]]
* [[तनिश सुरी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बसिल हमीद]]
* [[मुहम्मद अरफान]]
* [[मुहम्मद शाहदाद]]
* [[राहुल चोप्रा]]
* [[शोएब खान (क्रिकेट खेळाडू १९९८ जन्म)|शोएब खान]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अली खान]]
* [[एहसान आदिल]]
* [[जेसी सिंग]]
* [[नोशतुश केंजीगे]]
* [[मिलिंद कुमार]]
* [[यासिर मोहम्मद]]
* [[शायन जहांगीर]]
* [[शुभम रांजणे]]
* [[शेहान जयसूर्या]]
* [[संजय कृष्णमूर्ती]]
* [[सौरभ नेत्रावळकर]]
* [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हरमीत सिंग बधन]]

|}

==सामने==
===पहिला एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = ९/० (२ षटके)
| runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] २[[नाबाद|*]] (९)
| score2 =
| result = निकाल नाही
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = जर्मेन लिंडो (अमेरिका) आणि विजया मल्लेला (अमेरिका)
| toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २० षटकांचा करण्यात आला.
* पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.
  }}

===दुसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|UAE}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = ३३०/८ (५० षटके)
| runs1 = मुहम्मद शहदाद ११४ (१०७)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन|हरमीत सिंग]] ४/६५ (१० षटके)
| score2 = ३३२/४ (४८.५ षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] ११६[[नाबाद|*]] (८४)
| wickets2 = मुहम्मद शहदाद १/३२ (५ षटके)
| result = अमेरिका ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires = [[डेइटन बटलर]] (वे) आणि आदित्य गज्जर (अ)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अ)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
  |notes=मुहम्मद शहदाद (युएई) याने एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] झळकावले.}}

===तिसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ७ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===चौथा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===पाचवा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===सहावा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{क्रिकेट विश्व चषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२२]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>2g9un3nhv1khrdc4fwaejjgzw9bm110</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717362</id>
      <parentid>2717331</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* सामने */</comment>
      <origin>2717362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13187" sha1="bac89od7vhfw4a778r7fqdx5jrqmtm4" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका
| image =
| image_size = 250px
| caption = '''२२वी फेरी'''
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ३ - १३ ऑक्टोबर २०२६
| place = [[अमेरिका]]
| team1 = {{cr|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]]
| captain2 = [[हरप्रीत सिंग भाटिया|हरप्रीत सिंग]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 =
| runs2 =
| runs3 =
| wickets1 =
| wickets2 =
| wickets3 =
| previous = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड २०२६]]
| next = ओमान २०२६
}}
'''२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका''' ही ऑक्टोबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत खेळवली जात असलेल्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] [[क्रिकेट]] स्पर्धेची २२वी फेरी आहे. ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] आणि [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिका]] यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांदरम्यान खेळवली जाणारी तिरंगी मालिका आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 September 2026 |url=https://czarsportzauto.com/usa-uae-namibia-odi-tri-series-2026/ |title=USA Cricket to host Namibia and UAE for ODI Tri-series in October 2026 |work=Czarsports |access-date=24 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schutz |first=Helge |date=१७ सप्टेंबर २०२६ |title=Outclassed Eagles prepare for US trip |url=https://www.namibian.com.na/outclassed-eagles-prepare-for-us-trip/ |work=द नामिबियन |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; सर्व सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने असतील.&lt;ref&gt; {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto&quot; 
|- 
!{{cr|NAM}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=एफएनबी ईगल्सचा क्रिकेट विश्वचषक लीग २ अंतर्गत अमेरिकेचा दौरा |title=FNB Eagles' CWC League 2 Outbound Tour to the USA |url=https://www.facebook.com/share/p/1DEb4tSvFy/ |work=[[क्रिकेट नामिबिया]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|UAE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=आयसीसी सीडब्ल्यूसी लीग २ मालिका – यूएसएसाठी १५ सदस्यांचा संयुक्त अरब अमिराती संघ जाहीर |title=15-member UAE squad announced for ICC CWC League 2 Series – USA |url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/NYq1gK4oeEPKd0ByxjX2 |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|USA}}&lt;ref&gt;{{cite web |last=पटेल|first=स्मित|date=२ ऑक्टोबर २०२६|trans-title= विश्वचषक पात्रतेची शर्यत अंतिम टप्प्यात असताना, अली खान तीन वर्षांनंतर अमेरिकेच्या एकदिवसीय संघात परतला. |title=Ali Khan returns to USA's ODI fold after three years as World Cup qualification race enters final stretch |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140375/ali-khan-returns-to-usas-odi-fold-after-three-years-as-world-cup-qualification-race-enters-final-stretch |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot;|
* [[गेरहार्ड इरास्मस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक]]
* [[जॅक ब्रासेल]]
* [[जेजे स्मिट]]
* [[ज्युनियर तान्यांदा]]
* [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]]
* [[मायकेल व्हॅन लिंगेन]]
* [[मालन क्रुगर]]
* [[मॅक्स हिंगो]]
* [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]]
* [[यान फ्रायलिंक]]
* [[यान बाल्ट]]
* [[रुबेन ट्रम्पेलमन]]
* [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]]
* [[वाल्डो स्मिथ]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[हरप्रीत सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अक्षदीप नाथ]]
* [[अदीब उस्मानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अयान मिसबाह]]
* [[अली नसीर]]
* [[अवैस अली शाह]]
* [[आयान अफजल खान]]
* [[इब्रार अहमद]]
* [[खुझैमा तनवीर]]
* [[तनिश सुरी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बसिल हमीद]]
* [[मुहम्मद अरफान]]
* [[मुहम्मद शाहदाद]]
* [[राहुल चोप्रा]]
* [[शोएब खान (क्रिकेट खेळाडू १९९८ जन्म)|शोएब खान]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अली खान]]
* [[एहसान आदिल]]
* [[जेसी सिंग]]
* [[नोशतुश केंजीगे]]
* [[मिलिंद कुमार]]
* [[यासिर मोहम्मद]]
* [[शायन जहांगीर]]
* [[शुभम रांजणे]]
* [[शेहान जयसूर्या]]
* [[संजय कृष्णमूर्ती]]
* [[सौरभ नेत्रावळकर]]
* [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हरमीत सिंग बधन]]

|}

==सामने==
===पहिला एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = ९/० (२ षटके)
| runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] २[[नाबाद|*]] (९)
| score2 =
| result = निकाल नाही
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]]
| umpires = [[जर्मेन लिंडो]] (अमेरिका) आणि [[विजया मल्लेला]] (अमेरिका)
| toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २० षटकांचा करण्यात आला.
* पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.
  }}

===दुसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|UAE}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = ३३०/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मुहम्मद शहदाद]] ११४ (१०७)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन|हरमीत सिंग]] ४/६५ (१० षटके)
| score2 = ३३२/४ (४८.५ षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] ११६[[नाबाद|*]] (८४)
| wickets2 = [[मुहम्मद शहदाद]] १/३२ (५ षटके)
| result = अमेरिका ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]]
| umpires = [[डेइटन बटलर]] (वे) आणि [[आदित्य गज्जर]] (अ)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अ)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
  |notes=[[मुहम्मद शहदाद]] (युएई) याने एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] झळकावले.}}

===तिसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ७ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===चौथा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===पाचवा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===सहावा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{क्रिकेट विश्व चषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२२]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>bac89od7vhfw4a778r7fqdx5jrqmtm4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717363</id>
      <parentid>2717362</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* सामने */</comment>
      <origin>2717363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13196" sha1="e8juk622k8lch26x1lk23vocc4eac8w" xml:space="preserve">{{Infobox cricket series
| series = २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका
| image =
| image_size = 250px
| caption = '''२२वी फेरी'''
| partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
| date = ३ - १३ ऑक्टोबर २०२६
| place = [[अमेरिका]]
| team1 = {{cr|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| team3 = {{cr|USA}}
| captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]]
| captain2 = [[हरप्रीत सिंग भाटिया|हरप्रीत सिंग]]
| captain3 = [[मोनांक पटेल]]
| runs1 =
| runs2 =
| runs3 =
| wickets1 =
| wickets2 =
| wickets3 =
| previous = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड २०२६]]
| next = ओमान २०२६
}}
'''२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका''' ही ऑक्टोबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत खेळवली जात असलेल्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] [[क्रिकेट]] स्पर्धेची २२वी फेरी आहे. ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] आणि [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिका]] यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांदरम्यान खेळवली जाणारी तिरंगी मालिका आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 September 2026 |url=https://czarsportzauto.com/usa-uae-namibia-odi-tri-series-2026/ |title=USA Cricket to host Namibia and UAE for ODI Tri-series in October 2026 |work=Czarsports |access-date=24 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schutz |first=Helge |date=१७ सप्टेंबर २०२६ |title=Outclassed Eagles prepare for US trip |url=https://www.namibian.com.na/outclassed-eagles-prepare-for-us-trip/ |work=द नामिबियन |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; सर्व सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने असतील.&lt;ref&gt; {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto&quot; 
|- 
!{{cr|NAM}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=एफएनबी ईगल्सचा क्रिकेट विश्वचषक लीग २ अंतर्गत अमेरिकेचा दौरा |title=FNB Eagles' CWC League 2 Outbound Tour to the USA |url=https://www.facebook.com/share/p/1DEb4tSvFy/ |work=[[क्रिकेट नामिबिया]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|UAE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=आयसीसी सीडब्ल्यूसी लीग २ मालिका – यूएसएसाठी १५ सदस्यांचा संयुक्त अरब अमिराती संघ जाहीर |title=15-member UAE squad announced for ICC CWC League 2 Series – USA |url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/NYq1gK4oeEPKd0ByxjX2 |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|USA}}&lt;ref&gt;{{cite web |last=पटेल|first=स्मित|date=२ ऑक्टोबर २०२६|trans-title= विश्वचषक पात्रतेची शर्यत अंतिम टप्प्यात असताना, अली खान तीन वर्षांनंतर अमेरिकेच्या एकदिवसीय संघात परतला. |title=Ali Khan returns to USA's ODI fold after three years as World Cup qualification race enters final stretch |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140375/ali-khan-returns-to-usas-odi-fold-after-three-years-as-world-cup-qualification-race-enters-final-stretch |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot;|
* [[गेरहार्ड इरास्मस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक]]
* [[जॅक ब्रासेल]]
* [[जेजे स्मिट]]
* [[ज्युनियर तान्यांदा]]
* [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]]
* [[मायकेल व्हॅन लिंगेन]]
* [[मालन क्रुगर]]
* [[मॅक्स हिंगो]]
* [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]]
* [[यान फ्रायलिंक]]
* [[यान बाल्ट]]
* [[रुबेन ट्रम्पेलमन]]
* [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]]
* [[वाल्डो स्मिथ]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[हरप्रीत सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अक्षदीप नाथ]]
* [[अदीब उस्मानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अयान मिसबाह]]
* [[अली नसीर]]
* [[अवैस अली शाह]]
* [[आयान अफजल खान]]
* [[इब्रार अहमद]]
* [[खुझैमा तनवीर]]
* [[तनिश सुरी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[बसिल हमीद]]
* [[मुहम्मद अरफान]]
* [[मुहम्मद शाहदाद]]
* [[राहुल चोप्रा]]
* [[शोएब खान (क्रिकेट खेळाडू १९९८ जन्म)|शोएब खान]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[साईतेजा मुक्कामल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अली खान]]
* [[एहसान आदिल]]
* [[जेसी सिंग]]
* [[नोशतुश केंजीगे]]
* [[मिलिंद कुमार]]
* [[यासिर मोहम्मद]]
* [[शायन जहांगीर]]
* [[शुभम रांजणे]]
* [[शेहान जयसूर्या]]
* [[संजय कृष्णमूर्ती]]
* [[सौरभ नेत्रावळकर]]
* [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हरमीत सिंग बधन]]

|}

==सामने==
===पहिला एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 = ९/० (२ षटके)
| runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] २[[नाबाद|*]] (९)
| score2 =
| result = निकाल नाही
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]]
| umpires = [[जर्मेन लिंडो]] (अमेरिका) आणि [[विजया मल्लेला]] (अमेरिका)
| toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २० षटकांचा करण्यात आला.
* पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही.
  }}

===दुसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ५ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|UAE}}
| team2 = {{cr|USA}}
| score1 = ३३०/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मुहम्मद शाहदाद]] ११४ (१०७)
| wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन|हरमीत सिंग]] ४/६५ (१० षटके)
| score2 = ३३२/४ (४८.५ षटके)
| runs2 = [[मिलिंद कुमार]] ११६[[नाबाद|*]] (८४)
| wickets2 = [[मुहम्मद शाहदाद]] १/३२ (५ षटके)
| result = अमेरिका ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]]
| umpires = [[डेइटन बटलर]] (वे) आणि [[आदित्य गज्जर]] (अ)
| motm = [[मिलिंद कुमार]] (अ)
| toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
  |notes=[[मुहम्मद शाहदाद]] (युएई) याने एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] झळकावले.}}

===तिसरा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ७ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===चौथा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===पाचवा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|UAE}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

===सहावा एकदिवसीय सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ ऑक्टोबर २०२६
| time = ११:००
| team1 = {{cr-rt|USA}}
| team2 = {{cr|NAM}}
| score1 =
| runs1 =
| wickets1 =
| score2 =
| runs2 =
| wickets2 =
| result =
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html धावफलक]
| venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी
| umpires =
| motm =
| toss =
| rain =
| notes =
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान]

{{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}}
{{क्रिकेट विश्व चषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}

[[वर्ग:२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२२]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]]</text>
      <sha1>e8juk622k8lch26x1lk23vocc4eac8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचे दक्षिण कोरिया दौरे</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384952</id>
    <revision>
      <id>2717267</id>
      <timestamp>2026-10-06T07:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]]</comment>
      <origin>2717267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="iixmqeu8fe3wxuz8be1o315aoqgww8d" xml:space="preserve">[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]]</text>
      <sha1>iixmqeu8fe3wxuz8be1o315aoqgww8d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची ५वी घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384953</id>
    <revision>
      <id>2717268</id>
      <timestamp>2026-10-06T07:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1278492950|Fifth Amendment of the Constitution of India]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2717268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8151" sha1="f6yiktbji6wgilbqg4qw6modtyl8h6a" xml:space="preserve">
 {{Databox}}

'''[[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाची]] पाचवी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (पाचवी दुरुस्ती) अधिनियम, १९५५''' म्हणून ओळखली जाते, तिने भारताच्या राष्ट्रपतींना नवीन राज्यांची निर्मिती आणि विद्यमान राज्यांचे क्षेत्र, सीमा किंवा नावे बदलण्याशी संबंधित प्रस्तावित केंद्रीय कायद्यांवर राज्य विधानमंडळाला आपले मत कळवण्यासाठी कालमर्यादा निर्धारित करण्याचे अधिकार दिले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ZY9CAQAAQBAJ&amp;dq=THE+CONSTITUTION+%28FIFTH+AMENDMENT%29+ACT%2C+1955&amp;pg=RA17-PA4|title=Political Science|last=Arora|publisher=Tata McGraw-Hill Education|year=2017|isbn=9780071074780|page=194|access-date=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; या दुरुस्तीने राष्ट्रपतींना विहित मुदत वाढवण्याची परवानगी दिली आणि विहित किंवा वाढवलेला कालावधी संपेपर्यंत असे कोणतेही विधेयक केंद्रीय संसदेत मांडण्यास मनाई केली. पाचव्या घटनादुरुस्तीने संविधानाच्या कलम ३ मधील तरतूद लागू केली.

घटनेच्या अनुच्छेद ३ च्या तरतुदीनुसार (नवीन राज्यांची निर्मिती आणि विद्यमान राज्यांचे क्षेत्रफळ, सीमा किंवा नावे बदलण्यासंबंधी), नवीन राज्य स्थापन करण्याच्या, कोणत्याही राज्याचे क्षेत्रफळ वाढवण्याच्या किंवा कमी करण्याच्या किंवा कोणत्याही राज्याच्या सीमा किंवा नाव बदलण्याच्या उद्देशाने कोणतेही विधेयक केंद्रीय संसदेत सादर केले जाऊ शकत नाही, जोपर्यंत विधेयकाच्या तरतुदींबाबत संबंधित [[विधानसभा|राज्य विधानमंडळांची]] मते राष्ट्रपतींकडून निश्चित केली जात नाहीत. असे इष्ट मानले गेले की, जेव्हा उक्त उद्देशासाठी राज्य विधानमंडळांकडे संदर्भ दिला जाईल, तेव्हा राज्यांनी आपली मते कळवण्यासाठी राष्ट्रपतींना कालावधी निश्चित करण्याचा अधिकार असावा आणि जेव्हा त्यांना आवश्यक वाटेल तेव्हा असा कालावधी वाढवण्याचा अधिकार राष्ट्रपतींना असावा. असा कालावधी संपल्यानंतरच विधेयक सादर केले जाईल, अशी तरतूद करणेही इष्ट मानले गेले. पाचव्या घटनादुरुस्तीद्वारे संविधानाच्या अनुच्छेद ३ मधील तरतुदीत त्यानुसार सुधारणा करण्यात आल्या.&lt;ref name=&quot;Constitution Amendment in India&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4yp0yhzdKWIC|title=Constitution Amendment in India|date=1 January 1995|publisher=Northern Book Centre|isbn=9788172110659|editor-last=R.C. Bhardwaj|edition=Sixth|location=New Delhi|pages=21;154–155|access-date=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.manupatrafast.com/articles/PopOpenArticle.aspx?ID=ac1777c9-9009-44e9-adec-4d01bae52409&amp;txtsearch=Subject:%20Constitution|title=A Succinct Note On Formation Of New States In India (in The Light Of Relevant The Constitutional Amendment Acts And Case Law)|last=Rao|first=Y. Srinivasa}} This source quotes the legislation, which is in the public domain.&lt;/ref&gt;{{भारताचे संविधान}}आधिचा मूळ कलम ३ हा तीन मुख्य कारणांमुळे तसा तयार करण्यात आला होता; (अ) जेव्हा ते तयार केले गेले, तेव्हा संस्थाने पूर्णपणे एकीकृत झाली नव्हती, (ब) भाषिक आधारावर संस्थानांच्या पुनर्रचनेची शक्यता देखील होती; आणि (क) अशी पुनर्रचना जास्त काळ पुढे ढकलता येणार नाही, हे संविधान सभेने आधीच पाहिले होते. म्हणूनच, त्यानुसार, कोणत्याही वेळी राज्यांची पुनर्रचना करण्यासाठी एक सोपी आणि सुलभ पद्धत प्रदान करण्याकरिता संविधानात कलम ३ समाविष्ट करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ccrd.vidhiaagaz.com/the-constitution-fifth-amendment-act/|title=The Constitution (5th Amendmend) Act, 1955|last=Gyan|date=2019-07-12|website=Centre for Constitutional Research and Development|language=en-US|access-date=2019-07-12}}&lt;/ref&gt;

या विधेयकाला तत्कालीन राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची २४ डिसेंबर १९५५ रोजी संमती मिळाली आणि २६ डिसेंबर १९५५ रोजी ''[[भारतीय राजपत्र|द गॅझेट ऑफ इंडिया]]'' मध्ये अधिसूचित करण्यात आले. पाचवी घटनादुरुस्ती १२ डिसेंबर १९५६ पासून अंमलात आली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.constitution.org/cons/india/amendment.htm|title=The Constitution (Amendment) Acts|publisher=Constitution.org|access-date=2013-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ConstitutionAmendment2&quot;&gt;{{cite web|url=http://164.100.47.134/intranet/CAI/2.pdf|title=Constitution Amendment in India|work=Lok Sabha Secretariat|pages=46–48|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203013122/http://164.100.47.134/intranet/CAI/2.pdf|archive-date=3 December 2013|accessdate=25 May 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:नेहरुकाळातील प्रशासन]]
[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]
[[वर्ग:१९५५ मधील भारत]]</text>
      <sha1>f6yiktbji6wgilbqg4qw6modtyl8h6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717270</id>
      <parentid>2717268</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2717270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8150" sha1="szvzoi0imee055pocqoonwca5gwt0en" xml:space="preserve">{{Databox}}
{{भारताचे संविधान}}
'''[[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाची]] पाचवी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (पाचवी दुरुस्ती) अधिनियम, १९५५''' म्हणून ओळखली जाते, तिने भारताच्या राष्ट्रपतींना नवीन राज्यांची निर्मिती आणि विद्यमान राज्यांचे क्षेत्र, सीमा किंवा नावे बदलण्याशी संबंधित प्रस्तावित केंद्रीय कायद्यांवर राज्य विधानमंडळाला आपले मत कळवण्यासाठी कालमर्यादा निर्धारित करण्याचे अधिकार दिले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ZY9CAQAAQBAJ&amp;dq=THE+CONSTITUTION+%28FIFTH+AMENDMENT%29+ACT%2C+1955&amp;pg=RA17-PA4|title=Political Science|last=Arora|publisher=Tata McGraw-Hill Education|year=2017|isbn=9780071074780|page=194|access-date=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; या दुरुस्तीने राष्ट्रपतींना विहित मुदत वाढवण्याची परवानगी दिली आणि विहित किंवा वाढवलेला कालावधी संपेपर्यंत असे कोणतेही विधेयक केंद्रीय संसदेत मांडण्यास मनाई केली. पाचव्या घटनादुरुस्तीने संविधानाच्या कलम ३ मधील तरतूद लागू केली.

घटनेच्या अनुच्छेद ३ च्या तरतुदीनुसार (नवीन राज्यांची निर्मिती आणि विद्यमान राज्यांचे क्षेत्रफळ, सीमा किंवा नावे बदलण्यासंबंधी), नवीन राज्य स्थापन करण्याच्या, कोणत्याही राज्याचे क्षेत्रफळ वाढवण्याच्या किंवा कमी करण्याच्या किंवा कोणत्याही राज्याच्या सीमा किंवा नाव बदलण्याच्या उद्देशाने कोणतेही विधेयक केंद्रीय संसदेत सादर केले जाऊ शकत नाही, जोपर्यंत विधेयकाच्या तरतुदींबाबत संबंधित [[विधानसभा|राज्य विधानमंडळांची]] मते राष्ट्रपतींकडून निश्चित केली जात नाहीत. असे इष्ट मानले गेले की, जेव्हा उक्त उद्देशासाठी राज्य विधानमंडळांकडे संदर्भ दिला जाईल, तेव्हा राज्यांनी आपली मते कळवण्यासाठी राष्ट्रपतींना कालावधी निश्चित करण्याचा अधिकार असावा आणि जेव्हा त्यांना आवश्यक वाटेल तेव्हा असा कालावधी वाढवण्याचा अधिकार राष्ट्रपतींना असावा. असा कालावधी संपल्यानंतरच विधेयक सादर केले जाईल, अशी तरतूद करणेही इष्ट मानले गेले. पाचव्या घटनादुरुस्तीद्वारे संविधानाच्या अनुच्छेद ३ मधील तरतुदीत त्यानुसार सुधारणा करण्यात आल्या.&lt;ref name=&quot;Constitution Amendment in India&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4yp0yhzdKWIC|title=Constitution Amendment in India|date=1 January 1995|publisher=Northern Book Centre|isbn=9788172110659|editor-last=R.C. Bhardwaj|edition=Sixth|location=New Delhi|pages=21;154–155|access-date=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.manupatrafast.com/articles/PopOpenArticle.aspx?ID=ac1777c9-9009-44e9-adec-4d01bae52409&amp;txtsearch=Subject:%20Constitution|title=A Succinct Note On Formation Of New States In India (in The Light Of Relevant The Constitutional Amendment Acts And Case Law)|last=Rao|first=Y. Srinivasa}} This source quotes the legislation, which is in the public domain.&lt;/ref&gt;

आधिचा मूळ कलम ३ हा तीन मुख्य कारणांमुळे तसा तयार करण्यात आला होता; (अ) जेव्हा ते तयार केले गेले, तेव्हा संस्थाने पूर्णपणे एकीकृत झाली नव्हती, (ब) भाषिक आधारावर संस्थानांच्या पुनर्रचनेची शक्यता देखील होती; आणि (क) अशी पुनर्रचना जास्त काळ पुढे ढकलता येणार नाही, हे संविधान सभेने आधीच पाहिले होते. म्हणूनच, त्यानुसार, कोणत्याही वेळी राज्यांची पुनर्रचना करण्यासाठी एक सोपी आणि सुलभ पद्धत प्रदान करण्याकरिता संविधानात कलम ३ समाविष्ट करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ccrd.vidhiaagaz.com/the-constitution-fifth-amendment-act/|title=The Constitution (5th Amendmend) Act, 1955|last=Gyan|date=2019-07-12|website=Centre for Constitutional Research and Development|language=en-US|access-date=2019-07-12}}&lt;/ref&gt;

या विधेयकाला तत्कालीन राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची २४ डिसेंबर १९५५ रोजी संमती मिळाली आणि २६ डिसेंबर १९५५ रोजी ''[[भारतीय राजपत्र|द गॅझेट ऑफ इंडिया]]'' मध्ये अधिसूचित करण्यात आले. पाचवी घटनादुरुस्ती १२ डिसेंबर १९५६ पासून अंमलात आली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.constitution.org/cons/india/amendment.htm|title=The Constitution (Amendment) Acts|publisher=Constitution.org|access-date=2013-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ConstitutionAmendment2&quot;&gt;{{cite web|url=http://164.100.47.134/intranet/CAI/2.pdf|title=Constitution Amendment in India|work=Lok Sabha Secretariat|pages=46–48|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203013122/http://164.100.47.134/intranet/CAI/2.pdf|archive-date=3 December 2013|accessdate=25 May 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:नेहरुकाळातील प्रशासन]]
[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]
[[वर्ग:१९५५ मधील भारत]]</text>
      <sha1>szvzoi0imee055pocqoonwca5gwt0en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पोखरा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384954</id>
    <revision>
      <id>2717272</id>
      <timestamp>2026-10-06T07:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: पोखरा</comment>
      <origin>2717272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15" sha1="mncq2u2ppv7l9m0iizskjawkcsr4arp" xml:space="preserve">पोखरा</text>
      <sha1>mncq2u2ppv7l9m0iizskjawkcsr4arp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717279</id>
      <parentid>2717272</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6793" sha1="nbrwie7xgfsh9dgm19bpr9xrvpfjqcu" xml:space="preserve">'''पोखरा''' ({{langx|ne|पोखरा}} {{IPA|ne|ˈpokʰʌɾa|}}) हे मध्य [[नेपाळ]]मधील एक [[महानगर]] असून ते गंडकी प्रदेशाची राजधानी आहे. देशाची &quot;पर्यटन राजधानी&quot; म्हणून ओळखले जाणारे पोखरा हे [[काठमांडू]]नंतर नेपाळमधील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे शहर आहे. २०२१ च्या जनगणनेनुसार येथे १२०,५९४ कुटुंबांमध्ये ६००,०५१ रहिवासी होते.&lt;ref name=&quot;KPost1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/13/pokhara-lekhnath-becomes-largest-metropolitan-city|title=Pokhara Lekhnath becomes largest metropolitan city|date=13 March 2017|newspaper=The Kathmandu Post|access-date=7 May 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111202253/https://kathmandupost.com/national/2017/03/13/pokhara-lekhnath-becomes-largest-metropolitan-city|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

पोखरा राजधानी [[काठमांडू]]च्या पश्चिमेस {{convert|200|km|abbr=off}} अंतरावर, फेवा तलावाच्या काठावर वसलेले असून समुद्रसपाटीपासून त्याची सरासरी उंची सुमारे ८२२ मी आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=VNPK—Pokhara Airport {{!}} SkyVector|url=https://skyvector.com/airport/VNPK/Pokhara-Airport|access-date=7 March 2021|website=skyvector.com|archive-date=23 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723093943/https://skyvector.com/airport/VNPK/Pokhara-Airport|url-status=live}}&lt;/ref&gt; जगातील दहा सर्वोच्च शिखरांपैकी तीन—[[धौलागिरी]], [[अन्नपूर्णा|अन्नपूर्णा १]] आणि [[मानसलू]]—असलेली अन्नपूर्णा पर्वतरांग पोखरा खोऱ्यापासून {{convert|15|–|35|mi|km|abbr=on}} हवाई अंतराच्या परिसरात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|last=United Nations Field Coordination Office (UNFCO)|title=An Overview of the Western Development Region of Nepal|url=http://www.un.org.np/sites/default/files/2011-06-07-Nepal_Western_Region_Overview_Paper.pdf|publisher=United Nations: Nepal Information Platform|location=Bharatpur, Nepal|pages=1–9|date=7 June 2011|access-date=22 April 2012|archive-date=23 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123135715/http://www.un.org.np/sites/default/files/2011-06-07-Nepal_Western_Region_Overview_Paper.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pradhan|first=Pushkar Kumar|title=A Study of Traffic Flow on Siddartha and Prithvi Highway|journal=The Himalayan Review|year=1982|volume=14|pages=38–51 |url=http://nepjol.info/index.php/HR/article/download/4507/3755|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023125752/http://nepjol.info/index.php/HR/article/download/4507/3755 |archive-date=23 October 2013}}&lt;/ref&gt;

२०२४ मध्ये पोखराला नेपाळची पर्यटन राजधानी घोषित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/travel-news/pokhara-officially-nepals-tourism-capital-now-to-remain-accessible-24-hours/articleshow/108578871.cms |title=Pokhara officially Nepal's tourism capital now; to remain accessible 24 hours |newspaper=The Times of India |access-date=20 March 2024 |archive-date=20 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320034459/https://timesofindia.indiatimes.com/travel/travel-news/pokhara-officially-nepals-tourism-capital-now-to-remain-accessible-24-hours/articleshow/108578871.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://currentaffairs.adda247.com/nepal-declares-pokhara-as-its-tourism-capital/ |title=Nepal Declares Pokhara as Its Tourism Capital |date=19 March 2024 |access-date=20 March 2024 |archive-date=20 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320034459/https://currentaffairs.adda247.com/nepal-declares-pokhara-as-its-tourism-capital/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=capital&gt;{{cite book|last=Nepal|first=S. K.|title=Great Himalaya: tourism and the dynamics of change in Nepal|year=2002|publisher=Swiss Foundation for Alpine Research|location=Zürich, Switzerland|isbn=978-3-85515-106-6|author2=Kohler, T.|author3=Banzhaf, B. R.}}&lt;/ref&gt; अन्नपूर्णा पर्वतरांगेतील अन्नपूर्णा सर्किटवर पदभ्रमण करणाऱ्या पर्यटकांसाठी हे अन्नपूर्णा संरक्षण क्षेत्रातील प्रमुख आधारस्थान आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Holden|first=Andrew|author2=Sparrowhawk, John|title=Understanding the motivations of ecotourists: the case of trekkers in Annapurna, Nepal|journal=International Journal of Tourism Research|year=2002|volume=4|issue=6|pages=435–446|doi=10.1002/jtr.402|issn=1522-1970}}&lt;/ref&gt; हा परिसर [[हिमालय]] पर्वतरांगेचा भाग आहे. हे शहर अनेक नामांकित गुरखा सैनिकांचेही निवासस्थान आहे. [[दक्षिण आशिया]]तील नेपाळी नागरिक असलेल्या या सैनिकांची [[ब्रिटिश आर्मी]], नेपाळी लष्कर, [[भारतीय लष्कर]], सिंगापूर गुरखा तुकडी, ब्रुनेई गुरखा राखीव तुकडी, संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतिसेना तसेच जगभरातील युद्धक्षेत्रांमध्ये भरती केली जाते.&lt;ref name=Gurkha&gt;{{cite news|url=https://asia.nikkei.com/NAR/Articles/Nepal-s-legendary-Gurkhas-face-an-uncertain-future|title=Nepal's legendary Gurkhas face an uncertain future|last=Gray|first=Denis|date=7 July 2016|newspaper=Nikkei|access-date=11 January 2019|archive-date=11 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111175641/https://asia.nikkei.com/NAR/Articles/Nepal-s-legendary-Gurkhas-face-an-uncertain-future|url-status=live}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>nbrwie7xgfsh9dgm19bpr9xrvpfjqcu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717283</id>
      <parentid>2717279</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7269" sha1="8gwapimrn2ovd6ubdq2jqre651jkug5" xml:space="preserve">'''पोखरा''' ({{langx|ne|पोखरा}} {{IPA|ne|ˈpokʰʌɾa|}}) हे मध्य [[नेपाळ]]मधील एक [[महानगर]] असून ते गंडकी प्रदेशाची राजधानी आहे. देशाची &quot;पर्यटन राजधानी&quot; म्हणून ओळखले जाणारे पोखरा हे [[काठमांडू]]नंतर नेपाळमधील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे शहर आहे. २०२१ च्या जनगणनेनुसार येथे १२०,५९४ कुटुंबांमध्ये ६००,०५१ रहिवासी होते.&lt;ref name=&quot;KPost1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/13/pokhara-lekhnath-becomes-largest-metropolitan-city|title=Pokhara Lekhnath becomes largest metropolitan city|date=13 March 2017|newspaper=The Kathmandu Post|access-date=7 May 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111202253/https://kathmandupost.com/national/2017/03/13/pokhara-lekhnath-becomes-largest-metropolitan-city|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

पोखरा राजधानी [[काठमांडू]]च्या पश्चिमेस {{convert|200|km|abbr=off}} अंतरावर, फेवा तलावाच्या काठावर वसलेले असून समुद्रसपाटीपासून त्याची सरासरी उंची सुमारे ८२२ मी आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=VNPK—Pokhara Airport {{!}} SkyVector|url=https://skyvector.com/airport/VNPK/Pokhara-Airport|access-date=7 March 2021|website=skyvector.com|archive-date=23 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723093943/https://skyvector.com/airport/VNPK/Pokhara-Airport|url-status=live}}&lt;/ref&gt; जगातील दहा सर्वोच्च शिखरांपैकी तीन—[[धौलागिरी]], [[अन्नपूर्णा|अन्नपूर्णा १]] आणि [[मानसलू]]—असलेली अन्नपूर्णा पर्वतरांग पोखरा खोऱ्यापासून {{convert|15|–|35|mi|km|abbr=on}} हवाई अंतराच्या परिसरात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|last=United Nations Field Coordination Office (UNFCO)|title=An Overview of the Western Development Region of Nepal|url=http://www.un.org.np/sites/default/files/2011-06-07-Nepal_Western_Region_Overview_Paper.pdf|publisher=United Nations: Nepal Information Platform|location=Bharatpur, Nepal|pages=1–9|date=7 June 2011|access-date=22 April 2012|archive-date=23 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123135715/http://www.un.org.np/sites/default/files/2011-06-07-Nepal_Western_Region_Overview_Paper.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pradhan|first=Pushkar Kumar|title=A Study of Traffic Flow on Siddartha and Prithvi Highway|journal=The Himalayan Review|year=1982|volume=14|pages=38–51 |url=http://nepjol.info/index.php/HR/article/download/4507/3755|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023125752/http://nepjol.info/index.php/HR/article/download/4507/3755 |archive-date=23 October 2013}}&lt;/ref&gt;

२०२४ मध्ये पोखराला नेपाळची पर्यटन राजधानी घोषित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/travel-news/pokhara-officially-nepals-tourism-capital-now-to-remain-accessible-24-hours/articleshow/108578871.cms |title=Pokhara officially Nepal's tourism capital now; to remain accessible 24 hours |newspaper=The Times of India |access-date=20 March 2024 |archive-date=20 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320034459/https://timesofindia.indiatimes.com/travel/travel-news/pokhara-officially-nepals-tourism-capital-now-to-remain-accessible-24-hours/articleshow/108578871.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://currentaffairs.adda247.com/nepal-declares-pokhara-as-its-tourism-capital/ |title=Nepal Declares Pokhara as Its Tourism Capital |date=19 March 2024 |access-date=20 March 2024 |archive-date=20 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320034459/https://currentaffairs.adda247.com/nepal-declares-pokhara-as-its-tourism-capital/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=capital&gt;{{cite book|last=Nepal|first=S. K.|title=Great Himalaya: tourism and the dynamics of change in Nepal|year=2002|publisher=Swiss Foundation for Alpine Research|location=Zürich, Switzerland|isbn=978-3-85515-106-6|author2=Kohler, T.|author3=Banzhaf, B. R.}}&lt;/ref&gt; अन्नपूर्णा पर्वतरांगेतील अन्नपूर्णा सर्किटवर पदभ्रमण करणाऱ्या पर्यटकांसाठी हे अन्नपूर्णा संरक्षण क्षेत्रातील प्रमुख आधारस्थान आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Holden|first=Andrew|author2=Sparrowhawk, John|title=Understanding the motivations of ecotourists: the case of trekkers in Annapurna, Nepal|journal=International Journal of Tourism Research|year=2002|volume=4|issue=6|pages=435–446|doi=10.1002/jtr.402|issn=1522-1970}}&lt;/ref&gt; हा परिसर [[हिमालय]] पर्वतरांगेचा भाग आहे. हे शहर अनेक नामांकित गुरखा सैनिकांचेही निवासस्थान आहे. [[दक्षिण आशिया]]तील नेपाळी नागरिक असलेल्या या सैनिकांची [[ब्रिटिश आर्मी]], नेपाळी लष्कर, [[भारतीय लष्कर]], सिंगापूर गुरखा तुकडी, ब्रुनेई गुरखा राखीव तुकडी, संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतिसेना तसेच जगभरातील युद्धक्षेत्रांमध्ये भरती केली जाते.&lt;ref name=Gurkha&gt;{{cite news|url=https://asia.nikkei.com/NAR/Articles/Nepal-s-legendary-Gurkhas-face-an-uncertain-future|title=Nepal's legendary Gurkhas face an uncertain future|last=Gray|first=Denis|date=7 July 2016|newspaper=Nikkei|access-date=11 January 2019|archive-date=11 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111175641/https://asia.nikkei.com/NAR/Articles/Nepal-s-legendary-Gurkhas-face-an-uncertain-future|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग}}
{{विकिट्रॅव्हल}}

* {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://pokharamun.gov.np|name=पोखरा महानगरपालिकेचे अधिकृत संकेतस्थळ}}

{{Authority control}}

[[वर्ग:नेपाळमधील शहरे]]
[[वर्ग:नेपाळ]]</text>
      <sha1>8gwapimrn2ovd6ubdq2jqre651jkug5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:१९५५ मधील भारत</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384955</id>
    <revision>
      <id>2717273</id>
      <timestamp>2026-10-06T07:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:इ.स. १९५५]] [[वर्ग:भारत]]</comment>
      <origin>2717273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="hgv3idg4gufxoalptd9ymmwzfet62gp" xml:space="preserve">[[वर्ग:इ.स. १९५५]]
[[वर्ग:भारत]]</text>
      <sha1>hgv3idg4gufxoalptd9ymmwzfet62gp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:१९५९ मधील भारत</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384956</id>
    <revision>
      <id>2717275</id>
      <timestamp>2026-10-06T07:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:इ.स. १९५९]] [[वर्ग:भारत]]</comment>
      <origin>2717275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="9zgfpggeext5fpd9wfnb891gio8ub4x" xml:space="preserve">[[वर्ग:इ.स. १९५९]]
[[वर्ग:भारत]]</text>
      <sha1>9zgfpggeext5fpd9wfnb891gio8ub4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:१९७७ मधील भारत</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384957</id>
    <revision>
      <id>2717280</id>
      <timestamp>2026-10-06T08:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:इ.स. १९७७]] [[वर्ग:भारत]]</comment>
      <origin>2717280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="omycnlwczi13qrg7kv1ux94fn6tx095" xml:space="preserve">[[वर्ग:इ.स. १९७७]]
[[वर्ग:भारत]]</text>
      <sha1>omycnlwczi13qrg7kv1ux94fn6tx095</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:१९७६ मधील भारत</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384958</id>
    <revision>
      <id>2717282</id>
      <timestamp>2026-10-06T08:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:इ.स. १९७६]] [[वर्ग:भारत]]</comment>
      <origin>2717282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="pj553whzmz654fup7s6abjbn4bs72hl" xml:space="preserve">[[वर्ग:इ.स. १९७६]]
[[वर्ग:भारत]]</text>
      <sha1>pj553whzmz654fup7s6abjbn4bs72hl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पोखरा रंगशाला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384959</id>
    <revision>
      <id>2717284</id>
      <timestamp>2026-10-06T08:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: पोखरा रंगशाला</comment>
      <origin>2717284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="ricuvw0b0qfx4vpp3fck2i1fm77ibzg" xml:space="preserve">पोखरा रंगशाला</text>
      <sha1>ricuvw0b0qfx4vpp3fck2i1fm77ibzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717287</id>
      <parentid>2717284</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="920" sha1="jc5nu0spnhmb9x1sl3786u8a02gjr0w" xml:space="preserve">'''पोखरा रंगशाला''' ({{langx|ne|पोखरा रङ्गशाला}}) हे [[पोखरा]], गंडकी प्रदेश, [[नेपाळ]] येथील एक बहुउद्देशीय स्टेडियम आहे. या स्टेडियमची प्रेक्षक क्षमता १८,५०० आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.alcor-equipements.com/news/construction-16500-seats-grandstand-nepal|title=Alcor builds 16,500 seats grandstand in Nepal|website=www.alcor-equipements.com}}&lt;/ref&gt; हे मैदान पोखराच्या दक्षिणेस रामबजार येथे सेती नदीच्या पूर्व किनाऱ्यावर स्थित आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://int.soccerway.com/venues/nepal/pokhara-rangasala/|title=Pokhara Rangasala|publisher=}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>jc5nu0spnhmb9x1sl3786u8a02gjr0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717290</id>
      <parentid>2717287</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1076" sha1="te82pnvlirih7k92ivc9iwn5fxhtfrv" xml:space="preserve">'''पोखरा रंगशाला''' ({{langx|ne|पोखरा रङ्गशाला}}) हे [[पोखरा]], गंडकी प्रदेश, [[नेपाळ]] येथील एक बहुउद्देशीय स्टेडियम आहे. या स्टेडियमची प्रेक्षक क्षमता १८,५०० आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.alcor-equipements.com/news/construction-16500-seats-grandstand-nepal|title=Alcor builds 16,500 seats grandstand in Nepal|website=www.alcor-equipements.com}}&lt;/ref&gt; हे मैदान पोखराच्या दक्षिणेस रामबजार येथे सेती नदीच्या पूर्व किनाऱ्यावर स्थित आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://int.soccerway.com/venues/nepal/pokhara-rangasala/|title=Pokhara Rangasala|publisher=}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{coord|28|12|16|N|83|59|30|E|region:NP-GA_type:landmark_source:kolossus-dewiki|display=title}}</text>
      <sha1>te82pnvlirih7k92ivc9iwn5fxhtfrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:१९७५ मधील भारत</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384960</id>
    <revision>
      <id>2717285</id>
      <timestamp>2026-10-06T08:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:इ.स. १९७५]] [[वर्ग:भारत]]</comment>
      <origin>2717285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="l7m3t3kvmq9s1ukcovrfbcywi779sv7" xml:space="preserve">[[वर्ग:इ.स. १९७५]]
[[वर्ग:भारत]]</text>
      <sha1>l7m3t3kvmq9s1ukcovrfbcywi779sv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेपाळ प्रमाण वेळ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384961</id>
    <revision>
      <id>2717291</id>
      <timestamp>2026-10-06T08:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: नेपाळ प्रमाण वेळ</comment>
      <origin>2717291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="9kmc39ksf9xlaydnrdaidbtux7lcv36" xml:space="preserve">नेपाळ प्रमाण वेळ</text>
      <sha1>9kmc39ksf9xlaydnrdaidbtux7lcv36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717292</id>
      <parentid>2717291</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2333" sha1="e9gtu55q1bfojv9gtazi7ufhgtqvk64" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट प्रमाणवेळ|offset=+05:45|initials=NPT|dst use=none}}
[[File:IST-CIA-TZ.png|thumb|[[दक्षिण आशिया]]तील प्रमाणवेळा; नेपाळ प्रमाण वेळ दर्शविली आहे]]

'''नेपाळ प्रमाण वेळ''' ('''NPT''') ही [[नेपाळ]]मध्ये वापरली जाणारी [[प्रमाणवेळ]] आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=A Brief Legal History of Time: Part One of Two |url=http://www.bna.com/part-one-two-n57982065980/ |publisher=Bloomberg|archive-url= https://web.archive.org/web/20190415013739/https://www.bna.com/part-one-two-n57982065980/|archive-date=15 April 2019}}&lt;/ref&gt; संपूर्ण नेपाळमध्ये [[यूटीसी|समन्वित सार्वत्रिक वेळेपासून]] (यूटीसी) [[यूटीसी+०५:४५|यूटीसी+०५:४५]] इतका वेळफरक आहे.&lt;ref name=nep&gt;{{cite web |last=Gurung |first=Trishna |title=15 minutes of fame |url=http://www.nepalitimes.com.np/issue/155/Heritage/10013 |work=Nepali Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725100005/http://www.nepalitimes.com.np/issue/155/Heritage/10013 |archive-date=25 July 2011 |access-date=3 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Time Zone &amp; Clock Changes in Kathmandu, Nepal |url=https://www.timeanddate.com/time/zone/nepal/kathmandu |language=en |access-date=18 September 2021}}&lt;/ref&gt; यूटीसीपासून ४५ मिनिटांचा फरक असलेल्या जगातील केवळ तीन प्रमाणवेळांपैकी ही एक आहे.&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;इतर दोन म्हणजे [[यूटीसी+१२:४५]] वेळफरक असलेली चॅटहॅम बेट प्रमाण वेळ आणि [[यूटीसी+०८:४५]] वेळफरक असलेली अनधिकृत ऑस्ट्रेलियन मध्य-पश्चिम प्रमाण वेळ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html |title=Half Hour and 45-Minute Time Zones |website=www.timeanddate.com}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>e9gtu55q1bfojv9gtazi7ufhgtqvk64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717293</id>
      <parentid>2717292</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3014" sha1="5jdz60neh0sctbfsj9ski9dnjlqcfy4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट प्रमाणवेळ|offset=+05:45|initials=NPT|dst use=none}}
[[File:IST-CIA-TZ.png|thumb|[[दक्षिण आशिया]]तील प्रमाणवेळा; नेपाळ प्रमाण वेळ दर्शविली आहे]]

'''नेपाळ प्रमाण वेळ''' ('''NPT''') ही [[नेपाळ]]मध्ये वापरली जाणारी [[प्रमाणवेळ]] आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=A Brief Legal History of Time: Part One of Two |url=http://www.bna.com/part-one-two-n57982065980/ |publisher=Bloomberg|archive-url= https://web.archive.org/web/20190415013739/https://www.bna.com/part-one-two-n57982065980/|archive-date=15 April 2019}}&lt;/ref&gt; संपूर्ण नेपाळमध्ये [[यूटीसी|समन्वित सार्वत्रिक वेळेपासून]] (यूटीसी) [[यूटीसी+०५:४५|यूटीसी+०५:४५]] इतका वेळफरक आहे.&lt;ref name=nep&gt;{{cite web |last=Gurung |first=Trishna |title=15 minutes of fame |url=http://www.nepalitimes.com.np/issue/155/Heritage/10013 |work=Nepali Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725100005/http://www.nepalitimes.com.np/issue/155/Heritage/10013 |archive-date=25 July 2011 |access-date=3 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Time Zone &amp; Clock Changes in Kathmandu, Nepal |url=https://www.timeanddate.com/time/zone/nepal/kathmandu |language=en |access-date=18 September 2021}}&lt;/ref&gt; यूटीसीपासून ४५ मिनिटांचा फरक असलेल्या जगातील केवळ तीन प्रमाणवेळांपैकी ही एक आहे.&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;इतर दोन म्हणजे [[यूटीसी+१२:४५]] वेळफरक असलेली चॅटहॅम बेट प्रमाण वेळ आणि [[यूटीसी+०८:४५]] वेळफरक असलेली अनधिकृत ऑस्ट्रेलियन मध्य-पश्चिम प्रमाण वेळ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html |title=Half Hour and 45-Minute Time Zones |website=www.timeanddate.com}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==नोंदी==
{{संदर्भयादी|group=n}}

==बाह्य दुवे==

* [https://worlddatetime.com/time/Nepal नेपाळमधील सध्याची वेळ]
* [https://barala.com.np/nepaltime.php संगणक आणि वेबसाठी नेपाळी वेळ व दिनदर्शिका]
* [https://www.ashesh.com.np/nepali-time.php नेपाळी वेळ]
* [https://www.nepalitime.com/ नेपाळी वेळ]
* [https://www.nepalidatetoday.com/ आजची नेपाळी तारीख]

[[वर्ग:प्रमाणवेळा]]</text>
      <sha1>5jdz60neh0sctbfsj9ski9dnjlqcfy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गंडकी प्रांत क्रिकेट संघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384962</id>
    <revision>
      <id>2717294</id>
      <timestamp>2026-10-06T08:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ</comment>
      <origin>2717294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="66lmf5ogd1xepqsqv3ki6n1tpuysmvm" xml:space="preserve">गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ</text>
      <sha1>66lmf5ogd1xepqsqv3ki6n1tpuysmvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717295</id>
      <parentid>2717294</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2883" sha1="ne9rui9t24yjh53kowq71rlh6u8a0fs" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट संघ
| name = गंडकी प्रदेश
| team_name = गंडकी प्रदेश
| image = Gandaki Province cricket team.png
| nickname = जीपी
| city = [[पोखरा]]
| colours = {{color box|Yellow}} पिवळा
| league = प्रधानमंत्री एकदिवसीय चषक
| chairman = संजयकांत सिग्देल&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/sports/1272591-1692866955.html |language=Nepali |title=प्रादेशिक क्रिकेट संघ गण्डकीको अध्यक्षमा सिग्देल |trans-title=Sigdel as president of Provincial Cricket Association Gandaki |work=Nagarik News |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;
| captain = बिपिन खत्री
| coach = रिजान प्रजु
| owner = गंडकी प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन
| established = २०२०
| founded = २०२०
| ground = पोखरा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, [[पोखरा]]
| num_titles = ०
| title1 = प्रधानमंत्री चषक
| title1wins = ०
| title2 = जय ट्रॉफी
| title2wins = ०
| website = [http://cricketnepal.org.np/ cricketnepal.org.np]
}}

'''गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ''' हा गंडकी प्रदेश, [[नेपाळ]] येथे स्थित नेपाळचा व्यावसायिक [[क्रिकेट]] संघ आहे. हा संघ प्रधानमंत्री चषक आणि जय ट्रॉफी या स्पर्धांमध्ये सहभागी होतो.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cricketnepal.org.np/the-first-meeting-of-the-gandaki-province-cricket-association-was-held-today/ |title=The first meeting of the Gandaki Province Cricket Association was held today |work=Cricket Association of Nepal |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/team/gandaki-province |title=Gandaki Province |work=cricnepal |date=26 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; सध्या हा संघ गंडकी प्रदेश क्रिकेट असोसिएशनच्या अंतर्गत चालवला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=केपी ओली कपका लागि विपिन खत्रीको कप्तानीमा गण्डकीको टिम घोषणा |trans-title=Gandaki team announced squad for KP Oli Cup captained by Bipin Khatri|url=https://www.onlinekhabar.com/2023/11/1395418 |work=Onlinekhabar |language=Nepali |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>ne9rui9t24yjh53kowq71rlh6u8a0fs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717296</id>
      <parentid>2717295</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3180" sha1="7ynzbi17ohdmooifvt5as1iq4xl5jj5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट संघ
| name = गंडकी प्रदेश
| team_name = गंडकी प्रदेश
| image = Gandaki Province cricket team.png
| nickname = जीपी
| city = [[पोखरा]]
| colours = {{color box|Yellow}} पिवळा
| league = प्रधानमंत्री एकदिवसीय चषक
| chairman = संजयकांत सिग्देल&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/sports/1272591-1692866955.html |language=Nepali |title=प्रादेशिक क्रिकेट संघ गण्डकीको अध्यक्षमा सिग्देल |trans-title=Sigdel as president of Provincial Cricket Association Gandaki |work=Nagarik News |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;
| captain = बिपिन खत्री
| coach = रिजान प्रजु
| owner = गंडकी प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन
| established = २०२०
| founded = २०२०
| ground = पोखरा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, [[पोखरा]]
| num_titles = ०
| title1 = प्रधानमंत्री चषक
| title1wins = ०
| title2 = जय ट्रॉफी
| title2wins = ०
| website = [http://cricketnepal.org.np/ cricketnepal.org.np]
}}

'''गंडकी प्रदेश क्रिकेट संघ''' हा गंडकी प्रदेश, [[नेपाळ]] येथे स्थित नेपाळचा व्यावसायिक [[क्रिकेट]] संघ आहे. हा संघ प्रधानमंत्री चषक आणि जय ट्रॉफी या स्पर्धांमध्ये सहभागी होतो.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cricketnepal.org.np/the-first-meeting-of-the-gandaki-province-cricket-association-was-held-today/ |title=The first meeting of the Gandaki Province Cricket Association was held today |work=Cricket Association of Nepal |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/team/gandaki-province |title=Gandaki Province |work=cricnepal |date=26 November 2023 |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; सध्या हा संघ गंडकी प्रदेश क्रिकेट असोसिएशनच्या अंतर्गत चालवला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=केपी ओली कपका लागि विपिन खत्रीको कप्तानीमा गण्डकीको टिम घोषणा |trans-title=Gandaki team announced squad for KP Oli Cup captained by Bipin Khatri|url=https://www.onlinekhabar.com/2023/11/1395418 |work=Onlinekhabar |language=Nepali |access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/team/gandaki-province-1147775 क्रिकइन्फोवरील संघाचे पान]

[[वर्ग:नेपाळमधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>7ynzbi17ohdmooifvt5as1iq4xl5jj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:१९५१ मधील भारत</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384963</id>
    <revision>
      <id>2717302</id>
      <timestamp>2026-10-06T08:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:इ.स. १९५१]] [[वर्ग:भारत]]</comment>
      <origin>2717302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="jpye1p09l4siyi7rjy5w194i2bwqfif" xml:space="preserve">[[वर्ग:इ.स. १९५१]]
[[वर्ग:भारत]]</text>
      <sha1>jpye1p09l4siyi7rjy5w194i2bwqfif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:१९५२ मधील भारत</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384964</id>
    <revision>
      <id>2717312</id>
      <timestamp>2026-10-06T08:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:भारत]] [[वर्ग:इ.स. १९५२]]</comment>
      <origin>2717312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="gv5xp6kayx0162og70znyw6e9yxo1su" xml:space="preserve">[[वर्ग:भारत]]
[[वर्ग:इ.स. १९५२]]</text>
      <sha1>gv5xp6kayx0162og70znyw6e9yxo1su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:२००२ मधील भारत</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384965</id>
    <revision>
      <id>2717319</id>
      <timestamp>2026-10-06T09:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:इ.स. २००२]] [[वर्ग:भारत]]</comment>
      <origin>2717319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="gln13a6ga4w18kio14n1qt6xn5qioye" xml:space="preserve">[[वर्ग:इ.स. २००२]]
[[वर्ग:भारत]]</text>
      <sha1>gln13a6ga4w18kio14n1qt6xn5qioye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:२०१७ मधील भारत</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384966</id>
    <revision>
      <id>2717323</id>
      <timestamp>2026-10-06T09:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:इ.स. २०१७]] [[वर्ग:भारत]]</comment>
      <origin>2717323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="7ka9w2da4f4au5a0wpwazmglprvox1b" xml:space="preserve">[[वर्ग:इ.स. २०१७]]
[[वर्ग:भारत]]</text>
      <sha1>7ka9w2da4f4au5a0wpwazmglprvox1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मॅक्स हेइंगो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384967</id>
    <revision>
      <id>2717332</id>
      <timestamp>2026-10-06T09:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: मॅक्स हिंगो</comment>
      <origin>2717332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="rlcbek52hbroshr7h6wk00d4qry19l9" xml:space="preserve">मॅक्स हिंगो</text>
      <sha1>rlcbek52hbroshr7h6wk00d4qry19l9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717333</id>
      <parentid>2717332</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4178" sha1="bgm9q3nin8yll334x1b8u3gmssonoxu" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name               = मॅक्स हेइंगो
| image              =
| caption            =
| full_name          = मॅक्स हेइंगो
| birth_date         = {{birth date and age|2008|3|8|df=y}}
| birth_place        = ओशाली, ओहांगवेना प्रदेश, [[नामिबिया]]
| height             =
| batting            = उजव्या हाताने
| bowling            = उजव्या हाताने मध्यम-जलद
| role               = गोलंदाज
| country            = नामिबिया
| international = true
| internationalspan = २०२५-वर्तमान

| odidebutdate = ०९ सप्टेंबर
| odidebutyear = २०२६
| odidebutagainst = दक्षिण आफ्रिका
| odicap = ३
| lastodidate = ०९ सप्टेंबर
| lastodiyear = २०२६
| lastodiagainst = दक्षिण आफ्रिका
| odishirt =

| T20Idebutdate = ११ ऑक्टोबर
| T20Idebutyear = २०२५
| T20Idebutagainst = दक्षिण आफ्रिका
| lastT20Idate = ०४ सप्टेंबर
| lastT20Iyear = २०२६
| lastT20Iagainst = दक्षिण आफ्रिका
| T20Icap = १४
| T20Ishirt =
| columns = 4
| column1            = [[कसोटी सामना|कसोटी]]
| matches1           = -
| runs1              = -
| bat avg1           = -
| 100s/50s1          = -
| top score1         = -
| deliveries1        = -
| wickets1           = -
| bowl avg1          = -
| fivefor1           = -
| tenfor1            = -
| best bowling1      = -
| catches/stumpings1 = -

| column2            = [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]]
| matches2           = ३
| runs2              = ०
| bat avg2           = -
| 100s/50s2          = ०/०
| top score2         = ०
| deliveries2        = १२७
| wickets2           = ३
| bowl avg2          = ४६.३३
| fivefor2           = ०
| tenfor2            = ०
| best bowling2      = ३/५९
| catches/stumpings2 = -/–

| column3            = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| matches3           = १४
| runs3              = ०
| bat avg3           = -
| 100s/50s3          = ०/०
| top score3         = ०
| deliveries3        = २२९
| wickets3           = १२
| bowl avg3          = २९.२५
| fivefor3           = ०
| tenfor3            = ०
| best bowling3      = २/१६
| catches/stumpings3 = -/–

| column4            = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]]
| matches4           = २१
| runs4              = ०
| bat avg4           = -
| 100s/50s4          = ०/०
| top score4         = ०
| deliveries4        = ४४६
| wickets4           = २३
| bowl avg4          = २१.७५
| fivefor4           = ०
| tenfor4            = ०
| best bowling4      = ८/२५
| catches/stumpings4 = ०/–
| date               = १० सप्टेंबर
| year               = २०२६
| source             = [https://www.cricinfo.com/cricketers/max-heingo-1495161 क्रिकइन्फो]
}}

'''मॅक्स हेइंगो''' (जन्म ८ मार्च २००८) हा [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघाकडून]] गोलंदाज म्हणून खेळणारा नामिबियन क्रिकेटपटू आहे. तो उजव्या हाताने मध्यम-जलद गोलंदाजी करतो.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=क्रिकइन्फो |title=Max Heingo Profile |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/max-heingo-1495161 |url-status=live |website=क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=क्रिकबझ |title=Max Heingo Profile |url=https://www.cricbuzz.com/profiles/1463330/max-heingo |url-status=live |website=क्रिकबझ}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>bgm9q3nin8yll334x1b8u3gmssonoxu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717334</id>
      <parentid>2717333</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4703" sha1="j3w9lodd67tx1jl8nih9hwh80gvoab9" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name               = मॅक्स हेइंगो
| image              =
| caption            =
| full_name          = मॅक्स हेइंगो
| birth_date         = {{birth date and age|2008|3|8|df=y}}
| birth_place        = ओशाली, ओहांगवेना प्रदेश, [[नामिबिया]]
| height             =
| batting            = उजव्या हाताने
| bowling            = उजव्या हाताने मध्यम-जलद
| role               = गोलंदाज
| country            = नामिबिया
| international = true
| internationalspan = २०२५-वर्तमान

| odidebutdate = ०९ सप्टेंबर
| odidebutyear = २०२६
| odidebutagainst = दक्षिण आफ्रिका
| odicap = ३
| lastodidate = ०९ सप्टेंबर
| lastodiyear = २०२६
| lastodiagainst = दक्षिण आफ्रिका
| odishirt =

| T20Idebutdate = ११ ऑक्टोबर
| T20Idebutyear = २०२५
| T20Idebutagainst = दक्षिण आफ्रिका
| lastT20Idate = ०४ सप्टेंबर
| lastT20Iyear = २०२६
| lastT20Iagainst = दक्षिण आफ्रिका
| T20Icap = १४
| T20Ishirt =
| columns = 4
| column1            = [[कसोटी सामना|कसोटी]]
| matches1           = -
| runs1              = -
| bat avg1           = -
| 100s/50s1          = -
| top score1         = -
| deliveries1        = -
| wickets1           = -
| bowl avg1          = -
| fivefor1           = -
| tenfor1            = -
| best bowling1      = -
| catches/stumpings1 = -

| column2            = [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]]
| matches2           = ३
| runs2              = ०
| bat avg2           = -
| 100s/50s2          = ०/०
| top score2         = ०
| deliveries2        = १२७
| wickets2           = ३
| bowl avg2          = ४६.३३
| fivefor2           = ०
| tenfor2            = ०
| best bowling2      = ३/५९
| catches/stumpings2 = -/–

| column3            = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]
| matches3           = १४
| runs3              = ०
| bat avg3           = -
| 100s/50s3          = ०/०
| top score3         = ०
| deliveries3        = २२९
| wickets3           = १२
| bowl avg3          = २९.२५
| fivefor3           = ०
| tenfor3            = ०
| best bowling3      = २/१६
| catches/stumpings3 = -/–

| column4            = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]]
| matches4           = २१
| runs4              = ०
| bat avg4           = -
| 100s/50s4          = ०/०
| top score4         = ०
| deliveries4        = ४४६
| wickets4           = २३
| bowl avg4          = २१.७५
| fivefor4           = ०
| tenfor4            = ०
| best bowling4      = ८/२५
| catches/stumpings4 = ०/–
| date               = १० सप्टेंबर
| year               = २०२६
| source             = [https://www.cricinfo.com/cricketers/max-heingo-1495161 क्रिकइन्फो]
}}

'''मॅक्स हेइंगो''' (जन्म ८ मार्च २००८) हा [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघाकडून]] गोलंदाज म्हणून खेळणारा नामिबियन क्रिकेटपटू आहे. तो उजव्या हाताने मध्यम-जलद गोलंदाजी करतो.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=क्रिकइन्फो |title=Max Heingo Profile |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/max-heingo-1495161 |url-status=live |website=क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=क्रिकबझ |title=Max Heingo Profile |url=https://www.cricbuzz.com/profiles/1463330/max-heingo |url-status=live |website=क्रिकबझ}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:Heingo, Max}}
[[वर्ग:इ.स. २००८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:नामिबियाचे क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:नामिबियाचे ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:नामिबियाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>j3w9lodd67tx1jl8nih9hwh80gvoab9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लॉरेन स्टीनकॅम्प</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384968</id>
    <revision>
      <id>2717335</id>
      <timestamp>2026-10-06T09:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: लॉरेन स्टीनकॅम्प</comment>
      <origin>2717335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="2m3vc4w4blffonx7tcwmtpzafdpe52u" xml:space="preserve">लॉरेन स्टीनकॅम्प</text>
      <sha1>2m3vc4w4blffonx7tcwmtpzafdpe52u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717338</id>
      <parentid>2717335</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7046" sha1="7ev8pa01cumf1redpy14r1c02q7mr7l" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
|                name = लॉरेन स्टीनकॅम्प
|               image =
|             country = नामिबिया
|            full_name =
|          birth_date = {{birth date and age|1997|5|8|df=yes}}
|         birth_place = [[पॉचेफस्ट्रूम]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|नॉर्थ वेस्ट]], [[दक्षिण आफ्रिका]]
|          death_date =
|         death_place =
|            nickname =
|             batting = उजव्या हाताने
|             bowling = उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक
|                role =
|       international = true

| oneodi = true
| odidebutdate       = ४ एप्रिल
| odidebutyear       = २०२६
| odidebutagainst    = ओमान
| odicap             = ४८
| lastodidate        =
| lastodiyear        =
| lastodiagainst     =
| odishirt           =

|       T20Idebutdate = १८ सप्टेंबर
|       T20Idebutyear = २०२५
|    T20Idebutagainst = झिम्बाब्वे
|             T20Icap = ३४
|        lastT20Idate = ११ ऑक्टोबर
|        lastT20Iyear = २०२५
|     lastT20Iagainst = दक्षिण आफ्रिका

|               club1 = नॉर्थ वेस्ट क्रिकेट संघ
|               year1 = २०१७/१८-२०२१/२२
|         clubnumber1 =
|               club2 = लिम्पोपो क्रिकेट संघ
|               year2 = २०२२/२३-वर्तमान
|         clubnumber2 =

|             columns = 4
|             column1 = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
|            matches1 = ७
|               runs1 = १३७
|            bat avg1 = १९.५७
|           100s/50s1 = ०/१
|          top score1 = ५१
|         deliveries1 = –
|            wickets1 = –
|           bowl avg1 = –
|            fivefor1 = –
|             tenfor1 = –
|       best bowling1 = –
|  catches/stumpings1 = ३/–

|             column2 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]]
|            matches2 = २०
|               runs2 = १,२०३
|            bat avg2 = ३२.५१
|           100s/50s2 = २/८
|          top score2 = १३६
|         deliveries2 = ८०
|            wickets2 = १
|           bowl avg2 = ६०.००
|            fivefor2 = ०
|             tenfor2 = ०
|       best bowling2 = १/२२
|  catches/stumpings2 = ११/–

|             column3 = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]]
|            matches3 = २७
|               runs3 = ६४९
|            bat avg3 = २५.९६
|           100s/50s3 = ०/५
|          top score3 = ९९
|         deliveries3 = १६१
|            wickets3 = ६
|           bowl avg3 = २२.१६
|            fivefor3 = ०
|             tenfor3 = ०
|       best bowling3 = ३/५६
|  catches/stumpings3 = १२/–

|             column4 = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]
|            matches4 = २०
|               runs4 = ३९३
|            bat avg4 = २१.८३
|           100s/50s4 = ०/१
|          top score4 = ५१
|         deliveries4 = –
|            wickets4 = –
|           bowl avg4 = –
|            fivefor4 = –
|             tenfor4 = –
|       best bowling4 = –
|  catches/stumpings4 = ९/–

|                date = ४ एप्रिल २०२६
|              source = [http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/596087.html क्रिकइन्फो]
}}

'''लॉरेन स्टीनकॅम्प''' (जन्म ८ मे १९९७) हा दक्षिण आफ्रिकेत जन्मलेला नामिबियन [[क्रिकेट]]पटू आहे,&lt;ref name=&quot;Bio&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/596087.html |title=Louren Steenkamp |accessdate=२३ नोव्हेंबर २०१७ |work=क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt; जो उजव्या हाताने फलंदाजी करतो.

==कारकीर्द==
स्टीनकॅम्पने २३ नोव्हेंबर २०१७ रोजी २०१७-१८ सनफॉइल ३-दिवसीय चषक स्पर्धेत नॉर्थ वेस्टकडून [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref name=&quot;FC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123461.html |title=Pool A, Sunfoil 3-Day Cup at Potchefstroom, Nov 23-25 2017 |accessdate=२३ नोव्हेंबर २०१७ |work=क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt; त्याने २१ ऑक्टोबर २०१८ रोजी २०१८-१९ सीएसए प्रादेशिक एकदिवसीय चॅलेंज स्पर्धेत नॉर्थ वेस्टकडून [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref name=&quot;LA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157518.html |title=Pool B, CSA Provincial One-Day Challenge at Potchefstroom, Oct 21 2018 |accessdate=२१ ऑक्टोबर २०१८ |work=क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;

जानेवारी २०२६ मध्ये, स्टीनकॅम्पची [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६ टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी नामिबियाच्या संघात निवड झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/mens-t20-world-cup-2026/news/erasmus-leads-namibia-for-icc-men-s-t20-world-cup-2026|title=Erasmus leads Namibia for ICC Men's T20 World Cup 2026|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=३ जानेवारी २०२६|access-date=२ फेब्रुवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* {{cricinfo|id=596087}}

{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Steenkamp, Louren}}
[[वर्ग:इ.स. १९९७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:नामिबियाचे क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:नामिबियाचे ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>7ev8pa01cumf1redpy14r1c02q7mr7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384969</id>
    <revision>
      <id>2717339</id>
      <timestamp>2026-10-06T10:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricket tour | series_name                  = बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा २०२६–२७ | team1_image                  = Flag of Australia.svg | team1_name                   = ऑस्ट्रेलिया | team2_image                  = Flag of Bangladesh.svg | team2_name                   = बांगलादेश | from_date...</comment>
      <origin>2717339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6736" sha1="9h921drn3hai4r5a8xc8yxmba4wpepd" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा २०२६–२७
| team1_image                  = Flag of Australia.svg
| team1_name                   = ऑस्ट्रेलिया
| team2_image                  = Flag of Bangladesh.svg
| team2_name                   = बांगलादेश
| from_date                    = ९
| to_date                      = १४ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain                = [[ताहलिया मॅकग्रा]]
| team2_captain                = [[निगार सुलताना]]
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 
| team2_ODIs_won               = 
| team1_ODIs_most_runs         = 
| team2_ODIs_most_runs         = 
| team1_ODIs_most_wickets      = 
| team2_ODIs_most_wickets      = 
| player_of_ODI_series         = 
}}

[[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघ]] ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने खेळण्यासाठी [[ऑस्ट्रेलिया]]चा दौरा करणार आहे. &lt;ref&gt;{{Cite web|trans-title= चार आठवड्यांत चार कसोटी सामने... ऑस्ट्रेलिया न्यूझीलंडच्या वेगवान गोलंदाजांसमोर आव्हान उभे करणार. |title=Four Tests in four weeks to challenge Australia, New Zealand quicks |url=https://www.cricinfo.com/story/four-tests-in-four-weeks-to-challenge-australia-new-zealand-quicks-1528605 |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; ही एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग असेल. &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=महिलांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Women's Future Tours Programme |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=४ नोव्हेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt; मार्च २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]ने २०२६-२७ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4473637/australian-cricket-schedule-2026-27-summer-tests-odi-t20i-bangladesh-new-zealand-england-150th-women-fixtures-dates-start-times?tags=9037 |trans-title=२०२६-२७ च्या ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट हंगामाचे वेळापत्रक जाहीर |title=Schedule revealed for 2026-27 Aussie Summer of Cricket |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]}}&lt;/ref&gt;

सुरुवातीला, या दौऱ्यात तीन महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय आणि तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश होता. जून २०२६ मध्ये, [[२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धेचे आयोजन जूनऐवजी फेब्रुवारी २०२७ मध्ये हलवल्यानंतर, या दौऱ्याचे वेळापत्रक बदलून त्यात केवळ तीन महिला एकदिवसीय सामन्यांचा समावेश करण्यात आला. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4517610/australia-womens-cricket-reschedule-summer-2026-27-bangladesh-new-zealand-icc-champions-trophy-clash?tags=9037 |trans-title= सुधारित वेळापत्रकामुळे ऑस्ट्रेलियन महिला खेळाडू प्रकाशझोतात. |title=Revised schedule puts Aussie women in the spotlight |work=[[ क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|trans-title= महिला चॅम्पियन्स चषक स्पर्धेमुळे ऑस्ट्रेलियाने न्यूझीलंड आणि बांगलादेश दौऱ्यांचे वेळापत्रक बदलले. |title=Australia change NZ and Bangladesh schedules due to women's Champions Trophy |url=https://www.cricinfo.com/story/australia-change-nz-bangladesh-home-series-due-to-women-s-champions-trophy-1540440 |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}
==बाह्यदुवे==
* [https://www.cricinfo.com/series/bangladesh-women-in-australia-2026-27-1528686 मालिका मुखीपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{ऑस्ट्रेलियाचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}
{{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}}

[[वर्ग:बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचे ऑस्ट्रेलिया दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|ऑस्ट्रेलिया]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे ऑस्ट्रेलिया दौरे]]</text>
      <sha1>9h921drn3hai4r5a8xc8yxmba4wpepd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717346</id>
      <parentid>2717339</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* संघ */</comment>
      <origin>2717346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9674" sha1="4jos2byjdoiggy0bmp7jgqcf2jxjdwr" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा २०२६–२७
| team1_image                  = Flag of Australia.svg
| team1_name                   = ऑस्ट्रेलिया
| team2_image                  = Flag of Bangladesh.svg
| team2_name                   = बांगलादेश
| from_date                    = ९
| to_date                      = १४ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain                = [[ताहलिया मॅकग्रा]]
| team2_captain                = [[निगार सुलताना]]
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 
| team2_ODIs_won               = 
| team1_ODIs_most_runs         = 
| team2_ODIs_most_runs         = 
| team1_ODIs_most_wickets      = 
| team2_ODIs_most_wickets      = 
| player_of_ODI_series         = 
}}

[[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघ]] ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने खेळण्यासाठी [[ऑस्ट्रेलिया]]चा दौरा करणार आहे. &lt;ref&gt;{{Cite web|trans-title= चार आठवड्यांत चार कसोटी सामने... ऑस्ट्रेलिया न्यूझीलंडच्या वेगवान गोलंदाजांसमोर आव्हान उभे करणार. |title=Four Tests in four weeks to challenge Australia, New Zealand quicks |url=https://www.cricinfo.com/story/four-tests-in-four-weeks-to-challenge-australia-new-zealand-quicks-1528605 |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; ही एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग असेल. &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=महिलांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Women's Future Tours Programme |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=४ नोव्हेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt; मार्च २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]ने २०२६-२७ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4473637/australian-cricket-schedule-2026-27-summer-tests-odi-t20i-bangladesh-new-zealand-england-150th-women-fixtures-dates-start-times?tags=9037 |trans-title=२०२६-२७ च्या ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट हंगामाचे वेळापत्रक जाहीर |title=Schedule revealed for 2026-27 Aussie Summer of Cricket |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]}}&lt;/ref&gt;

सुरुवातीला, या दौऱ्यात तीन महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय आणि तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश होता. जून २०२६ मध्ये, [[२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धेचे आयोजन जूनऐवजी फेब्रुवारी २०२७ मध्ये हलवल्यानंतर, या दौऱ्याचे वेळापत्रक बदलून त्यात केवळ तीन महिला एकदिवसीय सामन्यांचा समावेश करण्यात आला. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4517610/australia-womens-cricket-reschedule-summer-2026-27-bangladesh-new-zealand-icc-champions-trophy-clash?tags=9037 |trans-title= सुधारित वेळापत्रकामुळे ऑस्ट्रेलियन महिला खेळाडू प्रकाशझोतात. |title=Revised schedule puts Aussie women in the spotlight |work=[[ क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|trans-title= महिला चॅम्पियन्स चषक स्पर्धेमुळे ऑस्ट्रेलियाने न्यूझीलंड आणि बांगलादेश दौऱ्यांचे वेळापत्रक बदलले. |title=Australia change NZ and Bangladesh schedules due to women's Champions Trophy |url=https://www.cricinfo.com/story/australia-change-nz-bangladesh-home-series-due-to-women-s-champions-trophy-1540440 |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;margin:auto&quot;
|- 
!{{crw|AUS}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4583909/australia-womens-t20-odi-squads-bangladesh-new-zealand-sophie-molineux-mcgrath-gardner-captain-lucy-hamilton-injury-darcie-brown-grace-harris?tags=9037 |trans-title=मोलिन्यू बांगलादेशविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेला मुकणार; मॅकग्राकडे कर्णधारपद |title=Molineux to miss Bangladesh ODIs, McGrath to captain |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]}}&lt;/ref&gt;
!{{crw|BAN}}&lt;ref&gt;{{Cite web|trans-title= ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी निगार सुलतानाच्या नेतृत्वाखालील बांगलादेश संघात नवोदित बिस्वास आणि हबिबा यांचा समावेश. |title=Uncapped Biswas, Habiba in Nigar Sultana-led Bangladesh squad for Australia ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/uncapped-biswas-habiba-in-nigar-sultana-led-bangladesh-squad-for-australia-odis-1556619 |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[ताहलिया मॅकग्रा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ॲशली गार्डनर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)# उपकर्णधार|क]])
* [[अलाना किंग]]
* [[ॲनाबेल सदरलँड]]
* [[एलिस पेरी]]
* [[किम गार्थ]]
* [[जॉर्जिया वेरहॅम]]
* [[जॉर्जिया व्हॉल]]
* [[निकोला केरी]]
* [[फीबी लिचफिल्ड]]
* [[बेथ मुनी]] ([[यष्टिरक्षक|य]])
* [[मेगन शुट]]
|
* [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टिरक्षक|य]])
* [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टिरक्षक|य]])
* [[दिशा बिस्वास]]
* [[नाहिदा अक्तेर]]
* [[फरगाना हक]]
* [[मारुफा अख्तर]]
* [[मुर्शिदा खातून]]
* [[राबेया खान]]
* [[रितू मोनी]]
* [[शर्मिन अख्तर]]
* [[शर्मीन सुलताना]]
* [[शोभना मोस्तारी]]
* [[शोर्णा अख्तर]]
* [[संजिदा अक्तेर मेघला]]
* [[सुलताना खातून]]
* [[हबीबा इस्लाम]]
|}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.cricinfo.com/series/bangladesh-women-in-australia-2026-27-1528686 मालिका मुखीपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{ऑस्ट्रेलियाचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}
{{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}}

[[वर्ग:बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचे ऑस्ट्रेलिया दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|ऑस्ट्रेलिया]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे ऑस्ट्रेलिया दौरे]]</text>
      <sha1>4jos2byjdoiggy0bmp7jgqcf2jxjdwr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717364</id>
      <parentid>2717346</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका */</comment>
      <origin>2717364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11390" sha1="h5sggpi4ymkzxy2mcmjwdm2jbl3dcs1" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा २०२६–२७
| team1_image                  = Flag of Australia.svg
| team1_name                   = ऑस्ट्रेलिया
| team2_image                  = Flag of Bangladesh.svg
| team2_name                   = बांगलादेश
| from_date                    = ९
| to_date                      = १४ ऑक्टोबर २०२६
| team1_captain                = [[ताहलिया मॅकग्रा]]
| team2_captain                = [[निगार सुलताना]]
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 
| team2_ODIs_won               = 
| team1_ODIs_most_runs         = 
| team2_ODIs_most_runs         = 
| team1_ODIs_most_wickets      = 
| team2_ODIs_most_wickets      = 
| player_of_ODI_series         = 
}}

[[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघ]] ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने खेळण्यासाठी [[ऑस्ट्रेलिया]]चा दौरा करणार आहे. &lt;ref&gt;{{Cite web|trans-title= चार आठवड्यांत चार कसोटी सामने... ऑस्ट्रेलिया न्यूझीलंडच्या वेगवान गोलंदाजांसमोर आव्हान उभे करणार. |title=Four Tests in four weeks to challenge Australia, New Zealand quicks |url=https://www.cricinfo.com/story/four-tests-in-four-weeks-to-challenge-australia-new-zealand-quicks-1528605 |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt; ही एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग असेल. &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=महिलांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Women's Future Tours Programme |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=४ नोव्हेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt; मार्च २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]ने २०२६-२७ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4473637/australian-cricket-schedule-2026-27-summer-tests-odi-t20i-bangladesh-new-zealand-england-150th-women-fixtures-dates-start-times?tags=9037 |trans-title=२०२६-२७ च्या ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट हंगामाचे वेळापत्रक जाहीर |title=Schedule revealed for 2026-27 Aussie Summer of Cricket |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]}}&lt;/ref&gt;

सुरुवातीला, या दौऱ्यात तीन महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय आणि तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश होता. जून २०२६ मध्ये, [[२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धेचे आयोजन जूनऐवजी फेब्रुवारी २०२७ मध्ये हलवल्यानंतर, या दौऱ्याचे वेळापत्रक बदलून त्यात केवळ तीन महिला एकदिवसीय सामन्यांचा समावेश करण्यात आला. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4517610/australia-womens-cricket-reschedule-summer-2026-27-bangladesh-new-zealand-icc-champions-trophy-clash?tags=9037 |trans-title= सुधारित वेळापत्रकामुळे ऑस्ट्रेलियन महिला खेळाडू प्रकाशझोतात. |title=Revised schedule puts Aussie women in the spotlight |work=[[ क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|trans-title= महिला चॅम्पियन्स चषक स्पर्धेमुळे ऑस्ट्रेलियाने न्यूझीलंड आणि बांगलादेश दौऱ्यांचे वेळापत्रक बदलले. |title=Australia change NZ and Bangladesh schedules due to women's Champions Trophy |url=https://www.cricinfo.com/story/australia-change-nz-bangladesh-home-series-due-to-women-s-champions-trophy-1540440 |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;margin:auto&quot;
|- 
!{{crw|AUS}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4583909/australia-womens-t20-odi-squads-bangladesh-new-zealand-sophie-molineux-mcgrath-gardner-captain-lucy-hamilton-injury-darcie-brown-grace-harris?tags=9037 |trans-title=मोलिन्यू बांगलादेशविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेला मुकणार; मॅकग्राकडे कर्णधारपद |title=Molineux to miss Bangladesh ODIs, McGrath to captain |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]}}&lt;/ref&gt;
!{{crw|BAN}}&lt;ref&gt;{{Cite web|trans-title= ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी निगार सुलतानाच्या नेतृत्वाखालील बांगलादेश संघात नवोदित बिस्वास आणि हबिबा यांचा समावेश. |title=Uncapped Biswas, Habiba in Nigar Sultana-led Bangladesh squad for Australia ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/uncapped-biswas-habiba-in-nigar-sultana-led-bangladesh-squad-for-australia-odis-1556619 |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[ताहलिया मॅकग्रा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ॲशली गार्डनर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)# उपकर्णधार|क]])
* [[अलाना किंग]]
* [[ॲनाबेल सदरलँड]]
* [[एलिस पेरी]]
* [[किम गार्थ]]
* [[जॉर्जिया वेरहॅम]]
* [[जॉर्जिया व्हॉल]]
* [[निकोला केरी]]
* [[फीबी लिचफिल्ड]]
* [[बेथ मुनी]] ([[यष्टिरक्षक|य]])
* [[मेगन शुट]]
|
* [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टिरक्षक|य]])
* [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टिरक्षक|य]])
* [[दिशा बिस्वास]]
* [[नाहिदा अक्तेर]]
* [[फरगाना हक]]
* [[मारुफा अख्तर]]
* [[मुर्शिदा खातून]]
* [[राबेया खान]]
* [[रितू मोनी]]
* [[शर्मिन अख्तर]]
* [[शर्मीन सुलताना]]
* [[शोभना मोस्तारी]]
* [[शोर्णा अख्तर]]
* [[संजिदा अक्तेर मेघला]]
* [[सुलताना खातून]]
* [[हबीबा इस्लाम]]
|}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका==
===१ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२६
| time = १३:५०
| daynight = Y
| team1 = {{crw-rt|AUS}}
| team2 = {{crw|BAN}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528716.html धावफलक]
| venue = [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ ऑक्टोबर २०२६
| time = १३:५०
| daynight = Y
| team1 = {{crw-rt|AUS}}
| team2 = {{crw|BAN}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528717.html धावफलक]
| venue = [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १४ ऑक्टोबर २०२६
| time = १३:५०
| daynight = Y
| team1 = {{crw-rt|AUS}}
| team2 = {{crw|BAN}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528718.html धावफलक]
| venue = [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
==बाह्यदुवे==
* [https://www.cricinfo.com/series/bangladesh-women-in-australia-2026-27-1528686 मालिका मुखीपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{ऑस्ट्रेलियाचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}}
{{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}}

[[वर्ग:बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचे ऑस्ट्रेलिया दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|ऑस्ट्रेलिया]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे ऑस्ट्रेलिया दौरे]]</text>
      <sha1>h5sggpi4ymkzxy2mcmjwdm2jbl3dcs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचे ऑस्ट्रेलिया दौरे</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384970</id>
    <revision>
      <id>2717340</id>
      <timestamp>2026-10-06T10:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: *</comment>
      <origin>2717340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1" sha1="q37hcqzkhu1rsia7lbtbi2g7lh7y9gh" xml:space="preserve">*</text>
      <sha1>q37hcqzkhu1rsia7lbtbi2g7lh7y9gh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717341</id>
      <parentid>2717340</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2717341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="4e8t8x1mbytjjfdrp3q5xbu9lcpg09u" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]]</text>
      <sha1>4e8t8x1mbytjjfdrp3q5xbu9lcpg09u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384971</id>
    <revision>
      <id>2717342</id>
      <timestamp>2026-10-06T10:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: *</comment>
      <origin>2717342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1" sha1="q37hcqzkhu1rsia7lbtbi2g7lh7y9gh" xml:space="preserve">*</text>
      <sha1>q37hcqzkhu1rsia7lbtbi2g7lh7y9gh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>खुझैमा तनवीर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384972</id>
    <revision>
      <id>2717345</id>
      <timestamp>2026-10-06T10:27:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: खुझैमा तनवीर</comment>
      <origin>2717345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="5859lr0fkn2db2ltosl1gnqhag37i61" xml:space="preserve">खुझैमा तनवीर</text>
      <sha1>5859lr0fkn2db2ltosl1gnqhag37i61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717351</id>
      <parentid>2717345</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6837" sha1="brr26lbo8z4io54mx92go1k0vd2vspe" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name                = खुजैमा तनवीर
| full_name            = खुजैमा इक्बाल तनवीर
| birth_date          = {{birth date and age|1999|12|20|df=yes}}
| birth_place         = [[फैसलाबाद]], [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]], [[पाकिस्तान]]
| nickname            =
| batting             = उजव्या हाताने
| bowling             = उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद]]
| role                = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]]
| international       = true
| country             = संयुक्त अरब अमिराती
| odicap              = १२६
| odidebutagainst     = नेपाळ
| odidebutdate        = २५ एप्रिल
| odidebutyear        = २०२६
| lastodidate         = १२ सप्टेंबर
| lastodiyear         = २०२६
| lastodiagainst      = नेपाळ
| T20Icap             = ९९
| T20Idebutagainst    = नेपाळ
| T20Idebutdate       = २० एप्रिल
| T20Idebutyear       = २०२६
| lastT20Idate        = १७ सप्टेंबर
| lastT20Iyear        = २०२६
| lastT20Iagainst     = मलेशिया
| club1               = डेसर्ट वायपर्स
| year1               = २०२५-वर्तमान
| club2               = कराची किंग्स
| year2               = २०२६
| columns             = 4
| column1             = [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]]
| matches1            = ५
| runs1               = ७९
| bat avg1            = १९.७५
| 100s/50s1           = ०/०
| top score1          = ४९
| deliveries1         = २२५
| wickets1            = ८
| bowl avg1           = २४.१२
| fivefor1            = ०
| tenfor1             = ०
| best bowling1       = ३/१२
| catches/stumpings1  = १/–
| column2             = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
| matches2            = ५
| runs2               = ७०
| bat avg2            = ३५.००
| 100s/50s2           = ०/१
| top score2          = ६८[[नाबाद|*]]
| deliveries2         = १०७
| wickets2            = ७
| bowl avg2           = १८.८५
| fivefor2            = ०
| tenfor2             = ०
| best bowling2       = ३/२९
| catches/stumpings2  = ३/–
| column3             = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]]
| matches3            = ९
| runs3               = १११
| bat avg3            = २२.२०
| 100s/50s3           = ०/०
| top score3          = ४९
| deliveries3         = ३२८
| wickets3            = १२
| bowl avg3           = २३.९१
| fivefor3            = ०
| tenfor3             = ०
| best bowling3       = ३/२१
| catches/stumpings3  = १/–
| column4             = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]
| matches4            = २४
| runs4               = १६४
| bat avg4            = २७.३३
| 100s/50s4           = ०/१
| top score4          = ६८[[नाबाद|*]]
| deliveries4         = ४९१
| wickets4            = ३३
| bowl avg4           = १९.३०
| fivefor4            = ०
| tenfor4             = ०
| best bowling4       = ४/१०
| catches/stumpings4  = ६/–
| date                = २५ सप्टेंबर
| year                = २०२६
| source              = [https://www.espncricinfo.com/cricketers/khuzaima-tanveer-1460551 क्रिकइन्फो]
}}

'''खुजैमा इक्बाल तनवीर''' (जन्म २० डिसेंबर १९९९) हा पाकिस्तानमध्ये जन्मलेला अमिराती [[क्रिकेट]]पटू असून तो [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिरातीचे]] प्रतिनिधित्व करतो. उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद गोलंदाजी]] करणारा तनवीर उजव्या हाताने फलंदाजीही करतो. त्याचा जन्म [[फैसलाबाद]], [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]], [[पाकिस्तान]] येथे झाला आणि २०२३ मध्ये तो [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये स्थलांतरित झाला.&lt;ref name=NationalApril2026&gt;{{cite web|url=https://www.thenationalnews.com/sport/cricket/2026/04/18/it-feels-out-of-this-world-khuzaima-tanveer-and-ajay-kumar-grateful-to-be-fast-tracked-into-uae-team/|title=Cricketers 'feel out of this world' after being given UAE citizenship|work=द नॅशनल|date=१८ एप्रिल २०२६|access-date=२१ एप्रिल २०२६}}&lt;/ref&gt; एप्रिल २०२६ मध्ये नैसर्गिकीकरणाद्वारे संयुक्त अरब अमिरातीचे नागरिकत्व मिळण्यापूर्वी तो आंतरराष्ट्रीय लीग टी२० (आयएलटी२०) स्पर्धेत डेसर्ट वायपर्सकडून खेळताना प्रसिद्धीझोतात आला. त्याच महिन्यात त्याने संयुक्त अरब अमिरातीसाठी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/five-uae-cricketers-given-citizenship-through-naturalisation-1532752|title=Five UAE cricketers given citizenship through naturalisation|work=[[क्रिकइन्फो]]|date=१९ एप्रिल २०२६|access-date=२१ एप्रिल २०२६}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* {{क्रिकइन्फो|id=1460551}}

{{Authority control}}

[[वर्ग:इ.स. १९९९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीचे क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>brr26lbo8z4io54mx92go1k0vd2vspe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील क्रिकेट मैदाने</title>
    <ns>14</ns>
    <id>384973</id>
    <revision>
      <id>2717348</id>
      <timestamp>2026-10-06T10:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: *</comment>
      <origin>2717348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1" sha1="q37hcqzkhu1rsia7lbtbi2g7lh7y9gh" xml:space="preserve">*</text>
      <sha1>q37hcqzkhu1rsia7lbtbi2g7lh7y9gh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एहसान आदिल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384974</id>
    <revision>
      <id>2717352</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricketer | name                = एहसान आदिल | image               = | country             = पाकिस्तान | country2            = अमेरिका | full_name            = | nickname            = | birth_date          = {{Birth date and age|1993|3|15|df=yes}} | birth_place         = गोजरा, [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]], [[पाकिस्तान]] | height              =...</comment>
      <origin>2717352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6866" sha1="h207sgfa7prqb45yznsh5mwzpylgls7" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name                = एहसान आदिल
| image               =
| country             = पाकिस्तान
| country2            = अमेरिका
| full_name            =
| nickname            =
| birth_date          = {{Birth date and age|1993|3|15|df=yes}}
| birth_place         = गोजरा, [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]], [[पाकिस्तान]]
| height              = ६ फूट ४ इंच&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pakpassion.com/literature/talent-spotter/362-ehsan-adil.html |title=Talent Spotter : Ehsan Adil|first=Saj|last=Sadiq|date=२८ ऑक्टोबर २०१२|access-date=२६ नोव्हेंबर २०२२ |work=पाकपॅशन}}&lt;/ref&gt;
| bowling             = उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद-मध्यमगती]]
| role                = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]]
| international       = true
| internationalspan   = २०१३-२०१५
| internationalspan2  = २०२६-
| testdebutdate       = २२ फेब्रुवारी
| testdebutyear       = २०१३
| testdebutfor        = पाकिस्तान
| testdebutagainst    = दक्षिण आफ्रिका
| testcap             = २१३
| lasttestdate        = ७ जुलै
| lasttestyear        = २०१५
| lasttestfor         = पाकिस्तान
| lasttestagainst     = श्रीलंका
| odidebutdate        = १७ मे
| odidebutyear        = २०१३
| odidebutfor         = पाकिस्तान
| odidebutagainst     = स्कॉटलंड
| odicap              = १९०
| lastodidate         = २० मार्च
| lastodiyear         = २०१५
| lastodifor          = पाकिस्तान
| lastodiagainst      = ऑस्ट्रेलिया
| oneT20I = true
| T20Idebutdate       = १० फेब्रुवारी
| T20Idebutyear       = २०२६
| T20Idebutfor        = अमेरिका
| T20Idebutagainst    = पाकिस्तान
| T20Icap2            = ५३
| lastT20Idate        =
| lastT20Iyear        =
| lastT20Ifor         =
| lastT20Iagainst     =
| club1               = एचबीएल क्रिकेट संघ
| year1               = २०१२-
| club2               = फैसलाबाद वुल्व्ह्ज
| year2               = २०१२-
| club3               = लाहोर कलंदर्स
| year3               = २०१६
| club4               = एमआय न्यू यॉर्क
| year4               = २०२३-वर्तमान

| columns             = 4
| column1             = [[कसोटी सामना|कसोटी]]
| matches1            = ३
| runs1               = २१
| bat avg1            = ५.२५
| 100s/50s1           = ०/०
| top score1          = १२
| deliveries1         = ४८१
| wickets1            = ५
| bowl avg1           = ५२.६०
| fivefor1            = ०
| tenfor1             = ०
| best bowling1       = २/५४
| catches/stumpings1  = ०/–
| column2             = [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]]
| matches2            = ६
| runs2               = २७
| bat avg2            = ९.००
| 100s/50s2           = ०/०
| top score2          = १५
| deliveries2         = २२५
| wickets2            = ४
| bowl avg2           = ५५.७५
| fivefor2            = ०
| tenfor2             = ०
| best bowling2       = १/३१
| catches/stumpings2  = ०/–
| column3             = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
| matches3            = १
| runs3               = १
| bat avg3            = –
| 100s/50s3           = ०/०
| top score3          = १[[नाबाद|नाबाद]]
| deliveries3         = १८
| wickets3            = ०
| bowl avg3           = –
| fivefor3            = –
| tenfor3             = –
| best bowling3       = –
| catches/stumpings3  = ०/–
| column4             = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]]
| matches4            = ६७
| runs4               = १,१३८
| bat avg4            = १६.९८
| 100s/50s4           = ०/३
| top score4          = ८५[[नाबाद|नाबाद]]
| deliveries4         = १०,८०४
| wickets4            = २४५
| bowl avg4           = २२.८६
| fivefor4            = ९
| tenfor4             = ०
| best bowling4       = ६/५८
| catches/stumpings4  = १६/–
| date                = १५ फेब्रुवारी
| year                = २०२६
| source              = [http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/547092.html क्रिकइन्फो]
}}

'''एहसान आदिल''' ({{langx|ur|احسان عادل}}; जन्म १५ मार्च १९९३) हा पाकिस्तानमध्ये जन्मलेला [[क्रिकेट]]पटू असून तो [[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अमेरिका क्रिकेट संघाकडून]] खेळतो. जुलै २०२३ मध्ये अमेरिकेत स्थलांतरित होण्यापूर्वी तो २०१३ ते २०१५ या कालावधीत [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान क्रिकेट संघाकडून]] खेळला.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/ehsan-adil-and-hammad-azam-announce-retirements.html|title=Ehsan Adil and Hammad Azam announce retirements|date=१० जानेवारी २०१४|website=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]}}&lt;/ref&gt;

एहसान उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने जलद गोलंदाजी करतो. त्याने फैसलाबाद वुल्व्ह्ज, एचबीएल क्रिकेट संघ आणि [[पाकिस्तान १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ]] यांचे प्रतिनिधित्व केले आहे.&lt;ref name=&quot;cricketarchive&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/1152/1152353/1152353.html |title=Ehsan Adil |publisher=क्रिकेट अर्काइव्ह |access-date=१९ नोव्हेंबर २०१२}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>h207sgfa7prqb45yznsh5mwzpylgls7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717353</id>
      <parentid>2717352</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2717353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7624" sha1="30xmfj9bgrvko125ezysbafg3avpu6e" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name                = एहसान आदिल
| image               =
| country             = पाकिस्तान
| country2            = अमेरिका
| full_name            =
| nickname            =
| birth_date          = {{Birth date and age|1993|3|15|df=yes}}
| birth_place         = गोजरा, [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]], [[पाकिस्तान]]
| height              = ६ फूट ४ इंच&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pakpassion.com/literature/talent-spotter/362-ehsan-adil.html |title=Talent Spotter : Ehsan Adil|first=Saj|last=Sadiq|date=२८ ऑक्टोबर २०१२|access-date=२६ नोव्हेंबर २०२२ |work=पाकपॅशन}}&lt;/ref&gt;
| bowling             = उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद-मध्यमगती]]
| role                = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]]
| international       = true
| internationalspan   = २०१३-२०१५
| internationalspan2  = २०२६-
| testdebutdate       = २२ फेब्रुवारी
| testdebutyear       = २०१३
| testdebutfor        = पाकिस्तान
| testdebutagainst    = दक्षिण आफ्रिका
| testcap             = २१३
| lasttestdate        = ७ जुलै
| lasttestyear        = २०१५
| lasttestfor         = पाकिस्तान
| lasttestagainst     = श्रीलंका
| odidebutdate        = १७ मे
| odidebutyear        = २०१३
| odidebutfor         = पाकिस्तान
| odidebutagainst     = स्कॉटलंड
| odicap              = १९०
| lastodidate         = २० मार्च
| lastodiyear         = २०१५
| lastodifor          = पाकिस्तान
| lastodiagainst      = ऑस्ट्रेलिया
| oneT20I = true
| T20Idebutdate       = १० फेब्रुवारी
| T20Idebutyear       = २०२६
| T20Idebutfor        = अमेरिका
| T20Idebutagainst    = पाकिस्तान
| T20Icap2            = ५३
| lastT20Idate        =
| lastT20Iyear        =
| lastT20Ifor         =
| lastT20Iagainst     =
| club1               = एचबीएल क्रिकेट संघ
| year1               = २०१२-
| club2               = फैसलाबाद वुल्व्ह्ज
| year2               = २०१२-
| club3               = लाहोर कलंदर्स
| year3               = २०१६
| club4               = एमआय न्यू यॉर्क
| year4               = २०२३-वर्तमान

| columns             = 4
| column1             = [[कसोटी सामना|कसोटी]]
| matches1            = ३
| runs1               = २१
| bat avg1            = ५.२५
| 100s/50s1           = ०/०
| top score1          = १२
| deliveries1         = ४८१
| wickets1            = ५
| bowl avg1           = ५२.६०
| fivefor1            = ०
| tenfor1             = ०
| best bowling1       = २/५४
| catches/stumpings1  = ०/–
| column2             = [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]]
| matches2            = ६
| runs2               = २७
| bat avg2            = ९.००
| 100s/50s2           = ०/०
| top score2          = १५
| deliveries2         = २२५
| wickets2            = ४
| bowl avg2           = ५५.७५
| fivefor2            = ०
| tenfor2             = ०
| best bowling2       = १/३१
| catches/stumpings2  = ०/–
| column3             = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
| matches3            = १
| runs3               = १
| bat avg3            = –
| 100s/50s3           = ०/०
| top score3          = १[[नाबाद|नाबाद]]
| deliveries3         = १८
| wickets3            = ०
| bowl avg3           = –
| fivefor3            = –
| tenfor3             = –
| best bowling3       = –
| catches/stumpings3  = ०/–
| column4             = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]]
| matches4            = ६७
| runs4               = १,१३८
| bat avg4            = १६.९८
| 100s/50s4           = ०/३
| top score4          = ८५[[नाबाद|नाबाद]]
| deliveries4         = १०,८०४
| wickets4            = २४५
| bowl avg4           = २२.८६
| fivefor4            = ९
| tenfor4             = ०
| best bowling4       = ६/५८
| catches/stumpings4  = १६/–
| date                = १५ फेब्रुवारी
| year                = २०२६
| source              = [http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/547092.html क्रिकइन्फो]
}}

'''एहसान आदिल''' ({{langx|ur|احسان عادل}}; जन्म १५ मार्च १९९३) हा पाकिस्तानमध्ये जन्मलेला [[क्रिकेट]]पटू असून तो [[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अमेरिका क्रिकेट संघाकडून]] खेळतो. जुलै २०२३ मध्ये अमेरिकेत स्थलांतरित होण्यापूर्वी तो २०१३ ते २०१५ या कालावधीत [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान क्रिकेट संघाकडून]] खेळला.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/ehsan-adil-and-hammad-azam-announce-retirements.html|title=Ehsan Adil and Hammad Azam announce retirements|date=१० जानेवारी २०१४|website=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]}}&lt;/ref&gt;

एहसान उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने जलद गोलंदाजी करतो. त्याने फैसलाबाद वुल्व्ह्ज, एचबीएल क्रिकेट संघ आणि [[पाकिस्तान १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ]] यांचे प्रतिनिधित्व केले आहे.&lt;ref name=&quot;cricketarchive&quot;&gt;{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/1152/1152353/1152353.html |title=Ehsan Adil |publisher=क्रिकेट अर्काइव्ह |access-date=१९ नोव्हेंबर २०१२}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* {{क्रिकइन्फो|id=547092}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Adil, Ehasan}}
[[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:पाकिस्तानचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:पाकिस्तानचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:अमेरिकेचे ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>30xmfj9bgrvko125ezysbafg3avpu6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384975</id>
    <revision>
      <id>2717354</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricketer | name               = अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक | image              = | caption            = | full_name          = अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक | birth_date         = {{birth date and age|2005|6|20|df=yes}} | birth_place        = [[नामिबिया]] | batting            = उजव्या हाताने | bowling            = उजव्य...</comment>
      <origin>2717354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6598" sha1="lluo24ebu16twvc6ujo04r035e2ok4p" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name               = अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक
| image              =
| caption            =
| full_name          = अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक
| birth_date         = {{birth date and age|2005|6|20|df=yes}}
| birth_place        = [[नामिबिया]]
| batting            = उजव्या हाताने
| bowling            = उजव्या हाताने मध्यमगती
| role               = अष्टपैलू
| country            = नामिबिया
| international      = true
| internationalspan  = २०२४-वर्तमान

| odidebutdate       = २१ जुलै
| odidebutyear       = २०२६
| odidebutagainst    = नेपाळ
| lastodidate        = १३ सप्टेंबर
| lastodiyear        = २०२६
| lastodiagainst     = दक्षिण आफ्रिका

| T20Idebutdate      = ५ ऑक्टोबर
| T20Idebutyear      = २०२४
| T20Idebutagainst   = अमेरिका
| lastT20Idate       = ४ सप्टेंबर
| lastT20Iyear       = २०२६
| lastT20Iagainst    = दक्षिण आफ्रिका

| columns            = 2
| column1            = [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]]
| matches1           = ३
| runs1              = ४८
| bat avg1           = १६.००
| 100s/50s1          = ०/०
| top score1         = ३१
| deliveries1        = –
| wickets1           = –
| bowl avg1          = –
| fivefor1           = –
| tenfor1            = –
| best bowling1      = –
| catches/stumpings1 = २/–

| column2            = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
| matches2           = १६
| runs2              = ३११
| bat avg2           = ३४.५६
| 100s/50s2          = ०/३
| top score2         = ७३[[नाबाद|*]]
| deliveries2        = ४२
| wickets2           = ४
| bowl avg2          = १३.५०
| fivefor2           = ०
| tenfor2            = ०
| best bowling2      = २/११
| catches/stumpings2 = ७/–

| date               = १३ सप्टेंबर
| year               = २०२६
| source             = [https://www.espncricinfo.com/cricketers/alexander-busing-volschenk-1234278 क्रिकइन्फो]
}}

'''अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक''' (जन्म २० जून २००५) हा [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]]कडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारा नामिबियन [[क्रिकेट]]पटू आहे. तो उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/alexander-busing-volschenk-1234278
|title=Alexander Busing-Volschenk Profile
|work=क्रिकइन्फो
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==कारकीर्द==
बसिंग-वोल्शेंकने नामिबियाच्या १९ वर्षांखालील संघाचे नेतृत्व केले. २०२३ मधील आफ्रिका पात्रता स्पर्धेत त्याच्या नेतृत्वाखाली नामिबियाने २०२४ च्या १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवली.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.icc-cricket.com/news/namibia-book-a-spot-in-u19-mens-cricket-world-cup-2024-through-africa-qualifier
|title=Namibia book a spot in U19 Men's Cricket World Cup 2024 through Africa Qualifier
|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]
|date=३० जुलै २०२३
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

त्याने ५ ऑक्टोबर २०२४ रोजी अमेरिकेविरुद्ध नामिबियाकडून [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2024-25-1450815
|title=Namibia T20 Tri-Series 2024
|work=क्रिकइन्फो
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

जानेवारी २०२६ मध्ये त्याची [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी नामिबियाच्या संघात प्रवासी राखीव खेळाडू म्हणून निवड झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.espn.com/cricket/story/_/id/47489242/t20-world-cup-2026-gerhard-erasmus-lead-young-looking-namibia
|title=Erasmus to lead young-looking Namibia at T20 World Cup
|work=क्रिकइन्फो
|date=३ जानेवारी २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

त्याने २१ जुलै २०२६ रोजी नेपाळविरुद्ध [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525
|title=ICC Men's Cricket World Cup League 2
|work=क्रिकइन्फो
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* {{क्रिकइन्फो|id=1234278}}

{{DEFAULTSORT:Busing-Volschenk, Alexander}}
[[वर्ग:इ.स. २००५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:नामिबियाचे क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:नामिबियाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:नामिबियाचे ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>lluo24ebu16twvc6ujo04r035e2ok4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ज्युनियर तान्यांदा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384976</id>
    <revision>
      <id>2717355</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricketer | name               = ज्युनियर तान्यांदा | image              = | caption            = | full_name          = ज्युनियर तान्यांदा | birth_date         = {{birth date and age|2005|6|1|df=yes}} | birth_place        = | batting            = उजव्या हाताने | bowling            = उजव्या हाताने मध्यमगती | role...</comment>
      <origin>2717355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4418" sha1="3vl5axdrutnb6l3mm9mijouebcaz47y" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name               = ज्युनियर तान्यांदा
| image              =
| caption            =
| full_name          = ज्युनियर तान्यांदा
| birth_date         = {{birth date and age|2005|6|1|df=yes}}
| birth_place        =
| batting            = उजव्या हाताने
| bowling            = उजव्या हाताने मध्यमगती
| role               = फलंदाज
| country            = नामिबिया
| international      = true
| internationalspan  = २०२६-वर्तमान

| T20Idebutdate      = २० जून
| T20Idebutyear      = २०२६
| T20Idebutagainst   = नायजेरिया
| lastT20Idate       = २३ जून
| lastT20Iyear       = २०२६
| lastT20Iagainst    = नायजेरिया

| columns            = 2
| column1            = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
| matches1           = ३
| runs1              = १६५
| bat avg1           = ८२.५०
| 100s/50s1          = ०/२
| top score1         = ७४[[नाबाद|*]]
| deliveries1        = –
| wickets1           = –
| bowl avg1          = –
| fivefor1           = –
| tenfor1            = –
| best bowling1      = –
| catches/stumpings1 = ०/–

| column2            = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]]
| matches2           = ३
| runs2              = ५०
| bat avg2           = १६.६७
| 100s/50s2          = ०/०
| top score2         = ३९
| deliveries2        = –
| wickets2           = –
| bowl avg2          = –
| fivefor2           = –
| tenfor2            = –
| best bowling2      = –
| catches/stumpings2 = ०/–

| date               = २३ जून
| year               = २०२६
| source             = [https://www.cricinfo.com/cricketers/junior-taanyanda-1542041 क्रिकइन्फो]
}}

'''ज्युनियर तान्यांदा''' (जन्म १ जून २००५) हा [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]]कडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारा नामिबियन [[क्रिकेट]]पटू आहे. तो उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.cricinfo.com/cricketers/junior-taanyanda-1542041
|title=Junior Taanyanda Profile
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==कारकीर्द==
तान्यांदाने २० जून २०२६ रोजी नायजेरियाविरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. पदार्पणाच्या सामन्यात त्याने ५० चेंडूंत ७४[[नाबाद|*]] धावा केल्या आणि सामनावीराचा पुरस्कार मिळवला. त्यानंतर हाँगकाँगविरुद्ध त्याने ३३ चेंडूंत ५६ धावा केल्या. तीन सामन्यांच्या आपल्या पहिल्या टी२०आ मालिकेत त्याने ८२.५० च्या सरासरीने १६५ धावा केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.cricinfo.com/cricketers/junior-taanyanda-1542041
|title=Junior Taanyanda Profile
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* {{क्रिकइन्फो|id=1542041}}

{{DEFAULTSORT:Taanyanda, Junior}}
[[वर्ग:इ.स. २००५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:नामिबियाचे क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:नामिबियाचे ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>3vl5axdrutnb6l3mm9mijouebcaz47y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वाल्डो स्मिथ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384977</id>
    <revision>
      <id>2717356</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricketer | name               = वाल्डो स्मिथ | image              = | caption            = | full_name          = वाल्डो स्मिथ | birth_date         = {{birth date and age|2008|5|9|df=yes}} | birth_place        = [[विंडहोक]], [[नामिबिया]] | batting            = उजव्या हाताने | bowling            = उजव्या हाताने मध्यमगती |...</comment>
      <origin>2717356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6160" sha1="hms6j7scyqz00apv0hwozipmg2lqpf2" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name               = वाल्डो स्मिथ
| image              =
| caption            =
| full_name          = वाल्डो स्मिथ
| birth_date         = {{birth date and age|2008|5|9|df=yes}}
| birth_place        = [[विंडहोक]], [[नामिबिया]]
| batting            = उजव्या हाताने
| bowling            = उजव्या हाताने मध्यमगती
| role               = गोलंदाज
| country            = नामिबिया
| international      = true
| internationalspan  = २०२६-वर्तमान

| odidebutdate       = ११ सप्टेंबर
| odidebutyear       = २०२६
| odidebutagainst    = दक्षिण आफ्रिका
| lastodidate        = १३ सप्टेंबर
| lastodiyear        = २०२६
| lastodiagainst     = दक्षिण आफ्रिका

| T20Idebutdate      = १८ एप्रिल
| T20Idebutyear      = २०२६
| T20Idebutagainst   = स्कॉटलंड
| lastT20Idate       = २३ जून
| lastT20Iyear       = २०२६
| lastT20Iagainst    = नायजेरिया

| columns            = 2
| column1            = [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]]
| matches1           = २
| runs1              = १२
| bat avg1           = ६.००
| 100s/50s1          = ०/०
| top score1         = १०
| deliveries1        = ७२
| wickets1           = १
| bowl avg1          = ८५.००
| fivefor1           = ०
| tenfor1            = ०
| best bowling1      = १/२९
| catches/stumpings1 = ०/–

| column2            = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
| matches2           = ५
| runs2              = ०
| bat avg2           = –
| 100s/50s2          = ०/०
| top score2         = –
| deliveries2        = ८४
| wickets2           = ६
| bowl avg2          = २०.५०
| fivefor2           = ०
| tenfor2            = ०
| best bowling2      = २/१८
| catches/stumpings2 = १/–

| date               = १३ सप्टेंबर
| year               = २०२६
| source             = [https://www.cricinfo.com/cricketers/waldo-smith-1532519 क्रिकइन्फो]
}}

'''वाल्डो स्मिथ''' (जन्म ९ मे २००८) हा [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबियाकडून]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारा नामिबियन [[क्रिकेट]]पटू आहे. त्याचा जन्म [[विंडहोक]] येथे झाला. तो उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.cricinfo.com/cricketers/waldo-smith-1532519
|title=Waldo Smith Profile
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==कारकीर्द==
स्मिथने १८ एप्रिल २०२६ रोजी [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंडविरुद्ध]] नामिबियाकडून [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. आपल्या पदार्पणाच्या सामन्यात त्याने चार षटकांत ३९ धावा देऊन जॉर्ज मुन्से आणि ब्रँडन मॅकमुलन यांचे बळी घेतले.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.espn.com/cricket/series/24279/game/1529147/namibia-vs-scotland-3rd-match-24279
|title=Namibia vs Scotland, 3rd T20I, Windhoek, April 18, 2026
|work=क्रिकइन्फो
|date=१८ एप्रिल २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

ऑगस्ट २०२६ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वेविरुद्धच्या घरच्या तिरंगी मालिकेसाठी त्याची नामिबियाच्या संघात निवड झाली. त्या वेळी १८ वर्षीय स्मिथने नामिबियासाठी पाच टी२०आ सामने खेळले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.icc-cricket.com/news/namibia-name-strong-squad-for-home-tri-series
|title=Namibia name strong squad for home tri-series
|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]
|date=२४ ऑगस्ट २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

त्याने ११ सप्टेंबर २०२६ रोजी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.cricinfo.com/cricketers/waldo-smith-1532519
|title=Waldo Smith Profile
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* {{क्रिकइन्फो|id=1532519}}

{{DEFAULTSORT:Smith, Waldo}}
[[वर्ग:इ.स. २००८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:नामिबियाचे क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:नामिबियाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:नामिबियाचे ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>hms6j7scyqz00apv0hwozipmg2lqpf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अयान मिसबाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384978</id>
    <revision>
      <id>2717357</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricketer | name               = अयान मिसबाह | image              = | caption            = | full_name          = अयान मिसबाह | birth_date         = {{birth date and age|2009|4|3|df=yes}} | birth_place        = | batting            = उजव्या हाताने | bowling            = उजव्या हाताने मध्यमगती | role               = फलंदाज | country...</comment>
      <origin>2717357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4110" sha1="5u8ck5po9ecm4p8h0ofegq1zrnof9xb" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name               = अयान मिसबाह
| image              =
| caption            =
| full_name          = अयान मिसबाह
| birth_date         = {{birth date and age|2009|4|3|df=yes}}
| birth_place        =
| batting            = उजव्या हाताने
| bowling            = उजव्या हाताने मध्यमगती
| role               = फलंदाज
| country            = संयुक्त अरब अमिराती
| international      = false
| date               = ६ ऑक्टोबर
| year               = २०२६
| source             = [https://www.cricinfo.com/cricketers/ayaan-misbah-1462833 क्रिकइन्फो]
}}

'''अयान मिसबाह''' (जन्म ३ एप्रिल २००९) हा संयुक्त अरब अमिरातीचा [[क्रिकेट]]पटू आहे. तो उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.cricinfo.com/cricketers/ayaan-misbah-1462833
|title=Ayaan Misbah Profile
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==कारकीर्द==
मिसबाहने संयुक्त अरब अमिरातीच्या १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघाचे प्रतिनिधित्व केले आहे. [[२०२५ एसीसी १९ वर्षांखालील आशिया चषक]] स्पर्धेत त्याने तीन सामन्यांत ८१.०० च्या सरासरीने २४३ धावा केल्या. त्यामध्ये एक शतक आणि एक अर्धशतक होते.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.espncricinfo.com/series/under-19s-asia-cup-2025-26-1513704
|title=Under-19s Asia Cup 2025-26
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

१४ डिसेंबर २०२५ रोजी मलेशिया १९ वर्षांखालील संघाविरुद्ध त्याने १५३ चेंडूंत ९ चौकार आणि ७ षटकारांसह १६३ धावा केल्या. संयुक्त अरब अमिरातीने हा सामना ७८ धावांनी जिंकला आणि मिसबाह सामनावीर ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.espncricinfo.com/series/under-19s-asia-cup-2025-26-1513704/united-arab-emirates-under-19s-vs-malaysia-under-19s-6th-match-group-a-1513722/match-report
|title=Ayaan Misbah's 163 against Malaysia keeps UAE's semi-final hopes alive
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|date=१४ डिसेंबर २०२५
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

यानंतर पाकिस्तान १९ वर्षांखालील संघाविरुद्ध त्याने ७४ चेंडूंत ७७ धावा केल्या. त्या स्पर्धेत त्याची सर्वोच्च धावसंख्या १६३ होती.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.espncricinfo.com/series/under-19s-asia-cup-2025-26-1513704
|title=Under-19s Asia Cup 2025-26
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* {{क्रिकइन्फो|id=1462833}}

{{DEFAULTSORT:Misbah, Ayaan}}
[[वर्ग:इ.स. २००९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीचे क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>5u8ck5po9ecm4p8h0ofegq1zrnof9xb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अवैस अली शाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384979</id>
    <revision>
      <id>2717358</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricketer | name               = अवैस अली शाह | image              = | caption            = | full_name          = अवैस अली शाह | birth_date         = {{birth date and age|2003|1|5|df=yes}} | birth_place        = | batting            = डाव्या हाताने | bowling            = डाव्या हाताने मंदगती ऑर्थोडॉक्स | role               = अष्ट...</comment>
      <origin>2717358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4229" sha1="kf8dyvneg5b6mqhoc19j1o1g1bch8dt" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name               = अवैस अली शाह
| image              =
| caption            =
| full_name          = अवैस अली शाह
| birth_date         = {{birth date and age|2003|1|5|df=yes}}
| birth_place        =
| batting            = डाव्या हाताने
| bowling            = डाव्या हाताने मंदगती ऑर्थोडॉक्स
| role               = अष्टपैलू
| country            = संयुक्त अरब अमिराती
| international      = false
| date               = ६ ऑक्टोबर
| year               = २०२६
| source             = [https://www.icc-cricket.com/rankings/113082/awais-ali-shah आयसीसी]
}}

'''अवैस अली शाह''' (जन्म ५ जानेवारी २००३) हा संयुक्त अरब अमिरातीचा [[क्रिकेट]]पटू आहे. तो डाव्या हाताने फलंदाजी आणि डाव्या हाताने मंदगती ऑर्थोडॉक्स गोलंदाजी करतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://sports.ndtv.com/cricket/players/139113-awais-ali-shah-playerprofile
|title=Awais Ali Shah Profile
|work=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt; तो अष्टपैलू खेळाडू म्हणून खेळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/113082/awais-ali-shah
|title=Awais Ali Shah
|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==कारकीर्द==
अवैसने शारजाह, एमिरेट्स ब्लूज, करवान क्रिकेट क्लब आणि आयएलटी२० थंडरबोल्ट्स यांसारख्या संघांचे प्रतिनिधित्व केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://sports.ndtv.com/cricket/players/139113-awais-ali-shah-playerprofile
|title=Awais Ali Shah Profile
|work=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

सप्टेंबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत होणाऱ्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] तिरंगी मालिकेसाठी त्याची संयुक्त अरब अमिरातीच्या वरिष्ठ संघात प्रथमच निवड झाली. त्या मालिकेत संयुक्त अरब अमिरातीला नामिबिया आणि अमेरिकेविरुद्ध सामने खेळायचे होते.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.icc-cricket.com/news/uae-name-squad-for-usa-league-2-assignment
|title=UAE name squad for USA League 2 assignment
|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]
|date=२९ सप्टेंबर २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://cpcontacts.emiratescricket.com/news-detail/NYq1gK4oeEPKd0ByxjX2
|title=15-member UAE squad announced for ICC CWC League 2 Series – USA
|work=अमिराती क्रिकेट बोर्ड
|date=२८ सप्टेंबर २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.icc-cricket.com/rankings/113082/awais-ali-shah आयसीसीवरील अवैस अली शाहचे पान]

{{DEFAULTSORT:Shah, Awais Ali}}
[[वर्ग:इ.स. २००३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीचे क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>kf8dyvneg5b6mqhoc19j1o1g1bch8dt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इब्रार अहमद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384980</id>
    <revision>
      <id>2717359</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricketer | name               = इब्रार अहमद | image              = | caption            = | full_name          = | birth_date         = {{birth date and age|2004|4|3|df=yes}} | birth_place        = उत्तर वझिरीस्तान, [[पाकिस्तान]] | batting            = उजव्या हाताने | bowling            = उजव्या हाताने जलदगती गोलंदा...</comment>
      <origin>2717359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9064" sha1="b7gjopoi4qkxopay2azvnwqs9h2sts6" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name               = इब्रार अहमद
| image              =
| caption            =
| full_name          =
| birth_date         = {{birth date and age|2004|4|3|df=yes}}
| birth_place        = उत्तर वझिरीस्तान, [[पाकिस्तान]]
| batting            = उजव्या हाताने
| bowling            = उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद-मध्यमगती]]
| role               = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]]
| country            = संयुक्त अरब अमिराती
| international      = true
| internationalspan  = २०२६-वर्तमान

| odidebutdate       = ८ सप्टेंबर
| odidebutyear       = २०२६
| odidebutagainst    = ओमान
| lastodidate        = ५ ऑक्टोबर
| lastodiyear        = २०२६
| lastodiagainst     = अमेरिका

| T20Idebutdate      = १४ सप्टेंबर
| T20Idebutyear      = २०२६
| T20Idebutagainst   = मलेशिया
| lastT20Idate       = १७ सप्टेंबर
| lastT20Iyear       = २०२६
| lastT20Iagainst    = मलेशिया

| club1              = डेक्कन ग्लॅडिएटर्स
| year1              = २०२४
| club2              = अबु धाबी नाइट रायडर्स
| year2              = २०२५-वर्तमान

| columns            = 2
| column1            = [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]]
| matches1           = ४
| runs1              = ४
| bat avg1           = २.००
| 100s/50s1          = ०/०
| top score1         = ३
| deliveries1        = १३२
| wickets1           = ६
| bowl avg1          = २८.३३
| fivefor1           = ०
| tenfor1            = ०
| best bowling1      = ४/६२
| catches/stumpings1 =

| column2            = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
| matches2           = ३
| runs2              = ०
| bat avg2           = –
| 100s/50s2          = ०/०
| top score2         = –
| deliveries2        = ७२
| wickets2           = ५
| bowl avg2          = १५.८०
| fivefor2           = ०
| tenfor2            = ०
| best bowling2      = ४/१३
| catches/stumpings2 =

| date               = ५ ऑक्टोबर
| year               = २०२६
| source             = [https://www.icc-cricket.com/rankings/117003/ibrar-ahmad आयसीसी]
}}

'''इब्रार अहमद''' (जन्म ३ एप्रिल २००४) हा पाकिस्तानमध्ये जन्मलेला अमिराती [[क्रिकेट]]पटू असून तो [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिरातीचे]] प्रतिनिधित्व करतो. तो उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद-मध्यमगती गोलंदाजी]] करतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/117003/ibrar-ahmad
|title=Ibrar Ahmad
|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==कारकीर्द==
अहमदने २०२४ मध्ये डेक्कन ग्लॅडिएटर्सकडून अबु धाबी टी१० स्पर्धेत खेळले. २४ नोव्हेंबर २०२४ रोजी न्यू यॉर्क स्ट्रायकर्सविरुद्ध त्याने दोन षटकांत १२ धावा देऊन दोन बळी घेतले.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.espn.com/cricket/series/18522/scorecard/1459855/utils
|title=Deccan Gladiators vs New York Strikers, 14th Match, Abu Dhabi T10 2024
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|date=२४ नोव्हेंबर २०२४
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

ऑगस्ट २०२६ मध्ये [[२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेसाठी त्याची संयुक्त अरब अमिरातीच्या संघात निवड झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/mRy83X46dBnnd79jAkGx
|title=Harpreet Singh Bhatia to lead UAE in ACC Men’s Premier Cup 2026
|work=अमिराती क्रिकेट बोर्ड
|date=२७ ऑगस्ट २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt; त्याने ८ सप्टेंबर २०२६ रोजी ओमानविरुद्ध [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.

१२ सप्टेंबर रोजी नेपाळविरुद्धच्या प्रीमियर चषकाच्या अंतिम सामन्यात त्याने आठ षटकांत ६२ धावा देऊन चार बळी घेतले. ही त्याची एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वोत्तम गोलंदाजी ठरली; मात्र नेपाळने सामना ४४ धावांनी जिंकला.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.icc-cricket.com/news/nepal-qualify-for-men-s-asia-cup-2027
|title=Nepal qualify for Men's Asia Cup 2027
|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]
|date=१२ सप्टेंबर २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर मलेशियाविरुद्धच्या तीन सामन्यांच्या मालिकेसाठी त्याची संयुक्त अरब अमिरातीच्या टी२०आ संघात निवड झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/RK4mVoBDbD0Ybl2EONvn
|title=Harpreet Singh Bhatia to lead UAE in three-match T20I series against Malaysia
|work=अमिराती क्रिकेट बोर्ड
|date=१२ सप्टेंबर २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt; त्याने १४ सप्टेंबर रोजी मलेशियाविरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. मालिकेच्या दुसऱ्या सामन्यात त्याने १३ धावांत चार बळी घेतले.

सप्टेंबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत होणाऱ्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] तिरंगी मालिकेसाठीही त्याची संयुक्त अरब अमिरातीच्या संघात निवड झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.icc-cricket.com/news/uae-name-squad-for-usa-league-2-assignment
|title=UAE name squad for USA League 2 assignment
|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]
|date=२९ सप्टेंबर २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt; ५ ऑक्टोबर रोजी अमेरिकेविरुद्ध त्याने शेहान जयसूर्याचा बळी घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-league-2/matches/275012/usa-vs-united-arab-emirates
|title=USA vs United Arab Emirates, ICC Cricket World Cup League 2
|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]
|date=५ ऑक्टोबर २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.icc-cricket.com/rankings/117003/ibrar-ahmad आयसीसीवरील इब्रार अहमदचे पान]

{{DEFAULTSORT:Ahmad, Ibrar}}
[[वर्ग:इ.स. २००४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीचे क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>b7gjopoi4qkxopay2azvnwqs9h2sts6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मुहम्मद अरफान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384981</id>
    <revision>
      <id>2717360</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricketer | name               = मुहम्मद अरफान | image              = | caption            = | full_name          = मुहम्मद अरफान | birth_date         = {{birth date and age|1993|5|1|df=yes}} | birth_place        = [[फैसलाबाद]], [[पाकिस्तान]] | batting            = डाव्या हाताने | bowling            = उजव्या हाताने मध्य...</comment>
      <origin>2717360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6395" sha1="1cp47ik5ibdtab4eds7ew42gkpkii1d" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name               = मुहम्मद अरफान
| image              =
| caption            =
| full_name          = मुहम्मद अरफान
| birth_date         = {{birth date and age|1993|5|1|df=yes}}
| birth_place        = [[फैसलाबाद]], [[पाकिस्तान]]
| batting            = डाव्या हाताने
| bowling            = उजव्या हाताने मध्यमगती
| role               = अष्टपैलू
| country            = संयुक्त अरब अमिराती
| international      = true
| internationalspan  = २०२५-वर्तमान

| odidebutdate       = ९ ऑगस्ट
| odidebutyear       = २०२६
| odidebutagainst    = स्कॉटलंड
| odicap             =
| lastodidate        = ११ ऑगस्ट
| lastodiyear        = २०२६
| lastodiagainst     = कॅनडा

| T20Idebutdate      = १० ऑक्टोबर
| T20Idebutyear      = २०२५
| T20Idebutagainst   = मलेशिया
| T20Icap            =
| lastT20Idate       = २१ एप्रिल
| lastT20Iyear       = २०२६
| lastT20Iagainst    = नेपाळ

| columns            = 2
| column1            = [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]]
| matches1           = २
| runs1              = ९
| bat avg1           = –
| 100s/50s1          = ०/०
| top score1         = ९[[नाबाद|*]]
| deliveries1        = ७७
| wickets1           = ४
| bowl avg1          = १८.५०
| fivefor1           = ०
| tenfor1            = ०
| best bowling1      = २/२४
| catches/stumpings1 = ०/–

| column2            = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]
| matches2           = १३
| runs2              = १२३
| bat avg2           = १७.५७
| 100s/50s2          = ०/०
| top score2         = ३२
| deliveries2        = २६२
| wickets2           = १५
| bowl avg2          = १९.१३
| fivefor2           = ०
| tenfor2            = ०
| best bowling2      = २/८
| catches/stumpings2 = १/–

| date               = ६ ऑक्टोबर
| year               = २०२६
| source             = [https://www.espncricinfo.com/cricketers/muhammad-arfan-1106613 क्रिकइन्फो]
}}

'''मुहम्मद अरफान''' (जन्म १ मे १९९३) हा पाकिस्तानमध्ये जन्मलेला अमिराती [[क्रिकेट]]पटू असून तो [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिरातीचे]] प्रतिनिधित्व करतो. तो डाव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करतो.&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web
|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/muhammad-arfan-1106613
|title=Muhammad Arfan Profile
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

==कारकीर्द==
अरफानने १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी मलेशियाविरुद्ध संयुक्त अरब अमिरातीकडून [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref name=&quot;profile&quot;/&gt; त्या सामन्यात त्याने ८ चेंडूंत ११ धावा केल्या आणि गोलंदाजीत १४ धावांत एक बळी घेतला.

जानेवारी २०२६ मध्ये आयर्लंडविरुद्धच्या दोन सामन्यांच्या टी२०आ मालिकेसाठी त्याची संयुक्त अरब अमिरातीच्या संघात निवड झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.espn.com.au/cricket/story//id/47754015/muhammad-waseem-lead-uae-t20is-ireland-t20-world-cup
|title=Muhammad Waseem to lead UAE in T20Is against Ireland
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|date=२९ जानेवारी २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt; त्यानंतर त्याने [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेत संयुक्त अरब अमिरातीचे प्रतिनिधित्व केले. अफगाणिस्तानविरुद्धच्या सामन्यात राशिद खानने अरफानला बाद करून टी२० क्रिकेटमधील आपला ७००वा बळी पूर्ण केला.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.espn.ph/cricket/story//id/47944983/t20-world-cup-2026-afghanistan-bowler-rashid-khan-picks-record-700th-wicket-t20-cricket
|title=Rashid goes where no one has before with 700th wicket in T20 cricket
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|date=१६ फेब्रुवारी २०२६
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

अरफानने ९ ऑगस्ट २०२६ रोजी स्कॉटलंडविरुद्ध [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.&lt;ref name=&quot;profile&quot;/&gt; त्याने आपल्या पहिल्या दोन एकदिवसीय सामन्यांत चार बळी घेतले.

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* {{क्रिकइन्फो|id=1106613}}

{{DEFAULTSORT:Arfan, Muhammad}}
[[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीचे क्रिकेट खेळाडू]]</text>
      <sha1>1cp47ik5ibdtab4eds7ew42gkpkii1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मुहम्मद शाहदाद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384982</id>
    <revision>
      <id>2717361</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricketer |                name = मुहम्मद शाहदाद |               image = |             caption = |             country = संयुक्त अरब अमिराती |       international = true |            fullname = मुहम्मद शाहदाद |          birth_date = {{birth date and age|2000|12|9|df=yes}} |         birth_place = |             batting = उजव्या हाताने |             bo...</comment>
      <origin>2717361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3730" sha1="qrqnyqz7nrv5fj8v8decgt33qaze5xn" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
|                name = मुहम्मद शाहदाद
|               image =
|             caption =
|             country = संयुक्त अरब अमिराती
|       international = true
|            fullname = मुहम्मद शाहदाद
|          birth_date = {{birth date and age|2000|12|9|df=yes}}
|         birth_place =
|             batting = उजव्या हाताने
|             bowling = उजव्या हाताने लेगब्रेक गुगली
|                role = [[अष्टपैलू]]

|        odidebutdate = २८ ऑक्टोबर
|        odidebutyear = २०२५
|     odidebutagainst = अमेरिका
|              odicap = ११९
|         lastodidate = ११ ऑगस्ट
|         lastodiyear = २०२६
|      lastodiagainst = कॅनडा

| columns = 1
| column1 = [[एकदिवसीय क्रिकेट|आं.ए.दि.]]
| matches1 = ९
| runs1 = ३१९
| bat avg1 = ३५.४४
| 100s/50s1 = ०/३
| top score1 = ९६
| deliveries1 = २०१
| wickets1 = ४
| bowl avg1 = ४७.२५
| fivefor1 = ०
| tenfor1 = ०
| best bowling1 = २/३५
| catches/stumpings1 = ५/०

| date = ६ ऑक्टोबर २०२६
| source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/muhammad-shahdad-1508988 [[क्रिकइन्फो]]
}}

'''मुहम्मद शाहदाद''' (जन्म ९ डिसेंबर २०००) हा [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]]कडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारा क्रिकेट खेळाडू आहे. तो उजव्या हाताने फलंदाजी आणि लेगब्रेक गुगली गोलंदाजी करणारा [[अष्टपैलू]] खेळाडू आहे.&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot;&gt;{{cite web
|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/muhammad-shahdad-1508988
|title=Muhammad Shahdad Profile - Cricket Player U.A.E.
|trans-title=मुहम्मद शाहदाद खेळाडू प्रोफाइल
|work=[[क्रिकइन्फो]]
|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६
}}&lt;/ref&gt;

शाहदादने २८ ऑक्टोबर २०२५ रोजी [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] येथे [[अमेरिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अमेरिकेविरुद्ध]] संयुक्त अरब अमिरातीसाठी [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] पदार्पण केले.&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot; /&gt; पदार्पणाच्या सामन्यात त्याने ७९ चेंडूंमध्ये ३४ धावा केल्या.

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==

* [https://www.espncricinfo.com/cricketers/muhammad-shahdad-1508988 क्रिकइन्फोवरील खेळाडूचे पान]

[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीचे क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. २००० मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>qrqnyqz7nrv5fj8v8decgt33qaze5xn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ग्रँड प्रेरी (टेक्सास)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384983</id>
    <revision>
      <id>2717365</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: ग्रँड प्रेरी</comment>
      <origin>2717365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="1h3q2wni0qjj5net58bml6jlnca0u6u" xml:space="preserve">ग्रँड प्रेरी</text>
      <sha1>1h3q2wni0qjj5net58bml6jlnca0u6u</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>